Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Secundum principia catholica de munere Ecclesiae sub assistentia Spiritus Sancti tum authentica declaratio theologica, tum origo apostolica textus 1. Io. V. 7. censeri debet. Ad modum conservationis quod spectat, suppetunt monumenta, quae lectionis immemorabilem antiquitatem demonstrant et sufficiens sunt praesidium historicum, ut a legitimis iudicibus de textus apostolica origine decerni potuerit. Documenta vero contraria quae obiiciuntur, interpolationem non demonstrant; quamvis ex illis pateat, omissionem textus in transcriptione codicum iam antiquitus plus minusve late propagatam fuisse ».

I. Quoniam critici plures etiam inter catholicos, praesertim post editionem Novi Testamenti adornatam ab Augustino Scholz, fas esse putant genuinitatem testimonii, de quo agimus, in dubium vocare, aliqui etiam palam velut spurium illud respuunt; necessarium putavi, principia catholica in Tractatibus de Traditione et de Scriptura exposita ac demonstrata ad praesentem quaestionem applicare, ut quid tenendum sit, intelligamus. Protestantes qui repudiata auctoritate Ecclesiae custodis et interpretis verbi Dei, suo quisque ingenio ac arbitrio circumferuntur omni vento doctrinae, methodum catholicam ex oeconomia a Christo instituta ad custodiendum fidei depositum necessariam nec intelligere, nec ea iuvari possunt, quamdiu in suo errore fundamentali versantur. Quod vero catholici nonnulli tutissima principia in huiusmodi quaestionibus non semper sunt secuti, et quandoque fallaci eruditioni plus nimium tribuentes ordinem dependentiae inter auctoritatem ac scientiam in rebus theologicis inverterunt, id certe tuendae veritati et proinde etiam scientiae non profuit.

In praesenti quaestione, utrum ex principiis theologicis constet de genuinitate textus 1. Io. V. 7, solutio pendet a principio iuris et a veritate facti.

Principium iuris a nemine catholico vocandum in controversiam est illud fundamentale: ad munus Ecclesiae pertinere sub assistentia Spiritus Sancti infallibilem custodiam sicut verbi Dei generatim, ita etiam verbi scripti. Quod quidem non ita intelligendum est, ac si assistentia Spiritus Sancti promissa esset, ne umquam aut textus aliquis aut pars libri divini aut etiam liber integer intercidat. Quamvis enim specialis providentia Dei conservationem librorum divinorum tam veteris quam novi Testamenti tempore agnosci debeat, promissio tamen assistentiae Spiritus veritatis inducentis in omnem veritatem et inde pendens infallibilitas Ecclesiae in custodia depositi fidei per se non includit indefectibilem conservationem omnium librorum eorumque partium, qui sint divinitus inspirati atque adeo contineant verbum Dei scriptum. Ratio est, quia libri inspirati non sunt unicum nec absolute necessarium instrumentum ad conservationem revelationis (cf. Iren. l. III. c. 4); unde potest Spiritus Sanctus per Ecclesiam conservare integritatem revelatae veritatis, quin ad hunc finem opus ei sit impedire, aut permittere nequeat libri vel partis libri inspirati iacturam.

At vero sicut ex promissione facta Spiritus veritatis, manentis cum Apostolis eorumque successoribus in aeternum, generatim error ipsius Ecclesiae in proponenda doctrina fidei excluditur, ita etiam ex eadem promissa infallibilitate fieri numquam potest, ut Ecclesia sive formali definitione sive consensu et doctrina aequivalenti librum aut textum humanae originis in usum recipiat ac fidelibus proponat tamquam librum aut textum divinitus inspiratum. Itaque ex munere a Christo Domino instituto custodiendi depositum revelationis, et ex charismate promisso ad hoc munus exercendum Ecclesia infallibilis est non solum in proponendo dogmate de inspiratione Scripturarum et de libris inspiratis, quinam illi sint, velut in abstracto; sed eius infallibile iudicium etiam refertur ad obiectum concretum, utrum libri sub certa quadam forma in determinata editione vel versione exstantes sint ac permanserint libri inspirati. Videlicet Ecclesia sub assistentia Spiritus Sancti non solum infallibiliter docet, Ioannem Apostolum e. g. inspiratum fuisse ad scribendum Evangelium, tres epistolas et Apocalypsin; sed eadem infallibilitate definit libros in hac forma vel etiam in hac versione e. g. latina, ut ex multis iam saeculis in publicum usum sunt recepti, esse ipsos libros Ioannis inspiratos. In tali autem iudicio continetur, libros, ut in publico usu exstant, esse incorruptos et non interpolatos atque in hac recensione, ad quam iudicium refertur, conformes textui primitivo, quo sub inspiratione Spiritus Sancti sunt scripti. Quoniam in integritate et conformitate cum textu originali possunt esse gradus maioris vel minoris perfectionis atque, ut per se patet, definitio Ecclesiae inspirationem et integritatem libri non efficit sed exstantem authentice manifestat: ideo ex definitione libri canonici universim spectata nondum quidem potest colligi gradus integritatis et conformitatis cum originali; attamen in eo gradu, quem iudicium Ecclesiae definit, integritas est infallibiliter certa.

Porro cum Ecclesia non novis revelationibus sed assistentia Spiritus Sancti regatur, ne umquam in suis definitionibus incidat in errorem, requiruntur quidem rationes humanitus cognoscibiles ad inquirendam et perspiciendam veritatem, de cuius definitione agitur; at si ad definitionem pervenitur, eius infallibilitas non hisce rationibus sed soli assistentiae Spiritus veritatis debetur, et « Domino Ecclesiae inhabitatori, ne eat in errorem quamlibet studiosissima speculatio » (Aug. in Ps. IX. n. 12). Hinc supposita definitione pertinet quidem ad scientiam theologicam ostendere modum, quo veritatis traditio se habeat; non tamen necesse est, ut rationes semper suppetant huiusmodi, quae per se solae praecisione facta ab infallibilis Ecclesiae iudicio authentico sufficerent ad plenam veritatis traditae demonstrationem.

De his fundamentis, quae diximus principium iuris, amplissime demonstratis in utroque Tractatu de Traditione et Scriptura nemini Catholicorum dubitare fas est. Sed qui ex eis gegenuinitatem ac authentiam loci alicuius Scripturarum, ut nunc exstant, in dubium vocant vel omnino negant, simul hoc ipso negant, Ecclesiam umquam talem textum vel solemni decreto vel sufficienti consensu tamquam partem Scripturae sacrae ac proinde tamquam verbum Dei scriptum declarasse et fidelibus proposuisse. Tota itaque disputatio (ut eam nunc instituimus) revocatur ad quaestionem, quam diximus de veritate facti, utrum definitio et doctrina Ecclesiae, qua suscipit ac proponit tamquam sacros et canonicos omnes libros eosque « integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur», comprehendat textum 1. Io. V. 7, de quo agitur. Quicumque catholici genuinitatem negant, eo ipso, ut dixi, negant etiam veritatem huius facti; neque enim in dubium vocare possunt aut volunt ipsum principium iuris, in cuius negatione fundamentum et propria ratio Protestantismi constituitur. Nos veritatem facti affirmamus, et hoc ipso nefas putamus genuinitatem textus apostolici in dubium vocare. Cavendus autem hic est magnopere error in methodo inquisitionis, quo Iohannes Iahn lapsus est in capite doctrinae si minus identico certe simillimo nostrae quaestioni. Inquisivit is primo critice et historice, quid de auctoritate librorum deuterocanonicorum veteris Testamenti sentiendum sit. Cum argumentis hisce criticis ei viderentur libri inferioris ordinis ac dignitatis quam sint libri protocanonici, conclusit, decretum Tridentinum non definivisse parem gradum auctoritatis quoad libros utriusque ordinis. Non hac quaeso, sed via contraria et tuta procedamus. Sicut in omnibus quaestionibus theologicis, ita hic quoque primum inquiratur sensus genuinus doctrinae ac definitionis Ecclesiae, tum demum de historica et critica confirmatione veritatis erimus solliciti, quae sive plenior sive minus plena nobis suppetat, non inde pendet certitudo ex altiori principio theologico firmata. Ut sensum definitionis Tridentinae sess. IV. eiusque extensionem assequamur, utrum pertineat ad declarandam authentiam huius loci de quo quaeritur, considerabimus primo verba ipsa, contextum, et in eo enuntiatum scopum decreti seu potius duorum decretorum synodalium; inde deducemus normam seu regulam, secundum quam iudicandum sit de extensione definitionis, ad quas partes Scripturae illa pertineat; postremo hanc regulam applicabimus, ut probemus comma Ioanneum, de quo quaerimus, esse partem Scripturae comprehensam in decretis Concilii ac proinde eius genuinitatem esse theologice tenendam. I°. Decretum de canonicis Scripturis continet quatuor partes. a) Docet Concilium, duplex esse institutum divinum, quo omnis salutaris veritas et morum disciplina revelata ad nos usque pervenit, traditione scilicet et libris scriptis. Divinas itaque traditiones, et hos « omnes libros tam veteris quam novi Testamenti », « cum utriusque unus Deus sit auctor», synodus pari pietatis affectu et reverentia suscipit. Tum b) singillatim enumerantur sacrae Scripturae libri, qui ab ipsa synodo suscipiuntur. c) Distincte definitur, partes omnes horum librorum, credendas esse canonicas, simulque norma traditur, secundum quam Concilium intellexerit et omnes fideles intelligere debeant integritatem ac partes canonicas horum librorum. Norma est consuetudo lectionis in Ecclesia catholica et comprehensio in veteri vulgata latina editione: « si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt et in veteri vulgata latina editione habentur, pro sacris et canonicis non susceperit... anathema sit ». Denique d) quamvis Concilium habuerit sine dubio scopum damnandi errores Novatorum circa libros Scripturae, et coercendi temeritatem etiam quorumdam Catholicorum, ut per se patet et constat ex historia (Pallav. VI. c. II. n.8); attamen scopum directum et immediatum decreti Concilium ipsum declarat hunc esse, ut constet de auctoritate divina fontium, ex quibus sancta synodus testimonia depromptura sit in confirmandis dogmatibus et instaurandis moribus. «Omnes itaque intelligant (inquit), quo ordine et via ipsa synodus, post iactum professionis fidei fundamentum, sit progressura, et quibus potissimum testimoniis ac praesidiis in confirmandis dogmatibus et instaurandis in Ecclesia moribus sit usura» ¹

Sequitur deinde decretum alterum, quo declaratur authentia vulgatae latinae editionis librorum sacrorum. Hoc autem, ut alibi demonstravimus (Tract. de Script.), eo tandem redit, quod libri sacri sub hac forma editionis vulgatae declarantur conformes primitivo textui, ut inspirante Deo, licet alia lingua et alia forma accidentali quondam scripti sunt. Adeoque iubemur hunc textum vulgatum agnoscere pro textu inspirato non utique quoad verba sed quoad res et sententias. Ratio, qua manifestatur et ex qua a Concilio concluditur haec authentia, est eadem iam indicata in definitione divinitatis seu authentiae originariae horum librorum, usus scilicet vetustus in Ecclesia catholica. Scopus etiam idem dogmaticus qui declaratur in priori decreto, in hoc altero indicatur, utilitas non parva Ecclesiae Dei, et ut constet de sinceritate librorum divinorum sub hac forma editionis latinae, quae « in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus, expositionibus » pro authentica haberi iubetur. Imo Concilium ipsum non aliunde, quam ex hac editione latina textus et testimonia Scripturae prolaturum erat; unde hoc decretum sicut antecedens pertinebat ad declarandam auctoritatem divinam testimoniorum, quibus synodus usura erat in confirmandis dogmatibus et instaurandis moribus ². 2°. In ipso contextu descripto manifeste traditur norma, secundum quam intelligi débeat extensio definitionis, et iudicari de partibus librorum pro sacris et canonicis suscipiendis. a) Concedi utique debet et demonstrari potest ex ipso scopo utriusque decreti atque ex aliis manifestissimis rationibus, de quibus suo loco diximus, conformitatem editionis vulgatae non esse declaratam velut perfectionis supremae pertinentem ad omnes et singulas particulas; parique ratione nomine « partium librorum, prout in veteri vulgata latina editione habentur », non esse intelligenda omnia aut verba aut incisa, cuiuslibet modi ea sint. At vicissim b) ex scopo, quem Concilium ipsum huic utrique decreto praefixum esse docet, manifestissimum videtur, declarari canonicas partes omnes, prout in veteri vulgata editione habentur, quae dogma aliquod vel morum regulam per se et directe enuntiant, eodemque proinde sensu editionem vulgatam declarari authenticam. Nisi hoc ita esset, decretum suo scopo nullatenus responderet. Si enim nomine partium, quae canonicae declarantur, intelligerentur, ut adversarii volunt, tantummodo partes deuterocanonicae Danielis, Esther, etc., et si authentia Vulgatae tantum in confuso declarata esset, quin sit authentica in specialibus textibus per se dogmaticis; vi huius decreti nulla fuisset stabilita securitas sive pro ipsis Patribus Concilii sive pro fidelibus, testimonia quibus ad confirmanda dogmata et reformandos in Ecclesia mores synodus usuram se profitebatur ex omnibus libris et librorum partibus prout in veteri vulgata editione latina habebantur, esse textus inspiratae Scripturae et non textus humanos sive aliunde sive ab interprete inductos. Atqui ad hanc securitatem de divinitate instrumenti, ex quo testimonia in confirmandis dogmatibus petenda erant, decretum maxime pertinere, synodus ipsa profitetur. Ergo dicendum est, auctoritatem canonicam librorum declaratam esse in omnibus eorum partibus per se dogmaticis, prout in veteri latina editione vulgata habentur. c) Qui ex scopo polemico Concilii adversus Novatores, quem utique admittimus (Pallavic. VI. c. II. n. 4.8), extensionem decreti metiuntur, ii fateri etiam debent, textum dogmaticum ex multis saeculis in Ecclesia frequentissime usurpatum et omnibus notissimum, qui tamen sub tempus Concilii a nonnullis et a Novatoribus speciatim eliminari coepit, necessario intelligi comprehensum illis verbis, quibus suscipere iubemur « libros integros cum omnibus suis partibus, prout in Ecclesia catholica legi consueverunt». d) Non sine absurditate potest asseri, sensum utriusque decreti hunc esse, ut credatur auctoritas canonica librorum et authentia Vulgatae in iis tantummodo partibus, in quibus examen criticum et historicum textus genuinitatem possit demonstrare. Hoc enim modo illud sanciretur, quod Concilium suis decretis voluit excludere, ut scilicet Scripturae saltem in locis controversis singulorum examini permitterentur. Sed auctoritas canonica partium et authentia Vulgatae decernitur eo in statu editionis, prout in catholica Ecclesia legi consuevit et longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, atque ab ipso Concilio velut instrumentum divinum in rebus fidei et morum usurpabatur.

Hoc ultimum quod diximus, clarum est ex ipsa natura ac indole Conciliaris definitionis. Ratio manifestans authentiam sive librorum earumque partium per se, sive veteris editionis vulgatae, Concilio erat principium dogmaticum, quod Spiritus Sanctus assistens Ecclesiae non permisisset, ut textus humanus in universa Ecclesia communi consensione et publico usu per plura saecula adhiberetur tamquam verbum Dei scriptum ³. Unde non examine demum critico explorandum est, utrum textus huiusmodi dogmaticus extiterit sive in primitiva editione originali sive saltem in primitiva versione latina, ut ex tali examine decernatur de eius genuinitate vel suppositione. Sed si textus per se sit eius indolis, ut Ecclesiae definitio ad eum pertineat, et si tempore Concilii modo, quo diximus, in Ecclesia catholica legi consuevit et in veteri vulgata latina editione h. e. ex longo iam tempore habebatur, censeri debet textus quoad sensum conformis primitivae sententiae sub inspiratione divina scriptae. Imo id verum esset, etiamsi constaret certa demonstratione, textum in latinam editionem postliminio fuisse susceptum; hoc enim solum probaret, veram lectionem non quidem a primo auctore versionis latinae, sed alio modo nobis conservatam fuisse. Consequuntur haec necessario ex principio assistentiae Spiritus veritatis inducentis in omnem veritatem, et ex pendente inde infallibilitate Ecclesiae in custodia verbi Dei sive scripti sive traditi. Neque tamen ideo negatur, optime mereri et laude dignissimos esse viros catholicos, qui in explorandis variis lectionibus sive textus originalis sive editionis vulgatae suam operam impendunt; cum enim veritas veritati contradicere nequeat, huiusmodi studia conferunt ad confirmandam vel certe illustrandam rationem genuinae lectionis. Quamvis enim haec in partibus per se dogmaticis ex principio dogmatico constare queat, cui proinde etiam critica ancillari debet ; sunt tamen multa alia, quae fere solis praesidiis criticis et historicis stabiliri possunt, et in ipsis partibus illis per se dogmaticis saltem modus conservationis praesidiis iisdem illustratur. Quando igitur non de libro integro aut de amplioribus partibus agitur, quae fere per se librum constituere possent, vel sine quibus liber ad quem pertinent, iam in substantialibus deficeret et quodammodo alius evaderet; sed si quaestio est de singularibus testimoniis et incisis; ex hactenus dictis duo requiruntur et sufficiunt, ut illa tamquam partes canonicae librorum Scripturae in decretis Concilii sess. IV. comprehensa censeri debeant. Primum nempe ut textus certo sint per se dogmatici ad confirmanda dogmata et morum christianorum regulam stabiliendam directe pertinentes; tum secundo ut iidem textus tamquam verbum Dei scriptum fuerint ab ipsa Ecclesia longo saeculorum usu suscepti, atque in veteri latina editione vulgata legi consueverint (quod saltem pro Ecclesia latina, quam Concilium in his decretis maxime prae oculis habet, fere cum longo saeculorum usu coincidit). Haec comprehensio in definitione synodali eo erit certior, si de textibus agitur, qui licet duplici illo charactere insignes, fuerint nihilominus tempore Concilii a Novatoribus velut spurii impugnati aut reiecti. 3°. Si iam haec principia hancque normam applicemus ad id, de quo quaerimus, a nemine potest negari textum 1. Io. V.7, comprehendi utroque decreto Tridentino, et declarari partem canonicam sacrae Scripturae. a) Quin ingrediamur examen criticum et historicum de statu primitivo latinae versionis, certe nemo negare potest, tempore Concilii saltem ex pluribus iam saeculis in usu publico et privato ex omnium Pastorum, Doctorum, et fidelium persuasione hunc textum fuisse habitum ut partem sacrae Scripturae in vulgata editione, quae propria erat toti Ecclesiae occidentali. Fatentur omnes, inde saltem a saeculo IX. hunc locum exstare in codicibus vulgatae editionis innumeris consensu tam constanti, ut si in aliquibus codd. desit, putanda sit exceptio a regula et lectione communi (vid. Apparat. Crit. Bengelii in h. l. § 19.21). Recitatus est textus a tempore immemorabili in sacra liturgia ⁴ ; adhibitus absque ulla significatione dubii ut testimonium Scripturae sacrae in Concilio Lateranensi IV; eodem modo in decretalibus insertis corpori iuris usurpatur ad probanda dogmata ⁵; tempore compilationis falsarum decretalium (saec. IX) velut pars notissima sacrae Scripturae citatus in epistolis suppositis Hygino et Ioanni II; commendatus et eius omissio periculoso errori adscripta in Prologo ad epistolas catholicas, qui sub nomine s. Hieronymi inde ab antiquissimis temporibus praefigebatur in codd. Bibliorum et passim in vetustioribus editionibus ⁶; commentatum in eundem locum absque vestigio dubii de genuinitate ab interpretibus, nominatim in glossa ordinaria Walatridi Fuldensis et interlineari Anselmi Laudunensis, quarum penes omnes Doctores auctoritas erat magistralis (ut loqui solebant); ut verbum Dei scriptum eadem confidentia usurpatum testimonium et ex eo fidei probatio derivata ab omnibus theologis in omnibus scholis, et a Pastoribus in institutione populi christiani. Nihil opus est nominare Rupertum, s. Bernardum, Hugonem Victorinum, Magistrum Sententiarum, s. Thomam, s. Bonaventuram. Profecto igitur evidens est, locum de quo quaeritur, a septem saltem saeculis usque ad Concilium Tridentinum constituisse partem epistolae canonicae, prout in Ecclesia catholica legi consuevit et in veteri vulgata latina editione habebatur. b) Porro textum versari in rebus fidei per se revelatae et eminenti ratione dogmaticum esse, nulla eget probatione. Quod aliqui respondent, dogma de sanctissima Trinitate in locis aliis Scripturae expressum esse; unde inquiunt, negata etiam genuinitate testimonii in hoc contextu 1. Io. V. 7, non tamen negatur, rem et sententiam eandem contineri in Scripturis; haec inquam responsio nemini satis fuerit. Sine dubio conservatio et sufficiens propositio revelationis secundum principia catholica a particulari aliquo textu imo ab ipsa Scriptura universim nec unice nec potissimum pendet; verissimum quoque est, doctrinam de sanctissima Trinitate in aliis locis Scripturae contineri et ex iis demonstrari posse, ut vidimus in thesibus superioribus. At textus 1. Io. V. 7. constituit partem contextus specialis, et sub hac forma hisque verbis explicite enuntiantibus professionem Ecclesiae et « substantiam novi Testamenti, quod exinde Pater, Filius et Spiritus tres crediti unum Deum sistunt » (Tertull. contr. Prax. c. 31), alius locus in Scriptura non reperitur. Deberent sane Catholici, quibuscum agimus, animadvertere modum disputandi Protestantium, qui genuinitatem impugnantes contendunt, tam explicitam huius mysterii propositionem ab omnibus Scripturis esse alienam. Sociniani et Rationalistae non tanta contentione et quavis oblata occasione conclamarent textum hunc spurium esse, nisi veritatem in eo tam diserte enuntiatam aversarentur; alii qui dogma sanctissimae Trinitatis se credere profitentur, tamen negant illud pertinere ad articulos fundamentales, quia hunc locum, in quo solo mysterium explicite propositum esse dicunt, ut genuinum non agnoscunt ⁷. c) Denique sicut Novatores et aliqui audaciores catholici (inter quos in Concilio Tridentino nominabatur Caietanus) impugnabant auctoritatem librorum deuterocanonicorum et partes quasdam librorum, ita sub idem tempus, paulo ante Concilium, non sine offensione catholicorum reiiciebant hoc ipsum comma Ioanneum de testibus in coelo. Lutherus publica in disputatione anno 1522 impugnavit genuinitatem, et in sua germanica Bibliorum versione locum eliminavit (Michaëlis Introd. in N. Testam. l. c. sect. 7); « Bugenhagen collega Lutheri magna obtestatione omnes deterruit, ne dictum posthac insererent » (Bengel. Apparat. critic. in h. l. § 9), nec nisi post mortem Lutheri primum anno 1574 in Biblia Lutheranorum admissum est. Erasmus in suis duabus primis editionibus novi Testamenti locum omisit, et in tertia demum anno 1522 permotus indignatione catholicorum eum ex cod. Britannico suscepit. « Repertus est, ait ipse in adnotationibus posterioribus ad h. l., apud Anglos graecus codex unus, in quo habetur ὅτι τρεῖς etc. Ex hoc igitur codice Britannico reposuimus, quod in nostris dicebatur deesse, ne cui sit ansa calumniandi » (vid. Michaëlis l. c. sect. 6). Caietanus in suis commentariis in h. l. etiam ipse insinuaverat dubium de genuinitate. Resumendo igitur proprias rationes huius loci quas exposuimus, negari nequit, decreto utroque oecumenici Concilii de partibus canonicis librorum et de authentia Vulgatae hunc textum comprehendi, qui certissime pars est libri canonici, « prout in Ecclesia catholica legi consuevit, et in veteri vulgata latina editione habetur »; qui eminenti ratione pertinet ad partes per se dogmaticas, quas decretum pro suo scopo peculiariter spectabat ; qui simili fere modo ac libri deuterocanonici iam tum non sine offensione catholicorum in dubium vocatus a Novatoribus, in eodem censu cum libris deuterocanonicis a Concilio habendus⁸ erat ex ratione ipsa usus antiquissimi in Ecclesia catholica, cui usui innixi Patres Tridentini canonem librorum sacrorum cum omnibus suis partibus definiebant. II. Quoniam Ecclesia, ut dixi, in custodia verbi Dei proindeque in suis iudiciis authenticis non regitur novis perpetuo sibi succedentibus revelationibus, sed assistentia Spiritus veritatis ab errore praemunitur; idcirco opus est, ut indiciis humanitus cognoscibilibus manifestetur veritas definienda, et in re praesenti divina origo libri seu textus, ad quem iudicium Ecclesiae refertur. Rationem, ad quam Patres Concilii in definitione sub assistentia Spiritus Sancti edenda respiciebant tamquam ad sufficientem veritatis manifestationem, in decreto ipso indicatur fuisse publicum, diuturnum et constantem usum Ecclesiae, quo absque ulteriori examine constabat, hos libros cum omnibus suis partibus ex multis saltem iam saeculis receptos fuisse tamquam verbum Dei scriptum. Haec porro ratio ipsa pro fundamento habet principium, quod Spiritus veritatis assistens Ecclesiae et inducens in omnem veritatem permittere non potuit, ut universa Ecclesia in suis actibus publicis, in fidei decretis, in liturgia, in institutione populi christiani, in explicatione et defensione doctrinae per multa saecula haberet et veneraretur tamquam verbum Dei scriptum illud, quod re tamen ipsa tale non esset. Adeoque non solum assistentia Spiritus Sancti, quatenus spectatur praesens Concilio, est principium activum, a quo repetitur definitionis infallibilitas; sed etiam assistentia eiusdem Spiritus, quatenus spectatur perpetua in Ecclesia, erat Concilio ratio obiectiva definitionis eiusdem (cf. Tractat. de Scripturis th. XVI. n. I. Quamvis vero infallibilitas definitionis pendeat ab assistentia Spiritus Sancti sub qua editur, et huic promissae assistentiae innitatur certitudo nostra de veritate definitionis; pertinet tamen ad munus theologiae inquirere et declarare modum ipsum, quo praedicatio et conservatio veritatis per aetatum decursum se habuerit. Adeoque in quaestione praesenti possumus inquirere huius textus 1. Io. V. 7. usum in Ecclesia priscis temporibus, et modum quo ad nos usque conservatus sit. A saeculo saltem IX textum, de quo agitur, in universa Ecclesia occidentis publico usu habitum fuisse ut partem s. Scripturae, ex paulo ante dictis certum est. At non solum argumento praescriptionis, quod spectatis praesertim constitutione et principiis Ecclesiae, talis usus non nisi derivatione ex antiquitate explicari potest; sed directe quoque ex monumentis adhuc reliquis constat, textum ut genuinum agnitum fuisse in Ecclesia etiam prisca aetate, quousque vestigia versionis latinae prosequi possumus. Extabat inquam textus, et a Patribus in Africa, Italia, Gallia, Hispania tamquam pars notissima et gravissima sacrae Scripturae usurpatus demonstratur ab octavo usque ad tertium aut secundum saeculum regrediendo. In collatione iussu Hunnerici regis instituta Carthagine mense Februario anno 484 obtulerunt Episcopi catholici « non solum universae Africae sed etiam insularum multarum » (Victor Vit. de persec. Vandal. 1. II. n. 18) professionem fidei, quam deinde XII Calendas Maias per quatuor Episcopos provinciarum Numidiae et Byzacenae direxerunt ad regem Hunnericum ⁹. Ex testimoniis Scripturae contra Episcopos Arianos probant in prima parte n. I-8 consubstantialitatem Patris et Filii, in parte altera n. 9-23 consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio, atque ita unam naturam trium personarum distinctarum. In parte hac altera professionis scriptae nomine omnium Episcoporum catholicorum contra Arianos Episcopos, potentissimos et implacabiles hostes, profertur velut testimonium non minus notum et certum quam clarum et irrefragabile hoc ipsum de tribus testibus in coelo. « Et ut adhuc luce clarius unius divinitatis esse cum Patre et Filio Spiritum Sanctum doceamus, Ioannis Evangelistae testimonio comprobatur. Ait namque: tres sunt, qui testimonium perhibent in coelo, Pater, Verbum et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt » (in libello fidei n. II, qui est liber III. Historiae de persec. Vand. Victoris Vitensis). Hic aliqua sunt animadversione dignissima. a) Cuicumque fuerit commissa conscriptio huius libelli fidei, sive Eugenio Carthaginensi sive aliis aut pluribus inter Episcopos, certe nemo ausus esset in tali professione, ab omnibus Episcopis approbanda et communi nomine proponenda Arianis, inserere textum velut Ioannis Evangelistae, nec alii omnes ultra quadringentos et sexaginta Episcopi nemine contradicente textum admisissent, nisi communi usu in Ecclesiis Africae et insularum legi consuevisset. b) Si Episcopi sensissent, Arianos hunc textum non agnovisse genuinum, nec habuisse in suis codicibus; multo vero magis si locus solum in raris exemplaribus exstitisset et apud catholicos ipsos non fuisset notissimus et extra controversiam, numquam communi nomine catholicorum tale testimonium velut « luce clariorem » confutationem haeresis Arianae obtulissent legendum et examinandum hostibus suis infensissimis. De hac persuasione Episcoporum, quod genuinitatem textus neque Ariani in dubium vocare possent, argumentum insuper suppeditat Vigilius Tapsensis unus Episcoporum, qui professionem obtulerant (nominatus ultimo loco inter Episcopos provinciae Byzacenae). Vigilius enim diserte provocat ad lectionem huius testimonii penes ipsos Arianos: « cur tres unum sunt, Ioannem Evangelistam dixisse legitis, si diversas naturas in personis esse accipitis? » Vigil. Taps. de Trin. l. VII. Bibl. Max. PP. T. VIII. p. 789. Quod igitur Michaëlis (Introd. in N. T. c. 31. sect. 3. T. IV) et alii vellent totam auctoritatem huius professionis fidei revocare fere ad unum Eugenium Carthaginensem, absurdum est ¹⁰. c) Animadvertatur, quod in prima parte professionis quamdiu sistitur in demonstranda consubstantialitate Filii cum Patre, sanctissimi Confessores connectunt seriem longissimam testimoniorum ex omnibus libris praesertim novi Testamenti et etiam ex 1. Io., hunc tamen locum 1. Io. V. 7. non attingunt. Eodem modo auctor libri adversus Pintam Arianum in prima parte tractationis, s. Fulgentius in toto l. II. ad Trasimundum inter testimonia innumera Scripturae, quibus consubstantialitatem Patris et Filii demonstrant, non utuntur hoc textu, quem tamen certissime agnoverunt et citarunt aliis in locis, ubi agebant de tribus simul personis divinis. Hinc videas, praeproperam et fallacem esse conclusionem, quam plerique adversarii ex argumento negativo nimis generalem constituunt. Patres (inquiunt) disputantes cum Arianis hunc locum opportunissimum non citarunt, ergo illum non habuerunt in suis codicibus. Hoc modo facile erat Scholzio post criticos Rationalistas citare seriem Patrum, quos omnes traducit velut testes indubitatos interpolationis, non alia de causa, quam quod testimonio Joannis non utuntur. Quamdiu impugnatio haereticorum dirigebatur adversus personam Filii, sive distinctionem a Patre sive eius divinitatem negando, licet omnes illi haeretici ex suis principiis etiam circa personam Spiritus Sancti errasse convincantur; videmus tamen etiam Patrum defensionem prioribus saeculis se continere maximam partem intra limites dogmatis, quod directe impetebatur ¹¹. In hac autem disputatione de persona Filii non erat necessaria citatio ex epistola Ioannis, cum luculentissima praesto essent testimonia ex Evangelio, quibus distinctio et consubstantialitas Patris et Filii enuntiatur. Non tamen ideo negamus, posse ex quibusdam Patrum contextibus ostendi, eos vel nostrum comma v. 7um in suis codicibus non habuisse, vel non habuisse ut certum extra controversiam; illud solum dicimus, ut argumentum negativum vim aliquam habeat, non sufficere generalem assertionem, qua Critici nimis expedite decernere solent, Patres textum non cognovisse, quia eo non utuntur, ubi nobis citatio opportuna fuisse videtur.

Si saeculo V. testimonium usu totius Ecclesiae Africanae receptum erat, non est mirum, quod Vigilium Tapsensem et non diu postea Fulgentium et auctorem libri contra Pintam videmus ad illud appellasse in suis disputationibus adversus Arianos absque ulla suspicione, ne forte a quopiam respueretur. «Unitum nomen divinitatis clare est declaratum, dicente Ioanne Evangelista in epistola sua: tres sunt qui testimonium dicunt in coelo, Pater et Verbum et Spiritus, et in Iesu Christo unum sunt..... Vide, quia in deitate et in substantia plenitudinis per omnia unum sunt, et in nominibus personarum tres sunt» Vigil. Trin. l. I. Bibl. Max. PP. T. VIII. p. 775; l. X. p. 793. Eadem ac penes Vigilium citandi forma est in fragmento dialogi inter orthodoxum et haereticum in Nova Bibl. PP. Card. Mai T. I. p. 496. Pariter ad textum Ioannis diserte appellat s. Fulgentius in l. Responsionum ad obiectiones Arianorum in obiect. 10., et l. de Trin. c. 4; item auctor l. adv. Pintam n. 8. (Opp. s. Fulgent. ed. Paris. 1684. p. 68. 331. 540). At in priori loco (ad obiect. Io. Arian.) Fulgentius cum sua citatione coniungit aliam saeculo iam III. adhibitam a s. Cypriano. Verba Fulgentii sunt: «In Patre ergo et Filio et Spiritu Sancto unitatem substantiae accipimus, personas confundere non audemus. Beatus enim Ioannes Apostolus testatur dicens: tres sunt qui testimonium perhibent in coelo, Pater, Verbum et Spiritus, et tres unum sunt. Quod etiam beatus Martyr Cyprianus in epistola de unitate Ecclesiae confitetur... atque haec confestim testimonia de Scripturis inseruit (Cyprianus): dicit Dominus, ego et Pater unum sumus; et iterum de Patre et Filio et Spiritu scriptum est: et tres unum sunt». Fulgentio igitur cum aliis Episcopis Africanis nullum prorsus erat dubium, quin in Ecclesiis Africae III. saeculo locus de tribus testibus in coelo lectus fuerit et a Cypriano citatus.

Voluerunt tamen homines critici de hac citatione Cypriani tricas nectere, ne in sua confidentia turbarentur, qua cum Scholzio et aliis pronuntiant, primum videri Vigilium Tapsensem, qui ad hoc comma provocaverit, ac porro «merito non solum e textu sed etiam e margine reiici comma subdititium». Aiunt scilicet, Cyprianum hoc loco (de unitate Ecclesiae ed. Baluz. Paris. 1726. p. 195), quo s. Fulgentius putavit provocari ad testes in coelo, non appellare ad v. 7um, sed ad spiritum, aquam et sanguinem v. 8°. secundum interpretationem mysticam, qua tria haec intelligebantur significare tres personas Patrem, Filium, Spiritum Sanctum, ut constat ex Augustino (contr. Maximin. Arian. l. II. c. 22. n. 3). At vero a) ante Augustinum talis interpretatio rei significatae per spiritum, aquam et sanguinem numquam erat audita ¹². b) Augustinus ad illam significationem mysticam confugit unice, ut sustineret, quod universaliter affirmaverat, numquam in Scriptura plures res dici unum, nisi quae sint consubstantiales. Ceterum Augustinus ipse non proposuit illam interpretationem mysticam tamquam certam ac tenendam; sed velut coniiciendo quaerebat, utrum non hoc modo posset solvi obiectio contra suum illum canonem hermeneuticum. Certe ergo neque ipse Augustinus unquam usus fuisset versiculo 8° velut demonstratione convincente et per se clara unitatis naturae in tribus distinctis personis ¹³. Hinc interpretatio illa sicut ante Augustinum nemini in mentem venerat, ita post ipsum non nisi a paucissimis permotis auctoritate s. Doctoris est adoptata ¹⁴; et sane per se spectata videtur longius petita et non probabilis (cf. de Rubeis in Dissertatione de tribus in coelo testibus c. I).

Quando ergo Cyprianus et Patres alii maxime Augustino antiquiores, vel etiam recentiores, qui ab eius auctoritate non pendent (ut Pseudo-Athanasius in Disp. contr. Arium n. 44), ad demonstrandum dogma de SS. Trinitate simpliciter dicunt: «de Patre, Filio et Spiritu Sancto scriptum est: tres unum sunt», certum omnino est, eos non ad 8um sed ad 7um comma nostrum appellare.

Facundus quidem Hermianensis, qui cum versaretur inter Graecos Constantinopoli, scripsit libros pro tribus Capitulis ad Iustinianum Imperatorem, allatam citationem s. Cypriani traducit (l. I. p. 7.) ad versum 8um. At vero imprimis Facundus videtur in unum confudisse codices graecos, in quibus v. 7. deerat, et codices latinos, in quibus saltem aetate Facundi et in Ecclesiis Africae versiculum extitisse, post ea quae diximus non nisi impudenter negari posset. Apparet haec confusio ex modo ipso citandi; nam ex una parte ita loquitur, ac si comma 7um omnino ignorasset, ex parte altera retinet ex codicibus latinis verba «in terra»: «tres sunt, qui testimonium dant in terra» etc.; haec autem postulant testimonium respondens testium in coelo. Hinc ex codicibus graecis, ubi iam acciderat omissio versus 7, etiam ex versu 8° verba «in terra» expuncta sunt. Porro cum Facundus inter Graecos et ad Imperatorem Graecorum scribens versum 7um vel dissimularet vel tunc ob lectionem codicum graecorum non admitteret, homo Africanus, cui notissima esse debuit tam saepe repetita ab Episcopis suae patriae argumentatio ex I. Io. V. pro mysterio SS. Trinitatis, maluit sequi et fere transcribere mysticam interpretationem Augustini in comma 8um, ne argumento in Africa toties inculcato contra Arianos ex verbis «tres unum sunt», omnino destitueretur. Hac autem methodo adoptata pronum erat citationem etiam Cypriani ad eumdem versum 8um traducere. Verum res ipsa et historia huius mysticae interpretationis reclamant; et si auctoritate agitur, ea potior certe est penes s. Fulgentium quam penes Facundum.

Maneat itaque ratum, iam saeculo III. viguisse in Ecclesia Africana lectionem versiculi 7. quam in Ecclesia eadem saec. V. et deinceps communem fuisse demonstravimus. Hoc autem posito non potest esse dubium, quin etiam Tertulliani tempore locus idem in Africa legi consueverit; et nisi praeiudicio animum obfirmaverit, facile quisque allegationem concedat in libro contra Prax. c. 25. In superioribus capitibus demonstraverat Tertullianus consubstantialitatem Patris ac Filii, ubi inter alia multa usus est illo Christi testimonio Io. X: ego et Pater unum sumus: «caeci qui non videant; primo ego et Pater duorum esse significationem, dehinc in novissimo, sumus, non ex unius esse persona, quod pluraliter dictum est; tum quod, unum sumus, non unus sumus», etc. ib. c. 22. Iam c. 25 progreditur ad totius Trinitatis demonstrationem, esse scilicet non modo iuxta superius a Tertulliano posita Patrem et Filium, sed pari omnino ratione tres, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum unius substantiae. Ad hoc ipsum probandum ista pertinent: «ita connexus Patris in Filio, et Filii in Paracleto tres efficit cohaerentes; alterum ex altero, qui tres unum sunt, non unus; quomodo dictum est: ego et Pater unum sumus, ad substantiae unitatem non ad numeri singularitatem» ib. c. 25. Illud «ego et Pater unum sumus», in superioribus allatum ad probandam consubstantialitatem duorum, hic solum adducitur ad persuadendum, eodem sensu intelligi debere dictum alterum: «tres unum sunt»; hoc vero dictum ponitur ad probandam consubstantialitatem trium, quae probatio nulla esset nisi verba essent citata ex Scripturis. Conveniunt itaque citationibus omnino parallelis discipulus ac magister:

Cyprianus: «de Patre et Filio et Spiritu Sancto scriptum, qui tres unum sunt».

Tertullianus: «Connexus Patris in Filio et Filii in Paracleto est, et tres unum sunt».

Ex his concludere iam possemus, in latina versione antiquissima «primis fidei temporibus» edita (Aug. Doctr. Christ. l. II. n. 16), et quae ineunte saec. III. in Africa iam «in usum exierat» (cf. Tertull. Monogam. c. II; contr. Marc. II. c. 9; contr. Prax. c. 5), nostrum comma 7um exstitisse, contra ac Millius censuit, qui citationem Tertulliani et Cypriani non ex latina versione sed ex solis graecis codicibus derivatam esse, improbabiliter coniecit.

Confirmatur haec lectio in veteri versione ex Speculo Augustini edito a Card. Mai (Nov. Bibl. PP. T. I. P. II. p. 6. 10) et ex Enarratione Pseudo-Athanasiana in symbolum edita a Iosepho Blanchinio (p. 40). Enarrationem hanc Blanchinius putat latine scriptam in Africa ante ortam haeresim Pelagii. Rationes quibus Emi Cardinales Besutius et Maius Speculum illud prae Maurino asseruerunt Augustino, in Praefatione Card. Mai l. c. legi possunt. Certum est, in utroque opusculo adhiberi versionem latinam veterem, ut erat ante versionem veteris Testamenti et emendationem novi per s. Hieronymum. Atqui bis in Speculo, semel in Enarratione symboli diserte citatur locus de tribus testibus in coelo. In Speculo sub cap. II de distinctione Patris et Filii et Spiritus Sancti: «Item illic: quoniam tres sunt, qui testimonium dicunt in terra, spiritus, aqua et sanguis, et hii tres unum sunt in Christo Iesu; et tres sunt, qui testimonium dicunt in coelo, Pater, Verbum et Spiritus, et hii tres unum sunt».

Rursum sub cap. III. de Spiritu Sancto recurrit eadem citatio, omissis testibus in terra. In Enarratione symboli efficacissime dicitur: «respondeat nobis pro cunctis Ioannes, qui in pectore Domini nostri familiariter recubans totius doctrinae potuit arcana cognoscere.... Tres sunt, inquit, qui testimonium perhibent in coelo, Pater, Verbum et Spiritus, et hii tres unum sunt. Nonne post haec nobis huiusmodi fidem et mors est perdere et salus est custodisse?» ib. p. 40.

Ad Augustinum quod spectat, etiamsi dubitare fas sit, utrum hoc Speculum habeat ipsum auctorem; fieri certe nullo modo potuit, ut s. Pater in Africa saeculo V. comma nostrum ignoraverit. Profecto qui sibi persuadere vellet, anno 430 quo Augustinus obiit, adhuc incognitum, et tempore professionis fidei oblatae anno 484 iam in communi lectione Ecclesiarum Africae fuisse textum tanti momenti; is pensi haberet non minus principia omnia quam constantiam et vigilantiam, quibus Ecclesia in custodiendis ss. Scripturis semper regebatur. Quomodo intra illos quinquaginta annos nemine advertente tanti momenti mutatio universalis fieri potuit in Africa, ubi ob mutationem versionis in re longe minori ortus est ingens tumultus, ut cogeretur Episcopus redire ad veterem et usitatam lectionem «volens post magnum periculum non remanere sine plebe» (Aug. ep. 71. n. 5). Nihilominus cum tempore Augustini in multis codicibus graecis comma iam defuerit, et inde etiam in exemplaria latina alicubi sine dubio haec velut emendatio immigrasset, potuit Augustinus in suis scriptis polemicis, nominatim adversus Maximinum, hoc testimonium dissimulare iuxta suum principium oeconomicum, quod quae alicubi in dubium vocantur «non tanta firmitate proferuntur adversus contradictores» (vid. Tract. de ss. Script.). Diserte saltem locum nuspiam citat in operibus quae supersunt; de allusionibus satis claris vide penes de Rubeis dissertat. cit. c. 6. et Card. Mai. Praefat. ad Specul. Aug. p. VII. cf. Bengel. Apparat. crit. in h. l. § 20.

Iam ex lectione in Ecclesiis Africae concludendum foret, eandem in aliis quoque Ecclesiis occidentalibus non defecisse, etiamsi ad id probandum disertis testimoniis destitueremur. Haec tamen testimonia non desunt. Ad Hispaniam pertinent «Collectio testimoniorum Scripturae et Patrum», quam F. A. Zaccarias censuit s. Isidoro antiquiorem, Maffeius et Arevalus Isidoro ipsi tribui posse putarunt (Opp. s. Isidori ed. Arevalo T. II. p. 27. seq.; Isidorian. c. 83); codex deinde celeberrimus Bibliorum Toletanus non recentior saeculo VIII (cf. P. Vercellone Apparat. Bibl. T. I. Lect. variar. Vulg. p. 84); Etherius et Beatus contra Elipandum; ante hos Idacius, si is est auctor disputationis contra Varimadum (cf. Ruinart. Commentar. in Hist. persec. Vand. c. 4. n. 7. p. 442). In his monumentis exstat expressus versus 7us de testibus in coelo una cum 8° de testibus in terra ut textus sincerus epistolae Ioannis (Opp. s. Isidor. T. VII. p. 291; Lectiones var. ex cod. Tolet. in vindiciis. Vulg. Blanchinii p. CCIII; contra Elipand. l. I. n. 26. Galland. T. XIII. p. 296; contra Varimad. Bibl. Max. PP. T. V. p. 729).

In Gallia saec. IV. Phoebadius (aliter Soebadius) Aginnensis locum citavit eo fere modo, quo Tertullianus et Cyprianus (l. contr. Arian. Bibl. Max. PP. T. IV. p. 305); disertis verbis ante medium saec. V. Eucherius Lugdunensis (nisi alius sit auctor) transcribit utrumque versiculum in lib. Formularum spiritualium c. 11. ubi agit de numeris, «quos mystica exemplorum ratio inter sacros celebriores facit» (Bibl. Max. T. VI. p. 838). «Ad Trinitatem (refertur) in Ioannis epistola: tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus Sanctus; et tres sunt, qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua et sanguis» ¹⁵.

In Italia Cassiodorus medio saec. VI. Scripturarum codices tum latinos tum graecos seu, ut loquitur, graecum Pandecten non modo colligebat, sed ut, quos suo monasterio Vivariensi relinquebat, essent emendatissimi, operam sollicitam dabat instituta priscorum codicum latinorum graecorumque collatione ¹⁶

Iam vero Cassiodorus versum utrumque 7um et 8um adducit in suis Complexionibus (ed. Maffei post Histor. theolog. in opuscul. p. 145). Ad quem locum Cassiodori merito Maffeius adnotat: « discimus modo ex auctore nostro, Romanos quoque melioris notae ac vetustiores libros ita loquutos fuisse; cum enim tanto studio monachis suis in Inst. div. lect. praecepit, ut praestantissimis et graeci etiam textus collatione purgatis codicibus uterentur, utque in ambiguis locis duorum vel trium priscorum emendatorumque codicum auctoritas inquireretur, ipsum in primis idem praestitisse quis ambigat? » Vide ibi reliqua. Huc etiam pertinet codex Cavensis a Card. Mai adtributus VII. vel VIII. saeculo, et Ambrosius Ansbertus medio saec. VIII. in Apoc. l. I. (Bibl. Max. T. XIII. p. 415), in quo utroque monumento comma nostrum extat.

In Ecclesia itaque occidentis non modo inde a saec. IX. communem fuisse constat et publicum usum huius testimonii tamquam canonicae Scripturae, sed etiam eius derivationem a primis fidei temporibus, et lectionem in vetere latina versione positivis documentis possumus ostendere¹⁷.

Cum a I. D. Michaelisio uno ex primis impugnatoribus versiculi 7. quaesivisset commatis defensor, unde ipse sciret, Patres latinos versum citantes non habuisse codices graecos, ille magno supercilio respondit, « non putasse se quemquam theologiae tironem ignorare, Patres latinos excepto Hieronymo graece nescientes uti non potuisse codicibus graecis » l. c. sect. 3. Ergo ne homo criticus ignoravit, Patres latinos plerosque, qui testes pro hoc commate citantur, optime calluisse linguam graecam, Tertullianum, Cyprianum, Vigilium, Fulgentium, Cassiodorum? Alios Patres Hilarium, Ambrosium etc. qui dixerit graece nescivisse, eorum libros cum scriptis Patrum graecorum Origenis, Basilii etc. numquam comparavit. post s. Hieronymum, et multo magis ut ante et post Alcuini recensionem recepta erat.

Quoniam Deus caput visibile totius Ecclesiae suae in Ecclesia latina constituit, in hac et per hanc sicut integritatem fidei universim ita etiam integritatem verbi scripti speciali providentia conservare voluit, ut aperte constat ex historia librorum deuterocanonicorum, quorum authentia multis fluctuationibus inter Doctores orientales obortis, potissimum constanti traditione, usu, vigilantia, detinitionibus Ecclesiae latinae ab imminenti obscuratione in apertam lucem vindicata est. Hinc Patribus Tridentinis mirabili Spiritus Sancti providentia usus Ecclesiae latinae in veteri editione vulgata praelucebat normamque praebebat tutissimam pro utroque decreto tum de libris canonicis tum de authentia Vulgatae.

Contra in oriente sicut maior erat dissensio quoad libros deuterocanonicos generatim, ita magna occurrit circa hunc textum Ioannis obscuritas. Si placeret appellare ad loca Patrum graecorum, ubi loquuntur de Trinitate, de tribus hypostasibus et unitate essentiae (ut factum esse video a nupero vindice genuinitatis, homine Anglicano Carolo Forster), testimonia utique suppeterent innumera. Sed profecto argumenta ad scopum non pertingunt. Nec magis videntur convincere, quae proferri solent ex dialogo «Philopatris», de quo tamen vide, si vacat, Cave Hist. Litter. T. I. p. 17. Positiva documenta valida fere ad haec revocantur.

Origenes tamquam ad auctoritatem irrefragabilem appellat ad verba «tres unum sunt», ut demonstret unitatem naturae in tribus distinctis personis (in Ps. 122. v. 2. Opp. T. II. p. 821). Pariter ad demonstrandam unitatem naturae divinae in tribus personis citantur diserte ut Ioannis verba «hi tres unum sunt», in disputatione supposita Athanasii contra Arium n. 44 (Opp.

Athan. T. II. p. 229). Euthymius Zigabenus (Panoplia P. I. tit. VII. Bibl. Max. PP. T. XIX. p. 47) citat hoc modo: «unum dicitur in iis quae sunt eiusdem essentiae, cum eadem est natura et distinctae personae; ex quo illud: et tria unum sunt» ἓν λέγεται ἐπὶ τῶν ὁμοουσίων μέν, φύσεως ἑτερότης δὲ ὑποστάσεων· ὡς τὸ καὶ τὰ τρία ἕν εἰσι (restored from context; Euthymius Zigabenus Panoplia I. tit. VII) ¹⁸.

Porro allegatus est totus versiculus et extat graece ac latine in actis Concilii Later. IV, cui intererant et graeci aliquot Episcopi (Hard. VII. p. 18); deinceps citatus ab Emmanuele Caleca Graeco pro Graecis scribente saec. XIV. (Combefis. Auctuar. II. P. II. p. 219) et a Iosepho Bryennio monacho Byzantino schismatico ineunte saec. XV (Griesbach dissert. cit. p. 11). Habetur nunc versus idem in lectione ecclesiastica Graecorum et Russorum et in versione neograeca (Bengel l. c. § 22) ¹⁹. Pro existentia in codd. veteribus adferri potest directe testimonium in Prologo in epp. cath. nomine Hieronymi, indirecte collatio codicum instituta a Cassiodoro. Ex codicibus graecis qui supersunt, tres nominantur, in quibus versiculus extat, Dublinensis (Monfortianus), Ottobonianus (in Vaticana), Neapolitanus (saec. XI.). Susceperunt illum pariter editiones Complutensis, Erasmi 3a, et deinceps reliquae omnes usque ad Rationalismum inter Protestantes praevalentem.

Postremo si contextum epistolae Ioannis inspiciamus, is certe omisso hoc commate hiulcus videtur, eo admisso tam concinnus est et sibi cohaerens, ut si versiculus alicubi in idoneis instrumentis reperiatur, gratulandum sit de opportunissima lacunae suppletione. Hac permotus consideratione contextus ipse Protestans Bengelius exclamat: «adamantina versiculorum cohaerentia omnem codicum penuriam compensat.... Certius agnosci hoc dictum (v. 7) potest, quam pars folii ex libro aliquo amissa, passim quaesita, alicubi reperta et in tota striatura parti non amissae congruens» (l. c. § 28). Sane reciso v. 7° mira valde est locutio v. 8. genere masculino: «quoniam tres sunt..... hi tres unum sunt»; nec ulla videtur satis apta eius ratio dari posse (cf. Gregor. Naz. or. 31. al. 37. n. 19), quae ex concinnitate cum versu 7° apparet manifestissima. Insuper quod etiam gravius est, in sequenti v. 9° illud: «testimonium Dei, quoniam testificatus est de Filio suo μαρτυρία τοῦ Θεοῦ, ἣν μεμαρτύρηκε), omnino postulat versum 7um, et eo deficiente non habet, quo referatur. Denique huius versiculi congruentia cum Evangelio Ioannis tum quoad rem tum quoad modum loquendi manifestissima est, si conferas Io. V. 31-37; VIII. 14-18; XV. 26 ²⁰.

Non nunc quaero, utrum tota haec demonstratio esset sufficiens, si de libro ageretur privatae vel industriae vel negligentiae permisso. Sed si sermo esset de Codice legum fundamentalium reipublicae commisso in custodiam publicae auctoritatis, profecto huiusmodi usus publicus qui usque ad prima exordia pertingeret, sufficiens foret demonstratio authentiae, ut dubium nullum legitimum admitti posset; et si lis inferretur, authentia iuridice declarari posset ac deberet. Iam vero hic agitur de integritate Scripturae in aliqua sui parte momenti gravissimi, adeoque agitur de Codice fidei commisso ex institutione divina non privatae industriae sed publicae custodiae Ecclesiae sub assistentia Spiritus Sancti. Ideo talis usus publicus et constans Ecclesiae, qualem ostendimus, in textu per se dogmatico sufficiens est demonstratio, textum fuisse legitime admissum in codicem Scripturarum; legitime autem admissus non esset, nisi primitus esset scriptus ab Apostolo Ioanne. Unde praecisione etiam facta a decretis Tridentinis et spectato solum usu in Ecclesia per sese, dubium de genuinitate admitti non posset. Ecclesiae vero ipsi praesto erant rationes humanitus cognoscibiles, quae ad ferendum de genuinitate iudicium abunde satis essent.

Hac genuinitate posita, modum conservationis videmus hunc esse, quod textus utique ex graecis exemplaribus transiit in versionem primis fidei temporibus institutam et ab Ecclesia latina susceptam, atque per hanc potissimum versionem ecclesiasticam semper publico in usu est conservatus. Neque tamen ideo opus est affirmare, hunc usum quovis tempore et in omnibus regionibus fuisse aeque universalem; post lacunam enim in multis codicibus graecis saeculo forte IV. inductam et latius propagatam, fieri vix potuit, quin hinc inde latini quoque libri eis conformarentur, ut etiam nunc exhibent quidam codices latini, qui tamen scripti sunt non ante saec. VI, quo tempore nostram lectionem a latinis Patribus agnitam et usurpatam fuisse luculentissime constat. Hac autem varietate penes orientales inducta et inde etiam in occidente orta aliqua haesitatione, ut fere accidit quoad integros libros deuterocanonicos, non est mirum, si nonnulli Patres etiam latini (ut Augustinus) ab usu praesertim polemico huius testimonii potius abstinere maluerunt.

III. Cum penes Protestantes non modo vera Christi Ecclesia non sit, sed ex eorum principiis fundamentalibus nec ulla religiosa societas visibilis legalis, quae auctoritate contineatur et regatur, sed tantum sint singuli homines, qui suo privato iudicio ducantur; hinc etiam Scriptura non est instrumentum sub custodia et authentica interpretatione publicae auctoritatis destinatum pro ipsa societate, sed est liber destinatus et permissus singulorum examini et scientiae. Igitur sicut nulla authentica interpretatio veri sensus, ita nulla agnoscitur authentica declaratio genuinitatis sive libri integri sive textuum singularium; sed genuinitas et proinde authentia Scripturarum unice exploranda est et cognoscenda a singulis historico et critico examine (vide Tract. de Script.). Ex his vero principiis consequens est, ut dum fundamenta fidei ac religionis in scientia atque eruditione humana constituuntur, maximae saltem parti hominum neque auctoritas Scripturarum constare queat, et ab eruditis ipsis, ad quorum scholam revelata doctrina fidei revocatur, pro diversitate ingeniorum et imperfectionis scientiae modo plures modo pauciores modo omnes libri sacri non utique iure sed tamen sine sine defectione a principiis fundamentalibus sectae velut spurii aut interpolati reiiciantur.

Ad incisum itaque in quaestionem vocatum quod spectat, non nunc contendimus, suppetere praesidia critica et historica huiusmodi, ut iis solis etiam supposito falso principio Protestantium, quo Scripturam non secus ac librum profanum et privatum adhibent, genuinitas velut certa et extra dubium posita demonstraretur²¹; sed cum ex nostris principiis catholicis genuinitas plene evincatur, simul affirmamus, Protestantes, ex suis principiis ac praesidiis criticis non posse demonstrare interpolationem.

Si concesseris, versiculum nostrum cum saeculo iam IV. frequentius, et alicubi fortasse etiam saec. III. in codd. graecis defuisse, sive id acciderit errore festinantium librariorum ob similitudinem vocabulorum in utroque commate, ut plerique suspicantur, et fieri potuisse ab exemplis similium lacunarum inductione confirmant²²: sive factum sit consilio ad observationem disciplinae arcani, ut putavit Bengel (l. c. § 25); sive omissionis propagatio referenda sit ad operam Eusebii, cui parationem multorum codicum pro Ecclesia Constantinopolitana Constantinus commiserat (Euseb. Vita Constant. l. IV. c. 36), ut innuit auctor recentissimus cl. Lehir (cf. Introd. in N. T. compilatam a cl. H. Valroger T. II. p. 566); sive fatearis excisionem fieri potuisse multis modis, quo autem facta sit, te ignorare; si concesseris inquam hunc defectum in multis codicibus graecis saeculi IV. et in nonnullis deinde latinis ad eorum normam exactis, adversarii nihil habent, quod ultra velut certum praesidiis criticis demonstrare possint. Atqui ex tali defectu nullatenus potest concludi, testimonium dogmaticum quod in lectione Ecclesiae latinae inde a remotissima antiquitate exstitisse positivis documentis evincitur, in primitiva editione epistolae Ioannis non exstitisse. Ergo interpolationem praesidiis criticis demonstrare nequeunt.

Argumenta omnia, quae contra genuinitatem opponi possunt et ab adversariis non sine magno apparatu in scenam produci solent, depromuntur ex codicibus Scripturae, ex scriptis Patrum, ex antiquis versionibus.

1°. Codices graecos vetustiores saeculo V. vel ad summum IV. nullos habent; huius supremae antiquitatis censentur duo vel tres, Vaticanus (B) cum sibi gemino Sinaitico Tischendorfii, et Alexandrinus (A), tum unus G. (Card. Passionei nunc in Biblioth. Angelica) saeculi IX. vel X.; reliqui omnes sunt recentioris aetatis a X. ad XV. saeculum. Adeoque exceptis tribus inter graecos codices, qui epistolas catholicas continent, nullus superest vetustior aetate Caroli M. sed scripti sunt omnes eo tempore, quo lectionem commatis nostri 7 in tota Ecclesia latina communem fuisse, nemo negare potest. Sunt utique codices derivati ex antiquioribus, et ipsa copia satis magna eorum, in quibus comma deest, iam per se demonstraret, omissionem esse vetustiorem aetate, qua codices descripti sunt. At si invicem conferas duplicem hanc seriem documentorum, quarum una exhibet incisum a saec. IX. ad XV. in usu publico et universali totius Ecclesiae latinae, altera constituitur graecis codicibus fere opera et auctoritate privata scriptis, qui eodem temporis lapsu illud communiter non habent; profecto ex computatione huiusmodi codicum nulla arte unquam deduces argumentum certum, quo demonstres, textum scriptum a Ioanne esse in hisce privatis exemplaribus graecis²³, in usum vero publicum totius Ecclesiae occidentalis nemine unquam contradicente fuisse susceptum textum in re tanti momenti interpolatum, eandemque interpolationem, nihil obsistente tua illa codicum auctoritate, penes Graecos etiam schismaticos praevaluisse!

2°. Codicum vetustiorum penuria abunde compensari potest scriptis Patrum, dummodo ita habeant, ut ex contextibus certo constet, Patres in suis codicibus textum, de quo quaeritur, non legisse. Ad hoc autem non sufficit, a) quod Patres comma nostrum non citant, ubi testimoniis Scripturae probant divinitatem Verbi et consubstantialitatem Patris ac Filii, vel ubi probant divinitatem Spiritus Sancti. Quod dico, est luculentissimum, ut superius ostendi, ex modo citandi eorum ipsorum Patrum, qui nostro testimonio utuntur. Tertullianus adv. Praxeam, Episcopi Africani in Confessione Fidei ad Hunnericum, s. Fulgentius l. II. ad Trasamundum et l. contra Fastidiosum (collato libro de Trin. ad Felicem notarium), idem Fulgentius (vel alius auctor) adversus Pintam Arianum ad illa capita doctrinae singillatim probanda congerunt multa testimonia, inter quae tamen non ponunt hoc nostrum; sed ubi agunt de Trinitate in communi, tum demum adferunt etiam haec verba Ioannis. b) Non sufficit ostendisse, a Patribus quibusdam coniungi immediate versum 6um cum nostro 8um, ut inde concludas versum 7um defuisse. Coniungunt enim ita Idacius (seu alius) contr. Varimadum, Cassiodorus, Speculum Augustini, libellus Testimoniorum (inter Opp. s. Isidori), Etherius et Beatus, codex Toletanus et Cavensis sicut et alii codd. bene multi, qui omnes inverso ordine post v. 6um ponunt nostrum 8um et deinde 7um. Denique c) non sufficit, quod Patres citant comma octavum absque septimo, si scopus non sit demonstratio SS. Trinitatis sed alius, cui 8us non 7us versiculus congruat.

Iam his conditionibus observatis, sine quibus ex silentio Patrum nihil conficitur pro versiculi defectu in eorum codicibus, demonstrari non potest, Patribus III. saeculi nostrum comma defuisse. Patrum loca studiose collegit Millius in suis adnotationibus ad h. l., qui licet existimaret, omnibus illis Patribus nostrum testimonium fuisse ignotum, imo etiam in versione Itala defuisse, eius tamen genuinitatem sincere defendit; ex Millio deinde Patrum loca descripserunt Wetstein, Griesbach, Scholz aliique, et quod ille tamquam difficultatem solvendam sibi obiecerat, hi tamquam argumentum certum interpolationis susceperunt.

Quoad Patres itaque III. saeculi ait Griesbach cum suis foederatis: « comma septimum non legerunt Irenaeus, Clemens Alex. nec in adumbrationibus latine versis neque in ceteris operibus,

Hippolytus contra Noetum, Dionysius Alex. in ep. ad Paulum Samosatenum »: Porro addunt: « a Patribus latinis non citatur, ubi vel maxime ad rem pertineret atque omnino expectari posset; huc pertinent auctor de bapt. haeret. apud Cyprianum et Novatianus ».

Inspiciamus singulos. Locum ubi Irenaeus comma 7um citare debuisset, iudicat Millius l. III. c. 18 (quod in edit. Massuet. est 16um). Atqui eo capite agit Irenaeus de Incarnatione, quod una est persona Iesus Christus, non alius Iesus et alius Christus secundum Gnosticorum deliramenta; unde ibi nec Mt. XXVIII. 19: « baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti », nec Io. X. 30: « ego et Pater unum sumus », citantur; nec magis 1. Io. V. 7. huc pertinebat. Imo Irenaeus in operibus nobis reliquis nunquam citat Io. X. 30. alterum vero locum Mt. XXVIII. 19. non nisi semel (III. 19. al. 17.), ut ostendat, Spiritum Sanctum eundem qui fidelibus datur, descendisse in Iesum Christum baptizatum. Ubinam ergo maior erat necessitas adferendi 1. Io. V. 7. quam Io. X. 30? Num forte Irenaeus etiam textu Evangelii carebat?

Clemens Alexandrinus in suis Operibus indubitatis nec Mt. XXVIII. 19. nec Io. X. 30. uspiam citat, quae ergo maior necessitas commatis Ioannei? Solum in Excerptis Theodoti ad calcem Opp. Clementis in editione Potteri n. 61. adfertur Io. X. 30. ad demonstrandam divinitatem personae carnem assumentis; sed de Trinitate ibi nulla est mentio.

Porro si catholici theologi tanta securitate Adumbrationes latinas nomine Clementis, et forte etiam librum Hippolyti contra Noetum, atque epistulam Dionysii producerent pro sua causa, non dubito, quin homines isti κριτικώτατοι suspectarum mercium invectionem conclamarent. Interim ex Adumbrationibus illis (Bibl. Max. PP. III. p. 233) nunquam sciemus, quid auctor vel interpres legerit in epistola Ioannis; constant enim paucis quibusdam sententiis ex epistola decerptis. Hippolytus neque ipse agit de Trinitate personarum, sed de distinctione Patris ac Filii et de Incarnatione Verbi. De Trinitate solum obiter mentionem iniicit n. 14. nullo alio textu adhibito praeter formulam baptismi. At vero inquiunt: « Dionysius saepe versum octavum citat, non item septimum, quamvis de divinitate Christi ac de Trinitate per totam fere agat epistolam ». Respondemus: non saepe sed tantum in quaestione 4., ubi declarat sanguine Christi nos redemptos esse et ex aqua ac Spiritu Sancto renatos, bis in eodem contextu citat Dionysius verba versus 8: « et hi tres in unum sunt, aqua et sanguis et spiritus » (Opp. ed. de Magistris p. 230. 231). Non ergo ibi de Trinitate sed de alia re sermo erat, ad quam versus 7us nihil pertinebat, poterat vero optime applicari versus 8us. In tota vero epistola hac et aliis operibus eius nomine editis nunquam citatur sive Mt. XXVIII. 19. sive Io. X. 30.; quae autem (rursum quaero) maior necessitas ostendi potest utendi hoc textu I. Io. V. 7?

Remanent duo scriptores latini saec. III. In primis auctor de baptismo haereticorum, inquiunt, « versum 6um et 8um coniungit omisso septimo ». At si assumamus, auctorem aeque ac Patres alios in suo codice habuisse ordinem inversum incisorum 7 et 8, nullo argumento id falsum esse demonstrare poterunt. Hoc ipso nec ex illa versuum coniunctione demonstrabitur, multoque minus ex contextu suadebitur, comma 7um auctori defuisse. Non enim de SS. Trinitate sed de alia prorsus re ille agit. Distinguit « tres species baptismatis, baptisma spiritus, quod plerumque cum baptismo aquae coniunctum est », baptisma aquae, et baptisma sanguinis. Si ergo quaeritur, quomodo unum sit baptisma, « utique manifestum est, inquit, illa ratione, quia diversae sunt species unius ac eiusdem baptismatis ex uno vulnere profluentis in aquam et sanguinem... Et quoniam videmur omne baptisma spirituale trifariam divisisse, veniamus etiam ad probationem narrationis propositae. Ait enim Ioannes in epistola sua de Domino nostro nos docens: hic est qui venit per aquam et sanguinem etc. v. 6. Quia tres testimonium perhibent, spiritus et aqua et sanguis et isti tres in unum sunt v. 8; ut ex illis colligamus, et aquam praestare spiritum solitum, et sanguinem proprium hominibus (martyrium) praestare spiritum solitum, et ipsum quoque spiritum (desiderium cum charitate) praestare spiritum solitum » (Opp. Cypr. ed. Baluz. p. 364). Iam quaeso, quid ad hanc baptismatum distinctionem declarandam opus erat commate nostro 7°? quod non inter v. 6. et 8. interiectum, ut nunc est, sed post illa citata auctorem in suo codice habuisse, non sine ratione assumimus, quamvis hac assumptione ne opus quidem nobis sit. Insuper in Africa, ubi hic auctor scribebat, saeculo III. comma legi consuevisse, superius demonstravimus.

Alter scriptor latinus obiicitur Novatianus, « qui l. de Trinitate cum pluribus Scripturae testimoniis probet, Christum ut et Spiritum Sanctum esse Deum, hunc certe locum in primis opportunum praeterit ». Responsio eadem redit. Novatianus agit quidem multis de divinitate Christi, de distinctione Patris et Filii, paucis etiam c. 29. de Spiritu Sancto, non tamen probationem ex Scripturis instituit de tribus personis in communi; unde licet (c. 12) inducat illud de Christo Mt. XXVIII. 20: « ecce ego vobiscum usque ad consummationem saeculi », nunquam tamen utitur textu v. 19 exprimente simul omnes tres personas: « baptizantes in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ». Quid est ergo, cur mireris omissionem etiam huius testimonii 1. Io. V. 7?

Ex Patribus itaque saeculi III. nullus potest proferri testis pro versiculi defectu in codicibus illa iam aetate; sed possunt citari testes pro eius exstantia Origenes, Tertullianus, Cyprianus.

Inter Patres deinde saeculi IV. et V. sunt utique aliqui, ut Cyrillus Alexandrinus (Thesaur. T. V. P. I. p. 463), qui suis contextibus positivum suppeditant argumentum, hunc versum aut in eorum codicibus defuisse aut ab eis fuisse consulto dissimulatum, quod eo tempore iam in pluribus vel paucioribus codicibus deesset. At huiusmodi contextus admodum rari sunt, ut longa series nominum, quae Griesbach fere ex Millio et ex illo Scholzius (additis pluribus erroribus) descripserunt, ad paucos omnino Patres restringenda sit. Certissime praepostere citantur ab eis inter testes omissionis Alexander Alex. in epistola ad Alexandrum Constantinopolitanum, Concilium Sardicense in epistola synodica ad universas Ecclesias (Hard. I. p. 295. 661) et (vel fraude vel inscitia manifesta) Concilium ipsum Nicaenum. In illis enim epistolis non de tribus personis in communi agitur, ideo neque Mt. XXVIII. 19 citatur; imo pro ipsa divinitate Filii in Sardicensi textus Scripturae adhibentur parcissime. Disputationes vero de Spiritu Sancto, quas velut in Concilio Nicaeno habitas cum philosophis gentilium Gelasius Cyzicenus labente saeculo V. retulit, sine dubio sunt supposititiae, quidquid sit de omissione commatis Ioannis in hisce disputationibus Gelasianis (Hard. I. 40. seqq.). Quamvis autem singuli Patres per se et seorsum spectati positivum argumentum ad evincendum commatis defectum non suppeditent nisi paucissimi; nihilominus non negabo, quod initio concessi, ex silentio communi inter

Patres graecos pro eo tempore, quo data opera non iam solum de persona Filii sed de Spiritu Sancto et de tribus personis divinis contra haereticos disputatum est, et ex quo tempore demonstrationes catholici dogmatis satis amplae supersunt, adeoque pro labente saeculo IV. et deinceps posse confici, versiculum iam in multis codicibus graecis et inde etiam alicubi in latinis defuisse.

Silentio hic praeterire nolo, quod de s. Leone M. iactant adversarii. « Leo M., inquit Griesbach (p. 13), universum contextum exscribit, sed hunc versiculum transilit in celebri epistola ad Flavianum in graecum sermonem conversa et in Conc. Chalcedonensi praelecta », Si ita esset, necessario dicendus esset Pontifex ad Graecos scribens versiculum consulto praeteriisse; nam in codicibus latinis medio saeculo V. versiculum non exstitisse, absurda esset suspicio. Tribus decenniis post scriptam epistolam ad Flavianum videmus textum in lectione communi Ecclesiarum Africae; legebatur idem testimonium in Hispania et in Gallia; duabus generationibus post Leonem in Italia illud habuit Cassiodorus²⁴ in codicibus certo vetustis et emendatissimis; deinceps apparet in lectione communi totius Ecclesiae latinae: quomodo ergo Leoni Pontifici testimonium fuisset incompertum? At enim ex epistola ad Flavianum nihil aliud conficies, nisi quod ordo versiculorum 7 et 8 in codicibus Leonis, ut penes alios Patres, fuerit inversus. Citat scilicet Pontifex v. 6um et ei connexum 8um; ad 7um vero, qui post 8um nostrum sequebatur, non perrexit, quia nihil ad eius scopum pertinebat. Propositum ei erat contra Eutychianos demonstrare veritatem humanae naturae Christi, quae v. 6. et 8. connexis, non autem subsequente 7° declaratur (ep. Leonis 28. al. 24. ad Flav. c. 5).

3°. Nihil amplius adversarii proficiunt ex versionibus antiquis quam ex codicibus graecis et ex auctoritate Patrum. Seponantur imprimis versiones aethiopica, armena²⁵, syriaca philoxeniana et aliae syriacae posterioris recensionis, arabicae, slavica; quidquid enim sit de primitiva earum lectione, sunt omnes factae ex textu graeco saeculi IV. ad IX., qua aetate concedimus iam in multis exemplaribus graecis nostrum comma defuisse.

Coptos iam saec. III. vel ineunte IV. Scripturas sacras habuisse in suam linguam conversas, colligunt eruditi ex quibusdam factis historiae ecclesiasticae; sed nemo, puto, sibi arrogabit iudicium certum de primitivo eius statu. Si in uno alterove codice nostris Criticis noto versus 7us deest, huiusmodi lacuna facile postliminio ex codicibus graecis induci potuit. Similis est ratio quoad versionem simplicem syriacam. In eius codicibus, quos nostri eruditi hucusque noverunt, etiam libri deuterocanonici V. et N. T. (2 Pet. 2 et 3 Io. Iud. Apoc.) desiderantur, quos tamen constat saeculo IV. tempore s. Ephrem adhuc in ea exstitisse (cf. Tract. de Scriptur. th. XV.). Nihil ergo mirandum: si etiam quoad hanc lectionem I. Io. V. 7. aliqua perturbatio a Graecis ad Syros permeaverit.

Haec certo ita esse, demonstrare non possumus; sed neque id operis in nos suscepimus; demonstrationem adversarii pollicentur, et ad eam sane tenentur ipsi, qui lectionem totius Ecclesiae eamque ex longo iam tempore etiam schismaticis ipsisque Protestantibus communem interpolationis arguunt, et ex ss. librorum editionibus eliminatam vellent. Nobis abunde satis est ostendisse, ex principiis catholicis genuinitatem demonstrari, et ex praesidiis omnibus criticis, etiamsi interim Protestantium falsa principia theologica transmittantur, non posse demonstrari interpolationem.

Est sane animadversione digna Protestantium variatio sicut in aliis ita etiam in sententia de hoc apostolico testimonio. Nihil omnino novi repertum est contra genuinitatem lectionis, quod ineunte saec. XVIII. Millio, Bengelio ceterisque non esset plene compertum, si excipias aliquot codices graecos recentius collatos, ex quibus nullum novum pondus accedit argumentis contrariis. Nihilominus tamen quamdiu dogma ipsum testimonio enuntiatum non vocabatur in dubium, eruditi illi Protestantes, licet destituti catholico principio traditionis et auctoritatis, nescio quo subobscuro sensu christiano ducti, velut reliquiis ab Ecclesia catholica derivatis, intelligebant²⁶ constantem usum lectionis ecclesiasticae, quam ut eius auctoritas pro genuinitate textus dogmatici oppositis illis argumentis maximam partem mere negativis labefactari possit. Hinc ab exeunte saec. XVI usque ad ultima decennia saeculi elapsi fere soli Sociniani una cum re enuntiata etiam testimonium reiiciebant; Protestantes ceteri adhuc retinentes dogma Trinitatis etiam genuinitatem testimonii auctoritate versionis latinae strenue defendebant, ita ut negatores quandoque etiam in crimen haereseos vocarent; quemadmodum Michaëlis sibi accidisse conqueritur (l. c. sect. I). Postquam vero dogma ipsum primum per cuniculos impugnari, deinde praevalente Rationalismo aperte reiici coepit a plerisque Protestantium doctoribus; tum demum non nova argumenta, quae, ut dixi, nulla prorsus habent, sed illas pridem iam notissimas difficultates exaggerare aggressi sunt, quibus testimonium primo dubium, deinde prorsus spurium proclamarent. Quae quidem historia controversiae ostendit, multo magis praeiudiciis et errore dogmatico quam argumentis criticis eos in hanc sententiam descendisse.

Hoc vero magis mirandum, quod nonnulli etiam eruditi Catholici vel eis in negando consenserint²⁷, vel certe alicubi genuinitatem aperte affirmare ac tueri vix audeant.