Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Missio generatim includit ordinem aliquem missi tum ad personam a qua mittitur, tum ad terminum quo mittitur; unde missio in personis divinis non quidem diversitatem naturae, sed tum aeternam processionem missi a mittente tum efficientiam in tempore ac personae manifestationem includit, prae cuius efficientiae et manifestationis diversitate distinguitur missio visibilis et invisibilis ».

I. Missio (passive accepta) significat unius ab altero egressionem secundum aliquam rationem principii (physicam vel moralem) ad aliquem terminum. Dicit ergo a) distinctionem realem mittentis et missi; b) aliquam vel propriam vel impropriam dependentiam missi a mittente secundum auctoritatem vel consilium vel originem (S. Th. I. q. 43. a. 1); c) habitudinem ad terminum; sive iste terminus sit locus, ut missus ibi sit, ubi antea non erat, vel novo modo sit; sive sit aliquis effectus, ut illum operetur. Ergo missio necessario infert habitudinem missi ad duplicem terminum, ad mittendum a quo, et ad terminum seu effectum, ad quem mittitur.

Cum haec missionis notio sit essentialis, etiam in divinis missio secundum eam intelligenda est seclusis imperfectionibus, quas sane non missio per se sed creatura missa includit. Has imperfectiones Ariani transferebant a creaturis ad missionem per se spectatam, sicque Filium Patre, Spiritum Sanctum etiam Filio inferiorem esse asserebant, quia in Scripturis Filius a Patre, Spiritus Sanctus a Patre et Filio dicitur missus. Immo vero quia Pater est et Filius, atque Filius nihil potest a se facere sed facit similiter, quaecumque facit Pater, ex hac unitate essentiae et distinctione per originem Christus Dominus ipse infert missionem Filii a Patre esse talem, ut postulet aequalitatem honoris, quo colendus est missus cum mittente: « ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem; qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem qui misit illum » Io. V. 18-23.

Patres frequenter refellunt illam fallaciam Arianam; inter alios Augustinus indicat rationem, qua imperfectiones illae excludantur in missione personae divinae. « Non ideo minorem Filium quia missus est a Patre, nec ideo minorem Spiritum Sanctum quia et Pater eum misit et Filius, sufficienter demonstratum est. Sive enim propter visibilem creaturam sive potius propter principii commendationem, non propter inaequalitatem vel imparilitatem vel dissimilitudinem substantiae in Scripturis haec posita intelliguntur; quia, etiamsi voluisset Deus Pater per subiectam creaturam visibiliter apparere, absurdissime tamen aut a Filio quem genuit, aut a Spiritu Sancto qui de illo procedit, missus diceretur » Aug. Trin. IV. n. 32.; S. Th. I. q. 43. a. 1. ad 1. et 2. Cf. th. XXXIII.

Missio itaque in divinis duo includit, velut fundamentum est origo personae missae a mittente, formalis autem ratio missionis completur in efficientia aliqua externa, qua persona ab alia procedens vel manifestetur vel novo modo incipiat esse praesens in creatura. Vide s. Aug. Trin. IV. n. 27. 28. Nisi enim persona quae mitti dicitur, procedat a mittente, non potest intelligi ordo essentialiter inclusus in notione mittentis et missi. Propter perfectionem enim personae divinae et propter unitatem naturae dependentia missi a mittente non potest esse proprie dicta, sed solum sicut essentiae ita virtutis, consilii, operationis communicatio ab una persona in aliam, quod ipsum est processio unius ab alia.

Porro quoad terminum, ad quem fiat missio, propter eandem personae missae perfectionem non potest esse sermo de mutatione sive locali sive quavis alia in ipsa persona, sed mutatio necessario sistit in creatura, cui divina persona vel speciali modo praesens manifestatur, vel speciali modo coniungitur. Dixi speciali modo persona praesens manifestatur vel coniungitur creaturae. Nam missio sicut donatio personae divinae secundum linguam sanctam Scripturae et Patrum sensu saltem magis proprio non dicitur nisi ad inhabitandum et manendum in creatura (Ἐνοίκησις, μονὴ Io. XIV. 16. 23.; 1. Cor. III. 16.; VI. 19.; 2. Cor. VI. 16. etc.); inhabitatio autem haec est Dei amantis et amati in supernaturaliter amato et amante. Unde missio omnis personae divinae saltem ordinem habet ad hanc inhabitationem et supernaturalem sanctificationem. Sed de hac re paulo post dicemus.

Ex his consequitur, a) fundamentum missionis esse quidem aeternum et necessarium, missionem vero ipsam fieri in tempore et esse liberam libertate utique unius numero voluntatis in persona mittente et missa (cf. S. Th. I. q. 43. a. 2); b) latius patere, quod personae divinae dicuntur venire vel dari creaturae, quam quod dicuntur mitti. Venire enim et dari dici potest secundum aliquem effectum aut aliquod charisma Deus absolute spectatus aut quaevis persona divina absque respectu ad processionem a principio; at mitti non intelligitur ex dictis nisi persona procedens ab altera, quae mittit¹. Lege Suarez l. XII. c. 2. et 3.; Petav. l. VIII. c. 1. De ratione, qua Deus venire et discedere dicitur, egimus in Tractatu de Deo th. XXXIV. Consequitur c) ex dictis, missionem personae divinae non esse nisi ad creaturam rationalem, et non nisi secundum effectus atque in ordine ad effectus supernaturales.

II. Diximus, personae missionem esse vel per manifestationem praesentiae vel per specialem coniunctionem cum creatura. In hoc ipso indicata est distinctio duplicis missionis visibilis scilicet et invisibilis.

Missio itaque visibilis est, quando persona divina procedens ab alia vel fit visibilis in natura visibili sibi facta propria, vel quando cum habitudine aliqua ad supernaturalem inhabitationem et sanctificationem specialiter praesens exhibetur per ostenta aliqua producta ad talem personam distinctam significandam. Unde missio visibilis recte distinguitur ea quae dici potest substantialis, cuiusmodi sola erat Verbi incarnatio: « ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere » Gal. IV. 4. etc.; altera deinde potest appellari missio in symbolis vel repraesentativa, cuiusmodi erat Christo baptizato « descendens Spiritus Sanctus quasi columba », et super Apostolos in « linguis tamquam ignis ».

De missione hac visibili personarum divinarum multis disserit Augustinus Trin. II. « Si ergo missus dicitur (Filius), in quantum apparuit foris in creatura corporali, qui intus in natura spirituali oculis mortalium semper occultus est, iam in promptu est intelligere etiam de Spiritu Sancto, cur missus et ipse dicatur. Facta est enim quaedam creaturae species ex tempore, in qua visibiliter ostenderetur Spiritus Sanctus, sive cum in ipsum Dominum corporali specie velut columba descendit, sive cum die Pentecostes.... visae sunt illis linguae divisae tamquam ignis.... Haec operatio visibiliter expressa et oculis oblata mortalibus missio Spiritus Sancti dicta est (visibilis), non ut appareret eius ipsa substantia, qua et ipse invisibilis et incommutabilis est sicut Pater et Filius, sed ut exterioribus visis hominum corda commota a temporali manifestatione venientis ad occultam aeternitatem semper praesentis converterentur.... Apparuerunt ista, sicut opportune apparere debuerant, creatura serviente creatori et ad nutum eius incommutabiliter in se ipso permanentis, ad eum significandum et demonstrandum, sicut significari et demonstrari mortalibus oportebat, mutata atque conversa » Aug. l. c. n. 10. 11. vide ibi reliqua. Cf. thesim VI.

Quoniam missio visibilis repraesentativa ordinem habet ad missionem invisibilem per sanctificationem, ideo docent aliqui theologi (cf. Suarez l. XII. c. 4. n. 5. sqq.; Ruiz disp. 109. sect. 8. n. 9. sqq.), missionem visibilem esse manifestationem missionis invisibilis praesentis, ut quando Spiritus Sanctus missus est Apostolis; vel iam factae, ut quando facta est visibilis missio in Christum baptizatum. Propterea theophanias veteris Testamenti de quibus egimus th. VI., etiamsi « Angelus Domini » dicatur esse ipsum Verbum, verentur appellare missiones Filii et malunt dicere apparitiones. Ratio est, quia illae apparitiones non ordinabantur ad significandam sanctificationem et missionem invisibilem, quae tum fieret aut antea iam facta esset (cf. S. Th. I. q. 43. a. 7. ad 6.; Suarez l. XII. c. 6. n. 23.; Ruiz disp. 109. sect. 9. n. 10. sqq.). Sed quoniam theophaniae pertinebant utique ad ordinem supernaturalem, et ita mediate saltem connexionem habebant cum sanctificatione, lis de modo loquendi ex hac parte non est magni momenti. Potius dicendum est, quod missio Filii Dei erat principalis in ipsa incarnatione, theophaniae vero illae, ut l. c. ostendimus, erant quaedam prolusiones et praeparationes ad hanc missionem visibilem in natura hypostatice assumpta; propterea illae in comparatione cum hac non dicuntur et sine addito dicendae non sunt missio Filii Dei. Eodem fere modo dicendum esset de missione Spiritus Sancti in veteri Testamento, si quae visibilis ibi facta est (cf. p. 90. 91), in comparatione cum missione visibili eiusdem Spiritus in novo Testamento.

Corollarium. Ex dictis intelligitur, a) missionem divinae personae non fieri ad illam rem sensibilem, per quam praesens significatur; illa enim res non est terminus missionis sed medium assumptum ad sensibilem reddendam missionem hominibus tum illis ad quos fit missio, tum aliis propter quos saltem mediate fit; b) visibilem missionem Spiritus Sancti posse fieri et factam esse sine missione (passiva) Filii, et vicissim; licet missio invisibilis, ut postea dicemus, necessario sit coniuncta utriusque personae et inhabitatio totius Trinitatis. Quamvis enim efficientia signi visibilis sit communis tribus personis, significatio tamen referri potest ad unam distinctam personam (p. 92), quomodo etiam in incarnatione efficienter et terminative spectata distinctione opus esse, alibi demonstravimus (Tract. de Incarnat. th. XXXII.). c) Sacramenta sunt quidem signa visibilia et efficacia gratiae sanctificantis et consequenter invisibilis missionis Spiritus Sancti, non tamen sunt ostenta tunc a Deo effecta ad significandam Spiritus Sancti praesentiam; sed res in se humanae vel naturales a Deo elevantur ad significationem et efficaciam conferendae gratiae (non loquimur de Sacramento Eucharistiae permanente); propterea in Sacramentis non potest intelligi visibilis sed tantum invisibilis missio Spiritus Sancti. Cf. August. Trin. l. II. n. 11.; S. Th. I. q. 43. a. 7.; Ruiz disp. 109. sect. 12. Apparet etiam ex omnibus quae hactenus dicta sunt, non solum missionem invisibilem esse principaliter a Deo intentam praesertim in comparatione cum missione repraesentativa, sed etiam hanc sine illa plene intelligi non posse. Quare iam de ea nobis agendum, cuius declaratio est praecipuus scopus praesentis disputationis.

« Tam in Scripturis docetur quam a ss. Patribus distinctissime declaratur invisibilis missio Spiritus Sancti ad sanctificationem nostram, et inhabitatio in sanctificatis atque inde consortium divinae naturae, ita ut formalis participatio divinae naturae intelligenda sit assimiliatio per gratiam infusam, tamquam effectus inhabitantis Spiritus Sancti, participatio relativa autem sit coniunctio cum ipsa persona divina inhabitante ».

Supponimus ut certum, sanctificationem fieri per supernaturalia dona gratiae creatae, quae sint aliquid ontologicum animae inhaerens eamque in se et in omnibus suis facultatibus nobilitans, et elevans ad modum sui esse supernaturalem¹ et ad supernaturalem statum ac virtutem operandi, ita ut creatura rationalis per haec dona referat similitudinem naturae ac vitae divinae supra omnes exigentias et vires omnium creaturarum substantialium, naturae scilicet tam angelicae quam humanae. De his nunc non est dicendi locus, sed ea assumimus ex Tractatu de Iustificatione (vide Suarez de Gratia l. VI. VII.; Ripaldam de Ente supernatur. l. VI. disp. 132. et ceteros). At vero vi gratiae sanctificantis ipsum Spiritum Sanctum communicari et speciali modo coniungi cum iustis, indubitatum etiam est ex doctrina Scripturarum, ex intellectu catholico ss. Patrum, ac theologorum consensu.

I. Scriptura disserte docet: 1.° ipsam personam Spiritus Sancti nobis communicari. Nam ex una parte exhibet a Patre et Filio distinctum Paracletum, qui nobis datur ut maneat in nobis; ex parte altera coniunctam quidem sed distinctam ostendit internam communicationem Spiritus Sancti tamquam causae et communicationem donorum gratiae tamquam effectum. « Et ego rogabo Patrem et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum.... vos autem cognoscetis eum, quia apud vos manebit et in vobis erit (παρ' ὑμῖν μένει καὶ ἐν ὑμῖν ἔσται) » Io. XIV. 16. « Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, qui datus est nobis » (ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ Πνεύματος Ἁγίου τοῦ δοθέντος ἡμῖν) Rom. V. 5. Quamvis itaque spiritus saepe significet habitualem animae dispositionem, et spiritus bonus dispositionem supernaturalem per dona gratiae, in his tamen locis evidenter significat ipsam personam quae est auctor gratiarum, nobis communicatam. Praeterea in omnibus locis adferendis prae oculis habeatur, quod alibi ostensum est, Spiritum cum epithetis Spiritus Sanctus, Spiritus Patris, Spiritus Filii etc. nomen esse non absolutum sed personale ac proprium tertiae personae in Trinitate (supra p. 11. 365).

2°. Haec missio in corda nostra et communicatio est huiusmodi, ut persona divina in nobis mansionem faciat et in nobis habitet tamquam amator et amatus in amato et amante, tamquam protector ac tutor et largitor donorum gratiae, tamquam Spiritus adoptionis nostrae in filios Dei, tamquam causa ac fons vitae supernaturalis, tamquam sigillum et arrha promissae possessionis Dei plenae ac beatificae, tamquam Deus in templo rationali sibi consecrato secundum totam naturam hominis. « Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum et manifestabo ei meipsum ». Modum huius dilectionis et manifestationis Christus Dominus interrogatus ab Apostolis declarat ita: « Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus » (καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιησόμεθα) Io. XIV. 21. sqq.; 1. Io. III. 24. (cf. supra p. 12. vide Athanas. ad Serap. I. n. 31.; Cyrill. in Io. p. 830. 831). « Vos autem in carne non estis sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis (οἰκεῖ ἐν ὑμῖν).... Si Spiritus eius qui suscitavit Iesum a mortuis habitat in vobis.... vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum eius in vobis (διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῦ Πνεύματος ἐν ὑμῖν).... quicumque Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei.... accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba (Pater); ipse enim Spiritus testimonium perhibet spiritui nostro, quod sumus filii Dei.... Similiter autem et Spiritus adiuvat infirmitatem nostram; nam quid oremus sicut oportet, nescimus; sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus » Rom. VIII. 9-27. « Quoniam estis filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater » Gal. IV. 6. « In quo (Christo) credentes signati estis Spiritu promissionis Sancto (ἐσφραγίσθητε τῷ Πνεύματι τῆς ἐπαγγελίας τῷ Ἁγίῳ), qui est pignus (ἀρραβών)² hereditatis nostrae » Eph. I. 13. 14.; 2. Cor. I. 22.; V. 5. « An nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus Sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo (τοῦ ἐν ὑμῖν Ἁγίου Πνεύματος, ὃ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ), et non estis vestri » 1. Cor. VI. 19. « Vos estis templum Dei vivi sicut dicit Deus: quoniam inhabitabo in eis et inambulabo inter eos (ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω), et ero illorum Deus et ipsi erunt mihi populus.... et ero vobis in patrem et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens » 2. Cor. VII. 16. sq.; 1. Cor. III. 16. 17.

3°. Iam si haec ita sunt, si Spiritus Sanctus nobis communicatus distinguitur a donis gratiae ut auctor ab effectu, et si est ipsa divina persona in se, quae modo quo Scripturae ipsae declarant, nobis datur et mittitur et inhabitat; ex his ipsis intelligitur nostrum consortium (κοινωνία) divinae naturae, quod Scripturae etiam disserte enuntiant: « per quem (δι' ὧν) maxima et pretiosa nobis promissa donavit, ut per haec efficiamini divinae consortes naturae » (ἵνα διὰ τούτων γένησθε θείας κοινωνοὶ φύσεως) 2. Pet. I. 4. Communicatio et participatio κοινωνία, μετοχή, μέθεξις, ad praesens quod adtinet, tripliciter consideranda est. a) Communicatio dicitur intima coniunctio et possessio rei alicuius modo, quo ex natura sua possideri potest ut est communicatio κοινωνία corporis et sanguinis Christi in fidelibus 1. Cor. X. 16.; sensu analogo amici atque arctius maritus et uxor dicuntur κοινωνοί: « particeps tua et uxor foederis tui » LXX. κοινωνός σου³ καὶ γυνὴ διαθήκης σου Mal. II. 24. Proxime sequitur significatio, qua b) κοινωνία dicitur participatio ex bonis alterius. Omne esse creatum aliquo sensu est participatio divini esse, quatenus a Deo est ut causa exemplari et efficiente, seu quatenus tum a Deo creatione originem habet tum est aliqua adumbratio divinae perfectionis; sed tali participatione naturali supposita, et quidem suprema quae est in spiritibus creatis, revelatio nobis manifestat participationem supra omnem dignitatem et exigentiam substantiarum creatarum. Huiusmodi participatio supernaturalis est assimiliatio perfecta ad ipsam naturam divinam per gratiam sanctificantem, quae animam afficit et ut supernaturalis qualitas transformat. Duo igitur complectitur « consortium naturae divinae », participationem divinae naturae formalem sed analogicam h. e. supernaturalem assimilationem ad naturam divinam⁴, et hac dispositione supposita ac per hoc veluti vinculum participationem συγγενικήν (Cyrill. dialog. VII. T. V. P. I. p. 643), videlicet intimam unionem cum ipsa substantia divinae naturae. « Deificatio, inquit Dionysius, est ad Deum, quanta fieri potest, assimiliatio et unio » ἡ πρὸς Θεὸν ἀφομοίωσις τε καὶ ἕνωσις Hierarch. eccles. c. 1. § 3.; c. 2. § 1. Hoc utroque sensu sicut sumus consortes κοινωνοὶ divinae naturae, ita dicitur communicatio κοινωνία Spiritus Sancti 2. Cor. XIII. 13; et dicimur participes μέτοχοι Spiritus Sancti Heb. VI. 4.

Distinctior rei declaratio est, quod sicut sensibiliter vultus Moysis splendorem induit ex conversatione cum Deo, ita nos per Spiritum Sanctum transformamur in imaginem Dei 2. Cor. III. 7. 18.; et quod cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est, tuncque nostra divina filiatio quae nondum apparet, manifesta erit 1. Io. III. 2. Eodem etiam pertinet sigillatio ac expressio imaginis Dei per Spiritum Sanctum, quam paulo ante commemoravimus. Vide Athanas. ad Serap. ep. I. n. 23. His addi potest c) significatio, quod multi, videlicet sancti omnes, dicto modo consortes sunt naturae divinae, atque ita cum Deo et in Deo inter se invicem uniuntur, ut principium unitatis sit Deus Pater et Filius et Spiritus Sanctus fidelibus et vivis membris Christi inhabitans Io. XVII. 21. 23. Vid. Gregor. Nyss. T. I. p. 849. 850; conf. s. Bonavent. comp. theologicae verit. c. 9.

In omnibus Scripturae locis inhabitatio Spiritus sanctificatoris connexa quidem exhibetur cum donis sanctificantibus, sed ab eis distincta tamquam supremum fastigium dilectionis Dei erga suam creaturam. Porro Dei seu personae divinae distinctim spectatae inhabitatio ac mansio in sua creatura non designat simpliciter praesentiam Dei, sed (omnipraesentia supposita) semper significat specialem relationem et coniunctionem Dei cum creatura, quae coniunctio non utique in Deo sed in creatura aliquid reale ponit (cf. de Incarn. th. XXXIII). Omnipraesentia in hypothesi existentis creaturae consequitur necessario ex divina immensitate, inhabitatio autem est ex libera dilectione.

II. Cum Scripturis conferenda iam est explicatio ss. Patrum et catholicus intellectus veritatis, de qua agimus. Pauca ex multis adferemus, non tam ut rem ipsam in confuso probemus, quam ut sicut hactenus ex testimoniis Scripturae ita etiam ex Patrum doctrina fundamenta praestruamus ad aliquam intelligentiam huius inhabitationis et unionis.

Frequenter ss. Patres docent in sanctificatis participationem Spiritus Sancti et participationem divinae naturae. Distinguunt vero disserte ipsius personae divinae participationem velut terminative spectatam, quae est specialis coniunctio et relatio ad divinam personam, et participationem naturae divinae formalem sed analogicam per inhaerentia dona gratiae, quae a Spiritu inhabitante promanant in animam eamque exornant, et sunt tum effectus tum vinculum coniungens eiusdem inhabitantis Spiritus⁵. Allato textu Pauli 1. Cor. XII. 4: « divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus » etc., ita commentatur Athanasius. « Quae Spiritus singulis distribuit, ea a Patre per Verbum dantur; nam omnia quae Patris sunt, sunt etiam Filii, unde ea quae a Filio in Spiritu dantur, Patris sunt munera. Et cum Spiritus in nobis est, etiam Verbum illum dans in nobis est et in Verbo est Pater, atque ita fit illud: veniemus ego et Pater et mansionem apud eum faciemus, sicut dictum est. Ubi enim lux est, ibi est et splendor (ἀπαύγασμα); et ubi splendor, ibi etiam huius est virtus et splendida gratia (ἡ τούτου ἐνέργεια καὶ χρυσοειδὴς χάρις). Quod iterum Paulus docens in 2. Cor. epistola scripsit: gratia Domini Nostri Iesu Christi et charitas Dei et communicatio Sancti Spiritus cum omnibus vobis. Gratia enim et donum quod in Trinitate datur, datur a Patre per Filium in Spiritu Sancto. Sicut namque gratia data ex Patre est per Filium, ita communicatio doni in nobis fieri non potest nisi in Spiritu Sancto. Huius (Spiritus Sancti) siquidem participes effecti (τούτου γὰρ μετέχοντες) habemus Patris charitatem et Filii gratiam et Spiritus communicationem. Ex his igitur una Trinitatis virtus (ἐνέργεια) ostenditur. Non enim velut a singulis personis diversa ac divisa donata Apostolus significat, sed quod dona in Trinitate dantur, et omnia ab uno Deo sunt..... Profecto cum Dominus ait: veniemus ego et Pater, simul venit Spiritus non alio modo quam ut Filius in nobis habitaturus (συνέρχεται τὸ πνεῦμα οὐκ ἄλλως ἢ ὡς ὁ υἱὸς ἐν ἡμῖν οἰκήσων).... Cum vero Filius in nobis est, Pater quoque simul est, dicente Filio: ego in Patre et Pater in me » Athanas. ad Serap. ep. I. n. 30. 31.

Habes hic descriptam et personarum inhabitationem et personarum inhabitantium aliquem ordinem (proxime enim in nobis dicitur esse participatio Spiritus Sancti), de quo paulo post dicemus, et distincte gratiam ac dona ut effectum unius communis efficientiae trium personarum.

Adhuc clarius connexionem inhabitantis Spiritus et gratiae infusae describit s. Basilius. « Virtus et natura Spiritus, qualis sit, manifestior et patentior fiet, si consideraverimus, quomodo contineat et sua voluntate agat sanctos et totam rationalem naturam. Etenim toti multitudini coelestium Virtutum et multitudini iustorum dedit se ipsum, et omnis hypostasis iustorum tum magnorum tum parvorum tum angelorum tum archangelorum sanctificata est... Et per hunc quilibet sanctorum deus est, dictum est enim ad eos a Deo: ego dixi, dii estis.... Necesse est autem eum qui diis causa est ut dii sint, Spiritum esse divinum et ex Deo. Ut enim quod cremantibus causa est ut sint cremantia, id cremans esse necesse est, et quod sanctis causa est ut sint sancti, id necessario sanctum est; ita et eum qui diis causa est ut dii sint, Deum esse necesse est⁶. Sic nempe tantum bonum et divina possessio est Spiritus (θείου κτήματος ὄντος τοῦ Πνεύματος).... Et quam vitam indit Spiritus in alterius hypostasin, ea ab ipso non separatur. Sed sicut ignis calor alius est qui ipsi inest, alius quem aquae aut alteri huiusmodi rei impertit, ita etiam Spiritus et in se habet ipsam vitam (τὴν ζωήν); et qui eius sunt participes, divine (θεοπρεπῶς) vivunt, vitam (ζωὴν) divinam et coelestem habentes..... Nihil Spiritus in se habet adventitium, sed habet omnia sempiterne tamquam Dei Spiritus et ex ipso effulgens (πεφηνώς), principium ipsum habens sicut fontem sui, et inde scaturiens (πηγάζον). Fons autem et ipse est praedictorum bonorum (donorum gratiae); at ipse ex Deo scaturiens (πηγάζον) est in se subsistens (cf. th. XL.); quae vero ex ipso profluunt, efficientiae eius sunt. Hunc Spiritum Sanctum effudit in nos abunde Deus per Iesum Christum, effudit non creavit, largitus est non fecit, dedit non condidit » s. Basil. contr. Eunom. l. V. T. I. p. 321. sq. Similia habet alibi.

« Spiritus cum anima coniunctio (οἰκείωσις πρὸς ψυχὴν) non fit appropinquando secundum locum... Hic eis qui ab omni sorde purgati sunt illucescens (ἐλλάμπων) per communionem cum ipso spirituales reddit; et quemadmodum corpora nitida ac pellucida incidente eis radio fiunt et ipsa splendentia, et alium fulgorem ex sese profundunt; ita animae quae Spiritum in se habent (πνευματοφόροι) illustranturque a Spiritu, fiunt et ipsae spirituales, et in alios (suo modo) gratiam emittunt: hinc futurorum praescientia, occultorum comprehensio, donorum distributiones (ministeriales), coelestis conversatio, cum angelis chorea, gaudium numquam finiendum, mansio in Deo, ad Deum assimiliatio, et quod est desiderabilium supremum, ut (analogice) deus fias » de Spiritu Sancto c. 9. n. 23. cf. ibid. n. 22. 38.

Immo Basilius Spiritum Sanctum quatenus nobis inest et nos perficit ac spirituales reddit, comparat cum forma licet magis ibi respiciat operationes et effectus Spiritus Sancti, qui vere nobis inhaerent ut formae. «Quatenus Spiritus Sanctus vim habet perficiendi rationales creaturas absolvens fastigium earum perfectionis (τὴν ἀκρότητα cf. Cyrill. dial. VII. p. 666. τὸ ἀκρότατον τῆς εὐλογίας) formae rationem habet. Nam qui iam non vivit secundum carnem, sed Spiritu Dei agitur et filius Dei nominatur et conformis imagini Filii Dei factus est, spiritualis dicitur. Et sicut vis videndi in sano oculo, ita est efficacia Spiritus (ἐνέργεια τοῦ Πνεύματος) in anima munda.... Gratia ab eo manans, dum Spiritus habitat in dignis et sua ibi operatur, recte dicitur inesse iis, qui Spiritus sunt capaces.... Ubi gratia quae ab ipso est accedere ac rursus recedere potest, proprie et vere inesse dicitur » de Spiritu Sancto c. 26. n. 61. 63.

S. Cyrillus multis in locis de hac participatione loquitur, sed et ipse non minus clare distinguit participationem συνετικὴν seu unionem amicitiae, qua nobis unitur ipsa persona divina, et participationem formalem sed analogicam divinae naturae per donum inhaerentis gratiae. Pneumatomachi negantes divinitatem Spiritus Sancti, eo ipso negabant nobis communicari ipsam personam Spiritus Sancti ita, ut ratione huius unionis possimus dici consortes divinae naturae, h. e. coniuncti Deo, eo quod simus coniuncti Spiritui Sancto; negabant etiam gratiam et sanctificationem esse a Spiritu tamquam essentialiter Sancto, adeoque ut a causa principe; sed affirmabant, solam gratiam nobis communicari, et communicari a Spiritu Sancto tamquam a causa externa et non nobis inhabitante, et tamquam a causa ministeriali. Contra eos Cyrillus toto dialogo VII. et alibi non utique negat communicationem gratiae; sed probat, ipsam personam Spiritus Sancti nobis inhabitare et per hanc inhabitationem nos esse συνετικῶς participes divinae naturae h. e. cum Deo ipso coniunctos, et a Spiritu Sancto inhabitante esse sanctificationem nostram ex propria Spiritus virtute, non vero ut a causa ministeriali.

Collocutores sunt Cyrillus A et Hermias B, qui inter cetera ita disputant. « A. Quod divinam nobis imprimit imaginem et signaculi instar supramundanam pulchritudinem inserit ⁷, nonne Spiritus est? B. At non tamquam Deus aiunt, sed ut subministrator (ὑπουργός) divinae gratiae. A. Igitur non ipse sed gratia quae per ipsum est, nobis imprimitur? B. Ita videtur. A. Oportet igitur imaginem gratiae non imaginem Dei vocari hominem! » Interpretatur deinde illud Gen. II. 7: « inspiravit spiraculum vitae » de communicatione Spiritus Sancti, et ei comparat Io. XX. 22. « insufflavit et dixit, accipite Spiritum Sanctum ». Tum prosequitur: « A. At si a substantia Spiritus Sancti disiuncta ⁸ esset gratia, quae per ipsum est; quidni clare dixit beatus Moyses, producto in lucem animali inspirasse universi creatorem gratiam per Spiritum vitae; Christus autem nobis: accipite gratiam per ministerium Spiritus Sancti? Atqui nuncupatus est illic quidem (in Genesi) Spiritus vitae... per Salvatoris vero vocem Spiritus Sanctus dictus est, quoniam ipsummet revera Spiritum in credentium animabus inhabitare facit et immittit, atque per ipsum et in ipso reformat in formam primitivam, hoc est in se ipsum sive in sui similitudinem per sanctificationem, sic nos revocans ad archetypum imaginis, hoc est ad characterem Patris. Character enim verus et perfecte similitudinem exprimens ipse est Filius, similitudo autem pura et naturalis Filii est Spiritus, ad quem (Spiritum) et nos configurati per sanctificationem, ad ipsam Dei formam configuramur. Hoc nobis persuadebit apostolicus sermo: filioli, inquit, quos iterum parturio, donec formetur in vobis Christus Gal. IV. 19. Formatur autem per Spiritum, qui nos reformat ad Deum (Deo similes) per se ipsum. Quando igitur ad Christum formamur, ipse nobis imprimitur et pulchra similitudine formatur (in nobis) utpote per naturaliter ei similem Spiritum ⁹; Deus ergo ad imaginem Christi reformamur, unguentum quo ungimur ac consecramur, fragrantiam qua Christi bonus odor efficimur.

est Spiritus et ad Deum conformans, non tamquam per ministerialem gratiam sed tamquam participationem divinae naturae in se ipso donans iis qui digni sunt... Reformamur in similitudinem, quae est ad Spiritum Sanctum sive ad Deum per fidem et sanctificationem et relationem ad ipsum; sed, ut clarum est, relatione secundum participationem et adventitie, licet divinae naturae nuncupati simus consortes ¹⁰..... Templa autem Dei immo etiam dii vocamur et sumus. Interroga adversarios, quare id tandem, si revera sumus nudae et subsistentia carentis gratiae participes? At non ita res se habet. Templa enim sumus vere existentis et subsistentis Spiritus; vocati autem sumus propter ipsum etiam dii, quatenus divinae et ineffabilis naturae consortes sumus per coniunctionem ad ipsum » ¹¹ Cyrill. dial. VII. T. V. P. I. p. 638. sq. Vide ibid. p. 594. 644. 657. 669. 672. 673.; in Io. p. 93. 810. 832.; Thesaur. 352. Brevissime eandem doctrinam complectitur Cyrillus: « quod in alium quemdam habitum (εἰς ἑτέραν τινὰ ἕξιν) transformet eos, in quibus fuerit et inhabitaverit Spiritus, eosque in novitatem vitae restauret, nonne facile est cuivis ex testimoniis tum veteris tum novae Scripturae ostendere? » in Io. pr. 919.

Cyrillus itaque non secus ac alii Patres ad demonstrandam divinitatem Spiritus Sancti utitur hoc argumento, quod a) non solum gratia et effectus Spiritus Sancti in nobis producuntur; sed Spiritus Sanctus ipse intime et modo speciali unitur iustis ita, ut propter unionem cum Spiritu Sancto dicantur et sint relatione coniunctionis consortes divinae naturae. b) Probat divinitatem inde, quod Spiritus inhabitans non ut minister (ὑπουργός) sed sua virtute (αὐτουργός) gratiam confert et sanctificat. « Quaenam igitur gratia perfecta est, nisi omnino Spiritus Sancti in cordibus nostris facta infusio iuxta Pauli sententiam? Quomodo itaque erit vera in nobis gratia, si sanctificatio nobis subministrata est per creaturam, sicut et lex per angelos? Nam si Spiritus Sanctus non propria virtute operatur (αὐτουργεῖ) in nobis, sed per participationem sanctitate a divina essentia repletus gratiam sibi datam in nos emittit, manifestum est, gratiam Spiritus Sancti nobis per creaturam conferri. At hoc falsum est... Spiritus itaque Sanctus sua virtute in nobis operatur (αὐτουργὸν ἄρα τὸ Πνεῦμα ἐν ἡμῖν), vere sanctificans atque uniens nos sibi ipsi per coniunctionem ad ipsum (ἑνοῦν ἡμᾶς ἑαυτῷ διὰ τῆς πρὸς αὐτὸ συναφείας), atque reddens nos divinae naturae consortes » Thesaur. T. V. P. I. p. 352. Itaque c) poterit sensu verissimo dici, « Spiritum Sanctum per se ac per communicationem substantiae suae nos sanctos efficere », ut loquitur Petavius l. VIII. c. 4. n. 8. ¹² Id vero intelligi debet ita, ut Spiritus Sanctus primo efficienter sanctificet per diffusionem charitatis Dei in cordibus nostris, et deinde velut terminative ipse sit, cui coniungimur vinculo gratiae, charitatis et amicitiae, atque adeo inhabitans Spiritus Sanctus sit supremum ac divinum fastigium nostrae sanctificationis, ut ss. Basilius et Cyrillus loquuntur ¹³. Cavendum tamen est nostra hac aetate, ne obscuro modo loquendi ansa praebeatur considerandi ipsum Spiritum Sanctum velut formalem sanctificationem nostram. Iustificationis causa « efficiens est misericors Deus qui gratuito abluit et sanctificat signans et ungens Spiritu promissionis Sancto, qui est pignus hereditatis nostrae... demum unica formalis causa est iustitia Dei, non qua ipse iustus est sed qua nos iustos facit; qua videlicet ab eo donati renovamur... iustitiam in nobis recipientes unusquisque suam » Conc. Trid. sess. VI. c. 7. Porro ex omnibus hactenus dictis facile apparet, quo sensu intelligendum sit, quod etiam PP. quandoque aiunt, Spiritum Sanctum οὐσιωδῶς i. e. substantive in iustis habitare eisque coniungi. Vide Basil. contr. Eunom. V. p. 297. cf. Gregor. Naz. or. 41. al. 44. n. 11. Verissime id dicitur, dum adverbium refertur ad subiectum, seu ratione terminorum qui uniuntur, sed falsum esset, si referretur ad ipsum modum unionis; hoc enim sensu unio substantiva non est nisi unio substantiarum ad unitatem naturae, cuiusmodi coniunctio creaturae cum Deo repugnat, vel ad unitatem hypostaseos, cuiusmodi est unio humanae naturae cum Verbo (cf. Tract. de Incarn. th. XX). Patres alios vide apud Petav. l. VIII. c. 4-7.; Thomassinum de Incarnat. l. VI. c. 10-20.

Theologi scholastici communi consensu doctrinam hanc tradunt eamque distinctius explicant. Inter ceteros consuli possunt s. Thom. 1. q. 43. a. 3. et praesertim I. dist. 14. q. 2; Alexander Halens. 1. q. 73. m. 4.; s. Bonavent. I. dist. 14. a. 2.; Compend. theolog. veritat. c. 9.; tum Molina in 1. q. 43. a. 3.; Suarez l. XII. c. 5. qui rem hanc optime declarat; Lessius de perfect. divin. l. XII. c. 11.; de summo bono l. II. c. 1. n. 4.; Ruiz disp. 109. sect. 1. sqq.; Ysambert in 1. q. 43. a. 3.; Cornel. a Lapide in 2. Pet. I. 4. et in epp. Pauli passim.

« Si ad aliquam mirabilis huius unionis intelligentiam spectetur imprimis terminus missionis et inhabitationis; inhabitatio dici debet animae elevatae per gratiam unio amicitiae cum Deo ad fruitionem hic inchoatam, in altera vita consummatam per cognitionem et amorem (per charitatem in fide, per charitatem in visione), ita ut Deus amando faciat amantem, et possideatur charitate; ac propterea in anima sanctificata Deus maneat secundum essentiam novo titulo amicitiae, secundum potentiam et praesentiam novo modo ».

Praeeuntibus theologis possumus distinctiorem aliquem intellectum huius inhabitationis et unionis ex Scriptura et ss. Patrum declarationibus atque ex fidei analogia deducere, qua in re habentes prae oculis normam certam catholicae doctrinae possumus utique ac debemus eo pertingere, ut nihil dicatur quod verum non sit; sed non eo pertingemus, ut huius mysterii divinae dilectionis totam profunditatem et altitudinem intelligamus, et explicare valeamus totum verum, quamdiu nobis dicitur: nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit, quid erimus (1. Io. III. 2).

Supponitur ratione immensitatis Dei unius et trini intima inexistentia in omnibus creaturis secundum essentiam, potentiam, et praesentiam. Sed ex hac necessaria inexistentia non dicitur Deus habitare in creatura secundum modum, quo Scriptura et PP. nobis exhibent inhabitationem, neque haec potest dici unio creaturae cum Deo. Praeter unionem hypostaticam proprie dicta unio cum Deo ex parte creaturae est solum possessio Dei ad fruendum Deo tamquam ultimo fine. Ad fruitionem completam quidem possidebimus Deum unum et trinum in lumine gloriae, quod gratiam sanctificantem supponit; nunc vero in hac vita sanctificati gratia et charitate possidemus Deum Patrem, Filium, Spiritum Sanctum ad fruendum inchoate et dispositive. Sicut ergo secundum dona naturalia progredimur a Deo ut a principio, quae non est propria unio cum Deo; ita per donum supernaturale gratiae et charitatis ac tandem gloriae reducimur in Deum ut ultimum finem, et vere unimur Deo uni et trino ut fruendo. « In exitu creaturarum a primo principio attenditur quaedam circulatio vel regyratio, eo quod omnia revertuntur sicut in finem in id, a quo sicut a principio prodierunt... Secundum hoc ergo processio divinarum personarum in creaturas potest considerari dupliciter: aut in quantum est ratio exeundi a principio, et sic talis processio (in creaturas) attenditur secundum dona naturalia; in quibus subsistimus...; potest etiam attendi (processio in creaturas), in quantum est ratio redeundi in finem, et est secundum illa dona tantum quae proxime coniungunt nos fini ultimo scilicet Deo, quae sunt gratia gratum faciens et gloria... Etenim in participationibus divinae bonitatis non est immediata coniunctio ad Deum per primos effectus, quibus in esse creaturae subsistimus; sed per ultimos quibus fini adhaeremus, et ideo concedimus Spiritum Sanctum non dari nisi secundum dona gratum facientia... Ad dationem Spiritus Sancti non sufficit quod sit nova relatio, qualiscumque est, creaturae ad Deum; sed oportet quod referatur in ipsum sicut ad habitum, quia quod datur alicui, habetur aliquo modo ab illo. Persona autem divina non potest haberi a nobis nisi vel ad fructum perfectum, et sic habetur per donum gloriae; aut secundum fructum imperfectum, et sic habetur per donum gratum facientis » S. Th. I. d. 14. q. 2. a. 2.

Porro haec possessio et fruitio Dei ultimi finis est per habitum simul et actum, vel saltem per habitum cognitionis et amoris (coniunctim utique non divisim per cognitionem tantum quae non sufficit ad fruendum, nec amoris tantum qui seiunctus a cognitione esse non potest). Unde « supra communem modum, quo Deus est in omnibus rebus, est unus specialis qui convenit naturae rationali, in qua Deus dicitur esse sicut cognitum in cognoscente et amatum in amante; et quia cognoscendo et amando creatura rationalis sua operatione attingit ad ipsum Deum, secundum istum specialem modum Deus non solum dicitur esse in creatura rationali, sed etiam habitare in ea sicut in templo suo » S. Th. I. q. 43. a. 3.

Verum ut hoc rite intelligatur, attendendum est, esse hunc amorem mutuae amicitiae perfectissimae, qua Dominus Deus, ut loquitur s. Ignatius (Contemplat. ad amor. spiritual.), « non solum dat ex iis quae habet sed etiam seipsum, quantum potest, iuxta divinam suam ordinationem »; creatura vero per charitatem sibi datam attingit Deum amore ad fruendum. Unde hic amor amicitiae non solum est unio secundum affectum, sed ex sese postulat etiam ac appetit unionem realem, ut explicat s. Thomas 1. 2. q. 28. a. 1: « quaedam unio est effectus amoris, et haec est unio realis, quam amans quaerit de re amata ». Cum iam charitas ex parte Dei omnipotens id, quod appetit, etiam faciat; recte dici potest, gratiam sanctificantem, quae vel includit charitatem vel est ipsa charitas « quasi iunctura quaedam duo aliqua copulans aut copulare appetens » (Aug. Trin. VIII. c. 10; S. Th. 1. c.), esse tamquam novum titulum, qui postulet Dei coniunctionem cum anima sanctificata ita, ut si Deus ratione immensitatis non ubique praesens esset, fieret praesens secundum essentiam et coniungeretur cum sanctificatis (Suarez 1. c. n. 12. 13). Hoc vero ipsum habet suum fundamentum in eo, quod amor ordinatus est ad fruendum Deo.

Si igitur haec unio comparetur cum Dei existentia in omnibus creaturis secundum essentiam, potentiam et praesentiam; unio et inhabitatio, ut iam supra ex Scripturis deduximus, est ex novo titulo et morali exigentia postulante praesentiam Dei secundum essentiam non ut immensi sed ut amantis et amati, communicantis se amato ad fruendum; est deinde novus modus inexistentiae secundum potentiam et operationem effectuum supernaturalium, et novus modus secundum praesentiam per tutelam et supernaturalem providentiam patris erga filium adoptivum. « Ad fruendum eo quo fruendum est, requiritur praesentia fruibilis et etiam dispositio debita fruentis; unde requiritur praesentia Spiritus Sancti et eius donum, scilicet amor quo inhaereatur ei. Verumtamen cum datur nobis Spiritus Sanctus, non incipit esse in novo loco, sed novo modo per productionem novi effectus et novi respectus, quo creatura se aliter habet ad Spiritum Sanctum quam prius, propter quod et ipse dicitur aliter esse in creatura quam prius, quia est in ipsa ut in cognoscente et amante ipsum, quod non fuit prius. Ex iam dictis patet, quod in iustificatione duplex charitas nobis datur scilicet creata et increata, illa qua diligimus, et illa qua diligimur... Ex his colligitur, quod licet Deus sit in omnibus per essentiam, praesentiam et potentiam, non tamen habetur ab omnibus hominibus per gratiam » s. Bonavent. compend. theol. verit. c. 9.

Consequitur ex dictis corollarii instar, quod a) unio de qua loquimur, est nova relatio creaturae ad Deum, ex parte creaturae maxime realis fundata in donis gratiae et supernaturali elevatione ontologica; in Deo autem incommutabili bono nihil quidem reale ponens, sed vera tamen est unio per mutationem non in utroque sed in altero tantum termino unitorum, qui est creatura. Quae Dei incommutabilitas hic longe facilius intelligitur quam in unione hypostatica, ubi tamen aeque certa est et ex eodem principio concilianda per mutationem factam in unita natura humana (de Incarn. th. XXXIII.). Consequitur b) falsum esse, quod aliqui ex Scholasticis dicebant, posse Spiritum Sanctum invisibiliter mitti absque donis supernaturalibus creaturae collatis. Missio invisibilis est ad unionem et inhabitationem personae procedentis; haec autem unio et inhabitatio absque mutatione supernaturali in creatura unita concipi non potest.