Tractatus de Deo Trino secundum personas

« In doctrina s. Ioannis I. Io. V. 6-9. declarato nexu inter testimonium Spiritus pro Christo Deo et homine v. 6, inter testimonium trium in terra pro vera Christi humanitate v. 8, et inter testimonium trium in coelo, Patris, Verbi et Spiritus Sancti, qui tres unum sunt v. 7; ex hoc ipso loco demonstratur trium personarum realiter distinctarum unitas secundum divinam essentiam ».

I. Dicemus primum de nexu versus 6. cum commate 7°. et 8°. Ad hoc autem necesse est inquirere scopum, quem Ioannes in epistola praefixum habuit, ac porro determinare sensum tum testimonii tum verborum aquae et sanguinis et spiritus, de quibus in isto v. 6. agitur. Inde vero etiam significatio testantium v. 8. intelligenda est, quoniam et ibi tres testes nominantur spiritus, aqua et sanguis.

Scopus praecipuus Ioannis Apostoli sicut in suo Evangelio ita etiam in hac epistola velut Evangelii introductione is est, ut doceat ac praedicet, « quia Iesus est Christus Filius Dei » Io. XX. 31, id quod initio statim epistolae sicut initio Evangelii apertissime declarat, et in utriusque scripti progressu ubique repetit et inculcat (cf. cl. P. Patritii opus praestantissimum in Evangelia l. 1. c. 4. n. 46. seqq.). S. Irenaeus hunc scopum Ioannis distinctius exponit l. III. c. 11. Haeretici scilicet, falsi nominis scientiae inventores (I. Tim. VI. 20. cf. Coloss. II), a quibus Gnosticorum sectae propagatae sunt, multitudine inducta Aeonum (ad praesens quod adtinet) alium Verbum, alium Christum, alium Salvatorem appellabant, alium Iesum visibilem, quem aliqui merum hominem alii ne hominem quidem ex Maria Virgine vere genitum admittebant. Omnes vero conspirabant negando, Iesum ipsum esse Filium Dei, aut esse Christum; sed alii aliter Aeonem Christum aut Salvatorem in baptismo specie columbae in Iesum descendisse et tempore passionis ac mortis iterum in coeleste pleroma avolasse fabulabantur. « Hanc fidem annuntians Ioannes Domini discipulus volens per Evangelii annuntiationem auferre eum, qui a Cerintho inseminatus erat hominibus errorem et multo prius ab his qui dicuntur Nicolaitae, qui sunt vulsio eius quae falso cognominatur scientia, ut confunderet eos, et suaderet, quoniam unus Deus qui fecit omnia per Verbum suum; et non quemadmodum illi dicunt, alterum quidem fabricatorem (δημιουργόν), alium autem Patrem Domini, et alium quidem fabricatoris filium, alterum vero de superioribus Christum, quem et impassibilem perseverasse, descendentem in Iesum filium fabricatoris, et iterum revolasse in suum pleroma... Omnia igitur talia volens circumscribere discipulus Domini... inchoavit in ea quae est secundum Evangelium doctrina: In principio erat Verbum... Secundum autem illos neque Verbum caro factum est, neque Christus, neque qui ex omnibus factus est (collata velut stipe ab omnibus Aeonibus) Salvator. Etenim Verbum et Christum nec advenisse in hunc mundum volunt; Salvatorem vero non incarnatum neque passum, descendisse autem quasi columbam in eum Iesum qui factus esset ex dispositione, et cum annuntiasset incognitum Patrem, iterum ascendisse in pleroma... Alii rursum Iesum quidem ex Ioseph et Maria natum dicunt, et in hunc descendisse Christum qui de superioribus sit, sine carne et impassibilem existentem. Secundum autem nullam sententiam haereticorum, Verbum Dei caro factum est » Iren. l. c. n. 1-3. Quamvis vero haec portenta quadraginta circiter annis, qui a scriptione Evangelii et epistolarum Ioannis usque ad Valentinum Gnosticum effluxerant, varie disposita et exculta fuisse non sit dubium, principia tamen ac semina huius falsi nominis scientiae in Asia minori iam aetate Ioannis Apostoli sparsa fuisse, tum per se probabile est, tum ex testimonio vetustissimorum Patrum, tum ex ipsa forma et ex modo scribendi Apostoli certum redditur (cf. P. Patritium l. c. n. 11. sqq.).

Iam ex ipsa obvia lectione constat, eo spectare hoc etiam postremum caput epistolae v. 4-13. 20, ut doceatur, illum ipsum Iesum qui visibilis apparuit, esse et verum hominem et Christum verumque Filium Dei. « Haec est victoria quae vincit mundum, fides nostra. Quis est qui vincit mundum, nisi qui credit, quoniam Iesus est Filius Dei? » Sequitur inductio testimonii realis et testimonii formalis de Iesu vero homine et vero Christo Filio Dei. « Hic est qui venit per aquam et sanguinem, Iesus Christus; non in aqua solum sed in aqua et sanguine. Et Spiritus est, qui testificatur, quoniam Christus est veritas ». Locus est obscurus, eo quod plures admittit sensus, inter quos nobis quibus non omnia adiuncta erroris confutandi comperta sunt, sensum unice verum determinare difficile est; Patres etiam et interpretes in diversas abeunt sententias.

Si probari certo posset, Apostolo obversatam esse damnationem illius haereseos, quae comminiscebatur, Christum in Iesum baptizatum specie columbae descendisse et completo praedicationis ministerio, in passione ac morte Iesu impassibilem iterum revolasse in suum pleroma coeleste; in hac inquam hypothesi, locus commodissime intelligeretur in hunc sensum: hic tamquam una persona quae est Iesus verus homo et Christus Filius Dei, venit ac manifestatus est tum in baptismo, quo suam vitam publicam et completionem redemptionis nostrae initiare voluit, tum in sua passione ac morte; non solum Christus Filius Dei venit in baptismo super Iesum hominem, discessurus ab ipso sub tempus mortis; sed una persona Iesus Christus venit et manifestata est non in aqua (baptismo) solum, sed in aqua et sanguine (sanguinis effusione ac morte). Indicant hunc sensum Tertullianus (de Baptismo c. 16), Beda, Oecumenius, Anselmus Laudunensis (glossa interlinearis) in h. l. Verumtamen probabilior et simplicior videtur interpretatio alia, qua non solum sanguinis, sed etiam aquae effusio in cruce, non autem baptismus nomine aquae intelligitur. Ita senserunt Athanasius (contr. Apollin. l. I. n. 18), Augustinus (contr. Maximin. Arian. l. II. c. 22. n. 3), Eucherius Lugdun. (qq. in V. et N. T. Bibl. Max. PP. T. VI. p. 853), Strabo (in glossa ordinaria), Innocentius III. (de celebr. Missarum cap. In quadam l. III. tit. 41. c. 8) et alii. Sane coniunctio haec ipsa aquae et sanguinis videtur omnino congruere cum testimonio Io. XIX. 34. 35, praesertim si adtendatur, pari sollicitudine utroque loco tum epistolae tum Evangelii hanc rem inculcari, quod de perfosso latere Christi exivit sanguis et aqua: « continuo exivit sanguis et aqua; et qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius; et ille scit quia vera dicit, ut et vos credatis ».

Porro dubium est de sensu ultimi incisi: « spiritus (τὸ πνεῦμα) est, qui testificatur, quoniam Christus est veritas ». Imprimis dubitari potest de vera lectione. Nam graecus textus editus nunc habet: « ὅτι τὸ πνεῦμά ἐστιν ἡ ἀλήθεια, quoniam Spiritus est veritas ». Sed tam in codicibus graecis et latinis quam apud Patres lectio est varia: alii habent Χριστός alii πνεῦμα. In lectione latina vulgata obiectum testificationis est, quod Christus est veritas: non apparens tantum homo, ut aiebant docetae, nec merus tantum homo, in quem descenderit Christus; sed idem verus homo et verus Filius Dei. «Licet secundum hominem sit passus, ait Anselmus Laudunensis (glossa interlin.), tamen Spiritus visus super eum baptizatum in specie columbae, vel spiritus i. e. omnis spiritualis doctor testatur hoc, quod Christus est veritas, verus Dei Filius non phantasma».

Praeterea nomine spiritus, cuius testimonium versu hoc 6°. inducitur una cum aqua et sanguine, quid proprie intelligi debeat, iterum variae sunt sententiae. Cum coniungatur testimonium ab hisce tribus, ab aqua, sanguine et spiritu, videtur postulari, ut tum aqua et sanguis tum spiritus eadem significatione accipiatur, qua v. 8. dicuntur «tres, qui testimonium dant in terra; spiritus et aqua et sanguis». Ibi vero Athanasius, Augustinus, Eucherius Lugdunensis, Walafridus Strabo, Innocentius III, locis paulo ante indicatis intelligunt spiritum, quem Christus in cruce emisit. «Sane falli te nolo in epistola Ioannis Apostoli, ubi ait: tres sunt testes, spiritus et aqua et sanguis, et tres unum sunt... tria novimus de corpore Domini exisse, cum penderet in ligno, primo spiritum, unde scriptum est: et inclinato capite tradidit spiritum; deinde quando latus eius lancea perforatum est, sanguinem et aquam» Aug. cont. Maximin. l. II. c. 22. n. 3. Sicut de aqua et sanguine ex latere Christi effuso, ita etiam haec de spiritu in cruce emisso interpretatio suaderi potest cum Eucherio inde, quod Ioannes in Evangelio (Io. XIX. 30. 34. 35) aquam et sanguinem effusum coniungit cum spiritu emisso velut testimonium reale humanitatis Christi. Ibi enim postquam dictum est: «inclinato capite tradidit spiritum (παρέδωκεν τὸ πνεῦμα)», mox connectitur una orationis serie historia perfossionis lateris Christi: «et continuo exivit sanguis et aqua».

At licet haec probabilia sint quoad spiritum, qui nominatur in epistola nostra v. 8; verba tamen versiculi 6, ut nunc sunt: «et spiritus est qui testificatur, quoniam Christus est veritas», difficillime; in lectione autem altera, «quoniam Spiritus est veritas», nullo modo possunt intelligi de anima Christi, sed omnino cum testimonio reali aquae et sanguinis videtur coniungi testimonium formale Spiritus Sancti. In tali vero coniunctione cum aqua et sanguine testificans Spiritus potest intelligi Spiritus Sanctus loquens per Apostolos et per homines testantes¹. Hoc modo Ioannes etiam in Evangelio cum testimonio reali sanguinis et aquae manantis ex perfosso latere Christi coniungit testimonium Spiritus, nempe suum testimonium apostolicum, et huius veritatem speciali ac insolita sollicitudine inculcat: «continuo exivit sanguis et aqua; et qui vidit testimonium perhibuit, et verum est testimonium eius, et ille scit quia vera dicit, ut et vos credatis». Sic ergo nomine spiritus v. 6°. et fortasse etiam v. 8°. potest intelligi donum et effectus Spiritus Sancti in Apostolis vel generatim in Ecclesia, quod et alibi metonymice Spiritus appellatur. «Spiritus i. e. omnis spiritualis doctor testatur, quoniam Christus est veritas» Glossa interlin.². Licet ergo concederetur, eundem nominari Spiritum Sanctum in omnibus tribus versiculis 6. 7. 8; non tamen intelligeretur eodem modo testificans v. 6. et 8. sicut v. 7, atque adeo distingueretur testificans in coelo Spiritus Sanctus personaliter ac per se immediate, et testificans in terra per sua dona in Apostolis et in Ecclesia.

Ex his iam apparet, nexum versuum 7. et 8. cum antecedentibus 5°. et 6°. esse arctissimum. Ad illud enim, quod Iesus est Filius Dei et quod venit in aqua et sanguine, et Spiritus testificatur quoniam Christus est veritas; sequitur v. 7°. et 8°. ulterior testificationis explicatio. Obiectum testificationis indicatur duplex, quod Iesus est Christus Filius Dei, et quod est verus homo. Pro utroque distinctim trium adfertur testimonium; sicut etiam Christus Dominus loquens Iudaeis duos induxit testantes

Patrem et se ipsum, appellans ad illud: in ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (Deut. XIX. 15), et deinceps in ulteriori institutione discipulorum addidit testantem Spiritum Sanctum Io. V. 31-39; VIII. 14-18; XV. 26. Quod itaque Apostolus dixerat de testantibus paulo obscurius v. 6: «hic est, qui venit per aquam et sanguinem Iesus Christus... et Spiritus est qui testificatur, quoniam Christus (vel Spiritus) est veritas»; id v. 7°. et 8°. distribuit in testimonium in coelo pro divinitate, et testimonium in terra pro humanitate³, utrobique notans numerum ternarium. «Ioannes Apostolus in epistola sua loquitur dicens: tres sunt qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt; per hoc intendens ostendere, quod Christus sit verus Deus. Et tres sunt, qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua, et sanguis; per hoc intendens ostendere, quod Christus sit verus homo» Innoc. III; Walafrid. Strabo ll. cc.

II. Quae hucusque diximus, pertinent solum ad determinandum contextum atque sensum v. 6°. et 8°. Nunc tandem veniendum est ad demonstrationem ex v. 7°., de qua in praesenti sumus solliciti. Distinctio personarum, quae in formula baptismi demonstratur significatione nominum et connumeratione trium, hic diserte enuntiatur: Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus sunt tres testantes. Pariter unitas Patris et Filii et Spiritus Sancti secundum deitatem et absolutam perfectionem, quam in formula baptismi exhiberi ostendimus, hic nomine expresso unitatis enuntiatur:

Baptizantes eos in nomine — Et hi tres unum sunt: Patris et Filii et Spiritus — tres sunt qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus. Sancti.

1°. Res testificanda enuntiata est v. 5. 6, quod Iesus est Christus Filius Dei. Testimonium est duplex; primum formale. Nam statim subiicitur v. 9: «Deus (videlicet Pater, nomen enim Deus per additum de Filio suo determinatur, ut supponat pro hypostasi) testificatus est de Filio suo». Hoc Patris testimonium de Filio suo, et testimonium ipsius Filii et Spiritus Sancti multipliciter datum est, et a Filio ad illud frequenter appellatum, ita ut modo duae modo omnes tres personae simul in testificando nominentur. «Et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam et venientem super se, et ecce vox de coelis dicens: hic est Filius meus dilectus (ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός) Mt. III. 16. 17; «cum venerit Paraclitus quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me» Io. XV. 26. cf. ib. XVI. 14. 15; «ego sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me, Pater» ib. VIII. 18. cf. ib. X. 25 seq.

Altero modo testimonium reale de hac veritate, quod «Iesus est Filius Dei», continetur in hoc ipso, quia Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus tres unum sunt. Hoc autem argumentum seu testimonium reale dupliciter se habet. a) Per unitatem trium ipsum testimonium formale demonstratur divinum, non modo quatenus est a Patre, sed etiam quatenus est a Filio et a Spiritu Sancto, quia Filius et Spiritus unum sunt cum Patre: tres sunt qui testimonium dant, et hi tres unum sunt; unde continuo de hoc trium testimonio infertur: «testimonium Dei maius est». b) Haec unitas trium per se ipsam exhibet atque adeo non solum verbis sed re testatur veram et propriam divinam filiationem Iesu Christi. Nam Verbum caro factum ipsum est Iesus Christus, ut initio Evangelii cui epistola cohaeret, Ioannes demonstravit (Verbum caro factum est, et vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre); sed Verbum est proprius Filius Dei per unitatem naturae, quam habet a Patre communicatam, et quam ipsum Verbum cum Patre communicat Spiritui Sancto. Ergo trium unitas demonstrat et per se ipsam realiter testatur, «quoniam Iesus est Filius Dei»; Filius nempe proprius et per naturam unam cum Patre; «Iesus est Filius Dei (veritas testificanda): quoniam tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus (personae testificantes); et hi tres unum sunt (formalis ratio, per quam testificantur)». Quare sicut spiritus, aqua, et sanguis in terra sunt per se ipsa reale testimonium pro vera humanitate Iesu Christi; ita tres in coelo per se ipsos quatenus unum sunt, seu per suam unitatem dicuntur esse reale testimonium pro vera divina filiatione, h. e. pro divina natura Iesu Christi. Ergo quando Ioannes tamquam formalem rationem huius realis testificationis enuntiavit illud, «hi tres unum sunt», non potuit intelligere aliam unitatem trium quam naturae. Doctrina igitur Ioannis reducitur ad hoc enthymema. Tres personae in coelo Pater, Verbum (nondum spectata incarnatione), et Spiritus Sanctus unum sunt natura: ergo Verbum incarnatum Iesus Christus est verus Filius Dei per naturam unam cum Patre et Spiritu Sancto.

2°. Quamvis verba Apostoli qui per excellentiam nomen habet theologi, per se ipsa sint clarissima; nihilominus Sociniani et quod sane mirum, etiam aliqui catholici (Placidus Stürmer, Dobmayr etc.) contra vim probationis ex hoc textu repererunt difficultatem. Incisum «tres unum sunt» v. 8, aiunt, non naturae sed moralem tantummodo unitatem indicat, consensum scilicet testimonii; ergo neque ex v. 7, alia unitas demonstrari potest. Imprimis in inciso: «hi tres unum sunt», inter versiculum 7 et 8. neque parallelismus verbalis indubitatus est, certe non est parallelismus realis. Nam in graecis editionibus (excepta Complutensi) v. 7. est: ἕν εἰσι, unum sunt; v. 8. autem: εἰς τὸ ἕν εἰσι in unum sunt. In Complutensi v. 7. legitur: εἰς τὸ ἕν εἰσι; v. 8. hoc incisum omnino deest. Ita etiam in multis codd. latinis solum de testibus in coelo legitur: «et hi tres unum sunt»; de testibus vero in terra omittitur. Cuius varietatis praeter codices ipsos qui exstant, testem habemus Concilium Later. IV. (Hard. VII. p. 18). Ita etiam s. Thomas (commentar. in II. decretal. de errore abb. Ioachim. ed. de Rubeis T. VIII. p. 94) ad v. 8. ait: «in quibusdam libris attexitur: et hi tres unum sunt; sed hoc in veris exemplaribus non habetur, sed in quibusdam libris dicitur esse appositum ab haereticis Arianis ad evertendum intellectum sanum auctoritatis praemissae (v. 7) de unitate essentiali trium personarum». Alibi v. 8. legitur: «et hi tres in nobis sunt», ut penes auctorem libri adversus Varimadum (Bibl. Max. T. V. p. 729); auctor l. de bapt. haeretic. saeculo III. legit latine, sicut est in graeco: «et isti tres in unum sunt»; alibi additur instar explicationis: «hi tres unum sunt in Christo Iesu», ut in Speculo Augustini (ed. Mai); cf. Cassiodorum seu interpretem commentarii Clementis Alex. in r. Io. (Bibl. Max. T. III. p. 234). Cassiodorus ipse in Complexionibus ed. Maffei p. 145. incisum v. 8. omittit, et v. 7. ponit interpretationem: «et hi tres unus est Deus». Haec ostendunt, magnum semper discrimen saltem in sensu fuisse agnitum quoad verba «unum sunt» inter v. 7. et v. 8. Ceterum lectio v. 8. εἰς τὸ ἕν, εἰσι, videtur satis certa tum ex Patribus graecis tum ex codicibus. In v. 7. autem iuxta Patres et codices latinos, a quibus hic textus nobis conservatus est, et ex collatione cum Io. X. 30. (ἕν ἐσμεν) vera censenda est lectio ἕν εἰσι, ut citatur a Concilio Later. IV. etiam in versione graeca (Hard. l. c.), et exstat in cod. graeco Dublinensi Coll. SS. Trinitatis⁴ (qui videtur esse idem cum codice britannico Erasmi), atque in editis etiam penes schismaticos Graecos (vide Professionem fidei orthodoxae probatam a quatuor Patriarchis aliisque Episcopis schismaticis ed. Lipsiae P. I. q. 9. p. 25).

Hoc posito in verbis ipsis manifestum est, aliam unitatem enuntiari Patris, Verbi et Spiritus Sancti, et aliam spiritus, aquae et sanguinis. Pater, Verbum, Spiritus Sanctus dicuntur tres esse unum simpliciter; spiritus, aqua et sanguis dicuntur esse in unum, pertinere scilicet ad unam eandemque veritatem demonstrandam ac testandam, sive esse unum testimonio.

Concedamus vero parallelismum verbalem, qualis in nostra Vulgata utique exstat, ut utrobique dicatur: «et hi tres unum sunt»; parallelismus tamen realis sane negari debet. Subiectum in utroque commate est diversissimum, in priori Pater, Verbum et Spiritus Sanctus: in altero spiritus, aqua et sanguis. At pro diversitate subiectorum modificatur etiam significatio praedicati, maxime si subiectum in una propositione sit Deus, in altera aliquid creatum; quis enim dicat idem significari e. g. praedicato sapientiae in duplici propositione: Deus est sapiens, — homo est sapiens? Iam significatio subiecti in versu 7°. est evidens saltem eatenus, quod Pater est verus Deus, quod Verbum et Spiritus Sanctus non sunt adtributa divina, sed sunt realiter distincti tum a Patre tum inter se; dicuntur enim esse «hi tres». Sunt igitur per se subsistentes, et cum ex ipso nomine Verbum et Spiritus Sanctus (ne nunc ad universam Scripturarum doctrinam appellemus) demonstrentur esse naturae intellectualis, sunt tres personae. Tres itaque personae, quarum una nemine ne haeretico quidem diffitente certe Deus est, praedicantur unum esse; idque non subnumerando sed evidenter connumerando tres personas: hi tres unum sunt (vide Coroll. I. ad th. III). De tali autem connumeratione personarum certissimum est principium s. Augustini. Affirmat Augustinus principii instar hermeneutici et dogmatici, nunquam in Scripturis praedicari unum simpliciter, quorum diversa est substantia⁵. S. Thomas illud restringit ad hunc sensum, nunquam Deum et creaturam dici unum simpliciter (S. Th. in Io. X. 30. lect. V.). Bellarmino (de Christo l. I. c. 6) visum est principium etiam hoc sensu minus firmum; sicut enim dicitur: «qui adhaeret Domino, unus spiritus est» 1. Cor. VI. 17; ita ait posse etiam dici: unum est cum Deo; «nam unus spiritus est una res, una res et unum idem sunt». At imprimis (pace tanti viri dictum sit) spiritus ibi non est substantia, sed est supernaturale donum fidei, spei, charitatis a Christo derivatum, intellectus christianus, voluntas christiana, quod Paulus alibi dixit: «nos sensum Christi habemus», et iterum: «hoc sentite in vobis, quod et in Christo Iesu» (1. Cor. II. 16; Phil. II. 5). Hoc autem sensu «unus spiritus» cum Christo certe non idem significat ac «una res cum Christo, et unum simpliciter». Si vero Spiritus intelligeretur ut causa, tum sane Spiritus Domini inhabitans in iustis et Dominus, seu Spiritus Filii et Filius simpliciter unum sunt. Ita explicuit Pseudo-Ambrosius in commentario h. l. In iustis, inquit, «Spiritus Dei est communis cum Deo et hominibus». Cum hac interpretatione conferri possunt loca omnia, in quibus de communicatione et inhabitatione Spiritus Sancti sermo est, ut illud: «quicumque Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei» Rom. VIII. 14. Ceterum inter unum simpliciter dictum et inter locutiones determinantes, in quonam plura unum sint, differentia magna in eo est, quod unum sine addito dictum habens notionem simplicissimam non admittit plures significationes; si vero habet aliquod additum, hoc potest esse huiusmodi, ut accipi queat significatione, qua species unitatis determinetur non substantialis sed accidentalis, cuiusmodi nomen est etiam illud 1. Cor. VI. 17. unus spiritus. Lege de his s. Augustinum contra Maximin. l. II. c. 20. n. I.

Porro quamvis locutione valde impropria forte dici posset homo unum cum Deo, principium Augustini adhuc maneret verissimum, ubi agitur de usu loquendi biblico et de connumeratione personarum, quarum una est Deus; quod scilicet in Scripturis nunquam persona aliqua praeter Filium Dei et Spiritum Dei connumeratur cum Deo Patre vel cum Deo ita, ut Deus et persona illa dicantur esse unum. Imo etiam praescindendo ab usu loquendi Scripturarum universim evidens est, personas quarum una certe est verus Deus, non posse connumerari in eadem linea dignitatis, quin praedicatum «unum sunt» sumatur ontologice de unitate entis seu Esse divini; sicut h. l. dicitur: tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus.

Quod dicimus de usu loquendi biblico, constat inductione et consideratione locorum Scripturae Io. XVII. 11. 20. 21. (cf. Aug. contr. Maximin. l. c.); I. Cor. VI. 17; I. Io. V. 8, quae potissima ab Arianis et ab Unitariis obiici consueverunt ad obscurandum hoc testimonium I. Io. V. 7.

Ratio principii, quo sensu illud universim evidens esse diximus, facile patet, quia scilicet ipsa tali connumeratione declaratur personarum aequalitas in aliqua linea perfectionis vel dignitatis; sed aequalitas cum Deo (nam una ex personis connumeratis supponitur esse Deus) enuntiari non potest per praedicatum, unum sunt, quin hoc sumatur in suo sensu proprio, quo significat unum ens⁶. Unitas enim aequalitatis cum Deo nulla cogitari potest, quae realiter non sit unitas essentiae; secundum nostras autem distinctiones rationis, unitas essentiae est prima et fundamentalis, quae omni unitati ratione distinctae supponitur, et quacum omnis alia unitas e. g. adtributorum absolutorum, actionum et relationum ad extra identificatur. Unde qui ad sententiam: «Pater, Verbum, Spiritus Sanctus, tres unum sunt», addit explicationem: unum sunt potentia, voluntate, auctoritate testimonii, is vel intendens excludere unitatem essentiae absurde loquitur de divinis, vel realiter idem dicit, quod est unitas essentiae, dum unitatem considerat in adtributis et actionibus ad extra, quae non nisi nostro modo cogitandi et ratione distinguuntur ab essentia. Sicut igitur in propositione: «Pater, Verbum et Spiritus Sanctus testimonium dant in coelo», ipsis nominibus et ipsa connumeratione in numero plurali iam docetur distinctio, quae deinde explicite enuntiatur per particulam «tres sunt»; ita ipsa connumeratione Verbi et Spiritus Sancti cum Deo Patre in eodem ordine dignitatis iam unitas divinitatis trium distinctorum continetur, et haec unitas explicite ac diserte edicitur declaratione: «hi tres unum sunt».

Contra vero subiectum versiculi 8°. «spiritus, aqua et sanguis», alterius plane est rationis. Aqua et sanguis certe nec personae sunt, multoque minus personae divinae, sed sunt res creatae. Quomodocumque ergo intelligatur subiectum alterum spiritus, praedicatum «unum sunt» non potest habere eandem significationem ac commate 7°. in connumeratione Patris, Verbi, et Spiritus Sancti. Si deinde textus graecus consulitur: «εἰς τὸ ἕν εἰσι in unum sunt», apparet, non tam inter illa tria quam rei testificandae enuntiari unitatem; unde etiam in textu latino illa tria intelligi debent unum testificatione. Haec autem unitas testimonii in divinis quidem supponit unitatem eamque numericam naturae, in creatis autem nec numericam nec specificam unitatem postulat.

Ad difficultatem ergo propositam, in qua dicebatur: per illud «tres unum sunt» v. 8. indicatur unitas moralis in testando; ergo non alia indicatur v. 7. verbis eisdem; respondetur a) negando consequentiam. Subiecta enim sunt in utroque commate diversissima, et ideo etiam diversa est significatio praedicati «unum sunt». b) Quatenus tres in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus exhibent testimonium reale et demonstrationem, quod Verbum incarnatum est verus Filius Dei; hoc testimonium non exhibent nisi unitate naturae, quia scilicet Verbum est Deus et unius naturae cum Patre et Spiritu Sancto. Ideo verbis «tres unum sunt», quibus continetur, cur et quomodo exhibeant tres personae testimonium pro Iesu Christi vera filiatione divina, non aliud potest significari, quam trium unitas secundum naturam divinam. c) Quatenus tres personae in coelo dant testimonium formale pro filiatione divina Iesu Christi, auctoritas huius testimonii una est, quia una est trium natura. «Pater meus usque modo operatur, et ego operor... non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem; quaecumque enim ille fecerit, haec et Filius similiter facit» Io. V. 17-23. «Verba quae ego loquor vobis, a me ipso non loquor; Pater autem in me manens, ipse facit opera» ibid. XIV. 10. «Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem, non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur... Ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt. Propterea dixi de meo accipiet, et annuntiabit vobis» ib. XVI. 13-15. Quid ergo dicitur: «tres unum sunt», continet rationem, cur sicut omnis operatio ad extra una est trium, ita unum sit testimonium, quo testantur tres, Pater, Verbum Patris, et Spiritus Patris ac Filii; ratio videlicet est unum Esse seu unitas essentiae⁷.

3°. Confirmatur sensus genuinus hactenus vindicatus, collatione cum sequentibus.

Etenim cum versiculo 7°. proxime nectitur v. 9. «Si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei maius est (cf. Io. V. 32. seq.; VIII. 17. 18); quoniam hoc est testimonium Dei, quod maius est⁸, quoniam testificatus est de Filio suo. Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se». De Iesu Filio Dei vero appellaverat testimonium trium distinctorum, Patris, Verbi et Spiritus Sancti; sed simul declaraverat: «hi tres unum sunt». Nunc illud testimonium trium dicit testimonium Dei unius; atque adeo illud: «hi tres unum sunt», aequivalet propositioni alteri: «hi tres unus Deus sunt». Unde Cassiodorus, qui in Complexionibus cum pluribus codicibus et Patribus versum 7um. postponit nostro 8°, et ita etiam collocatione materiali verborum servat connexionem, recte incisum «unum sunt» circumscribit per hoc alterum: «et hi tres unus est Deus». Ipse igitur Apostolus rationem, qua tres unum sint, declarat: quod tres distincti Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus sunt unus Deus, ac proinde unum sunt unitate naturae divinae, quae nullam admittit multiplicationem.

Declaravimus testimonium Dei v. 9, ut testimonium Dei unius absolute spectati; contra hanc explicationem cuipiam difficultas oriri posset ex iis, quae Ioannes subdit: «testimonium Dei, quoniam testificatus est de Filio suo», ubi evidenter intelligitur testimonium Dei Patris. At nomen Deus per se est nomen non relativum (neque enim dicit habitudinem ad alterum) sed absolutum, significans divinam naturam per modum concreti quidem atque ideo per modum hypostasis, sed sine determinatione huius vel illius personae distinctae. Cum ergo tres sint unus Deus tum singuli tum omnes simul, nomen Deus sine addita determinatione non supponit pro una persona distincta ab aliis, sed significat deitatem subsistentem in tribus personis. Quia tamen personae singulae sunt Deus, per additam proprietatem personalem nomen Deus determinatur, ut supponat pro una persona, cuius proprietas exprimitur (vide supra p. 31. seq.). Sic in propositione: Deus generat Deum, subiectum determinatur ad suppositionem pro sola persona Patris per additam proprietatem generationis activae, et praedicatum supponit pro solo Filio, propter inclusam proprietatem generationis passivae (τὸ γεννητόν). Hinc patet, absque ulla confusione vel obscuritate in eodem contextu posse nomen Dei accipi nunc absolute pro Deo, qui est unus et trinus, nunc cum determinata suppositione pro una persona; neque enim hac varietate significatio nominis mutatur, quae semper manet eadem, naturae scilicet divinae per modum subsistentis: sed solum fit transitus ab indeterminata suppositione ad suppositionem distinctam, quae per additam rationem personalem clare exprimitur. Ita etiam in creatis nemo dixerit, hanc orationem esse obscuram: homo indiget gratia ad fidei confessionem, ergo homo confitens: tu es Christus Filius Dei vivi, gratia illustratus et confortatus erat; quamvis nomen homo a suppositione confusa transeat ad suppositionem determinatam pro Petro. Quibus positis nemo negaverit, in priori inciso v. 9: «testimonium Dei maius est», nomen Deus sumi absolute, testimonium scilicet Dei Patris, Verbi et Spiritus Sancti, qui tres unum sunt; in inciso autem altero: «quoniam (Deus) testificatus est de Filio suo», subiectum Deus supponere pro sola persona Patris.

Ex his constat, a) prorsus unum idemque esse testimonium seu eundem actum testificationis (ἡ μαρτυρία), sive dicatur Patris, sive Filii, sive Spiritus Sancti, sive simul Patris, Filii et Spiritus Sancti; ac proinde actum ad extra esse unum et realiter communem tribus personis, quia non agunt, quatenus personae sunt distinctae per relationem ad invicem, sed quatenus sunt unus Deus. b) Quoniam actus seu operatio in Deo est ipsamet natura divina cum connotatione termini ad extra; hoc ipso per unitatem testimonii, quod prorsus unum idemque est, sive dicatur unius sive alterius sive trium personarum, manifestissime velut consequens exprimitur unitas naturae in tribus personis. c) Obiter animadvertes iterum, quod diximus in thesi praecedenti, contextum vix aut ne vix quidem sibi consistere, si desit comma 7um, de testimonio trium in coelo. Quando enim v. 9. dicitur: testimonium Dei (de divina filiatione Iesu Christi) maius est, supponitur praecessisse narrationem de existentia huius testimonii Dei; haec vero narratio nullibi exstat nisi in 7°. commate.

Coronidis loco opportunum videtur oculis subiicere parallelismum huius loci nunc explicati I. Io. V. 5-13, cum textibus Io. I. 1-18; X. 25-38. in thesi III. declaratis.

Io. I.	1. Io. V.	Io. X.
In principio erat Verbum... Et Verbum caro factum est, et vidimus gloriam eius, gloriam quasi Unigeniti a Patre v. 1. 14.	Quis est qui vincit mundum, nisi qui credit, quoniam Iesus est Filius Dei v. 5.	Pater meus quod dedit mihi, maius omnibus est..... Facis te ipsum Deum..... Dixi, Filius Dei sum...... Ut credatis, quia Pater in me est et ego in Patre v. 29. 33. 36. 38.
In ipso vita erat, et vita erat lux hominum v. 4.	Et hoc est testimonium, quoniam vitam aeternam dedit nobis Deus. Et haec vita in Filio eius est v. 11.	Ego vitam aeternam do eis v. 28.

Io. 1.11-12	1 Io. 5.12-13	Io. 10.26-28
In propria venit, et sui eum non receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius.	Qui habet Filium, habet vitam, qui non habet Filium, vitam non habet. Haec scribo vobis, ut sciatis, quoniam vitam habetis aeternam, qui creditis in nomine Filii Dei.	Vos non creditis, quia non estis ex ovibus meis. Oves meae vocem meam audiunt, et ego cognosco eas, et sequuntur me, et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum.

Deum nemo vidit umquam: unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit... Vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo et mansit super eum... Qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est, qui baptizat in Spiritu Sancto v. 18. 32. 33.

Io. 1.1	1 Io. 5.7	Io. 10.25, 37-38
(In principio erat Verbum), et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum v. 1.	Quoniam tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt v. 7.	Opera quae ego facio in nomine Patris mei, haec testimonium perhibent de me... Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est, et ego in Patre v. 25. 37. 38.

Et non rapiet eas quisquam de manu mea, et nemo potest rapere de manu Patris mei: Ego et Pater unum sumus v. 28-30.