Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Constans fides et praedicatio antiquitatis christianae de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio tamquam ab uno principio demonstratur ex disserta doctrina et catholico intellectu ss. Patrum tum occidentalium tum orientalium ».

Usque ad medium saeculum IV oppugnatio ex parte haereticorum et propterea etiam defensio, industrior expositio, et instantior praedicatio Ecclesiae catholicae circa mysterium SS. Trinitatis ita habebatur, ut fere restricta videretur ad personam Patris et Filii; de persona autem Spiritus Sancti simplex fides secundum doctrinam Scripturae et traditionis apostolicae in Ecclesia obtineret absque directa controversia, et ideo etiam absque subtilioribus explicationibus.

Quamvis enim haeretici pugnantes contra Verbum Patris necessaria consequentia omnes etiam blasphemi essent contra Spiritum Patris et Filii, directa tamen et expressa oppugnatio ac defensio versabatur circa Verbum, aeternum Patris Filium; persuasum enim erat tam catholicis doctoribus quam haereticis, fide catholica circa Filii distinctionem personalem, generationem ex substantia Patris et consubstantialitatem expugnata (si fieri potuisset), simul subversam esse universim totam doctrinam de SS. Trinitate et speciatim de persona Spiritus Sancti; vicissim vero confirmata fide tradita de Patre et Filio tutam fore fidem in Spiritum Patris et Filii, vel certe ex principiis in priori controversia universali consensione stabilitis facillime contra haereses defendi posse.

In symbolo a Patribus Nicaenis opposito haeresi Arianae post distinctam expositionem doctrinae de Patre et Filio subnectitur simpliciter professio fidei in Spiritum Sanctum: « πιστεύομεν... καὶ εἰς πνεῦμα ἅγιον », absque alia declaratione. Unde s. Basilius de definitione Nicaena ait: « hic cetera quidem plene et accurate definita sunt, partim ad emendanda quae laesa fuerant, partim ad praecavenda quae suboritura praevidebantur; doctrina autem de Spiritu Sancto transeunter posita est (ἐν παρόδῳ κεῖται), nec ullam disquisitionem visa requirere, eo quod tunc nondum haec mota esset quaestio, sed sine insidiis insita esset credentium animis de eo (Spiritu Sancto) sententia (ἀνεπιβούλευτον ἐνυπάρχειν ταῖς πιστευόντων ψυχαῖς τὴν περὶ αὐτοῦ διάνοιαν). Paulatim vero progressu impietatis mala semina, quae primum quidem ab Ario haeresis auctore sparsa, deinceps autem ab iis, qui eius errores improbe susceperant, in perniciem Ecclesiarum enutrita sunt, atque consequentia impietatis (καὶ ἡ ἀκολουθία τῆς ἀσεβείας) in blasphemiam contra Spiritum eruperunt » Bas. ep. 125. (al. 78) n. 3.

Ita etiam Gregorius Naz. profitetur fidem Nicaenam, sed distinctius explicando « quae illic obiter (ἐν παρόδῳ) dicta sunt de Spiritu Sancto, eo quod tunc haec nondum mota esset quaestio » ep. 2. ad Cledon. T. II. p. 94 ¹.

Ceterum recte monet Athanasius, pro simplici fide, quam nondum adversus impugnatores tueri propositum sit, sufficere illam professionem in symbolo apostolico ex ipsis Scripturis transumptam, qua credimus in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum: « neque etiam Spiritum Sanctum (Nicaeni PP.) a Patre et Filio alienum credi permiserunt, sed imo illum conglorificaverunt cum Patre et Filio in una Sanctae Trinitatis fide, quia una est in Sancta Trinitate deitas » Athanas. ep. ad Iovin. Imperat. n. 4. T. I. p. 782.

I. Iam in hoc stadio simplicis fidei in Spiritum Sanctum personam tertiam conglorificandam cum Patre et Filio, Spiritum Patris et Filii, qui a Patre procedit et a Filio accipit, quoniam omnia quae sunt Patris sunt Filii, qui mittitur a Patre et Filio; mirandum non esset, si distinctior explicatio modi processionis nondum reperiretur, cum adversarius adhuc nullus instaret.

Certe non est expectanda « instantior praedicatio » et velut polemica defensio processionis a Patre et Filio; adeoque circa hoc caput facile admitti potest profectus aliquis catholici intellectus (cf. supra p. 147), « ut quod antea simpliciter credebatur, hoc idem postea diligentius crederetur, quod antea lentius praedicabatur, hoc idem postea instantius praedicaretur, quod antea securius colebatur, hoc idem postea solicitius excoleretur » (Vinc. Lirin. Commonit. n. 32).

Nihilominus saeculo iam III. in doctrina de distinctione personarum divinarum nominatim a Patribus graecis explicite declaratur processio Spiritus Sancti a Patre per Filium, in significatione videlicet αἰτιωτικῇ particularum ἐξ seu παρὰ et διά, sicut etiam operationes ad extra dicuntur esse a Patre per Filium.

Origenes (tom. 2. in Io. n. 6) sicut omnia, inquit, a Deo Patre per Verbum facta dicuntur, ita et Spiritum Sanctum non esse ἀγέννητον sed esse γενόμενον et γεννητόν per Verbum, licet emineat supra ordinem omnium, quae facta sunt; ideo quia non a solo Patre procedit, Spiritum Sanctum non esse Filium; « sed solus unigenitus (genitus ex solo Patre ut Gregorius Thaumaturgus, Basilius, Nyssenus etiam interpretantur nomen unigeniti) a principio est natura Filius, ad quem necessaria relatione refertur Spiritus Sanctus, cum Filius hypostasi Spiritus Sancti subministret, non solum ut sit, sed ut sit sapiens et intellectualis et iustus, et quidquid eum esse intelligere oportet secundum communicationem notionum Christi, quae paulo ante commemoratae sunt » ². Obiicit deinde sibi ipse, doctrinae qua Spiritus Sanctus dicitur per Verbum existentiam habere (τὸ πνεῦμα γεννητὸν ὂν διὰ τοῦ λόγου γεγονέναι), videri repugnare, quod aliquando in Scripturis Spiritus Sanctus praeponitur Christo, et Christus missus dicitur a Spiritu Sancto. Responsio Origenis est eadem, quam supra (p. 435) dedimus, in his locis sermonem esse de Christo secundum humanam suam naturam ³. Origen. Opp. Tom. IV. p. 60-63.

Item Dionysius Alex. discipulus Origenis: « Filius, inquit, non separatur a Patre ... in manibus autem illorum est Spiritus, qui neque a mittente (Patre) neque a ferente (Filio) ⁴ separari potest » (apud Athanas. de sentent. Dionys. n. 17. T. I. p. 255).

Tum Apollinarius: « confitemur unum Deum verum... et unum Filium Deum de Deo vero ... et unum natura et veritate Spiritum Sanctum omnes sanctificantem et deificantem, qui existit ex substantia Dei per Filium (πνεῦμα ὑπάρχον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ θεοῦ δι' υἱοῦ)... omnia vero profitemur creata a Deo per Filium (δι' υἱοῦ) in Spiritu Sancto » (penes Leont. in Spicileg. Rom. Card. Mai T. X. P. II. p. 148. 149).

Expressius adhuc doctrinam exponit alter Origenis discipulus Gregorius Thaumaturgus in symbolo divinitus tradito, cuius supra p. 141 meminimus, quantumvis schismatici genuinum sensum aut tegere aut pervertere connitantur. Primum in symbolo declarantur characteres personales Patris et Filii. « Perfectus perfecti genitor, Pater Filii unigeniti, unus Dominus, solus ex solo, Deus de Deo, figura et imago deitatis ». Si hic est proprius Filii character, quod solus ipse est ex solo Patre, consequitur Spiritum Sanctum non esse ex solo Patre, sed ex Patre per Filium, ut antea Gregorii magister Origenes et postea luculentius Basilius ac Nyssenus magni illi cultores Thaumaturgi et Epiphanius (haeres. 73) argumentati sunt. Re ipsa symboli Gregoriani doctrina de Spiritu Sancto haec est. « Unus Spiritus Sanctus, ex Deo substantiam habens, et qui per Filium apparuit; imago Filii perfecti perfecta.... Trinitas perfecta.... Neque itaque defuit umquam Filius Patri, neque Filio Spiritus Sanctus, sed invertibilis et immutabilis eadem Trinitas semper ». Ita symbolum habemus ex versione saeculo IV. a Rufino adornata (H. E. 1. VII. c. 25). Varians lectio ut nunc graece exstat, non ipsam doctrinam sed eius modum dumtaxat immutat⁵. Illud nempe qui per Filium apparuit, nunc in graeco assumentum habet, quod Lequienio haud immerito a simplicitate antiquae illius aetatis alienum, et Graeculi schismatici obscuritatem aliquam ingerere satagentis ingenium sapere visum est: διὰ Υἱοῦ πεφηνός, ἤγουν τοῖς ἀνθρώποις. Verba πεφηνέναι, ἐκφανέν, ἐκλάμψαν et his gemina a Patribus adhibentur de ipsa aeterna generatione Filii, atque adeo simpliciter dicta de processionibus immanentibus intelligi debent, eoque magis, quod haud raro de Spiritu Sancto praedicantur cum addita determinatione οὐσιώδης, φυσικῶς, ἐκ τῆς οὐσίας (th. XXXIII). Hoc tamen non impedit, quominus eadem verba possint etiam adhiberi et ex epithetis aut contextu intelligi de missione ad extra, quae emissionem internam supponit eamque manifestat. Si igitur cum Rufino et cum Hadriano I (qui versionem Rufini recitat ep. ad Carolum M. Mansi T. XIII. p. 760) legatur: ἓν Πνεῦμα ἅγιον ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ διὰ Υἱοῦ πεφηνός, Filius sumitur secundum divinam naturam, adeoque nomen Deus supponit pro Patre; tum vero sensus directus clarissimus hic est: Spiritus a Patre, ut principio primordiali, subsistentiam habet ita, ut simul per Filium effulgeat. Si vero additamentum graecum admittitur, alius quidem modus significandi, sed significatio ipsa processionis non minus luculenta erit. In hac quippe lectione primum incisum de processione, alterum directe de missione agit. Iam vero istam apparitionem Spiritus Sancti hominibus praestitam per Filium, vel intelligis per Filium secundum eius divinitatem vel per Filium secundum humanitatem, per eius merita nimirum et interpellationem, sicut ipse dixit: « ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis ». Si primum dicitur, in secundo inciso intelligitur Spiritus apparuisse seu missus esse per Filium, ut Filius est unum cum Patre; aeque enim a Patre mittitur. Unde etiam in primo inciso Spiritus dicitur existentiam habere ex Deo Patre, quatenus unum est cum Filio; eo vel magis, quod missioni a persona processionem ab eadem persona secundum PP. doctrinam supponi, demonstratum est (th. XXXIII). Si vero assumas, in secundo inciso Filium induci secundum humanitatem, tum in inciso priori ipsum nomen Deus ex antecedentibus intelligitur Pater et Filius unus Deus. Haec enim professio immediate antecessit, Filium Deum de Deo esse cum Patre unum Deum, et continuo sequitur: « unus Spiritus ex Deo (sicut antea descriptus erat Deus Pater et Filius) existentiam habet ». Ceterum quomodocumque duo incisa interpreteris, in eis processionem a Filio includi, manifestum est tum ex antecedentibus, quia solus Filius est ex solo Patre, tum multo magis ex consequentibus. Sicut enim generatio Filii a Patre confirmatur, quod est « imago deitatis », Patris nempe imago per communicationem deitatis; ita qua ratione Spiritus effulserit per Filium, declaratur, quod Spiritus est Filii perfecti imago perfecta; ut Gregorii magister Origenes dixerat, omnes notiones seu perfectiones Filii ab ipso Filio habere Spiritum Sanctum. Et quod Patres deinceps, Athanasius, Basilius aliique dixerunt, eum esse ordinem eamque relationem Spiritus Sancti ad Filium, qualis est ordo et relatio Filii ad Patrem; hoc Gregorius expressit, quando ait: sicut Filium Patri, ita Spiritum Filio numquam defuisse. At demonstratio luculentior fidei Ecclesiae circa hoc caput doctrinae petenda est ex aetate subsequente, quando « multa ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum callida inquietudine exagitabantur, ut adversus eos defendi possent, et considerabantur diligentius, et intelligebantur clarius, et instantius praedicabantur », ut loquitur Augustinus Civ. Dei XVI. 2. Quamprimum ampliores illae declarationes et defensiones non quidem processionis per sese, sed processionis ex substantia et in substantia Dei ad vindicandam divinitatem et consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio adversus haereticos necessariae fieri coeperunt, videmus penes doctores non minus orientis quam occidentis doctrinam de interno ordine relationum inter personas, de unitate Patris et Filii quatenus sunt principium Spiritus Sancti, de relatione originis Spiritus Sancti ad Patrem et Filium, uno verbo doctrinam de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio explicatissimam et sine ambiguitate certam; idque, ut dixi, diu antequam haeresis directe opposita postulasset specialem inquisitionem circa hoc dogma. Ideo universa illa expositio doctrinae tradita absque scopo polemico, eo evidentius exhibet argumentum universalis consensionis et communis fidei. II. De explicita universali et instanti praedicatione dogmatis penes Patres latinos, praesertim ex quo tempore ampliora supersunt monumenta, ex saeculo inquam IV et V atque deinceps abunde constat. 1°. Iam vetustissimus inter scriptores ecclesiasticos qui latine scripserunt, Tertullianus saec. II. et ineunte III. doctrinam hanc exponit. « Omne quod prodit, non ideo tamen est separatum. Secundus autem ubi est, duo sunt. Et tertius ubi est, tres sunt. Tertius enim est Spiritus a Deo et Filio, sicut tertius a radice fructus ex frutice, et tertius a fonte rivus ex flumine, et tertius a sole apex a radio⁶. Nihil tamen a matrice sua alienatur, a qua proprietates suas ducit. Ita Trinitas per consertos et connexos gradus a Patre decurrens et monarchiae nihil obstrepit et oeconomiae statum protegit » contr. Prax. c. 8. « Filium non aliunde deduco sed de substantia Patris... Hoc mihi et in tertium gradum dictum sit, quia Spiritum non aliunde puto quam a Patre per Filium » ibid. c. 4. 2°. Post medium saeculum IV. Hilarius licet in suis libris de Trinitate fere unice spectans consubstantialitatem Filii, de Spiritu Sancto brevissime et non nisi per incidens agat, nihilominus cum divinitate Spiritus Sancti pari modo processionem a Patre et Filio in Scripturis traditam et credendam esse, disserte docet. « De Spiritu autem Sancto nec tacere oportet nec loqui necesse est.... qui Patre et Filio auctoribus confitendus est. » Allatis testimoniis Scripturae, in quibus dicitur Spiritus Dei, Spiritus qui ex Deo est, Spiritus Filii, Spiritus Christi solvit triplicem quaestionem Arianorum. « Cum dicunt, per quem sit, et ob quid sit, vel qualis sit (Spiritus)? si responsio nostra displicebit dicentium: per quem omnia, et ex quo omnia sunt (ex eo esse Spiritum Sanctum i. e. ex Filio per quem omnia, et ex Patre ex quo omnia)⁷, et quia Spiritus est Dei (qualis sit), donum fidelium (ob quid sit in relatione ad extra), displiceant et Apostoli et Prophetae » 1. II. n. 29. « Patrem te nostrum, Filium tuum una tecum adorem, Sanctum Spiritum tuum, qui ex te per unigenitum tuum est, promerear » 1. XII. n. 57. cf. n. 55. Data opera ostendit processionem Spiritus a Patre et Filio, ut inde demonstret consubstantialitatem Patris ac Filii 1. VIII. n. 20. Primum n. 19 inter se comparat illa duo: « qui a Patre procedit » et « quem ego mittam a Patre », ubi « potestatem suam (Filius) in eo, quod mittit, ostendit ». Tum prosequitur, nullatenus liberam esse quaestionem sed a Christo ipso definitam doctrinam de processione Spiritus Sancti a Patre ac Filio. « Neque in hoc nunc calumnior libertati intelligentiae, utrum ex Patre an ex Filio Spiritum Paracletum putent esse, non enim in incerto Dominus reliquit⁸. Nam sub iisdem dictis haec ita locutus est: cum venerit ille Spiritus veritatis... non enim loquetur a semetipso... quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi: de meo accipiet et annuntiabit vobis (Io. XVI. 12-15). A Filio igitur accipit, qui et ab eo mittitur et a Patre procedit. Et interrogo, utrum id ipsum sit a Filio accipere, quod a Patre procedere. Quod si differre credetur inter accipere a Filio et a Patre procedere; certe id ipsum atque unum esse existimabitur accipere a Filio, quod sit accipere a Patre⁹. Ipse enim Dominus ait: quoniam de meo accipiet et annuntiabit vobis; omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, de meo accipiet. Hoc quod accipiet, sive potestas est sive virtus sive doctrina est, Filius a se accipiendum esse dixit, et rursum hoc ipsum significat accipiendum esse de Patre. Cum enim ait, omnia quaecumque habet Pater, sua esse et idcirco dixisse se de suo accipiendum esse; docet, etiam a Patre accipienda a se tamen accipi, quia omnia quae Patris sunt, sua sunt. Non habet haec veritas diversitatem, nec differt a quo acceptum sit, quod datum a Patre datum referatur a Filio... Quod unum ambo sunt (Pater et Filius), eiusdem in utroque per generationem nativitatemque divinitatis significatio est, cum id quod accipiet a Patre Spiritus veritatis, id Filius dandum a se esse fateatur¹⁰.

Non permittenda itaque ad impiae intelligentiae libertatem haeretica perversitas est » Hilar. 1. c. 3°. Simili ratione ex verbis Christi « de meo accipiet », Patres alii docent et inculcant communicationem naturae sicut a Patre ita a Filio in Spiritum Sanctum, Marius Victorinus (synchronus Hilario) contr. Arian. 1. I. Bibl. Max. T. IV. p. 257; Ambros. de Spir. Sancto 1. II. c. 12. n. 134; Leo M. in Pentecoste serm. I. c. 3; II. c. 5. « Si non discedo, Paracletus non veniet ad vos. Duo ergo et isti, ex alio alius, ex Filio Spiritus Sanctus, sicut ex Deo Filius; conrationaliter et Spiritus Sanctus ex Patre. Quod omnia tria unum, Pater non silens silentium, sed vox in silentio (h. e. Pater non sterilis sed fecundus Verbi), Filius iam vox, Paracletus vox vocis: cum venerit Spiritus veritatis, praeibit vobis in omni veritate; non autem verum dicit a semet, Christus enim veritas; sed quaecumque audiet, loquetur... Quoniam ex meo accipiet... Dicit ergo: ex meo accipiet, quod una motio hoc est actio agens (vita divina) Christus est et Spiritus Sanctus; et primum est vivere, et ab ipso quod est vivere, intelligere; vivere quidem Christus, intelligere Spiritus¹¹; ergo Spiritus a Christo accipit, ipse Christus a Patre, et idcirco et Spiritus a Patre. Omnia igitur unum sed a Patre » Marius Victorin. 1. c. 4°. Quoniam s. Augustino propositum fuit universam doctrinam de SS. Trinitate secundum fidem catholicam distinctius explicare, eo solum differt ab antecessoribus suis, quod ipse instantius et industrius adductis argumentis ex verbis Scripturae et rationibus ex interna oeconomia mysterii proponit et illustrat traditam fidem et catholicum intellectum de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio. Opus non esset hic testimonia citare s. Doctoris, cum satis multa iam superius descripta sint, et alioquin eius doctrina in hoc capite sit notissima. Non enim solum singularibus forte textibus docet processionem a Patre et Filio; sed relatio Patris et Filii, quatenus sunt unum principium Spiritus Sancti, generatio Filii per communicationem sicut essentiae ita vis spiratricis unius numero, unitas dilectionis in Patre et Filio ad productionem amoris subsistentis ut termini immanentis, haec inquam apud Augustinum constituunt essentiale elementum in ipsa notione Trinitatis, sine quibus origo, distinctio, consubstantialitas personarum divinarum rite intelligi nequeat; et ab ipso repetuntur in omnibus locis, ubi catholicum conceptum mysterii per sese exponit. Sicut autem Patres alii ita et Augustinus quandoque specialem pertractat controversiam contra Arianos Pneumatomachos, qui negantes tres esse divinas personas consubstantiales, quoad personam tertiam solebant suam haeresim exprimere ita, ut quamvis Filium concederent esse ex Patre, negarent tamen ex Patre procedere Spiritum Sanctum, quem a Filio creatum esse aiebant. In hac itaque speciali controversia Augustinus, sicut alii Patres et sicut ipsum Concilium II., ad vindicandam divinitatem Spiritus Sancti in directa oppositione contra istam haeresim insistit huic articulo fidei catholicae, quod non minus quam Filius etiam Spiritus Sanctus procedit a Patre. Iam vero appellando ad hanc doctrinam Augustini et aliorum Doctorum de processione a Patre tamquam a principio, fonte et radice SS. Trinitatis (ἀρχή, προκαταρκτικὴ αἰτία, κορυφή, πηγή, ῥίζα τῆς θεότητος), quae sane omnibus Catholicis communis est et sine qua processio a Filio sensu catholico intelligi non posset, Macarius Bulgakow suis Russis praefracte audet scribere, Patres illos omnes negasse et nominatim Augustinum et Fulgentium directe reiecisse doctrinam catholicam¹², qua credendus est Spiritus Sanctus procedere a Patre et Filio. Ut sub conspectum ponatur, quam inaudita impudentia hic homo, inter suos Episcopus et eruditionis theologicae fama celebratus, ignorantiae suorum sectatorum illudat, compendio aliquo colligamus doctrinam Augustini licet ex superioribus iam satis perspectam. a) Spiritus Sanctus, quatenus nomen est proprium tertiae personae, nomen est relativum significans spiratum ab ea persona divina, cuius dicitur Spiritus. In divina revelatione Scripturarum continetur, Spiritum esse sicut Patris ita et Filii; adeoque credatur oportet, Spiritum Sanctum procedere a Patre et Filio. Haec doctrina ab Augustino inculcatur multis in locis, quorum aliqua ex ep. 238. ad Pascentium, ex 1. IV. n. 29. de Trin. descripsimus th. XXXII. n. II. Repetit eadem de Trin. 1. V. c. 11. n. 12; 1. XV. c. 26. n. 45; Serm. 214. (qui est tertius de redditione symboli) n. 10; in Io. Tract. 99. n. 6-8. In ultimo hoc loco, ut solet in sermonibus ad populum, velut dialogum instituit cum suis auditoribus. « Hic aliquis forsan quaerat utrum et a Filio procedat Spiritus Sanctus? Filius enim solius Patris est Filius, et Pater solius Filii est Pater; Spiritus autem Sanctus non est unius eorum Spiritus sed amborum. » Probat hoc ex Scripturis Matth. X. 20; Gal. IV. 6; Rom. VIII. 11. « Et multa alia sunt testimonia, quibus hoc evidenter ostenditur, et Patris et Filii esse Spiritum, qui in Trinitate dicitur Spiritus Sanctus..... Cur ergo non credamus, quod etiam de Filio procedat Spiritus Sanctus, cum Filii quoque ipse sit Spiritus, » Tract. 99. in Io. 1. c. Hoc ipsum sine illa forma dialogica exprimit Trin. 1. IV. n. 29, quem locum mox describam. b) Spiritus Sanctus hypostatice seu ut s. Doctor loqui solet, proprie est ac dicitur communis bonitas, sanctitas, charitas Patris et Filii, vel etiam « Patris Filiique communitas, » atque hoc eodem suo charactere personali donum est h. e. aeternaliter donabilis a Patre et Filio. Haec autem omnia multis in locis Augustinus disserte explicat, nec nisi ex processione a Patre et Filio intelligi possunt. Serm. 71. n. 18. 29; Civ. Dei XI. c. 24; de Trin. V. n. 12; VI. n. 7. 11; XV. n. 27. 29. 31. 37. 50. « Spiritus Sanctus secundum Scripturas sanctas nec Patris solius est nec Filii solius, sed amborum, et ideo communem, qua invicem se diligunt Pater et Filius, nobis insinuat charitatem (ut per unam communem Patris et Filii dilectionem producta charitas subsistens)...... Non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum nisi Filius, nec Donum Dei nisi Spiritus Sanctus...... Sic ergo eum (Pater Filium) genuit, ut etiam de illo Donum commune procederet, et Spiritus Sanctus Spiritus esset amborum..... Si ergo proprie aliquid horum trium charitas nuncupanda est, quid aptius quam ut hoc sit Spiritus Sanctus?» Trin. XV. n. 27. 29. Confer reliqua loca citata. c) Ad aliquem huius processionis intellectum ex fide quaerendum, eam illustrat ex actibus spiritus creati, qui supposita fide nobis exhibent quamdam imaginem SS. Trinitatis. Sicut enim ex memoria et intelligentia (ex mente informata iam scientia habituali et ex verbo mentis) tamquam ex parente et prole procedit dilectio, ita aliquatenus intelligitur ex Patre et Verbo procedere amor substantialis, Spiritus Sanctus. Lege de Trin. 1. XV. n. 41. 43. 47. 50. « Amor hominis de scientia (de mente et de cogitatione iam formata) procedens¹³, et memoriam intelligentiamque coniungens, tamquam parenti prolique communis, unde nec parens intelligitur esse nec proles, habet in hac imagine aliquam, licet valde imparem, similitudinem Spiritus Sancti » n. 43. Vide citata in th. XXVI. XXXI. d) Diligentissime Augustinus declarat unitatem Patris et Filii in spiratione tertiae personae, quod nempe sicut divina essentia omnisque perfectio ita etiam vis spiratrix et (quod in Deo idem est) ipsa spiratio in Patre sit incommunicata, in Filio autem eadem numero una vis spiratrix et spiratio a Patre communicata per generationem. Ideo Pater fons est Trinitatis, a Patre « principaliter procedit Spiritus Sanctus » h. e. tamquam a principio primordiali, quod Augustinus saepius etiam appellat auctoritatem vel rationem auctoris i. e. primordialis originis in Patre. Haec doctrina Augustino communis cum ceteris Patribus, sine qua processio tertiae personae a prima et secunda ut ab uno principio consistere non posset, sane ad fidem catholicam pertinet, cum nihil tandem aliud contineat, quam quod Filius persona secunda generatur a prima persona Patre in unitate essentiae et vis spirantis personam tertiam Spiritum Sanctum, seu ut Augustinus loquitur, quod « Filius a quo habet ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus. » Iam vero hoc caput doctrinae catholicae quod Pater est fons Trinitatis, et quod non solum Filius sed et Spiritus Sanctus procedit a Patre, Macariana perfidia a ceteris connexis capitibus avellit suppressisque contextibus proclamat, Augustinum aliosque Patres processionem Spiritus Sancti a Filio « directe reiicere. » Audiamus s. Doctorem Ecclesiae. Quaestionem Maximi Ariani, cur Spiritus Sanctus non sit Filius, si iuxta doctrinam catholicam est ex substantia Patris, Augustinus dissolvit hac una ratione, quod Spiritus procedit non a solo Patre sed etiam a Filio, ac propterea eius processio non est per generationem; hoc tamen ipsum Filius habet a Patre. « De Patre est Filius, de Patre est Spiritus Sanctus, sed ille genitus, iste procedens; ideo ille est Filius Patris de quo est genitus, iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit. Sed ideo, cum de illo Filius loqueretur, ait, de Patre procedit, quoniam Pater processionis eius est auctor, qui talem Filium genuit, et gignendo ei dedit, ut etiam de ipso procederet Spiritus Sanctus. Nam nisi procederet et de ipso, non diceret discipulis: accipite Spiritum Sanctum, eumque insufflando daret, ut a se quoque procedere significans aperte ostenderet flando, quod spirando dabat occulte¹⁴. Quia ergo si nasceretur, non tantum de Patre nec tantum de Filio, sed de ambobus utique nasceretur, sine dubio Filius diceretur amborum; ac per hoc, quia Filius amborum nullo modo est, non oportuit nasci eum de ambobus¹⁵. Quid autem inter nasci et procedere intersit, de illa excellentissima natura loquens explicare quis potest?...... Satis sit ergo nobis, quia non est a se ipso Filius, sed ab illo de quo natus est; non est a se ipso Spiritus Sanctus, sed ab illo de quo procedit; et quia ab utroque procedit, sicut iam ostendimus, unde et Spiritus Patris dictus est (citat Rom. VIII. 11) et Spiritus Filii (Rom. VIII. 9)¹⁶; non enim duo sunt Spiritus Sancti, tamquam singuli singulorum, sed unus potius Patris et Filii » contr. Maximin. 1. II. c. 14. n. 1. Quis crederet, unquam ausum esse quempiam Photianum appellare ad hunc locum? Nihilominus Macarius bis hoc ipsum citat testimonium, ex quo demonstret Augustinum directe reiecisse doctrinam catholicam de processione Spiritus Sancti a Filio. Verum describit primam tantum periodum usque ad illa: iste procedens; tum interiectis punctulis reliqua supprimens concludit suam citationem verbis postremis: non est a se ipso Spiritus Sanctus, sed ab illo, de quo procedit, in quibus sollicite adnotat, dici in singulari ab illo, non autem pluraliter ab illis¹⁷; sequentia vero iterum expungit. Deum bonum! hic homo multis in locis audet occidentales doctores fraudis accusare in citandis testimoniis!! Eadem prorsus doctrina ut in loco citato repetitur 1. IV. n. 29. de Trin., Patrem esse principium non Filii dumtaxat sed etiam Spiritus Sancti atque hoc sensu totius deitatis; quamvis enim Spiritus una et eadem processione procedat etiam a Filio sicut a Patre, manet tamen Pater « principium totius deitatis, » quia vis spiratrix Filio non est a se, sed communicata a Patre eadem quae in ipso Patre est a se et originaliter. « Sicut natum esse, est Filio a Patre esse; ita mitti, est Filio cognosci quod ab illo sit. Et sicut Spiritui Sancto donum Dei esse, est a Patre procedere, ita mitti, est cognosci quia ab illo procedat¹⁸. Nec possumus dicere, quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim frustra idem Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Nec video, quid aliud significare voluerit cum sufflans in faciem discipulorum ait: accipite Spiritum Sanctum. Neque enim flatus ille corporeus...... substantia Spiritus Sancti fuit, sed demonstratio per congruam significationem, non tantum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum Sanctum.... Quod ergo ait Dominus, quem ego mittam vobis a Patre, ostendit Spiritum Patris et Filii; qui etiam cum dixisset, quem mittet Pater, addidit, in nomine meo. Non tamen dixit, quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit, quem ego mittam vobis a Patre; videlicet ostendens, quod totius divinitatis vel, si melius dicitur, deitatis principium Pater est¹⁹. Qui ergo a Patre procedit et Filio, ad eum refertur a quo natus est Filius » Aug. 1. c. Plenissime dogma catholicum de Spiritu Sancto s. Doctor describit postremis capitibus (c. 17-27) libri XV. de Trin., in quibus absurdae exceptiones, quas Macarius testimoniis dissertissimis opponere solet, ne a Photiano quidem confingi possunt, sermonem apud Patres esse vel de consubstantialitate dumtaxat vel de processione temporali, h. e. de missione Spiritus Sancti, non vero de processione aeterna eiusdem Spiritus a Filio sicut a Patre. Quod deinde homo candidissimus consuevit de omnibus fere testimoniis suspicari, ea esse a Latinis corrupta et interpolata, potius dicat, Patres et nominatim Augustinum numquam in orbe terrarum exstitisse; neque enim magis insulsum nec populis minus credibile hoc erit quam illud. Interim audiamus Augustinum.

«Qui potest intelligere sine tempore generationem Filii de Patre, intelligat sine tempore processionem Spiritus Sancti de utroque. Et qui potest intelligere in eo quod ait Filius, sicut habet Pater vitam in semet ipso, sic dedit Filio vitam habere in semet ipso (Io. V. 26)...... ita eum sine tempore genuisse, ut vita quam Pater Filio gignendo dedit, coaeterna sit vitae Patris qui dedit; intelligat sicut habet Pater in semet ipso ut de illo procedat Spiritus Sanctus, sic dedisse Filio ut de illo procedat idem Spiritus Sanctus, et utrumque sine tempore; atque ita dictum Spiritum Sanctum de Patre procedere, ut intelligatur quod etiam procedit de Filio, de Patre esse Filio. Si enim quidquid habet, de Patre habet Filius; de Patre habet utique, ut et de illo procedat Spiritus Sanctus...... Quomodo ergo non absurdissime Filius diceretur amborum, cum sicut Filio praestat essentiam sine initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae, de Patre generatio, ita Spiritui Sancto praestat essentiam sine ullo initio temporis, sine ulla mutabilitate naturae, de utroque processio?.... Pater enim solus non est de alio...... Filius autem de Patre natus est, et Spiritus Sanctus de Patre principaliter, et ipso sine ullo temporis intervallo dante, communiter de utroque procedit..... Non igitur ab utroque est genitus, sed procedit ab utroque amborum Spiritus» Aug. Trin. XV. n. 47. Transcribit deinde n. 48. ipsemet Augustinus plura ex suo tractatu XCIX. in Io., seu, ut ait, «quod in sermone quodam ad aures populi christiani per Scripturarum sanctarum testimonia docui de utroque procedere Spiritum Sanctum; sed fidelibus, non infidelibus loquens», ex quo tractatu superius th. XXXIV. et alibi plura citavimus.

e) In his quae descripsimus, iam lucidissime declaratum habemus, qua ratione Pater communicans et Filius communicatam habens spirationem unam, eo ipso sint unum principium Spiritus Sancti. Nihilominus id Augustinus adhuc disserte totidem verbis docet. Inquisitio et quaedam velut haesitatio apparet apud s. Doctorem non de re sed de nomine principii. Dicitur enim principium ratione creationis; ita tres personae sunt unum principium creaturae. Si deinde appellatur principium in Trinitate etiam ratione generationis, Pater est principium Filii. Sed cum Spiritus Sanctus nec creatus sit nec genitus, quaeritur utrum nomen principii recte etiam dicatur ratione huius processionis, quae non est per generationem sed per spirationem, quam Augustinus dationem appellat, quatenus Spiritus Sanctus procedit ut donum seu (quod alibi explicat) ut charitas. «Ab aeternitate procedit, sed quia sic procedebat ut esset donabile, iam donum erat, et antequam esset cui daretur... Nam sempiterne Spiritus donum, temporaliter autem donatum». Iam si Pater ratione huius processionis seu sempiternae dationis dicitur principium Spiritus Sancti, eo ipso principium hoc unum est Pater et Filius. «Unum principium ad creaturam dicitur Deus, non duo vel tria principia. Ad se autem invicem in Trinitate, si gignens ad id quod gignit, principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum. Utrum autem et ad Spiritum Sanctum principium sit Pater, quoniam dictum est, de Patre procedit (Io. XV. 26), non parva quaestio est. Quia si ita est, non iam principium ei tantum rei erit quam gignit aut facit, sed etiam ei quam dat. Ubi et illud elucescit, ut potest, quod solet multos movere, cur non Filius sit etiam Spiritus Sanctus, cum et ipse a Patre exeat, sicut in Evangelio legitur. Exiit enim non quomodo natus, sed quomodo datus; et ideo non dicitur Filius, quia neque natus est sicut unigenitus, neque factus ut per Dei gratiam in adoptionem nasceretur, sicuti nos.... Si ergo et quod datur, principium habet eum a quo datur, quia non aliunde accepit illud quod ab ipso procedit²⁰, fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus Sancti, non duo principia; sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum Sanctum unum principium; ad creaturam vero Pater et Filius et Spiritus Sanctus unum principium, sicut unus creator et unus Dominus» Aug. Trin. V. n. 14. 17. cf. contra sermon. Arianor. n. 19.

5°. S. Fulgentius eandem doctrinam secundum omnia capita, quae ex Augustino adnotavimus, clarissime tradit ac propugnat. Verum hic totum in pauca conferemus, ita tamen ut satis appareat, qua fide Macarius affirmaverit, Fulgentium directe reicere processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio²¹. Ex multis testimoniis seligemus tria, in quibus s. Doctor Ruspensis proponit seriem quamdam articulorum fidei, l. de Fide ad Petr.; l. de Trin. ad Felicem c. 2; l. X. contr. Fabian. fragm. 36. In libro ad Petrum exponit «quadraginta capitula ad regulam verae fidei firmissime pertinentia, ut si quis non solum omnibus sed etiam singulis voluerit contraire, haereticus et fidei christianae inimicus, atque ex hoc omnibus Catholicis anathematizandus appareat» ibi n. 85. Iam inter haec fidei capitula undecimum hoc ipsum est. Firmissime tene et nullatenus dubites, eundem Spiritum Sanctum qui Patris et Filii unus Spiritus est, de Patre et Filio procedere. Dicit enim Filius, cum venerit Spiritus veritatis, qui a Patre procedit, ubi suum Spiritum esse docuit, quia ipse est veritas. De Filio quoque procedere Spiritum Sanctum, prophetica atque apostolica nobis doctrina commendat» l. c. n. 52. In libro contra Fabianum continetur explicatio singulorum articulorum fidei, ut propositi sunt credendi «in christianae fidei symbolo (apostolico), in cuius brevitate totius credulitatis christianae summa consistit; ubi tamen necessarius est rectus credentis animus, ne quod audit ad salutis effectum, ipse sibi velit ad mortis retorquere supplicium». Iam in articulo: credo in Spiritum Sanctum, quid fideles catholici credant et profiteantur, Fulgentius ita Ariano declarat: «Confitemur nos credere in Spiritum Sanctum, qui est unus Spiritus Patris et Filii, de Patre Filioque procedens, in Patre Filioque naturaliter manens (processio immanens), de Patre ac Filio habens divinitatis originem (habens originem in sua divina hypostasi per communicationem divinae naturae), cum Patre ac Filio unius deitatis habens naturaliter veritatem» l. c. p. 655. Felici notario catholico declarat, «quomodo de sancta Trinitate, quae Deus est, credere debeat, vel qualiter possit fidem catholicam atque orthodoxam contra haereticorum errores defendere». Ad hunc scopum non sane aliud exponit, quam quod a catholicis necessario credendum est». Accipe fidem, inquit, in qua olim renatus es credens in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti». Haec iam fides a Fulgentio enarrata verbis simillimis, ut in symbolo Athanasiano habentur, sicut consubstantialitatem Spiritus Sancti cum Patre et Filio, ita non minus complectitur eiusdem a Patre Filioque processionem, cuius professionem inter paucas periodos quater repetit et inculcat. «Pater a nullo est genitus, Filius a Patre est genitus, Spiritus Sanctus a Patre Filioque procedens est... Non est diversa Patris et Filii et Spiritus Sancti essentia; quod si esset, nec veraciter Filius a Patre gigneretur, nec Spiritus Sanctus a Patre Filioque procederet. Sed quia verus est Filius, id est de essentia Patris genitus, verus est et Spiritus Sanctus a Patre Filioque procedens. Quodsi Filius aut Spiritus Sanctus alterius generis (naturae) sunt quam Pater, nec Filius veraciter Patris est, quem extraneum facit differens essentia; similiter nec Spiritus Sanctus a Patre Filioque procederet, quod dementis est dicere, quia sancta Scriptura et Filium a Patre genitum, et Spiritum Sanctum a Patre procedentem fideli manifestat narratione»²² l. c. p. 330.

Vide alia non minus lucida apud eundem Fulgentium contra Fabian. fragm. XVIII. p. 602; XXV. p. 610; XXVII. p. 611. 612; XXIX. p. 626; XXXV. p. 652; ep. 14. ad Ferrand. diacon. n. 9. 28; de Incarn. ad Scarilam n. 3. 4. 6°. Hormisdas Pontifex post extinctum schisma Acacianum Iustino imperatori exposuit fidem universalem de mysterio Trinitatis et Incarnationis. In doctrina de Trinitate haec sunt credenda. «Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus Sanctus, Trinitas indivisa. Et tamen notum est, quia proprium est Patris, ut generaret Filium, proprium Filii Dei ut ex Patre Patri nasceretur aequalis, proprium Spiritus Sancti ut de Patre et Filio procederet sub una substantia deitatis. Proprium quoque Filii Dei, ut iuxta id quod scriptum est, in novissimis diebus Verbum caro fieret et habitaret in nobis»²³ Hormisd. ep. 79. ad Iustin. Augustum.

7°. Episcopi Africae in professione fidei ad Hunericum regem, de qua diximus supra p. 49, itidem declarant: «ingenitum Patrem et de Patre genitum Filium et de Patre et Filio²⁴ cedentem Spiritum Sanctum unius credimus esse substantiae vel essentiae» Victor Vitens. de persec. Vandal. l. III. n. I. ed. Ruinart. p. 43. 8°. Anno 447 celebratum est Concilium Toletanum (II) iubente Pontifice Leone M. contra Priscillianistas, quorum unum inter ceteros errores a Turribio Episcopo Asturicensi sibi delatos sic designat Pontifex: «Patris et Filii et Spiritus Sancti unam atque eandem asserunt esse personam, tamquam idem Deus (scilicet idem hypostasi) nunc Pater nunc Filius nunc Spiritus Sanctus nominetur; nec (ut fide catholica credendum est) alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit» s. Leo ep. 15. c. 1. Porro in eo Concilio edita est «regula fidei catholicae contra omnes haereses et quam maxime contra Priscillianos, quam Episcopi Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitani et Baetici fecerunt, et cum praecepto Papae Urbis Romae Leonis ad Balconium Episcopum Galliciae transmiserunt». In hoc symbolo disserte est professio: «credimus in unum Deum Patrem et Filium et Spiritum Sanctum.... Patrem non esse ipsum Filium, sed habere Filium qui Pater non sit.... Spiritum quoque Paracletum esse, qui nec Pater sit ipse nec Filius, sed a Patre Filioque procedens. Est ergo ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus Paracletus sed a Patre Filioque procedens»²⁵ Hard. I. p. 993. In Concilio deinde Toletano III. Episcoporum Hispaniae et Galliae Narbonensis sub Reccaredo rege anno 589 est professio fidei contra haeresim Arianam proposita a rege, in qua dicitur: «Spiritus aeque Sanctus confitendus a nobis et praedicandus est a Patre et a Filio procedere, et cum Patre et Filio unius esse substantiae». In symbolo ipso Constantinopolitano, quod cum formula Nicaena et definitione Chalcedonensi rex sua manu subscriptum dedit, inserta est declaratio fidei «in Spiritum Sanctum... ex Patre et Filio procedentem». Laetis acclamationibus suscepta est regis professio ab universo Concilio, eademque cum 23 anathematismis repetita et subscripta ab Episcopis, Clericis et senioribus gentis Gothorum ab Ariana haeresi conversis. In anath. III. edicitur: «si quis Spiritum Sanctum non credit, aut non crediderit a Patre et Filio procedere, eumque non dixerit coaeternum esse Patri et Filio et coaequalem, anathema sit». Insuper postulante rege statuit Concilium, «ut omnes Hispaniarum et Galliciae Ecclesiae hanc regulam servent, ut omni sacrificii tempore ante communicationem corporis Christi vel sanguinis iuxta orientalium partium morem unanimiter clara voce sanctissimum fidei recenseant symbolum» (utique iuxta formulam ibi recitatam) Hard. III. p. 469. sqq.

Huc referenda est etiam professio disserta Concilii Hedefeldensis omnium Episcoporum Angliae sub Theodoro Cantuariensi (natione Graeco) anno 680 (Mansi XI. p. 176); tum symbolum Athanasianum, quod saeculo iam VII. publico in usu fuisse constat ex canonibus Augustodunensibus editis sub s. Leodegario anno 676 vel 677²⁶, et saeculo VI. ineunte iam exstitisse certis argumentis probarunt eruditi²⁷. Quisquis igitur sit auctor huius symboli, certe diu ante ortam controversiam publica erat Cleri et populi catholici professio fidei, qua dicitur «Spiritus Sanctus a Patre et Filio non factus nec creatus nec genitus sed procedens». Patres alios latinos Gregorium M., Eucherium, Vigilium Tapsensem, Gennadium, Avitum Viennensem, Paschasium diaconum (nisi is sit Faustus Regiensis) aliosque vide apud Petav. l. VII. c. 8. n. 5. sq.; Lequien dissert. Damasc. I. n. 4. 10. et apud ceteros. Consensus certe talis est in disserta professione doctrinae, ut is iuxta principia de traditione catholica quae alibi demonstravimus, non aliunde quam ex revelatione scripta vel tradita et ex legitima explicatione revelationis derivari potuerit. Adeoque etiam secundum eadem principia vel ex solo consensu Patrum occidentalium certum haberi debet, fieri non potuisse ut ecclesiae et Patres orientis consensu communi sequerentur doctrinam oppositam (cf. supra p. 147. 148). Quodsi orientalium doctrina non esset explicita, et modus loquendi ambiguus atque obscurior, hoc unum consequeretur, quod illorum sententiam ex disserta, clara et communi doctrina occidentalium explicare sicque ad intellectum catholicum redigere oporteret. Quae principia si negent schismatici, ipsis orientalibus ss. doctoribus maximis contradicunt, viam sibi occludunt conciliandi inter se Patres orientales nominatim etiam in doctrina de consubstantiali Trinitate, et quod omnium perniciosissimum est, totam oeconomiam traditionis catholicae subvertunt. Cf. Bessarion. opusc. aur. p. 213; et quae confessi sunt Episcopi Graecorum in Concilio Florent. Hard. IX. p. 390. III. At Patrum graecorum doctrina de processione Spiritus Sancti non minus disserta est et constans quam occidentalium, quod quidem iam ex testimoniis superius obiter adductis constare posset, est tamen seorsim demonstrandum. Hic vero nos continebimus in iis tantummodo testimoniis, quibus totidem verbis docent processionem ex Patre et Filio, processionem ex Filio sicut ex Patre, acturi postea de aliis principiis et explicationibus eorumdem Patrum, quibus hoc ipsum dogma non solum enuntiant sed etiam declarant distinctius et illustrant. 1°. S. Athanasius adversus Arianos, qui negantes consubstantialitatem Filii nondum directe disputabant de natura Spiritus Sancti, demonstrat divinitatem Verbi ex ipsa revelata processione Spiritus Sancti a Verbo. «Filius non fit Spiritus particeps, ut sit in Patre; neque ipse Spiritum accipit, sed eum potius omnibus impertit. Neque Spiritus coniungit Verbum Deo Patri, sed immo Spiritus accipit a Verbo.... Aliter Filius est in Patre, aliter nos ut in illo simus, consequimur. Nisi forte, ut semper, etiam nunc audeant dicere, Filium participatione Spiritus et recte factis assecutum esse, ut sit in Patre. Atqui hoc vel in cogitationem admittere nimis impium est. Ipse enim, sicut dictum est, dat Spiritui (al. dat Spiritum), et quaecumque habet Spiritus, a Verbo habet... Nos vult Spiritum accipere, ut per Spiritum Verbi quod est in Patre, videamur et nos unum fieri per Spiritum in Verbo, et per ipsum (Verbum) in Patre.... Censebimur unum fieri in Patre et Filio per habitantem in nobis Spiritum, qui est in Verbo, quod (Verbum) est in Patre»²⁸ Athan. contr. Arian. serm. III. n. 24. 25. Demonstrat itaque Athanasius divinitatem Verbi ex eo, quod secundum Scripturas non Spiritus Sanctus τὸ Πνεῦμα τὸ ὂν ἐν τῷ Πατρί sanctificat Verbum illudque Deo Patri coniungit ea participatione divinitatis, ex qua Ariani Filium concedebant Deum appellari; sed quod ipse Spiritus Sanctus, quem adversarii Deum esse nondum saltem explicite negare audebant, omnia quae habet, adeoque ipsam suam divinam naturam habet a Verbo, quae est ipsa definitio processionis per communicationem naturae. Unde non Verbum accipit a Spiritu Sancto, ut sit Deus sensu illo Ariano, sed Spiritus Sanctus Deus est de Deo Verbo, atque hoc sensu Spiritus est in Verbo ut in suo principio, et Verbum in Patre itidem ut in suo principio per communicationem naturae, quod Athanasius alibi dicit, «eandem esse proprietatem Spiritus Sancti ad Filium, quae est proprietas Filii ad Patrem». Ordine quodammodo inverso in epistolis ad Serapionem argumentatur Athanasius contra illos Semiarianos, quos ipse tropicos appellat. Isti enim concedebant Filium esse Deum verum; sed Spiritum Sanctum aiebant esse creaturam Filii, non vero per communicationem divinae naturae, ac propterea non a Patre procedere. Unde contra eos s. Doctor ostendit, Spiritum procedere a Filio per communicationem omnium perfectionum quae sunt Filii, adeoque si Filius verus Deus est, etiam Spiritum Sanctum esse Deum verum; atque idcirco sicut a Filio ita etiam a Patre procedere; quoniam omnia quae sunt Filii, sunt Patris. Quamvis Serapion postulasset doctrinam dumtaxat de Spiritu Sancto, nihilominus Athanasius totam epistolam secundam impendit demonstrandae divinitati Filii. Huius rei rationem reddit initio epistolae tertiae. Quia nimirum Spiritus omnia habet a Filio, sicut Filius omnia habet a Patre, idcirco divinitas Filii est fundamentum, ex quo demonstratur divinitas Spiritus Sancti. Quantumvis enim ostendas ex Scripturis Spiritum esse Spiritum Filii, nisi constiterit Filium esse Deum, neque constabit Spiritum Filii esse Deum. Contra vero si Filius est verus Deus, quod quidem adversarii non negabant, eo ipso Spiritus eius demonstratur verus Deus, quia a Filio accipit omnia quae sunt Filii. «Quoniam Dominus ait: Paracletus non loquetur a semet ipso, sed quaecumque audiet loquetur, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis; quoniam item cum insuffasset, ex se ipso dedit eum (ἐμφυσήσας ἐξ αὐτοῦ τοῦτο) discipulis, atque ita effudit eum Pater, sicut scriptum est, super omnem carnem; idcirco iure ac merito ante a me de Filio Dei actum scriptumque est, ut ex cognitione Filii (a quo nempe Spiritus audit et accipit, et ex quo datur) valeamus et Spiritus Sancti rectam assequi notitiam. Qualem enim cognovimus proprietatem esse Filii ad Patrem, eandem Spiritum ad Filium habere reperiemus. Et quemadmodum Filius dicit: omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; ita haec omnia per Filium etiam in Spiritu esse deprehendemus. Ac sicut Pater ostendit Filium his verbis: hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ita Spiritus est Filii: misit enim, ait Apostolus, Spiritum Filii sui»²⁹. Sequuntur deinde testimonia, in quibus sicut Filii ita etiam Patris Spiritus appellatur. «Sane ergo si Filius ob suam proprietatem ad Patrem et quia eius substantiae est proprium genimen, non est creatura, sed Patri consubstantialis; sic nec Spiritus Sanctus creatura fuerit ob suam proprietatem ad Filium, et quia ex ipso datur omnibus, et quae habet, Filii sunt»³⁰ ep. 3. n. I. Rursum paulo inferius alio modo processio declaratur. «Unguentum et signaculum Spiritus Sanctus est et dicitur.... Hoc unguentum spiramen est Filii... Porro quatenus est signaculum, exprimit Filium, ita ut, quod signatur, Christi formam habeat... Quodsi Spiritus bonus odor et forma Filii est, constat Spiritum non esse creaturam, quandoquidem etiam Filius cum in forma Patris sit, non est creatura » ³¹ ib. n. 3. Alio loco: « Filius insufflavit Spiritum in faciem Apostolorum, dicens: accipite Spiritum Sanctum; ut discamus, ex plenitudine divinitatis esse Spiritum, qui discipulis datur; in Christo enim, inquit Apostolus, inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter.» In Scripturis Spiritus Sanctus dicitur aqua multis in locis. « Propterea ait David: quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen. Noverat enim, apud Patrem Filium esse fontem Spiritus Sancti » ³² I. de Incarn. contr. Arian. n. 9.

2°. S. Epiphanius in Ancorato, quem librum potissimum scripsit ad declarandam fidem catholicam de Spiritu Sancto, saepe hoc dogma proponit. « Pater ingenitus... Filius genitus... Spiritus Sanctus aeternus, non genitus, non creatus, non frater, non patruus, non avus, non nepos, sed ex eadem essentia Patris ac Filii Spiritus Sanctus; spiritus enim est Deus... Non nomine Filii nec nomine Patris appellatus, ut nomina quae uni tantum competunt, non sint communia, excepto nomine Deus (quod est commune tribus); enimvero in Patre nomen Deus, in Filio nomen Deus; in Spiritu Sancto nomen Dei et Deus ³³, est enim Spiritus Dei et Spiritus Patris et Spiritus Filii, non secundum aliquam compositionem, ut in nobis est anima et corpus (quasi Spiritus Patris et Spiritus Filii diceretur velut anima Patris et Filii), sed est in medio Patris et Filii, ex Patre et Filio, tertius appellatione ³⁴ (ut distincta hypostasis); euntes enim, inquit, docete .... in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » Ancorat. n. 7. 8.

Eadem doctrina dissertissime repetitur ibidem n. 70. 71. 72., quem locum iterum Epiphanius ipsemet exscripsit in Haeres. LXXIV. n. 7. 8. « Si lux est Deus et Pater, lux de luce est Filius... Sapientia totus est Deus; igitur Filius Sapientia ex Sapientia... Spiritus vero ab ambobus, Spiritus ex spiritu; spiritus enim est Deus... At dicet aliquis: igitur duos statuimus Filios, et quomodo unigenitus est? Immo vero tu quis es, qui contradicas Deo? Si enim (Pater) Filium vocat, qui ex ipso est, Spiritum Sanctum autem qui ex ambobus, quae quidem fide tantummodo intellecta a sanctis, lucida, illuminantia, lucidam vim habent, et in fide luminis consonantiam servant cum ipso Patre (cum fidei doctrina de Patre). Audi, quisquis es, quod Pater vere est Filii Pater, totus lux; et Filius vere Patris lumen de lumine;... et Spiritus Sanctus est Spiritus veritatis lumen tertium (hypostasi) a Patre et Filio » ³⁵ Haeres. LXXIV. l. c.

Praeterea idem s. Doctor verba Scripturae « de meo accipiet » Io. XVI. 14. 15. expresse explicat de processione Spiritus Sancti ex Filio. « Christus ex Patre creditur Deus de Deo, et Spiritus ex Christo seu ab utroque, sicut ait Christus ipse: qui a Patre procedit, et hic de meo accipiet » Ancor. n. 67. 72.; Haeres. LXXIV. n. 10. « Semper Spiritus cum Patre et Filio... a Patre procedens et quod Filii accipiens, non alienus a Patre et Filio, sed ex eadem essentia et ex eadem deitate, ex Patre et Filio, cum Patre et Filio subsistens semper Spiritus Sanctus » Haeres. LXII. n. 4. Eodem modo interpretatur appellationes Spiritus Christi, Spiritus Filii Ancor. n. 8. 72.

Epiphanius itaque sine ullo dubio habuit inter dogmata « a Sanctis per fidem intellecta » processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio: τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ Anc. 8.; ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ib. 7.; παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ib. 7.; ἀπὸ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ib. 72.; παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Haer. 74. n. 10.; παρ' ἀμφοτέρων ib. n. 7.; ἐκ τοῦ Χριστοῦ ἢ παρ' ἀμφοτέρων Anc. 67. etc. Hanc fidem reperit in professione Ecclesiarum orientalium, ut insuper constat ex symbolo, quod ab Epiphanio relatum describemus inferius loco opportuniori.

3°. S. Cyrillus frequenter modis loquendi ac argumentis multiplicibus eandem doctrinam tradit. Nunc tamen solum ipsa verba disserta quaerimus. Postquam dixit, Spiritum esse veritatis h. e. Spiritum Filii, qui est veritas, et Filium dare Spiritum Sanctum ut suum proprium Spiritum, subiungit declarationem. « Numquid ergo non summo iure putabit aliquis, imo recte credet, Filium utpote cui naturalia bona Dei Patris essentialiter sunt communia, habere Spiritum Sanctum eodem modo, quo Pater habere intelligitur; non extrinsecus accitum, stultum enim et furiosum est ita sentire; sed sicut unusquisque nostrum suum proprium spiritum in se continet et ex intimis visceribus foras profundit? Propterea enim Christus corporaliter insufflavit, significans, quemadmodum ex ore humano corporaliter spiritus procedit, sic ex divina essentia deitati convenienter profundi Spiritum, qui ex ipso (Christo Filio) est » ³⁶ in lo. p. 810.

Eadem fere, si fieri potest, adhuc clarius repetit in Thesauro. Quem Spiritum beatus Moyses insufflâsse Deum homini affirmat, eundem Christus renovans in nobis, post resurrectionem a mortuis insufflavit discipulis suis... Cum igitur Spiritus Sanctus in nobis inhabitans conformes nos Deo reddat, procedat vero is ex Patre et Filio, manifestum est divinae essentiae eum esse, essentialiter in ipsa (sibi communicata) et ex ipsa (quatenus est in Patre et Filio ut principium quo) procedentem ³⁷, sicut halitus ex humano ore prodiens, etsi humile et non dignum tanta re hoc sit exemplum; Deus enim omnia excedit » Thesaur. p. 345.

« Spiritum veritatis hoc est suum appellat (Filius) Paracletum; non enim Spiritus Sanctus alienus intelligitur ab essentia unigeniti, sed ex ea naturaliter procedit, non aliud quam ille existens quoad naturae identitatem, quamvis intelligatur esse in propria subsistentia.... Non loquetur a semet ipso... siquidem Spiritus et veluti mens mea est... Et futura annuntiabit vobis; ac si diceret: hoc vobis erit signum, Spiritum omnino ex mea substantia esse, et veluti mentem meam » ³⁸ in lo. pr. 925. 926.

« Indefectibilem per omnia infert (Ioannes) aequalitatem Filii cum Spiritu, qui est eius proprius Spiritus et ab ipso secundum naturam profunditur » (τὸ ἴδιον αὐτοῦ καὶ ἐκ τοῦ κατὰ φύσιν προχεόμενον Πνεῦμα cf. supra p. 427. 438) in lo. p. 126. ³⁹.

« Sic dicimus Spiritum accipere ex Patre et Filio, quae ipsorum sunt (λαμβάνειν τὸ Πνεῦμα ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὰ αὐτῶν), non quasi aliquando non habuisset scientiam et virtutem quae illis inest, et tum demum inciperet habere, quando cogitatur accipere; semper enim sapiens et potens est Spiritus, imo vero ipsa sapientia et potentia, non ex aliqua participatione sed natura sua.» Sequitur dein familiaris Cyrillo comparatio processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio cum processione fragrantiae ex aromatibus (cf. supra p. 367.) in lo. p. 931.

Habes hic sicut apud Athanasium non modo assertionem dogmatis sed etiam lucidam declarationem, quid sit processio; communicatio videlicet omnium quae sunt Dei, i. e. essentiae cum perfectionibus absolutis ex Patre et Filio in Spiritum Sanctum.

« Si Filius per Spiritum habitat in nobis... quomodo non sicut ipse et ab ipso Spiritus eius (οἷος αὐτός τε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ), omnem eius habens virtutem? » Dial. VI. de Trin. T. V. P. I. p. 598. « Quatenus (Christus) Deus est et ex Deo et Patre, Spiritus est eius proprius, et in ipso, et ex ipso (ἴδιον αὐτοῦ τε, καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι), sicut nempe id intelligitur etiam de Deo et Patre. Quatenus vero homo factus est et similis nobis, impertitum dicitur habere Spiritum » in Ioel. T. III. p. 228.

Postquam sensus, quo Cyrillus in anathematismo IX. dixerat Spiritum Sanctum proprium Filii, a Theodoreto fuerat in calumniam vocatus, s. Doctor in ipso Concilio Ephesino verba illa anathematismi declaravit ita: « unigenitum Dei Verbum homo factum mansit tamen Deus, et est omnia quae et Pater, sola excepta paternitate, Spiritum Sanctum habens proprium, qui ex ipso est et ei essentialiter inest » (quia nempe processio est immanens: ἴδιον ἔχων τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς ἐνυπάρχον αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον) Mansi T. V. p. 16. Eadem explicatio iam continebatur clarissime in ipsa epistola cum anathematismis ad Nestorium. « Etsi Spiritus (ibi dicitur n. 10) sit in propria hypostasi, et in se ipso consideratur, quatenus Spiritus est et non Filius; attamen non est ab eo (Filio) alienus. Spiritus enim veritatis nominatur, Christus autem est veritas; et ab ipso (Christo Filio) sicut utique etiam ex Deo Patre profunditur ⁴⁰... Cum illius qui est virtus et sapientia Patris, hoc est Filii sit Spiritus, ipse quoque (Spiritus) in se est sapientia et virtus » Mansi T. IV. p. 1079. Nimirum ab eo qui est virtus et sapientia Patris per generationem, hoc est a Filio sicut a Patre ita profunditur Spiritus Sanctus, ut ipse quoque sit eadem virtus et sapientia, atque adeo una sit virtus et sapientia a Patre in Filium, a Patre et Filio in Spiritum Sanctum communicata. Quae omnia sicut non missionem sed generationem Filii, ita non missionem Spiritus Sancti, quemadmodum Macarius cum ceteris Photianis comminiscitur, sed eius immanentem processionem evidenter enuntiant.

Cum vero explicationes anathematismorum dederit Cyrillus postulantibus Patribus, et iidem auditis declarationibus fuerint ab ipso Concilio ⁴¹ ac deinceps a Conc. IV. V. VI. oecumenicis et Lateranensi sub Martino I. et ab omnibus Patribus approbati et habiti velut symbolum ipsius Concilii Ephesini (vid. Tract. de Incarn. th. XX.), non nisi impudenter negari potest, magnum pondus auctoritatis accessisse doctrinae alioquin communi de processione Spiritus Sancti etiam ex Filio; quamvis Concilium utique non huius sed alterius dogmatis de unitate hypostatica Verbi incarnati definitionem directe intenderit.

4°. Celebre est testimonium s. Basilii, ex quo tum in Concilio Florentino tum alias semper a Graecis catholicis adversus schismaticos clara veterum Patrum graecorum doctrina demonstrata est. Initio libri III. contra Eunom. Basilius adfert dictum haeretici: « a Sanctis cum didicerimus Spiritum Sanctum dignitate et ordine (ἀξιώματι καὶ τάξει) tertium, natura etiam tertium esse credimus ». In confutatione Basilius, ut quidem a catholicis Graecis legitur, haec habet. « Quae enim necessitas, ut, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertius etiam natura sit? Dignitate (ἀξιώματι) enim secundum eum esse a Filio, ut qui ab ipso esse habet, et ab ipso accipit et annuntiat nobis, atque omnino ab illa causa (a Filio) pendet, tradit doctrina pietatis ⁴²; tertiam vero naturam dicere neque ex ss. Scripturis edocti sumus, neque id ex praedictis (quod ordine et dignitate originis tertius est) consequenter colligi potest. Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus est a Patre, quoniam ab ipso est; et dignitate, quia principium eius est et causa, eo quod ipsius est Pater, et quia per ipsum aditus est et accessus ad Deum ac Patrem; natura vero neutiquam secundus est, quoniam deitas in utroque una est: ita nimirum etsi Spiritus Sanctus ordine ac dignitate secundus a Filio est, non tamen recte inde demonstratur, quasi consequens foret, alienae illum esse naturae » Basil. l. III. contr. Eunom. n. 1.

Recentiores codd. et editiones omittunt verba, quae subsignavimus, « ut qui ab ipso esse habet ..... ab illa causa pendet ». Lectio ista recentior habet: « Dignitate enim secundum eum esse a Filio, tradit fortasse (τάχα) doctrina pietatis ». Inferius quoque ubi dicitur: « etsi Spiritus Sanctus ordine ac dignitate secundus a Filio est », addunt restringentem particulam: « ut id etiam omnino concedamus » (ἵνα καὶ ὅλως συγχωρήσωμεν). Lectionem, ut eam descripsimus, genuinam esse et consequenter alteram corruptam, tum argumentis internis tum auctoritate codicum demonstrarunt Patriarcha Beccus l. de Spiritu Sancto n. 1. 2. 3. (Graec. Orthodox. T. I. p. 226. sq.); c. 2. ib. p. 252.; Bessarion de Process. Spiritus Sancti (opusc. aurea p. 169. sqq.); Allatius de Consens. l. III. c. 1. p. 891.; Petav. VII. c. 3. n. 14. sqq.; Maranus Praefat. in III. T. Opp. S. Basilii § 3. ⁴³.

Bessarion narrat, in Conc. Florentino, cuius ipse magna pars fuerat, productos fuisse sex codices, quorum tres erant Archiepiscopi Mitylenensis, unus Latinorum (Constantinopoli advectus a Card. Cusano), unus imperatoris Graecorum, ultimus Patriarchae. In quinque prioribus lectio exstabat integra, ut eam defendebant Catholici, in ultimo solum et quidem recentius scripto erat lectio altera, quae praeplacebat Marco Ephesio. Tum vero pergit Bessarion, « peracta sacrosancta synodo post reditum nostrum Constantinopolim cum sacrorum illorum monasteriorum fere omnes codices examinare statuissem, quoscumque recentiores et post magnam illam controversiam (post schisma confirmatum) scriptos reperi, hi omnes habebant sententiam intercisam; qui vero manus antiquioris essent et mutua pugna vetustiores, hi omnes, non pauciores corruptis, sani et integri manent ». In monasterio Christi Salvatoris reperit « aliquid lacrymis et admiratione dignum ». In codice vetustissimo « homo animo quidem audax sed manu adhuc audacior adversus membranam ferro utens veritatem abraserat ⁴⁴, minus tamen res illi processit; cum enim locus vacuus sit ipsaeque syllabae dimidiae adhuc appareant, et audaciam illius arguunt et veritatem ipsam nihilominus clare exprimunt ». In codice altero locus atramento obliteratus erat, sed postmodum Demetrii Cydonii manu restitutus.

5°. Alter locus Gregorii Nysseni ab omnibus apologetis graecis adferri solitus (ex serm. III. in orat. dominic.) is est, quem descripsi supra p. 420. Graeci catholici Beccus, Bessarion ac ceteri ita legunt: « cum commune sit Filio et Spiritui Sancto non esse ingenitum, ne qua confusio in hac re cogitetur, rursum oportet ostendere inconfusam differentiam in eorum proprietatibus, ut tum commune servetur (quod non sunt ἀγέννητοι) tum proprium non confundatur (quod aliter Filius aliter Spiritus Sanctus procedit ex principio). Nam unigenitus Filius ex Patre a s. Scriptura nominatur, et in hoc doctrina fidei sistit eius proprietatem; Spiritus Sanctus vero ex Patre dicitur et ex Filio esse testimonio confirmatur (καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προμαρτυρεῖται). Etenim si quis, inquit, Spiritum Christi non habet, hic non est eius. Igitur Spiritus dum ex Deo est, etiam Christi Spiritus est; at Filius qui ex Deo est, non iam est aut dicitur Spiritus Sancti; neque haec consecutio relativa mutua est » (apud Beccum inter opusc. aur. p. 141). In nostris editionibus Opp. Nysseni (T. I. p. 739. ed. Paris. 1615) totus locus excidit; nunc habemus lacunam suppletam a Card. Mai (SS. VV. T. VII. p. 6.) Lectio in codicibus etiam iis, quos Maius in lucem protraxit, varia est. Recentiores libri excisa particula 'Εκ τοῦ Υἱοῦ habent: τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προμαρτυρεῖται, quam lectionem etiam Petavius praeferendam esse censuit (l. VII. c. 3. n. 13). At vero lectio καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προμαρτυρεῖται extat in codice Vaticano, qui iudice Maio duobus saeculis antecedit aetatem Photii; in alio codice saeculi XI. particulam 'Εκ quae primitus fuerat scripta, observavit litura deletam (Card. Mai Nova Bibl. VV. PP. T. IV, p. 40. sqq.). Graeci catholici, ut dixi, Beccus, Calecas, Bessarion, Graecis scribens Hieronymus Donatus etc. non modo constanter legunt ἐκ τοῦ Υἱοῦ, sed Bessarion (opusc. aur. p. 245) etiam testatur, particulam 'Εκ in vetustioribus Codd. haberi et solum in recentioribus deesse. Insuper exstat instrumentum coram Patriarcha Becco aliisque novem Episcopis, et adstantibus principibus authentice confectum, quo Referendarius Ecclesiae Constantinopolitanae fassus est, se ex Cod. magni oeconomi Xiphilini particulam 'Εκ τοῦ Υἱοῦ ferro abrasisse. Non consideravit ille, ut ibi subditur, « etiam alios libros ad hoc ipsum examinatos fuisse, et illos quoque habere plenam lectionem particulae 'Εκ corruptionemque effugisse » (apud Allatium de Consens. l. III. c. I. p. 893. sqq.). De utroque loco Basilii et Gregorii vide etiam cl. Hugonen Laemmer in Bibl. Scriptor. Graec. orthodox. T. I. p. 27. sq. 38. sq.

Verum utrovis modo sive hoc Gregorii sive superius descriptum Basilii testimonium legatur, etiam permissa lectione recentiore et minus explicita, nihilominus tum ex his ipsis tum ex locis aliis Basilii et Gregorii evidenter demonstratur sententia eorum, Spiritum Sanctum hoc ipso intelligi procedentem ex Filio sicut ex Patre, quod ordine atque adeo origine tertius est, et quod relative h. e. ratione originis est Spiritus Filii. Hinc etiam in Conc. Florentino sess. XX. et XXI. (Hard. T. IX. p. 226. sqq.) quantumvis in citato testimonio Basilii Ioannes theologus Latinorum adversus Marcum Ephesium insisteret demonstrandae genuinitati lectionis a se prolatae ex codice Cardinalis Cusani, aeque tamen ex aliis locis et ex ipsa lectione ab Ephesio propugnata ostendit sententiam minime ambiguam Basilii de processione Spiritus Sancti ex Filio. Vide quae citavimus supra p. 424. 429. 431.

6°. Paucis memorabimus doctrinam orientalium, qui non graece sed syriace vel arabice scripserunt. Renaudotius memorat codicem syriacum antiquissimum Florentinum ⁴⁵ continentem canones synodi Seleuciensis in Mesopotamia sub Isaac Seleuciensi et eius fratre s. Marutha celebratae a 40 episcopis circa annum 410. In eius canone 2. continetur professio fidei, qua inter reliqua dicitur « confitemur in Spiritum vivum et Sanctum, Paracletum vivum de Patre et Filio » Mansi III. p. 1168; Renaudot. Liturg. orient. T. II. p. 272. 274.; Asseman. Bibl. Orient. T. III. P. II. n. 235. Nunc habemus textum ipsum syriacum ⁴⁶ a cl. Lamy Professore Lovaniensi ex codice Parisiensi descriptum (Revue catholique de Louvain 1860. Mars p. 168).

Assemanius l. c. adfert etiam verba ex Officio Chaldaeorum, ubi ad Matutinum Dominicae Annuntiationis legitur protestatio fidei in unum Deum, qui est « Pater aeternus qui Patrem non habet, ex illo Filius qui Filium non habet, et Spiritus Sanctus qui ab illis procedit » ⁴⁷. Ex Iacobitis Patriarcha Dionysius III. medio saeculo X. adeoque tempore quod lapsum est inter Photium et Cerularium, in epistola synodica ad Mennam Patriarcham Coptorum disserte profitetur processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio: « Pater a nullo habet existentiam sed existit ingenitus, et Filius est genitus a Patre ab aeterno, et Spiritus Sanctus procedit ex Patre et Filio » ⁴⁸ Assem. B. O. T. II. p. 131. 132. Plura ex catechesi quoque Monophysitarum aliisque documentis leguntur apud Abrahamum Ecchellensem. (Concil. Mansi T. II. p. 1704. seq.). Testimonia pro fide Armenorum apud Gabrielem Avedichian Congreg. Mechitar. (Dissertazione sopra la processione dello Spirito Santo dal Padre e dal Figliuolo. Venezia 1824).

Sententiam orientalium communionum, quae licet aliis erroribus ab Ecclesia catholica divulsae ad schisma tamen Photianum non pertinent, egregie et ex principiis verae theologiae sub Pontifice Paulo V. exposuit Archimandrita chaldaeus Adam. Verissime nimirum aiebat, assumpto dogmate consubstantialitatis quod Pater et Filius unum sunt, in ipsa professione processionis Spiritus Sancti ex Patre contineri et intelligi implicitam professionem processionis ex Filio. Hanc ergo dum negant Photiani, eo ipso pervertunt veram rationem consubstantialitatis, et incidunt in speciem quamdam Semiarianismi. Consensum itaque orientalium cum Ecclesia Romana in hoc dogmate et dissensum a Photiana haeresi Chaldaeus ille testabatur luculentissime. « De Spiritu Sancto, qui a Patre procedit, ut fatentur orientales, et Patres Ecclesiae magnae Romae qui profitentur, quod ex Patre et Filio procedit, utraque pars veritatem agnoscit. Et unum testimonium verum veris fidelibus sufficit, illa nempe vox quae ex ore dilectissimi Iesu prolata est: ego et Pater unum sumus... Et si sunt unum et non duo (essentia), quae divisio est inter illam vocem quam confitemur, nimirum quod Spiritus Sanctus a Patre procedit, ab ea quod ex Patre et Filio procedat? Ecce unum sunt et non duo, et nulla divisio est inter illos.... De Spiritu autem Sancto dixit: ille de meo accipiet et renuntiabit vobis; omne quod habet Pater meus, meum est. Et si ita non est divisio inter personas incomprehensibiles deitatis absconditae.... quis unquam discrimen ponet inter illam vocem, Spiritus ex Patre procedit, ab illa, Spiritus ex Patre et Filio procedit? Si orientales dicunt, quod ex Patre procedit, quia sciunt, quod nihil possidet Pater praeter id quod habet Filius, neque Filius praeter Patrem, quemadmodum didicerunt ex Filio vivo, qui dixit Patri: omne quod habeo, tuum est; et quod habes, meum est. Et Patres Ecclesiae magnae (Romanae) volunt ostendere, quod Filius non est abiectior Patre ulla in re.... dicunt igitur, quod ex Patre et Filio procedit Spiritus salutaris, et vera est illorum professio sine dubio » Asseman. Bibl. Or. T. III. P. II. p. 234.

Concludemus hanc expositionem doctrinae Patrum verbis magni Bessarionis in sua oratione dogmatica (Hard. XI. p. 368), « Memineris itaque, necessario Patres putandos esse sibi invicem consentire, nec aliter nos dicere aut censere posse, si Christiani esse et fidei principia salvare velimus. Latini enim Patres clarissime et dissertissime docent Spiritum Sanctum procedere ex Filio, et Filium sicut Patrem esse eius principium. Deinde orientales quoque non secus ac occidentales hoc ipsum dicere demonstravimus, cum alii Spiritum ex Patre per Filium procedere (de quo mox dicturi sumus), alii ex Patre et Filio atque ex ambobus esse aiunt, sicque aperte docent esse etiam ex Filio. Ita vero docentes latinis Patribus consentiunt et eadem omnes dicunt, utpote loquentes in uno et eodem Spiritu ».

« Formulâ apud Patres graecos frequentiori, qua a Patre per Filium Spiritus Sanctus procedere dicitur, 1° idem omnino dogma enuntiatur, ut tum ex verbis in se inspectis tum ex eorum declaratione penes ipsos Patres manifesto constat. 2°. Quod in hoc modo loquendi processio a Patre significatur ut a principio primordiali communicante vim spiratricem etiam Filio, et processio per Filium ut ab habente vim spiratricem generatione communicatam, inde cum dogmate catholico conciliatur dictum s. Maximi et s. Ioannis Damasceni, qui asserentes processionem Spiritus per Filium soli inter omnes ss. Doctores negasse videntur processionem a Filio ».

I. Communi consensu Patres graeci docent, Spiritum Sanctum procedere ex Patre per Filium. Quod quidem etiam schismatici concedere coguntur, sed propositioni a contextibus avulsae sensus alienos substituunt sophisticis ambagibus, quae non nisi ab hominibus evidenti veritati stulte reluctantibus reperiri potuerunt. Summam omnium quae hic dicenda sunt, nemo melius Bessarione complexus est in capite 6. eximiae orationis dogmaticae, quam in Concilio Florentino ad suos Graecos habitam ipsemet postea in linguam latinam vertit (Hard. IX. p. 335. sqq.). Dicemus primum de ipsa formula in se et secundum significationem praepositionum ex et per; tum de expressioribus Patrum declarationibus.

1°. Si locutio per se spectetur, nemine diffitente indicatur Pater ut principium aeternae processionis, Spiritus Sanctus ut terminus procedens: ex Patre procedit Spiritus Sanctus. At ubi inducitur principium vel causa per particulam a vel ex additurque terminus vel effectus, atque adeo enuntiatio directa est causalis; in tali enuntiatione illud quoque quod interponitur in obliquo sub particula διά, per, semper et necessario habet rationem principii vel causae sive formalis sive efficientis. Hoc in primis est declarandum, ex quo deinde intelligetur unitas et distinctio duplicis formulae, de qua agitur.

a) Si subiecta quae reguntur particulis a et per non sint hypostases distinctae, haec posterior indicabit formalem rationem causae vel quae ad rationem formalem reduci queat; e. g. a Deo per omnipotentiam creatur mundus, ab homine per intellectum intelligitur verum, per voluntatem appetitur bonum. Si hypostases distinctae sint et terminus sit effectus, particula per designat causam efficientem, sed in creatis subordinatam causae principaliori; causa enim princeps agit per causam subiugem; e. g. ab operante per instrumentum efficitur opus etc.

In translatione ad Deum significatio haec modificatur pro natura subiecti; in divinis enim personis subordinatio non potest esse nisi originis secundum ἀξίωμα principii praecedente a principio. Hinc in universo usu loquendi biblico et ecclesiastico omnia opera ad extra dicuntur esse a Patre per Filium; ubi quamvis una sit natura et unum proinde principium quo operationis atque una indistincta operatio, indicatur tamen distinctio inter personas ita, ut una numero natura et virtus operatrix et operatio a Patre communicetur Filio. Unde particulae a et per unam eandemque causalitatem significant, sed simul adsignificant ἀξίωμα principii in persona, a qua velut a fonte primordiali est operatio, et originem in persona, per quam illa dicitur operari (cf. supra p. 163. 200).

Quamvis igitur seorsim aeque dici possit e. g. omnia creari per Patrem, et omnia creari a Filio; non tamen sine absurditate dici posset omnia creari a Filio per Patrem, quia, ut dixi, in hac coniunctione praeter causalitatem, quae una est Patris et Filii, simul significatur communicatio naturae et virtutis operantis ab una persona in aliam.

Multis de significatione huiusmodi particularum adversus Arianos disserit s. Basilius l. de Spiritu Sancto c. 2-8. «Quod Pater per Filium creat, inter cetera ait, id neque imperfectam exhibet Patris operationem neque infirmam ostendit Filii virtutem; sed declarat unitatem voluntatis (substantialis voluntatis, quae est ipsamet essentia divina), ita ut particula per confessionem habeat causae primordialis» ¹ l. de Spiritu Sancto c. 8. n. 21.

Doctrinam eandem s. Basilii in compendium contraxit Chrysostomus hom. V. al. IV. in Ioan. n. 2. 3. Verba explicans: «omnia per ipsum facta sunt», ostendit particulam per non «diminutionem» (ἐλάττωσιν) significari, ut Ariani putabant, sed exprimi «unam dignitatem operationis creatricis Filii cum Patre». Nihilominus, inquit, «si hîc per ipsum dicitur, id ob nullam aliam causam positum est, quam ne quis Filium ingenitum esse suspicetur» ² l. c. n. 2.

Ita etiam Cyrillus directe loquens de missione Spiritus Sancti declarat eo ipso quod dicitur mittere Pater per Filium, indicari ut unum principium missionis Patrem et Filium, servata tamen distinctione inter Patrem generantem et Filium genitum, ut apud Paulum de Patre dicitur, ex quo omnia; de Filio, per quem omnia; atque idcirco dum seorsum Pater mittere dicitur, intelligi cum Patre etiam Filium, ac vicissim cum Filio Patrem. «Pater in Filio, et Filius est in Patre. Dat igitur Paracletum seu Spiritum Sanctum non seorsum Pater, seorsum vero Filius; sed immo datur sanctis a Patre per Filium; ac propterea dum Pater dicitur dare, dat Filius per quem omnia; dum dicitur dare Filius, dat Pater ex quo omnia» Cyrill. in Io. p. 810. Vide August. Trin. IV. n. 29. supra p. 459. 460.

Iam si terminus non sit effectus, sed persona procedens ex substantia h. e. per communicationem naturae; non propterea significatio particularum a Patre per Filium destruitur, sed modificatur pro indole talis processionis. Sicut ergo in operibus efficientiae e. g. in creatione particula per Filium non minus significat causam quam altera a Patre, et causam quidem unam cum adsignificatione distinctionis personarum, quod Pater Filio communicat virtutem creatricem; ita in hac processione ad intra Spiritus Sancti a Patre per Filium particula utraque retinet vim αἰτιατικήν; at sicut particula a Patre iam non efficientem causam sed principium spirationis significat (ut ipsi schismatici sane concedunt), ita et altera per Filium significat idem principium cum adsignificatione distinctionis personarum Patris et Filii, quod virtus et actus spirationis communicatur a Patre in Filium, sicque a Patre per Filium procedit Spiritus Sanctus. Quemadmodum ergo in creatione a Patre per Filium non alia et alia causa sed causa una, personae tamen duae, et simul origo Filii a Patre significantur; pari ratione in processione Spiritus Sancti a Patre per Filium unum exhibetur processionis principium, quia sicut una essentia ita una est vis spiratrix, personae vero ostenduntur duae, quarum est essentia sub formali etiam ratione vis spiratricis, sed ita ut Pater sit principium sine principio (προκαταρκτικὴ αἰτία), Filius sit non principium sine principio sed unum cum Patre principium Spiritus Sancti sicut unus cum Patre Deus et creator, quatenus generatione habet communicata omnia, quae sunt Patris (excepta paternitate), et proinde etiam vim spiratricem. Neque enim Pater et Filius magis spiratione quam deitate vel attributis absolutis inter se distinguuntur, cum distinctio nulla sit alia inter eos quam per formalem rationem paternitatis et filiationis ³

b) Ex dictis apparet, non re significata sed tamen modo rem eamdem significandi differre sententiam, qua dicitur Spiritus Sanctus procedere a Patre per Filium, ab altera qua dicitur procedere a Patre et Filio. In hoc altero modo dicendi directe spectatur declaratio unitatis principii, sed ordo originis inter Patrem et Filium quamvis nominibus ipsis contineatur, non tamen explicite exprimitur quoad ipsam spirationem, quae sit Filio communicata a Patre. In priori autem modo loquendi propositum est directe significare ordinem originis inter duas personas spirantes, quod Pater est fons primordialis (προκαταρκτικὴ αἰτία), a quo sicut essentia ita vis spiratrix est communicata Filio; unitas vero principii non explicite ipsis particulis a Patre per Filium, sed potius in significatione subiecti (Deus Pater et Deus Filius) continetur. Patres igitur occidentales in formula ipsis solemni, qua dicunt processionem ex Patre et Filio, directe enuntiant adversus Arianos unitatem essentiae ac spirationis, et includunt distinctionem personarum adversus Sabellianos; orientales in formula ipsis frequentiori processionis ex Patre per Filium directe enuntiant distinctionem et ordinem personarum spirantium ad exclusionem Sabellianismi et ad repellendam calumniam ab Arianis non semel intentatam confusionis personarum, simulque includunt unitatem principii adversus haeresim Arianam. Confer quae diximus de formula occidentali: «una substantia in tribus personis», comparate cum formula orientalium: «una essentia in tribus hypostasibus» (supra p. 120. nota).

Ceterum vidimus orientales etiam amplecti formulam: ex Patre et Filio; nec deesse Latinos, qui aeque suscipiant alteram ex Patre per Filium; qui immo non minus disserte adstruant processionem principaliter a Patre, eodem sensu quo orientales Patrem dicunt principium primordiale προκαταρκτικὴν αἰτίαν (supra p. 450. 456. seq.). Videlicet licet Filius etiam ad intra sit principium (ἀρχή), non tamen est sine principio (ἄναρχος), et ideo in comparatione cum Patre neque προκαταρκτική; sed ἄναρχος καὶ αἰτία προκαταρκτικὴ solus Pater est, Filius est ἀρχή, Spiritus Sanctus ad intra non est principium personae alterius. Hoc pulcherrime dixit Gregorius Naz. or. 42. al. 32. n. 15. «Principii expers, et principium, et qui est cum principio, unus est Deus.... Nomen principii experti est Pater, principio Filius, ei qui cum principio (nomen) Spiritus Sanctus; natura autem tribus una nempe Deus. Unio vero est Pater, ex quo et ad quem referuntur, qui ordine procedunt» ⁴ 2°. Si contextus ipsi Patrum inspiciantur ac modus, quo docent processionem Spiritus Sancti a Patre per Filium, de eorum sensu ac consensu cum Patribus occidentalibus nullus relinquitur dubitandi locus.

Nam a) non solum simpliciter processionem dicunt a Patre per Filium, sed directe declarant, sibi sermonem esse de immanente et aeterna processione personae Spiritus Sancti, quae sit per Filium, adeoque non solum de missione ad extra. Aiunt enim, Spiritum Sanctum procedere per Filium essentialiter, secundum essentiam, natura, naturaliter. Vide testimonia in locis citatis supra p. 438.

b) Describunt ipsam hanc processionem, quid sit; communicari nimirum naturam a Patre per Filium Spiritui Sancto. «Qualem scimus proprietatem (relationem) esse Filii ad Patrem, eandem Spiritum Sanctum ad Filium habere comperiemus; et quemadmodum Filius dicit: omnia quae Patris sunt, mea sunt (utique per originem immanentem Filii a Patre); ita haec omnia per Filium etiam in Spiritu esse (pari ergo ratione per originem immanentem) reperiemus» ⁵ Athanas. ep. 3. ad Serap. n. 1. «Naturalis bonitas et essentialis sanctitas et regalis dignitas a Patre per unigenitum in Spiritum permanat» Basil. de Spir. Sancto c. 18. n. 47. «Cum spiritus naturaliter (φυσικῶς) per Filium procedat, ut proprius eius Spiritus, cum omnibus quae perfecte habet, accipere dicitur (in Scripturis), quae sunt Filii» Cyrill. in Io. p. 929. 930.

c) Declarantes processionem Spiritus a Patre per Filium dicunt, secundum ordinem originis inter divinas personas Filium esse medium inter Patrem et Spiritum Sanctum ita, ut solus Filius sit a solo Patre, Spiritus vero non a solo Patre sed a Patre per Filium; atque ideo Filius sit proxime ex Patre, Spiritus per ipsum qui est proxime ex Patre. Unde aiunt, ordinem esse inter personas, ut «sola cogitatione secundum rationem principii Filius praeintelligatur hypostasi Spiritus Sancti» (Nyss. contr. Eunom. I. p. 164); Patrem esse causam (αἴτιον) Spiritus Sancti, «sed per Verbum intermedium» διὰ μέσου δὲ τοῦ Λόγου (s. Maxim. l. quaest. et dubior. q. 34); atque hoc sensu characterem personalem proprium Spiritus Sancti esse, quod «post Filium et cum ipso manifestatur, ac Filius per se ipsum et secum ipso Spiritum manifestat» (Basil. ep. 38. al. 43. n. 4). Sed de hac Patrum doctrina inferius seorsum agemus.

d) Comparationes omnes, quibus ss. Doctores processionem Spiritus ex Patre per Filium frequenter illustrant, exhibent Spiritum Sanctum procedentem aeque ex Filio, ita ut simul ostendant virtutem spiratricem esse in Filio communicatam a Patre. «Pater est sol, Filius radius, Spiritus splendor»; «Pater fons, Filius fluvius, Spiritus rivus»; vel «Pater scaturigo, Filius fons, Spiritus aqua»; «Pater radix, Filius frutex, Spiritus fructus»; «Filius flos, Spiritus odor ex flore» (Cyrill. dialog. VI. p. 593); «Filius mel, Spiritus dulcedo»; «Filius ignis, Spiritus calor»; «Filius aqua, Spiritus refrigeratio»; «Filius os Patris, Spiritus ex ore halitus»; «Filius mens Patris, et Sapientia Patris et veritas Patris veri, Spiritus ex mente et Spiritus Sapientiae et Spiritus veritatis»; «Filius vita, Spiritus virtus (ἐνέργεια) ipsius Filii». Vide citationes passim in superioribus, cf. etiam Emum Hergenroether Animadv. in Photii mystag. § II. n. 6. (Migne PP. GG. CII. p. 422).

Ex omnibus manifestum est, quam inique Marcus Ephesius in Florentino Concilio recusaverit subscribere definitioni, in quam reliqui graeci Episcopi cum latinis consenserunt. «Hoc sacro universali approbante Concilio definimus, ut haec fidei veritas ab omnibus Christianis credatur et suscipiatur, sicque omnes profiteantur, quod Spiritus Sanctus ex Patre et Filio aeternaliter est, et suam essentiam suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio, et ex utroque aeternaliter. tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit; declarantes, quod id, quod ss. Doctores et Patres dicunt, ex Patre per Filium procedere Spiritum Sanctum, ad hanc intelligentiam tendit, ut per hoc significetur, Filium quoque esse secundum Graecos quidem causam (αἰτίαν), secundum Latinos vero principium subsistentiae Spiritus Sancti (ἀρχὴν τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπάρξεως) sicut et Patrem. Et quoniam omnia quae Patris sunt, Pater ipse unigenito suo gignendo dedit praeter esse Patrem, hoc ipsum quod Spiritus Sanctus procedit ex Filio, ipse Filius a Patre aeternaliter habet, a quo etiam aeternaliter genitus est» Harduin. IX. p. 422. 986.

II. Ex usu illo frequentiori Patrum graecorum distinguendi ordinem personarum Patris et Filii in ipsa doctrina de processione Spiritus Sancti, et ex studio explicite semper declarandi Patrem ut fontem primordialem Trinitatis (κορυφή, ῥίζα, πηγὴ τῆς θεότητος, ἄναρχος ἀρχή, προκαταρκτικὴ αἰτία) factum est, ut inde a saeculo VII. aliqui Graeci putaverint, ex modo loquendi Patrum significationem nominis causa seu principium αἰτία, et particulae ἐξ, saltem ubi agitur de processionibus internis, iam determinatam esse ad Patrem solum designandum, qui est principium primordiale προκαταρκτικὴ αἰτία ⁶. Quo posito sane nec Filius αἰτία seu principium primordiale Spiritus Sancti, nec Spiritus Sanctus ex Filio, sed tantummodo iuxta formulam, in sensu quo diximus determinatam, ex Patre per Filium procedere, ab eis dici poterat. Modus hic intelligendi locutiones veterum Patrum sane nimis exclusivus, per se quidem errorem dogmaticum nullum adhuc continet, poterat tamen praebere et reipsa deinde praebuit schismaticis occasionem errandi, seu potius pigmento aliquo obducendi errorem in ipso dogmate. Duo sunt scriptores graeci, unus VII., alter VIII. saeculi, qui ea qua dictum est significatione nomen αἰτία et particulam ἐξ acceperunt.

In Conc. Florentino a Graecis productum est fragmentum ex epistola s. Maximi ad Marinum presbyterum Cypri (Hard. IX. p. 306.; Opp. s. Maximi T. II. p. 68. sqq.; ex interpretatione Anastasii Bibliothecarii apud Galland. XIII. p. 38. cf. eiusdem Anastasii ep. ad Ioan. diacon. ib. p. 31; Lequien. Damascen. dissert. I. n. 10) ⁷. Refert ibi Maximus, Constantinopolitanos monotheletas reprehendisse tantummodo duo in litteris synodicis Romani Pontificis, a quo condemnati erant, unum «circa divinam incarnationem, quod scripserit, Dominum, ut est homo, esse absque peccato primi parentis» (ἄνευ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας) ⁸; alterum vero, quod ad rem nostram pertinet, accusabant, «quoniam dixit, Spiritum Sanctum procedere etiam ex Filio» ἐκπορεύεσθαι δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ⁹.

In hominibus qui sententiam clarissimam, quo docetur Christum esse absque corruptione peccati, poterant detorquere ad sensum alienum, non est mirum, quod etiam huic alteri de processione ex Filio repererint calumniam, quae cuiusmodi fuerit, ex responsione Romanorum intelligitur, ut a Maximo refertur.

In primis quoad modum loquendi respondebant, tum Patres latinos tum s. Cyrillum dixisse Spiritum Sanctum procedere ex Filio. Quoad rem ipsam vero aiebant, se non ignorare Patrem esse αἰτίαν, videlicet principium sine principio tum Filii per generationem tum Spiritus Sancti per emissionem (ut vertit Anastasius ἐκπόρευσιν activam). Sed quando dicitur Spiritus Sanctus procedere etiam ex Filio, intelligi processionem ex Patre per Filium, ut scilicet spiratio activa a Patre sit in Filio communicata, sicque omnia quae sunt Patris, sint etiam Filii, et Filius sit vere Patri consubstantialis, quae consubstantialitas destrueretur, si Filio negaretur actus spirationis communicatus a Patre. «Et primo quidem consonantia latinorum Patrum testimonia protulerunt (Romani), praeterea etiam Cyrilli Alex. ex eius sacra lucubratione, quam scripsit in s. Joannem Evangelistam; ex quibus ostenderunt, se Filium non facere causam (αἰτίαν) Spiritus Sancti; unam enim Filii ac Spiritus Sancti causam Patrem noverunt, alterius quidem per generationem, alterius vero per processionem (κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν); sed ut per eum (per Filium) prodire significarent, atque hac ratione essentiae unitatem et omnimodam aequalitatem demonstrarent» ¹⁰ s. Max. l. c.

Vere itaque dici potest, quod Anastasius Bibliothecarius (ep. ad Ioan. diacon. Galland XIII. p. 31) ait de s. Maximo: «et nos et Graecos edocet, secundum quiddam procedere et secundum quiddam non procedere Spiritum Sanctum ex Filio», non procedere scilicet ex Filio tamquam ex persona prima per virtutem spiratricem non communicatam, procedere vero per Filium, qui est persona secunda, et ideo, virtute spiratrice communicata a Patre, unum cum Patre principium Spiritus Sancti ¹¹ Ceterum s. Maximus, ubi suam sententiam directe exponit, disserte docet, Spiritum Sanctum ita esse naturaliter Spiritum Filii, sicut est naturaliter Spiritus Patris, atque adeo eandem esse relationem Spiritus Sancti ad Filium, quae est ad Patrem, «quia essentialiter ex Patre per Filium genitum ineffabiliter procedit» ¹² Quaest. 63. in Script. Opp. T. p. 238. Eadem verbis iisdem repetit in solutione 53. dubiorum ad Achridae (Bulgariae) regem; sed ibi post verba, «essentialiter ex Patre per Filium genitum ineffabiliter procedit», ad strictiorem adhuc declarationem processionis internae, haec adiungit: «non potest ergo sectio aut divisio concipi ullo modo, quasi aut Pater sine Filio (quia aeternaliter generatur) aut Filius sine Spiritu (quia aeternaliter procedit) intelligatur (οὐκ ἔστιν οὖν ἢ τὸν Πατέρα χωρὶς τοῦ Υἱοῦ ἐννοηθῆναι, ἢ τὸν Υἱὸν χωρὶς τοῦ Πνεύματος); sed est ineffabilis quaedam et incomprehensibilis in his tum unitas tum distinctio» ibid. p. 671. Non minus clare in loco paulo superius citato rem explicat per comparationem. Querit, cur non possit dici Pater et Christus Sancti Spiritus, cum tamen dicatur sicut Spiritus Dei, ita Spiritus Christi. Responsio haec est. «Mens quemadmodum rationis (verbi in mente expressi) ita etiam fons est spiritus (vocis), sed per intermediam rationem; et sicut non possumus dicere rationem (verbum internum) esse vocis (originem habere ex voce), ita neque Filium possumus dicere esse Sancti Spiritus» (quia nempe Spiritus habet originem ex Filio). Dicimus Spiritum Filii; sed non vicissim, quia Filius non procedit ex Spiritu» ¹³ (quaest. et dubior. q. 34. ibid. p. 313). Confer doctrinam Augustini descriptam supra p. 408.

Ex iisdem principiis iam etiam intelligitur sensus s. Joannis Damasceni, qui alter est auctor saec. VIII. negans processionem dici ex Filio, sed constanter simul affirmans, esse ex Patre per Filium. Ait quippe Damascenus Fid. Orthod. l. I. c. 8: «Patrem ex aliquo esse non dicimus, sed ipsum Filii Patrem appellamus; Filium item nec causam ¹⁴ nec Patrem dicimus, verum potius eum ex Patre esse ac Patris Filium. Denique Spiritum Sanctum et ex Patre esse et Patris Spiritum dicimus; ex Filio vero Spiritum non dicimus, Filii tamen Spiritum appellamus; si quis enim Spiritum Christi non habet, ait divinus Apostolus, hic non est eius; et per Filium apparuisse nobisque communicari profitemur ¹⁵. Insufflavit enim, inquit, et dixit discipulis suis: accipite Spiritum Sanctum. Perinde ut in sole quidem est et radius et splendor; ipse enim fons est radii et splendoris, atque per radium splendor nobis communicatur» Damasc. l. c. In eo quod dicit, Spiritum apparuisse per Filium, includi processionem aeternam, ostendunt tum testimonia Scripturae tum similitudo, quibus utitur; ex iisdem enim solent Patres processionem aeternam Spiritus Sancti per Filium demonstrare (cf. supra, p. 450. 452. 473). Vide etiam homil. in Sabb. sanct. n. 4. T. II. p. 817.

Porro Damascenus ipse saepe doctrinam de processione Spiritus Sancti per Filium disserte declarat. «Novi, Patrem esse solum superessentialem..... ipse est Verbi abyssus, genitor Verbi et per Verbum productor manifestantis Spiritus...... Spiritus Sanctus est absconditorum deitatis manifestans virtus Patris, ex Patre quidem per Filium procedens..... Spiritus Patris utpote ex Patre procedens; nullus enim motus (ὁρμή motus vitalis, vel actus voluntatis cf. Marium Victorin. supra p. 453) est sine Spiritu. Et Filii Spiritus est, non quod per ipsum ex Patre procedit; solus enim Pater causa est» (primordialis) ¹⁶ Damascen. de divin. nominibus T. I. p. 148. His gemina habet dialog. contr. Manich. n. 5. p. 432; ep. ad Iordan. n. 28. p. 497.

Quo posteriore loco repetit, quod dixerat s. Basilius (supra p. 429. 430). «Spiritus Sanctus est ex Patre per Filium et Verbum procedens; non tamen filiationis modo (οὐχ υἱικῶς δέ)... Si enim Spiritus Filius Filii est, habebit et ipse Filium, et ille alium, sicque in infinitum». Quae manifesto ostendunt, Damascenum intellexisse processionem per Filium tamquam per principium producens Spiritus Sancti; neque enim aliter dicere potuit: si processio ex Patre per Filium (quam confitetur ac docet) esset filiationis modo, inde consequens fore, Spiritum esse Filium Filii. Lege Bessarion. de Process. Spiritus Sancti p. 261 sqq. (inter opusc. aurea); et in orat. dogmat. (Hard. IX. p. 350. sq.) ¹⁷

« Sententia catholica Patrum graecorum consentientium cum Patribus latinis clarissime elucet ex comparatione, quam instituunt relationis Spiritus Sancti ad Filium cum relatione Filii ad Patrem; namque 1° Filium solum ex solo Patre et proxime ex Patre, Spiritum Sanctum vero non ex solo Patre sed interposito Filio ac per Filium originem habere docent; 2° omnibus iisdem nominibus et locutionibus quibus relatio originis Filii ad Patrem exprimitur, describunt etiam relationem Spiritus Sancti ad Filium, excepta fere sola appellatione Filii, geniti, et generationis ».

I. Velut character distinguens personae Filii a Patribus traditur, quod ipse solus est ex solo, h. e. ab una persona Patris procedens. Unde Spiritus Sancti personalem characterem hoc ipso aiunt distingui a proprietate Filii, quod Spiritus non iam ex solo Patre sed ex Patre per Filium procedit. S. Basilius ubi data opera notiones distinguentes personarum declarat, incipiens a persona tertia ita loquitur. « Quoniam Spiritus Sanctus..... a Filio quidem pendet ¹, quocum indivulse simul concipitur, a Patre vero ut a causa pendens esse (subsistere) habet, unde et procedit; hic est notionalis character eius proprietatis hypostaticae, quod post Filium (cf. supra th. XXXIII.) et cum ipso manifestatur, et ex Patre subsistentiam habet. Filius autem, qui ex Patre procedentem Spiritum per se ipsum et secum ipso manifestat, solus unigenite ex ingenita luce effulgens ² nullam in proprietate notionum communitatem habet cum Patre aut cum Spiritu Sancto. Qui vero est super omnia Deus (Pater, vide supra p. 154), praecipuam quandam notam habet suae hypostaseos, quod esse Patrem et a nulla causa subsistere solus habet » Basil. ep. 38. al. 43. n. 4.

Commentarium ad hanc Basilii doctrinam habemus ab eius fratre Gregorio Nysseno tum l. I. cont. Eunom. tum ep. ad Ablab. locis descriptis supra p. 431. Docet ibi Gregorius disserte, distinctionem inter personas divinas nominatimque inter Filium et Spiritum Sanctum nullam esse nisi ratione principii, quod una originem habet ab altera; pendere itaque Spiritum Sanctum a Filio eo sensu, quo Filius esse habet a Patre. Tum differentia inter processionem Filii et Spiritus Sancti a Patre docetur esse ea, quod persona secunda Filius est ex prima persona proxime (προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου), h. e. nulla alia persona interposita, et ideo Filius est unigenitus, i. e. genitus ex unica persona prima; contra Spiritus Sanctus persona tertia et ipse quidem est ex prima persona sed non proxime h. e. non ex sola prima persona, verum per secundam ex prima seu, ut ait Nyssenus, interposita persona secunda, quod dixerat Basilius manifestatione Spiritus Sancti « post Filium ». Alio loco per comparationem hoc idem declaravit Nyssenus. Trinitatem, ait, esse « velut unam flammam in tribus lampadibus distinctam, verum ita, ut primam flammam supponamus esse causam luminis tertii, ex communicatione per lumen medium accendendo extremum ³ (Patrem scilicet esse principium personae tertiae, eo quod per secundam personam Filium communicat naturam eandem personae tertiae Spiritui Sancto) Nyss. orat. de Spir. S. n. 6. edit. Card. Mai (VV. PP. Nova Bibl. T. IV. Migne T. XLV. p. 1307).

Hinc fit, aiunt tum Gregorius tum Basilius, ut a) solus Filius sit ex unica persona (τὸ μονογενὲς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένει = μόνος μονογενῶς ἐκλάμψας); Spiritus enim iam non ex una sed ex duabus est personis. Unde b) ut Nyssenus loquitur, persona tertia est etiam ex prima sed ex prima per secundam mediam (ἐκ τοῦ πρώτου διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας ὡς ἀπεργασθείσας τὸ πνεῦμα τῆς οὐσιώδους πρὸς τὸν πατέρα σχέσεως — ἅπτεται τοῦ τρίτου φωτὸς εἶναι τὴν πρώτην φλόγα, ἐκ διαδοχῆς διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν). Hoc idem dixerat Athanasius: « Spiritus ex Patre procedere dicitur, quia effulget ex Verbo, quod ex Patre esse in confesso est »; et Basilius: « Spiritus indivulse cum Filio concipitur, et Filius Spiritum ex Patre procedentem per se ipsum et secum ipso manifestat solus unigenite effulgens ».

Mihi certe hac Athanasii, Basilii, Gregorii comparatione inter relationem Filii ad solum Patrem ut ad principium, et inter relationem seu, ut loquuntur, pendentiam Spiritus Sancti non ex solo Patre sed ex Patre per Filium et interposito Filio (τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας) videtur non minus clare et ex parte etiam distinctius proponi Pater et Filius ut unum principium Spiritus Sancti, quam dum ab Epiphanio, Cyrillo aliisque Patribus et ab ipsis Basilio et Gregorio (supra p. 477. sqq.) simpliciter docetur, Spiritum Sanctum procedere ex Patre et Filio, habere esse ex Filio sicut ex Patre.

Solum remanet declarandum, quid sit et quo sensu intelligi debeat illa interpositio (μεσιτεία) Filii inter Patrem et Spiritum Sanctum, ac processio velut mediata ex Patre. Si processio ex Patre diceretur mediata eo sensu, quod ex Patre sit Filius et ex solo Filio deinde Spiritus Sanctus, hic sane esset error gravissimus subvertens totam oeconomiam SS. Trinitatis, et coincidens tandem cum haeresi Pneumatomachorum, qui hoc modo asserebant processionem Spiritus Sancti ex solo Filio, hocque ipso unitatem naturae trium personarum partim disserte negabant, partim positis iis principiis consequenter defendere amplius non poterant. Patres itaque, qui hanc ipsam haeresim directe oppugnantes ad declarandam unitatem naturae illum ordinem inter personas tam sollicite defenderunt, sane absurde eo sensu intelligerentur.

Neque vero sensus genuinus in illis locutionibus est obscurus. Sicut natura ita operatio omnis ad extra una est indistincta et communis tribus personis; nihilominus tamen Pater appellatur causa primordialis, Filius operans, Spiritus Sanctus perficiens; Pater dicitur per Filium in Spiritu Sancto operari. Quae omnes locutiones indistinctam unitatem operationis supponunt et solam distinctionem inter personas enuntiant, quod natura et proinde potentia atque operatio in Patre est non communicata, in Filio communicata a Patre, in Spiritu Sancto communicata ab utroque. Sic ergo etiam spiratio ad intra una est communis Patri et Filio, sed a Patre communicata Filio. Unde sicut tres personae non creant quatenus distinctae sunt, sed quatenus sunt unus Deus et ideo unus creator, adeoque non sine errore Gnostico vel Ariano dici posset Deus Pater mediatus solum creator per Filium; ita etiam Pater et Filius non quatenus distincti sunt, sed quatenus natura sub formali ratione virtutis spiratricis seu dilectionis fecundae unum sunt, spirant Spiritum Sanctum, et ideo sunt unus spirator; nec proinde minus immediate Pater quam Filius est principium Spiritus Sancti.

At si non spiratio ipsa una communis, sed distinctio et ordo personarum attendatur, quarum est spiratio, Pater non spirat Spiritum Sanctum nisi supposita generatione Filii. Est enim Spiritus Sanctus fixo ontologico ordine tertia non autem simul cum Filio secunda persona, et ideo Filius aeternaliter generatus praeintelligitur aeternae processioni Spiritus Sancti. Quoniam igitur ordine originis prius intelligitur generatio Filii ex solo Patre, attento hoc ordine recte potest dici Filius « proxime ex primo »; et quoniam Pater non spirat Spiritum Sanctum nisi supposita communicatione vis spiratricis in secundam personam genitam, ideo rursum ratione huius ordinis personarum recte potest dici Spiritus Sanctus procedere « per illum, qui est proxime ex primo » (διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου). (Vide modum concipiendi supra th. XXVI. n. I; XXVII; XXIX. n. II.) ⁴.

Hinc intelligitur, quomodo ll. cc. Filius dicatur medius inter Patrem et Spiritum Sanctum, alibi vero a Patribus frequenter Spiritus Sanctus praedicetur medius inter Patrem et Filium (Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐν μέσῳ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ s. Epiphan. Ancor. n. 8). Videlicet si spectetur ordo personarum, Filius persona secunda est medius inter primam ex qua generatur, et tertiam quae nonnisi supposito Filio et ex Patre per Filium procedit; sicque PP. aiunt, « non Verbum per Spiritum sed Spiritum per Verbum Patri coniungi, quia a Filio accipit » Athanas. contr. Arian. or. III. n. 24. Si vero consideratur una spiratio communis Patri et Filio, seu una Patris ad Filium, Filii ad Patrem dilectio, cuius terminus immanens productus est Spiritus Sanctus; amor subsistens ac Spiritus Sanctus potest dici et a Patribus dicitur medius inter Patrem et Filium, eodemque sensu dicitur ab Augustino et aliis PP. « unitas amborum » (supra p. 366. 367. 455), a s. Bernardo. « osculum commune » Patris et Filii, imperturbabilis pax, gluten firmum » (supra p. 364), et « quod ab utroque procedat, indissolubile vinculum Trinitatis » s. Bernard. in Pentec. serm. 3. n. 2.

II. In Scriptura et Patribus multiplicia sunt nomina Filii Dei relativa ad Patrem, quibus directe quidem significatur eius origo a Patre et adsignificatur modus originis per generationem; sic dicitur Verbum, Sapientia, figura (χαρακτήρ), imago, virtus, splendor Patris. Sunt nomina alia, quibus directe et expresse significatur modus processionis per generationem, ut ipsa nomina Filius, unigenitus, generatio. Iam vero priora illa omnia transferuntur a Patribus nominatim graecis ad significandam relationem Spiritus Sancti ad Filium, ubi manifestum est et a Patribus ipsis indicatur, retineri solum significationem directam originis seposita significatione modi originis. Quod quia in nominibus altero loco memoratis fieri nequit, ideo manent propria solius secundae personae genitae, et numquam usurpantur ad exprimendam relationem Spiritus Sancti.

a) Docent Patres velut principium generale: « talem ordinem et talem naturam habet Spiritus ad Filium, qualem habet Filius ad Patrem » ⁵ Athanas. ep. I. ad Serap. n. 21.; Basil. cont. Eunom. l. V. T. I. p. 304.

b) Speciatim deinde exceptis, ut dixi, nominibus Filii, geniti, unigeniti quae manent propria secundae personae ex peculiari modo processionis per generationem, reliquas omnes appellationes designantes relationem originis Filii ad Patrem seu Filii processionem ex Patre, iidem Patres graeci assumunt ad exprimendam relationem Spiritus Sancti ad Filium.

Filius est Verbum, mens expressa (ὁ νοῦς) et ratio Patris (supra p. 165. sqq.); pariter Spiritus Sanctus a ss. Basilio et Cyrillo dicitur Verbum Filii, mens Filii (supra p. 410. 430).

Filius est imago Patris, figura (χαρακτήρ) substantiae eius; vicissim Spiritus Sanctus a Gregorio Thaumaturgo, Athanasio, Basilio, Cyrillo dicitur Filii imago, imago naturalis, sigillum naturae Filii, forma Filii ⁶ (supra p. 409. 427. 447. 471).

Filius est splendor Patris, lumen de lumine; Spiritus Sanctus splendor Filii, lumen tertium (p. 427. 473). Item Filius est vultus Patris ut expressio eiusdem; vicissim Spiritus Sanctus dicitur vultus Filii (Cyrill. in Io. p. 787. vide Petav. VIII. c. 7. n. 6. 7). Filius dicitur Sapientia et virtus Patris: Spiritus Sanctus ab Athanasio (ad Serap. I. n. 25.), Cyrillo (dialog. VII. p. 593) appellatur Spiritus Sapientiae et virtutis velut odor ex flore, vivens virtus Filii viventis. Filius tum Sap. VII. 25. tum a PP. (supra p. 289) describitur ut « vapor (ἀτμίς) virtutis Dei et emanatio quaedam claritatis; » pariter a Cyrillo (Thesaur. p. 338) Spiritus Sanctus dicitur procedere « ex essentia Filii velut ex aqua vapor » (ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὥσπερ ἐξ ὕδατος ἀτμίς).

De Filii consubstantialis relatione ad Patrem ut ad suum principium a plurimis Patribus intelligitur illud Christi dictum: Pater maior me est (Io. XIV. 28). « Non dixit melior me est.... sed maior, non aliqua magnitudine aut tempore, sed propter nativitatem ex ipso Patre » Athanas. contr. Arian. or. I. n. 58. Atqui idem Athanasius eodem sensu originis ibid. n. 50 declarat Filium maiorem Spiritu Sancto. Coram Iudaeis, inquit, Christus loquens ut Filius hominis Spiritum Sanctum indicavit maiorem se spectato secundum humanitatem; at « discipulis suam divinitatem maiestatemque ostendens, nec amplius se minorem Spiritu Sancto, sed maiorem et aequalem esse significans ⁷ dedit Spiritum Sanctum, et dixit: accipite Spiritum Sanctum ».

Certe quando haec dicuntur ad exprimendum ordinem Filii ad Patrem, nemo dubitat, quin relatio originis significetur et processio Filii ex Patre; ergo cum Patres graeci eadem omnia transferunt ad describendum ordinem Spiritus Sancti ad Filium, non aliud possunt significare quam processionem ex Filio.

c) Hinc etiam Eunomiani aliique Ariani obiiciebant et Patres ipsi quaerunt, si haec omnia non minus vere dicuntur de relatione Spiritus ad Filium, quam de relatione Filii ad Patrem, cur Spiritus Sanctus non sit Filius Filii? Quae quidem vel ipsa quaestio esset absurda, nisi tum haeretici intellexissent tum Patres ratam ac fixam habuissent doctrinam catholicam eo sensu, quod Filius est principium Spiritus Sancti. Id Patres in sua responsione quoque manifestissimum reddunt; neque enim respondent negando suppositum, quod scilicet Filius sit principium Spiritus Sancti; sed immo inculcant, rationem cur Filius Filii non sit, non utique esse ex defectu processionis, « non quod Spiritus non sit ex Deo per Filium, tamquam Verbum Filii et imago Filii » Basil. supra p. 430.; « non genitus, non nomine Filii appellatus, sed tamen ex eadem essentia Patris ac Filii Spiritus Sanctus » Epiphan. Ancor. n. 7. 8.; « Spiritus Sanctus ex Patre per Filium, non tamen filiationis modo » Damasc. ep. ad Iordan. n. 28 (cf. Athanas. ad Serap. I. n. 25.; Gregor. Naz. or. 31. al. 37. n. 7-9): verum huius rei vel nullam aliam rationem dandam esse aiunt, quam quod in Scriptura et universa revelatione procedens Spiritus non dicitur Filius; vel dant rationem, quia non ab uno sed a duobus procedit, Filius autem duorum ne in humanis quidem datur (ut plerumque disputat Augustinus); vel generatim dicunt, quia praeter generationem extat alius modus processionis, et quia hoc alio non autem modo filiationis procedit Spiritus, ideo non esse nec dici Filium Filii ll. cc.

« Quando Ariani et Semiariani Pneumatomachi affirmabant, Spiritum Sanctum non procedere a Patre per communicationem essentiae divinae, sed esse creaturam productam a Filio aut per Filium, 1° sanctis Ecclesiae Doctoribus sive seorsum singulis sive in Conciliis directe declaranda erat processio a Patre atque neganda ea, quam haeretici inducebant, productio per Filium; quo utroque capite demonstrato non solum non negant processionem a Filio sicut a Patre per communicationem divinae naturae, sed hanc processionem a Filio assumunt velut consectarium ab adversariis quoque concedendum. Quare 2° etiam videtur doctrina Theodori Mopsuesteni et Theodoreti quoad hoc caput sensu catholico explicanda, ubi in oppositione contra sensum Macedonianum negant, Spiritum Sanctum a Filio vel per Filium existentiam habere ».

I. Aliquamdiu post Concilium Nicaenum a factione Arianorum expresse negantium divinitatem Filii multi discesserunt, quin tamen fidem catholicam in Concilio definitam amplecti vellent, qui Filium aiebant se confiteri verum Deum, substantia similem Patri (ὁμοιούσιον); consubstantialem (ὁμοούσιον) tamen Patri appellare recusabant. Ex his Semiarianis orti sunt Pneumatomachi a suo duce etiam Macedoniani appellati, qui explicitam et directam impugnationem mysterii SS. Trinitatis transtulerunt ad doctrinam de Spiritu Sancto. Filium concedebant esse ex Patre genitum et ideo esse Deum de Deo; Spiritum Sanctum negabant esse ex Patre processione substantiali, et ideo negabant esse Deum; sed principium Spiritus Sancti docebant esse Filium productione creatrice. Sine ambagibus hanc sententiam iam proposuerat Eusebius. « Solus quidem ipse unus Deus et Pater Domini Nostri Iesu Christi dici queat; Filius vero unigenitus Deus, qui est in sinu Patris; Paracletus autem Spiritus neque Deus neque Filius, quoniam non aeque ac Filius ex Patre genesim accepit; sed est unum aliquod eorum quae per Filium facta sunt, quoniam omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil » De eccles. theol. l. III. c. 6. Hanc ipsam haeresim incusant Athanasius, Basilius, Gregorius Nyss. et Nazianzenus ceterique PP. saeculi IV. et V. « Fidem Nicaeae a Patribus definitam simulant se profiteri, re autem vera eam negant pervertentes tesseram consubstantialis (τὸ ὁμοούσιον), et iidem blasphemantes in Spiritum Sanctum, dum dicunt, eum creaturam esse et rem factam per Filium productam » (καὶ τὸ πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι) Athan. ad Iovin. Imp. n. 1. Eadem utique de Spiritu Sancto erat sententia ipsorum Arianorum eo solum discrimine, quod apertis verbis dixerunt « ingeniti creaturam Filium, unigeniti vero Paracletum » (Eunomius apud Basil. l. II. n. 33). Eunomio respondet Basilius inter cetera: « nulla virtus (ἐνέργεια) Filii divisa est a Patre, nec quidquam realitatis inest Filio, quod sit alienum a Patre; omnia enim, ait ipsemet, mea tua sunt et tua mea sunt; quomodo ergo (Eunomius) causam Spiritus unigenito soli attribuit? » ib. n. 24. Vide Ambros. de Spir. Sanct. l. I. c. 2; Damasum Pontif. ep. ad Paulin. n. 3. ed. Coustant. p. 511. 518; Philast. haeres. 67. 68.

In hac doctrina haereticorum tria distingui possunt. Nimirum a) Spiritus Sanctus non est ex Patre, et ideo non est Deus; b) Spiritus Sanctus est a Filio seu, quod pro eodem habent, est per Filium; c) est a Filio per creationem. Primum caput haeretici directe et praecipue intendebant; alterum assumebant velut clarum ex Scripturis et ab ipsis Catholicis admissum; sed ut congrueret haeresi, sensu detorto intelligebant de processione Spiritus a Filio per creationem, quod dicimus tertium caput haereseos. Propriae rationi errorum accommodandus erat oppositus modus expositionis et defensionis fidei catholicae. Quod primum et praecipue spectabant Patres in illa controversia, erat demonstratio deitatis Spiritus Sancti, et ideo demonstratio processionis ex substantia Patris. Alterum caput, quod Spiritus est a Filio, ss. Doctores numquam simpliciter negabant; sed immo ex communi hoc principio inferebant, Spiritum quia est ex Filio, esse etiam ex Patre. At sensus, quo catholici Doctores et quo haeretici intelligebant processionem a Filio, diversissimus est. Catholici in fide divinitatis Spiritus Sancti videbant, processionem a Filio esse non per creationem sed ex substantia Filii, et hanc processionem intelligebant esse aeque ex Patris ac Filii substantia, quae una est; haeretici contra in negatione processionis a Patre excludebant processionem ex substantia Filii, et includebant processionem a Filio per creationem.

Hunc igitur dicimus, ad praesens quod adtinet, fuisse statum quaestionis et modum disputandi contra Pneumatomachos. SS. Patres processionem Spiritus Sancti a Filio (in significatione generica, quod Spiritus est a Filio) semper asserunt ut dogma et principium commune utrique parti (cf. Bessarion. orat. dogm. Hard. Concil. T. IX. p. 343). Inde vero ad expositionem fidei catholicae et confutationem duplicis erroris, quo haeretici docebant Spiritum non esse ex Patre, et esse a Filio per creationem, ss. Doctores progrediuntur tribus modis.

1°. Ex communi principio, quod Spiritus procedit a Filio, inferunt et demonstrant, necessario etiam procedere a Patre, tum ex insito ordine relationum, quia Filius ipse est a Patre, tum ex disserta doctrina Scripturae, quia sicut dicitur Spiritus Filii ita dicitur Spiritus Patris et Spiritus Dei. Haec argumentatio ubivis obvia est apud Patres in illa controversia praecipuos defensores doctrinae catholicae, Athanasium, Basilium, Nyssenum, Cyrillum. Ne testimonia coacervemus, revocentur in memoriam solum ea, quae citavimus in superioribus thesibus. « Patris est Spiritus, qui dictus est Filii, siquidem ipse Filius ait: Spiritus veritatis, (i. e. Filii iuxta Athanasium et multos alios Patres), qui a Patre procedit » Athan. ad Serap. ep. 3. n. 1. « Ex Patre procedere dicitur, quia a Verbo quod ex Patre esse conceditur, effulget » id. ad Serap. ep. 1. n. 20. « Dei quidem Verbum Filius est, Verbum autem Filii Spiritus... et cum Verbum sit Filii, proinde Dei (Patris) est » Basil. contra Eunom. V. p. 304. « Spiritus Sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse attestatione confirmatur; si quis enim Spiritum Christi non habet, hic non est eius: igitur Spiritus ex Deo et Dei Spiritus est » Greg. Nyss. serm. III. in or. domin. « Sicut proprius est Filii Spiritus, naturaliter et in ipso existens et per ipsum procedens, ita et Patris » Cyrill. in Io. p. 910. etc. Porro ut convincant, modum processionis esse per communicationem naturae non per creationem, assumunt praeter processionem Spiritus a Filio principium aliud a Semiarianis concessum, quod Filius procedit a Patre non per creationem, sed ut Deus de Deo. Hoc posito ostendunt ex Scripturis, ordinem Spiritus ad Filium esse eundem qui est Filii ad Patrem, et proinde processionem Spiritus a Filio esse per communicationem naturae; si ergo adversarii confitentur vere Filium esse Deum, Deum etiam fateantur Spiritum Sanctum. Ita Athanas. ep. I. ad Serap. et Basilius l. V. contr. Eunom. ¹ et alibi.

In toto hoc disputandi modo Patribus solemni duo animadvertenda sunt maxime opportuna, si quid schismaticorum ingenio intolerabiliter sophistico mederi posset. Primum, quod haeretici supponunt et Patres assumunt ut principium commune et certum penes omnes Christianos, est processio personae Spiritus Sancti a Filio, h. e. quod ipsa persona Spiritus a Filio existentiam et esse habet; non autem agitur de donis, de missione, de effectibus Spiritus Sancti ad extra, quae dicantur esse etiam a Filio. Neque dicitur processio etiam a Filio vel ex substantia Filii eo solum sensu, quod (ut schismatici absurdissime dicunt) Spiritus est Filio consubstantialis; hanc enim consubstantialitatem Pneumatomachi negant, Catholici vero ex processione substantiali tamquam ex ratione et causa consubstantialitatem demonstrant, codem modo quo ex generatione Filii demonstrant eum esse ὁμοούσιον Patri. Alterum animadversione dignissimum est, quod in hac diuturna et gravissima pugna pro fide catholica contra Pneumatomachos processio Spiritus Sancti a Filio assumebatur a Patribus ut notissima nec indigens demonstratione polemica, quamvis ad abundantiam eam soleant confirmare et illustrare ex locis s. Scripturae. Directe enim demonstrare intendunt processionem a Patre et inde divinitatem Spiritus Sancti, atque ad hanc demonstrationem assumunt processionem Spiritus a Filio ut principium notius et sensu generico concessum ab ipsis adversariis.

2°. Modus alter disputandi is est, ut PP. data quidem opera demonstrent processionem Spiritus Sancti a Patre, de qua directe erat quaestio, simul vero velut inclusam et ex illa facile intelligendam coniungant processionem a Filio. Ad argumentum haereticorum, quod Spiritus Sanctus vel est Filius Dei vel creatura, responsionem audivimus s. Basilii. « Cur Spiritus non dicatur Filius Filii? Non quod non sit ex Deo per Filium, sed ne Trinitas putetur multitudo infinita (in qua sint Filii ex Filiis).... Propterea ex Deo esse Apostolus aperte quidem praedicavit, quoniam Spiritum qui ex Deo est, accepimus; et quod per Filium effulsit, manifestum reddidit, Spiritum Filii ipsum nominando sicut et Dei, et appellando mentem Christi sicut Spiritum Dei » Basil. contr. Eunom. V. p. 305. « Quandoquidem Spiritus Sanctus procedit ex Patre et Filio, manifestum est, ipsum divinae esse essentiae, essentialiter in ipsa et ex ipsa procedentem » Cyrill. Thesaur. p. 345. Sed huc adferri possent testimonia fere omnia citata, ubi expressam Patrum doctrinam proposuimus.

3°. In eo quem diximus statu quaestionis, praesertim quando scopus Ecclesiae erat non argumentando confutare sed solum directa oppositione doctrinae catholicae errores authentice condemnare, ut in symbolis et definitionibus Conciliorum, nihil opus erat explicita declaratione processionis a Filio; sed immo directa oppositio postulabat solummodo professionem duplicis capitis negati a Pneumatomachis: professionem videlicet processionis ex Patre, et divinitatis Spiritus Sancti. Ita Concilium oecumenicum II. anno 381. adversus Pneumatomachos celebratum professionem symboli Nicaeni « credimus.... et in Spiritum Sanctum », declaravit hac altera formula directe opposita duplici illi errori: « credimus in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, qui ex Patre procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, qui locutus est per Prophetas », vel retenta constructione graeca, ut vertit Dionysius Exiguus: « credimus... et in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et glorificandum, qui locutus est per sanctos Prophetas » ².

Patres itaque in hoc symbolo³ contra primum caput haereticorum, quod Spiritus Sanctus non procedit ex Patre, explicite definiunt dogma: « qui ex Patre procedit ». Duplici alteri capiti, quod Spiritus procedit a Filio et procedit creatus, solum opponunt professionem divinitatis: « in Spiritum Sanctum Dominum, vivificantem, qui cum Patre et Filio simul adoratur »; hoc ipso ergo partem alteram, processionem inquam a Filio, cui nihil contrarium statuunt, suscipiunt ut verissimam, dummodo intelligatur processio quae Deum decet (θεοπρεπής), ut loquitur s. Cyrillus (in Ioan. p. 929). Res est manifesta, si attendatur ad indolem haereseos, cui symbolum opponitur. Eam descripsimus paulo ante ex Patrum testimoniis, eodemque modo declarat Patriarcha Ioannes Beccus. Interrogatio erat schismaticorum: « cur ss. Patres II. Concilii sacrum symbolum Nicaenum explicantes, divinitatem quidem Spiritus Sancti expresse posuerunt; de processione vero eius dixerunt consona Evangelio: qui ex Patre procedit; et non addiderunt etiam illud ex Filio? » Respondet Beccus post alia plura: « verissima causa, cur ss. Patres in processione Spiritus Sancti non addiderunt Filium, illa est, quod quidem haeretici (illi ipsi quippe, contra quos symbolum opponitur) diebant et sentiebant, Spiritum Sanctum ex solo Filio procedere » (Hunc sensum haereticorum probat deinde Beccus ex testimonio s. Basilii et Iustini Episcopi Siciliae). Igitur haeretici asserebant Spiritum ex Filio et non ex Patre. Sancti vero id, quod negabant haeretici, explicite praedicarunt in symbolo, dicentes: « qui ex Patre procedit; nam procedere ex Filio, haeretici concedebant, nec erat in hoc cum ipsis controversia » (Becc. in dictis SS. inter opusc. aurea p. 155. sqq.).

Ceterum in professione processionis ex Patre intellectam fuisse processionem simul ex Filio, ut Pater et Filius spiratione unum sunt, satis constat ex doctrina et testimoniis Patrum, quae adduximus. Immo discimus ex Epiphanio, ipsi symbolo Constantinopolitano uberiorem explanationem in multis Ecclesiis orientis addi consuevisse, in qua explicita mentio fieret, quod Spiritus Sanctus sicut procedit ex Patre, ita credendus sit etiam esse ex Filio. Post expositam enim symboli formulam, quam eandem esse diximus cum Constantinopolitana, Epiphanius adfert aliam paulo explicatiorem (cf. Tract. de Incarnatione th. XVII.), de qua ita loquitur. « Vos (in Ecclesia Suedrorum Pamphyliae) et nos et omnes orthodoxi Episcopi et summatim tota sancta Ecclesia catholica adversus ingruentes haereses consentanee cum fide illorum ss. Patrum (Nicaenos intelligit) paulo ante exposita, ita iniungimus praesertim ad sanctum lavacrum accedentibus, ut profiteantur et dicant: Credimus in unum Deum » etc. In hoc iam symbolo professio Constantinopolitana de Spiritu Sancto ita declaratur: « et in Spiritum Sanctum credimus, qui locutus est in lege, et praedicavit in prophetis, et descendit ad Iordanem, loquitur in Apostolis, habitat in Sanctis. Ita vero in ipsum credimus, quod scilicet est Spiritus Sanctus, Spiritus Dei, Spiritus perfectus, Spiritus Paracletus, increatus, qui ex Patre procedit, et accipit atque esse creditur ex Filio »⁴ Ancorat. n. 121. p. 124. Quo sensu Spiritus dicatur accipere ex Filio iuxta Io. XVI. 14. 15. declarat alterum incisum: ex Filio esse creditur ἐκ τοῦ Υἱοῦ πιστευόμενον⁵. Hic igitur in symbolo, quod saec. IV. in oriente institutioni catechumenorum et confirmationi fidelium adversus artes haereticorum destinatum erat et in multis Ecclesiis usurpatum, habemus expressam declarationem: Spiritus procedit ex Patre, et ex Filio esse creditur fide revelata et ab omnibus profitenda. Insuper professio haec est in symbolo, quod exhibetur velut uberior et sine controversiis recepta explanatio formulae simplicioris: qui ex Patre procedit; in hac ergo ipsa tam Pastores quam fideles processionem ex Filio non exclusam sed inclusam intelligebant et disserte profitebantur.

II. Expositâ iam indole controversiae et secundum hanc considerato modo disputandi ss. Patrum adversus Pneumatomachos, locus hic proprius esse videtur examinandi, utrum et quo sensu aetate vigentis illius haereseos scriptores aliqui ecclesiastici negaverint, Spiritum Sanctum procedere aut esse ex Filio. Usque ad VIII. saeculum nullum est vestigium talis negationis in monumento aliquo, quod non aliunde tam a Photianis quam a Catholicis haberi debeat pro haeretico vel suspecto. Nominantur tamen qui primi negaverint processionem a Filio, Theodorus Mopsuestenus huiusque discipuli Nestorius et Theodoretus, quando hic contra s. Cyrillum causae Nestorii patrocinabatur. Possemus sane sine dispendio haec prima initia hosque natales haeresi Photianae concedere; neque enim auctoritate hominum, quorum vel nomina ipsa vel saltem scripta totius Ecclesiae anathemate infamata sunt, neque ex silentio Ecclesiae cum primum talis negatio audita est, infirmabitur umquam communis sensus et consensus, qui tum illo ipso tempore tum antecedente ac subsequente aetate ex universo modo loquendi et disputandi ss. Patrum in relatione Spiritus Sancti ad Filium sicut ad Patrem manifestissime constat. Silentium Ecclesiae in hypothesi qua loquimur, ad hoc unum revocaretur, quod dum tota attentio et contentio Patrum et Conciliorum unice dirigebatur ad proscribendam haeresim negantem Verbi incarnationem et unitatem hypostaticam Dei hominis, obiter iniectus error in alio omnino dogmate, de quo nulla adhuc audita fuerat controversia et ideo nulla specialis instituta inquisitio, tunc a Patribus transmissus esset sine directa oppugnatione et explicita damnatione, ne attentio ab obiecto principe, quod adversarii maxime voluissent, ad aliud diverteretur. Non igitur necessitas aliqua ad defensionem catholicae doctrinae seu ratio dogmatica, sed eruenda veritas in historia dogmatum seu potius haereseon nos inducit ad examinandum sensum, quo tres illi seu potius duo scriptores saeculi V. negaverint, Spiritum Sanctum procedere ex Filio seu per Filium. Quoniam tamen viri gravissimi iique multi omnino opinantur, Theodorum et consequenter Nestorium ac Theodoretum (saltem quamdiu Nestorio favebat) praeformasse istam haeresim, quam deinde Photius in sua factione diffudit et obfirmavit, omnia quae in hac parte historiae theologicae dicturi sumus, per modum quaestionis examini ac arbitrio lectorum subiecta volumus.

1°. Theodori et Nestorii⁶ fuisse hanc sententiam, non aliunde eruitur quam ex symbolo, quod a Charisio presbytero delatum ad Concilium Ephesinum ab hoc ipso et ab aliis deinceps Conciliis ac Patribus damnatum est nominatim ob haeresim Nestorianam de Verbi incarnatione in eo comprehensam. Professio ista Theodorum habuit auctorem, a Nestorio vero eiusque sectatoribus usurpabatur ad suam haeresim propagandam, de qua re satis diximus in Tract. de Incarnat. th. XXIV. Porro in prima parte symboli, quae agens de Trinitate ad quaestionem praesentem pertinet, contextus ita habet. Primum brevis est expositio fidei de Patre et Filio omnino orthodoxa; tum sequitur multo prolixior et manifesto polemica declaratio de Spiritu Sancto in hunc modum. « Et in Spiritum Sanctum (credimus), qui est ex Dei substantia, non tamen est Filius; est vero Deus existens essentia, utpote qui est eiusdem essentiae, cuius est Deus et Pater, ex quo secundum essentiam est; nos enim, inquit (Apostolus), non spiritum mundi accepimus sed Spiritum qui ex Deo est, separans (Apostolus) illum ab universa creatura, Deoque coniungens, ex quo secundum essentiam est peculiari sibi ratione et diversa ab omnibus creaturis, quas non secundum essentiam sed causalitate creationis ex Deo esse credimus; et neque Filium eum credimus, neque per Filium existentiam accepisse⁷. Profitemur autem Patrem perfectum persona, et Filium similiter, parique modo Spiritum Sanctum⁸, retentâ doctrinâ pietatis, ut Patrem et Filium pariterque Spiritum Sanctum non tres aliquas differentes essentias credamus, sed unam identitate deitatis agnoscendam » (Conc. Mansi T. IV. p. 1348).

In hac expositione nemo non videt, auctorem symboli ob oculos habuisse et directe oppugnare doctrinam Pneumatomachorum illius aetatis. Negabant illi, ut paulo ante ostendimus, processionem Spiritus Sancti ex Patre, et ideo simul negabant eius divinitatem; hoc ego caput utrumque sicut ss. Patres vindicaverant, ita et Theodorus in primis proponit et maxime urget. Immo ne de scopo symboli in hac parte dubium ullum supersit, evidenter in eo spectatur ipse proprius ac peculiaris modus argumentandi Pneumatomachorum. Vidimus hunc modum peculiaris sophismatis a s. Basilio descriptum. Spiritus Sanctus, aiebant, si est ex substantia Dei, eo ipso est Filius; si vero, ut ipsi Catholici fatentur, non est Filius, remanet ut sit creatura. Huic ipsi dilemmati symbolum, de quo agimus, opponit doctrinam catholicam sententiis et paene verbis iisdem, quibus Basilius contr. Eunom. l. V. l. c., Gregorius Naz. or. 31. (al. 37) n. 7-11. aliique usi sunt. Alterum modum peculiarem argumentandi, cui Origenes occasionem praebuit (supra p. 446), deducebant illi haeretici ex verbis Io. I. 3: « omnia per ipsum facta sunt », inter quae omnia comprehensum aiebant etiam Spiritum Sanctum. Ita referunt Basilius contra Eunom. V. p. 308., Ambrosius Philastrius, Damasus locis citatis initio huius theseos. Exemplum huius argumentationis habes penes Eusebium loco, quem ibidem citavimus. Spiritum Sanctum itaque, dicebant, sicut cetera omnia creata a Filio et per Filium existentiam accepisse. Iam vero qui huic propositioni simpliciter contradictoriam statuit: Spiritus Sanctus non accepit existentiam per Filium; is non iam universim negat processionem Spiritus ex Filio, sed solum negat acceptionem existentiae in sensu adversariorum, h. e. productionem per creationem. Cum igitur haec prima pars symboli, maxime vero professio de Spiritu Sancto ex tota sua conformatione et ex peculiari modo enuntiationum evidenter spectet haeresim Eunomianam et Semiarianam, eique directe opponatur; nulla est ratio, cur incisum hoc ultimum aliter intelligatur quam ut contradictorium haeresi, contra quam dirigitur; adeoque ut negans existentiae acceptionem modo, quo Pneumatomachi eam affirmabant, non autem illo sensu quo Patres omnes huius aetatis in eadem hac controversia contra haereticos processionem Spiritus Sancti a Filio supponebant et dissertissime docebant. Non sine ratione igitur Emmanuel Calecas (Bibl. Max. PP. T. XXVI. p. 409) in hoc capite de Spiritu Sancto orthodoxum censuit istud symbolum, cuius ipse auctorem Nestorium putavit; nec nisi neglecto statu quaestionis et modo disputandi contra Pneumatomachos saec. IV. et V. Patribus communissimo Garnerius potuit Calecae interpretationem dicere violentam (Opp. Marii Mercatoris T. II. p. 256). Theodorum, quem alibi (in Tract. de Incarnat. th. XXIV.) certissime huius symboli auctorem esse demonstravimus, in doctrina de processione Spiritus Sancti a Filio orthodoxum fuisse, nunc post edita eius commentaria in epp. Pauli liquido constare sentit et contendit Card. Mai, quamvis ipse symbolum de quo agimus, in hac ipsa doctrina censeat haereticum esse et ideo Theodoro abiudicandum (Card. Mai Spicileg. Roman. T. IV. p. 525). Ad Rom. VIII. 11. ita commentatur Theodorus. « Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est eius... quod si Spiritus eius qui suscitavit Iesum a mortuis, habitat in vobis... Prius dicens (Apostolus) Spiritum Christi, rursum dicit: Spiritus suscitantis Christum habitat in vobis, progrediens a Christo ad Patrem, non aliud quam hoc manifeste docens, quod ex Filio etiam Spiritus non alienus a paterna deitate est⁹; et quibus (Filio et Spiritui Filii) una est virtus, his omnino etiam essentia cum Patre coaeterna est. Congruenter enim vero ait, inhabitante Spiritu Sancto et mortificato peccato proposita esse certantibus praemia, quorum primum et maximum fuerit resurrectio a mortuis ». Non quidem affirmo, his verbis immediate et disserte enuntiari: ex Filio est Spiritus, quamvis Eminentissimus editor ita locum intellexisse videatur, cum hanc subiicit notam: « animadverte testimonium satis, ut spero, evidens de processione Spiritus Sancti a Filio, praesertim si conferatur aliud Nysseni a me editum Script. Vet. T. VII. p. 6. » Sed ad confutandos Pneumatomachos, quorum doctrinam ex superioribus novimus, ita argumentatur Theodorus: Paulus docet, Spiritum Filii hoc ipso, quod est Filii, esse etiam Spiritum Patris (progrediens a Christo ad Patrem). At Spiritus est Filii, quia est a Filio, ut concedunt et contendunt Pneumatomachi; est autem a Filio ita, ut sit una virtus, et proinde una essentia, quod probatur quia Spiritus inhabitat iustis, et est causa remissionis peccati et gloriosae resurrectionis. Iam vero Paulus docet, eodem modo esse Spiritum Patris, quo est Spiritus Filii. Ergo sicut est Filii, quia est a Filio in unitate virtutis et essentiae, ita est a Patre in unitate virtutis et essentiae, cum alioquin concedentibus adversariis Pneumatomachis una sit virtus et essentia Patris ac Filii. Igitur spectata doctrina, quam Theodorus impugnat, sensus verborum: « Paulus manifesto docet, quod ex Filio etiam Spiritus non est alienus a deitate paterna », ultimatim revocatur ad hunc: ex Filio qui non est alienus a deitate paterna et cuius est Spiritus, habet Spiritus, ut etiam ipse non sit alienus a deitate paterna, ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἀλλότριον τῆς πατρικῆς θεότητός ἐστι. Hoc eodem modo vidimus superius (p. 505. 506), etiam ss. Patres illius aetatis assumere processionem a Filio ut argumentum, quo demonstrent contra Pneumatomachos processionem a Patre et divinitatem Spiritus Sancti. Merito itaque Card. Mai ex hoc loco potuit inferre consensum Theodori cum Patribus pugnantibus adversus Pneumatomachos.

Non tamen dissimulo, ab hac sive Emi Maii sive nostra interpretatione dissentire alios, inter quos est Em. Card. Hergenroether (Photius T. I. p. 687).

2°. In eundem sensum intelligi posse videtur Theodoretus. Locus qui proferri solet, ut ostendatur, processionem Spiritus Sancti ex Filio simpliciter a Theodoreto fuisse negatam, exstat in eius oppugnatione anathematismorum Cyrilli ad anath. IX. Cum s. Cyrillus ibi dixisset, Spiritum Sanctum esse Spiritum proprium Iesu Christi, Theodoretus, sane inique et sophistice agens in tota illa impugnatione, suspicionem iniecit, utrum Cyrillus forte sensu Macedoniano Spiritum dixerit proprium Filii, quod scilicet non a Patre sed a Filio tantummodo esset, idque ita, ut non esset eiusdem essentiae cum Patre et Filio. Indicat hanc suam iniquissimam opinionem seu potius calumniam Theodoretus ipsemet in ep. ad monasteria contra Cyrillum (quae recitata est in synodo V. Act. V.), ubi agens de illo anathematismo IX. Cyrilli ait: « blasphemat vero et Sanctum Spiritum, non ex Patre ipsum procedere dicens secundum Domini vocem, sed ex Filio esse; iste Apollinarii seminum fructus est¹⁰ , appropinquat vero Macedoni malignae culturae » Auctuar. Garnerii Opp. Theodoreti T. V. p. 62. Hac iam suspicione praestructa anathematismum IX. ita impugnat: « siquidem Spiritum proprium Filii et eiusdem cum eo naturae et ex Patre procedentem dixit, simul confitebimur et tamquam piam suscipiemus vocem; si vero, tamquam ex Filio aut per Filium existentiam habet¹¹, hoc ut blasphemum et impium reiiciemus. Credimus enim Domino dicenti: Spiritus qui ex Patre procedit, et sacratissimo Paulo dicenti similiter: nos autem... accepimus Spiritum qui ex Deo est » (Opp. T. IV p. 718). Videlicet blasphemum erit, si negetur Spiritus procedere ex Patre, et si dicatur a Filio aut per Filium creatione habere existentiam, quod utrumque pertinet « ad Macedonii malignam culturam ». Alibi distinctius ait Theodoretus: « secundum execrandos haereticos Spiritus Sanctus ex Deo per Filium creatus est », διὰ τοῦ Υἱοῦ δεδημιουργῆσθαι (in Rom. VIII. 11). Ita etiam s. Cyrillus intellexit Theodoreti calumniam. In apologia enim huius anathematismi scripta contra Theodoretum, in primis quidem insistit dogmati, de quo directe agebatur, quod una hypostasis est Iesus Christus Deus et homo; huius proprius est Spiritus Sanctus, per quem tamquam per suam non per alienam virtutem perfecit miracula. Tum vero a) indignabundus reiicit calumniam, quasi ipse umquam putasset Spiritum Sanctum non consubstantialem Patri et Filio: « nam quod S. Trinitas est consubstantialis, uniusque virtutis et operationis, non per vestrum demum sermonem didicimus, sed plenissime edocti sumus ex divinitus inspirata Scriptura ». b) Contra alteram calumniam, quasi suspectus ipse esset cum Macedonianis de negata processione Spiritus Sancti a Patre, quando dixit in anathematismo Spiritum Sanctum proprium Filii Iesu Christi, respondet: « proprius est ipsius (Iesu Christi Filii) Spiritus Sanctus sicut utique etiam Dei ac Patris; operatur enim per Spiritum sicut Pater ita et ipse (Io. X. 32.; XIV. 10.; Matth. XII. 28).... operationem per Spiritum ad se et ad Patrem referens propter identitatem essentiae » (Mansi T. V. p. 58). Cyrillus igitur in verbis illis Theodoreti: « Spiritum ex Filio aut per Filium existentiam habere, ut blasphemum reiicimus », non aliud intellexit, quam quod sibi strueretur calumnia, quasi cum Macedonianis Spiritum Sanctum dixisset creatum a Filio, atque ita cum iisdem haereticis negasset Spiritum consubstantialem Patri et procedentem ex substantia Patris; non autem verba Theodoreti intellexit ita, quasi is communem omnium Patrum illius et antecedentis aetatis doctrinam de processione Spiritus ex Filio et per Filium dixisset blasphemam. Ex his autem nunc obiter fiat iudicium de intolerabili sophismate schismaticorum, qui dicunt, Cyrillum monitu Theodoreti a sententia de processione Spiritus Sancti ex Filio discessisse. Ut nihil dicam de eo, quod s. Pater in operibus scriptis post calumnias Theodoreti dissertissime profitetur processionem a Patre Filioque (vide Lequien Damascenic. dissert. I. n. 5. 6): inspiciatur sola apologia anathematismi. Dixerat Spiritum Sanctum proprium Filii; Theodoretus movet suspicionem, ne forte id dixerit sensu accedente ad « Macedonii malignam culturam », quod scilicet Spiritus procedat a solo Filio, et non sit consubstantialis Patri et Filio. Cyrillus in apologia reiicit primum calumniam negatae consubstantialitatis; tum inter pauca commata quinquies repetit, quod dixerat in anathematismo, Spiritum Sanctum esse proprium Iesu Christi Filii Dei; sed ad repellendam suspicionem, quasi putaret illum a solo Filio procedere, addit, eodem modo esse Spiritum proprium Filii sicut est proprius Patris. Ubi evidenter supponit, etiam ab adversario illud esse proprium intelligi relative dictum ratione processionis. Quod ad abundantiam Cyrillus adhuc ipse disserte declaravit. Post apologiam contra Theodoretum scriptam ante Concilium Ephesinum (vid. Garnerium in Opp. Marii Mercatoris T. II. p. 132), in Concilio ipso postulantibus Patribus suos anathematismos exposuit. Iam ibi, quod anath. IX. dixerat, Iesum Christum Filium Dei per Spiritum Sanctum proprium divina signa (miracula) patrasse, ita explicat: « unigenitum Dei Verbum homo factum etiam sic mansit Deus, estque omnia quae Pater, eo solo excepto, quod est esse Patrem; et Spiritum Sanctum qui ex ipso est et ei essentialiter immanet, habens proprium divina signa operabatur »¹². Spiritum itaque, ait Cyrillus, esse proprium Filii, quia ex ipso est processione immanente et communicatione essentiae. Id vero inde probat, quod Filius omnia habet communia cum Patre excepta sola formali ratione paternitatis; est ergo Spiritus Sanctus ex Filio sicut ex Patre, quatenus Patris et Filii una communis est virtus spirandi.

Quamvis vero is, quem ostendimus, videatur esse sensus Theodori et Theodoreti, non ideo negamus modum eorum loquendi hac in re esse obscurum, ex quo appareat, in eorum mente nondum fuisse claram et distinctam notionem processionis Spiritus Sancti a Filio sicut a Patre, quatenus Pater et Filius unum sunt spiratione. Hic tamen defectus profundioris intelligentiae dogmatis multum differt ab eius explicita negatione, et pro ea aetate, ubi nulla adhuc subtilior polemica inquisitio fuerat necessaria, excusari posset. At simul manifestum est, quantopere hisce hominibus eruditis quidem, sed in aliis certe capitibus ingenio nimis praefidenti a sana doctrina deviis, praestiterint ss. Doctores secura ac limpida fide et explicatione intimorum penetralium mysterii SS. Trinitatis in relatione Spiritus Sancti ad Patrem et Filium, Athanasius, inquam, Basilius, Nyssenus, Epiphanius, Cyrillus, ut nihil dicam de Patribus latinis, Hilario, Augustino, Leone, Fulgentio et ceteris deinceps.

« Photiani pro sua doctrina, qua negant Filium cum Patre esse unum principium Spiritus Sancti, nullum omnino habent sive Scripturae sive Traditionis testimonium. Quatenus vero doctrinam penes Patres tam graecos quam latinos universalem eludere conantur, manifestis cavillationibus utuntur ».

In hac thesi examinamus fundamenta, quibus schismatici suum dogma confirmare utuntur, ut in comparatione cum veritate quam hucusque demonstravimus, non solum eorum infirmitas intelligatur, sed ex ipsa omnimoda inanitate et sophistica indole argumentorum, ad quae se illi recipiunt, doctrinae catholicae lux maior accedat. Duplex ex ipsa rei natura esse deberet argumentorum classis; postulantur argumenta, quae possumus dicere alia positiva et directa, alia polemica. Primo enim eis suum dogma per se et absolute demonstrandum esset in revelatione contentum; deinde demonstrandum esset comparate cum doctrina Ecclesiae catholicae, h. e. solvenda eis essent argumenta, quibus doctrinam catholicam ostendimus in universa praedicatione ecclesiastica comprehensam. Revera schismaticorum velitationes ad hunc duplicem ordinem revocari possunt. Primum ergo dicemus de argumentis positivis, quibus utuntur vel uti possunt ad demonstrationem sui dogmatis, tum de impugnatione polemica, qua impetunt Catholicorum fundamenta.

I. Doctrina de qua quaeritur, potest spectari dupliciter: a) quod Spiritus Sanctus procedit ex Patre; b) quod procedit ex Patre solo ad exclusionem Filii ita, ut non procedat ex Patre et Filio, quatenus virtute et actu spirationis unum sint. De illo priori controversia erat cum Pneumatomachis Arianis et Semiarianis, illudque ex Scripturis, ex definitionibus Conciliorum, ex constanti et universali doctrina totius antiquitatis christianae, ex intima oeconomia Trinitatis, ut ea in revelatione proponitur, manifestissimum est. Non igitur hac affirmatione, quod Spiritus Sanctus a Patre procedit, continetur doctrina, quam Catholici negent et quae schismaticis defendenda sit velut dogma sibi speciale, quo discrepent a Catholicis; sed doctrina, qua Catholicis opponuntur, et quam suis argumentis contra Catholicos defendere conantur, longe est alia, ea scilicet quae enuntiatur in altero capite, quod Spiritus Sanctus procedat a Patre ita, ut non procedat simul a Filio. Quamdiu ergo solum demonstrant affirmationem, Spiritum Sanctum procedere a Patre, argumenta eorum sunt invicta et omnibus Catholicis communia adversus Pneumatomachos; sed nihil omnino pertinent ad ostendendam veritatem doctrinae, cuius ipsi defensionem contra Catholicos susceperunt. Eodem fere modo Ariani et Sabelliani demonstrabant evidenter ex Scripturis, unum esse Deum, et Patrem esse hunc unum verum Deum; at non haec affirmatio erat, qua discrepabant a Catholicis, sed demonstrandum fuisset Arianis quidem, Patrem esse unum verum Deum ita, ut Filius non sit idem unus verus Deus; Sabellianis autem, Patrem esse unum verum Deum ita, ut Filius hoc ipso quod natura non distinguitur, neque hypostasi distinguatur a Patre.

Atqui 1°. facto ipso et inspectis disputationibus schismaticorum patet ipsis oculis, totam demonstrationem positivam sui dogmatis tandem revocari ad hoc unum et solum, ut ex Scriptura, ex Conciliorum definitionibus et Patrum consensu proponant et expoliant affirmantem doctrinam, Spiritum Sanctum procedere a Patre. At hoc dogma ex fontibus revelationis testatissimum et in confesso apud omnes Catholicos nec explicite enuntiat, ut per se constat, nec implicite continet ullo modo doctrinam peculiarem illam, qua schismatici dissident ab Ecclesia catholica. Sane enim ex hoc fidei articulo, quod Pater est principium Spiritus Sancti, non magis consequitur, Filium non esse unum cum Patre principium eiusdem Spiritus, quam ex eo quod Patrem credimus Deum, credimus creatorem coeli et terrae, credimus mittere Spiritum Sanctum etc., consequens sit, Filium non esse unum cum Patre Deum et creatorem universi et principium missionis Spiritus Sancti, ut sane schismatici ipsi sine haeresi Ariana negare non possunt.

Revera Macarius, qui hac nostra aetate omnia schismaticorum argumenta in suum usum convertit, et forma qua potuit efficaciori, adornavit, in toto prolixo tractatu de Spiritus S. processione nihil prorsus aliud demonstravit quam hoc unum, Spiritum S. procedere a Patre. Ex Scripturis (P. 127 sq.) non profert nec potest proferre testimonium ullum praeter istud: « Spiritus veritatis qui a Patre procedit ». Atqui non hoc erat demonstrandum; sed testimonium quaeritur, in quo dicatur Spiritus Sanctus non procedere a Filio, cuiusmodi nullum exstat. Quod vero deinceps (p. 330 sq.) conatur in alienum sensum detorquere textus Scripturae, quibus dicitur Spiritus accipere omnia a Filio, esse Spiritus Filii, mitti sicut a Patre ita a Filio; hoc artificium, etiamsi concederentur omnia quae comminiscitur, non constitueret positivam demonstrationem dogmatis Photiani, de qua nunc quaerimus. Si enim concederemus id, quod falsissimum esse demonstravimus, in Scripturis non contineri doctrinam de processione Spiritus ex Filio, inde perperam inferretur, quod Macarius et generatim Photiani contendunt, hanc doctrinam non esse veram aut revelatam; sed tantummodo consequens foret, ex Scripturis neque negationem, ut est evidens, neque affirmationem, ut ex hypothesi et ad hominem nos concederemus, posse desumi; adeoque consulendam esse traditionem, quam et Photiani ut thesaurum revelatae doctrinae agnoscunt, aut saltem ex suis principiis agnoscere deberent. Revera Macarius cum non potuerit non videre Photianam exclusionem argumento ex Scripturis plane destitutam, tentavit demonstrandi artem ex traditione, ut doctrina in monumentis antiquitatis christianae nobis conservata est. Hic saepe quidem suis verbis repetit thesim demonstrandam: Spiritus S. a solo Patre procedit. At in testimoniis quae per quinquaginta fere paginas (p. 345-390) ex symbolis, Conciliis, Patribus congerit licet avulsa ex contextu, quandoque fraudulenter truncata, aut falsa interpretatione in alium sensum detorta, nullum est vestigium istius processionis a solo Patre, ad quam probandam adferuntur; sed (si excipias tria ex Damasceno, Maximo et Theodoreto, de quorum sensu diximus suis locis) in iis omnibus sola enuntiatur thesis catholica: Spiritus Sanctus procedit a Patre; Pater est fons ac principium non Filii dumtaxat sed etiam Spiritus Sancti. Hanc autem veritatem certissimam proponere velut probationem dogmatis Photiani, quo Spiritum a solo Patre et non a Filio (ut Pater et Filius unum sunt) procedere contra professionem catholicam statuunt; profecto perinde est quod paulo ante dixi, ac quando Ariani probationem veritatis quod Pater est Deus et Deus unus est, venditabant velut demonstrationem suae haereseos, qua Filium et Spiritum Sanctum negabant esse Deum. Res est ita per se evidens, ut Macarius ceterique theologi Photiani potius farragine citationum nihil ad scopum spectantium suis sectatoribus imponere quam probationem instituere voluisse videantur. Quid enimvero faciant, quum se promittunt consensum antiquitatis cum sua doctrina probaturos testimoniis, et testimonia pro eadem suppetunt nulla, sed tantummodo pro dogmate minime controverso de Spiritus Sancti processione a Patre.

Hinc etiam in Concilio Florentino, ubi ante unionem omnibus collectis viribus Graeci suam sententiam probare conabantur, totam vim demonstrationis ad hoc tandem unum argumentum revocatam esse nec aliud ullum suppetere, testatur Bessarion. « Obtendebamus igitur argumentum, inquit, incipientes ab ipsis Apostolis et omnibus sacris Conciliis, horumque et omnium orientalium Sanctorum dictis usi sumus, quibus ostenditur, non quidem Spiritum a Filio non procedere; huiusmodi enim dictum nullum habemus, ut ipse nosti, nisi unicum illud Damasceni ubi ait: Spiritum Filii dicimus, ex Filio autem non dicimus; aliis vero omnibus dictis hoc tantum ostenditur, Spiritum Sanctum ex Patre procedere, non autem ex Filio non procedere. His itaque prolatis putabamus demonstrasse, falsum esse ex Filio Spiritum Sanctum procedere. Latini vero ad haec omnia unum et commune dederunt responsum: omnia esse vera, seque idem sentire. Namque credunt etiam ipsi, Sanctum Spiritum ex Patre procedere; hoc enimvero non est contrarium eorum dogmati. Hoc enim quod est ex Patre procedere, neque contradictorium neque contrarium est ei, quod est procedere ex Filio. Si enim horum alterutrum esset, tunc uno affirmato alterum tolli necesse esset; nunc vero nihil obstat, quominus et procedere ex Patre verum sit, et verum procedere ex Filio. Veluti si dicamus Spiritum Sanctum mitti a Patre, alius vero quispiam dicat, Spiritum mitti a Patre et Filio, et utrumque verum est, nec unum alteri repugnat. Si igitur Sancti dicerent, Spiritum ex Patre solo procedere vel ex Filio non procedere, posset esse aliqua ratio dicendi, nos (Catholicos) falsum sentire; cum vero neutrum horum ullus unquam dixerit, illud quod dicitur procedere ex Patre, non tollit processionem ex Filio » Bessar. de Spiritu Sancto (opusc. aur. p. 208. 294); cf. Hug. Etherian. l. II. c. 16. sqq.

Iam quoniam et verissimum est, Spiritum Sanctum procedere ex Patre, et in hoc ipso, ut in th. XXXIV ostendimus, implicite continetur processio etiam ex Filio, qui Patri consubstantialis unum est cum Patre in omnibus, ubi non obviat relationis oppositio; idcirco potuit Ecclesia per plura saecula in symbolo profiteri adversus Pneumatomachos processionem ex Patre sine explicita mentione processionis ex Filio, et potuit eandem formam symboli Graecis permittere in ipso Concilio Florentino, postquam fidem suam in processionem ex Patre et Filio publice et authentice declaraverant. Ceterum quod in duplici dogmate (processionis a Patre, et unitatis Filii cum Patre in omnibus excepta paternitate et filiatione, simul assumpto revelato ordine personarum) implicitum est, id vidimus in Scripturis ipsis et in intellectu catholico etiam explicitum, atque in praedicatione ecclesiastica orientis non minus quam occidentis declaratum et disserta professione sancitum. Quid ergo absurdius et impudentius fingi potest, quam hanc totam consensionem et professionem processionis ex Patre et Filio exclusam velle per sententiam verissimam quidem processionis a Patre, in qua ipsa illa prior ac distinctior professio iam continetur implicita?

2°. Quod spectat paucissima illa documenta, in quibus solis aliquo sensu dicitur, Spiritum non procedere ex Filio, vel non accepisse existentiam a Filio aut per Filium; ex iis, si omnia concederentur schismaticis quae velint, nihil umquam aliud confici posset, quam haec duo, incunabula haeresis Photianae fuisse coniuncta cum Nestorianismo, in eodem errore fuisse unum alterumve doctorem catholicum, cui nec solemnis aliqua definitio innotuerat nec ante diligentiorem polemicam inquisitionem sensus dogmatis satis adhuc liquidus erat. Hoc utrumque plures theologi catholici omnino concedunt; at ex iis quomodo quaeso Photiani traditionem divinam sui dogmatis demonstrabunt? Imo quomodo haec communem consensum orientalium et occidentalium in doctrina de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio, et in isto consensu traditionem ac explicationem catholicam labefactare aut obscurare possent? Ceterum si non per concessiones ad hominem sed ex rei veritate agatur, documentum in quo negatio processionis ex Filio in sensu schismaticis peculiari enuntiaretur, nullum omnino exstat ante schisma Photianum editum, saltem quod non schismatici ipsi aliunde agnoscere debeant pro haeretico vel suspecto. Documenta huiusmodi damnata, in quibus aliquo quidem sensu negatur, Spiritum Sanctum vel a Filio aut per Filium existentiam accepisse vel procedere ex Filio, sunt symbolum Theodori adoptatum a Nestorianis, contradictio Theodoreti adversus anathematismos Cyrilli, Monotheletarum impugnatio epistolae synodicae Romani Pontificis ¹, de quorum omnium valore et sensu diximus in thesibus XXXVI. et XXXVIII. Quid vero censendum sit de sophistica contorsione schismaticorum, quando asserere audent, Cyrillum et Concilium Ephesinum approbasse in sensu Photiano negationem Theodoreti, quatenus Spiritus Sanctus dicatur existentiam accepisse ex Filio vel per Filium, constat ex dictis p. 517. seqq. Lege opusculum Leonis Allatii inscriptum: Vindiciae Synodi Ephes. et S. Cyrill.

Inter scriptores catholicos vidimus duos tantummodo esse, unum VII. alterum VIII. saeculi qui, non ut ex eis aliquid contra communem ceterorum consensum probetur, sed ut explicentur et cum reliquis in concordiam redigantur, in medium adduci possunt. S. Maximus fatetur, ex ss. Patrum doctrina demonstrari processionem ex Patre et Filio; declarat vero, non ideo negari Patrem solum esse fontem primordialem Trinitatis, atque habito respectu ordinis personarum formulam, qua dicitur procedere Spiritus Sanctus ex Patre et Filio, eundem habere sensum ac alteram, qua dicitur procedere ex Patre per Filium (supra th. XXXVI. n. II). Unicus inter omnes est Ioannes Damascenus saeculo VIII., qui hunc modum loquendi negantem adhibuit, Spiritum Sanctum non procedere ex Filio, sed ita ut constanter docuerit procedere ex Patre per Filium. At quid quaeso lucrarentur adversarii, si fateremur, s. Damascenum nulla adhuc solemni definitione praecedente aut ei comperta nec perspecto consensu omnium Doctorum occidentalium nec satis inter se comparatis sententiis Doctorum orientalium in hac quaestione errasse, quia magis adtendit ad verba materialiter spectata, quam ad rem ipsam quae enuntiatur ab iis Patribus, qui frequentius dicunt Spiritum ex Patre per Filium προϊέναι? Ab uno Doctore contra doctrinam communem ceterorum velle demonstrationem dogmatis petere, absurdum est; eidem autem negationi adhuc post plenissime eliquatam quaestionem velle insistere, impudentissimum et impium. Ex rei porro veritate s. Damascenum eandem cum ceteris PP. tradere doctrinam, quod Filius virtute spiratrice communicata a Patre sit principium Spiritus Sancti, qui ideo a Patre per Filium procedat, constat ex verbis clarissimis ipsius Damasceni, et a Graecis catholicis aliisque theologis deinceps demonstratum est (vide supra l. c.).

II. Confirmationem dogmatis catholici insignem reperiet, quisquis attentius expenderit argumenta, quibus schismatici illud impugnant; ea enim omnia non solum non evertunt aut labefactant probationem catholicam, sed apertissima sunt sophismata inventa ab hominibus, qui cum suam defectionem a doctrina antiquitatis fateri nolint, inanibus fallaciis clarum et manifestum sensum verborum et sententiarum Scripturae ac Patrum tenebris involvere conantur. Habes illa fideliter exposita et pro merito contrita ab Hugone Etheriano (Bibl. Max. T. XXII. p. 1201. sqq.); Becco (de process. Spiritus Sancti c. 4. sqq.); de unione Eccles. in Graecia orthod. T. I. p. 164. sqq.; Bessarione (de process. Spiritus Sancti ad Alex. Lascarim, et in orat. dogm.) et ab aliis Graecis, quos citant Petavius (l. VII. cc. 15-18) multoque copiosius Em. Hergenroether (in Animadvers. ad mystagog. Photii apud Migne Bibl. PP. Graec. T. CII). Ambages istae omnes revocari possunt ad hanc fere summam.

1°. Quando PP. docent, Spiritum Sanctum esse ex Patre et Filio et esse ex ambobus, schismatici alterutrum ex duobus respondent; vel sermonem esse non de processione aeterna sed de missione in tempore, vel non personam sed dona Spiritus Sancti dici ex Patre et Filio.

2°. Spiritum Sanctum aiunt esse procedentem ex Patre ut hypostasi, at non dici ex hypostasi sed ex substantia Filii ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ; hoc vero non aliud sibi velle, quam quod Spiritus est Filio consubstantialis. Quod ita explicant, ut per illud ex substantia Filii non significetur principium processionis, unde sit Spiritus Sanctus; sed velut causa formalis, quod Spiritus Deus est ex eadem substantia, ex qua Deus est Filius.

3°. Diligentius notant, Spiritum Sanctum a graecis Patribus non dici ἐκπορεύεσθαι procedere, quod verbum proprie exprimit notionalem characterem Spiritus Sancti, sed aliis verbis dici, προϊέναι, ἐκλάμπειν, χεῖσθαι, προχέεσθαι, ἀναβλύζειν prodire, effulgere, apparuisse, profundi, scaturire ex Filio vel per Filium. Haec autem omnia, inquiunt, non de processione interna, quae est ἐκπόρευσις, sed de donis Spiritus Sancti vel de missione ad extra intelliguntur.

4°. Quod PP. graeci communi consensu docent, Spiritum Sanctum esse ex Patre per Filium, id schismatici alii aliter quadruplici modo interpretantur. Spiritus Sanctus est ex Patre per Filium, i. e. procedit ex eo, qui per Filium seu generatione Filii Pater est; vel Spiritus dicitur ex Patre per Filium, quia Pater formaliter ut Pater immediate refertur ad Filium, ad Spiritum Sanctum vero refertur non ut Pater sed ut spirator προβολεύς; adeoque nominando Patrem prius mente nostra concipimus Filium ex Patre et deinde Spiritum Sanctum ex spiratore, hocque solum sensu aiunt, a Nysseno et Basilio Filium dici proxime ex Patre, Spiritum vero non proxime sed per eum qui proxime est ex Patre et interposito Filio. Si haec non placent, in promptu est aliud commentum; namque, aiunt, particula διὰ per in personis divinis idem valet ac cum, adeoque significatur processio Spiritus Sancti cum Filio ex Patre et consubstantialitas Filii ac Spiritus. Id ita esse serio probant verbis s. Basilii (de Spiritu Sancto c. 8.) a nobis p. 484. citatis, quibus dicit ex modo loquendi Scripturae, quod Pater creat per Filium, ostendi « unitatem voluntatis ». Si hoc etiam rideas, ut revera ridiculum est, ultimum superest effugium locus ille Graeculis communis, quod ex Patre per Filium non persona Spiritus Sancti, sed eius dona procedere dicantur.

5°. Porro in sacris Scripturis quod Christus ipse docet Io. XVI. 14. 15.: Spiritus veritatis de meo accipiet; id Photius ait intelligi oportere: de meo Patre accipiet (vide apud Hugonem Etherian. l. II. c. 18. in fine et c. 19.; Bessarion. de Spiritu Sancto p. 211; Petav. l. VII. c. 19. n. 1.; Hergenroether Animadv. § II. n. 9). Alterum quod sicut Patris ita Filii Spiritus praedicatur, nihil ad processionem pertinere aiunt, sed significare tantummodo Spiritum ob consubstantialitatem non alienum esse a Filio; vel etiam dici Spiritum Filii, quia a Filio mittitur in tempore. Missionem vero, cum sit quaedam operatio dumtaxat ad extra, nullatenus supponere processionem, atque idcirco non minus Filium a Spiritu quam Spiritum a Filio missum praedicari in Scripturis; imo apud Chrysostomum etiam Patrem dici missum a Filio et Spiritu Sancto.

6°. Hisce interpretandi artibus coniungunt rationes theologicas ex ipsa natura mysterii Trinitatis. Si Spiritus Sanctus ex Patre et Filio procedit, duo sunt principia Spiritus Sancti; atque ita vel utrumque principium est perfectum, tum vero duae erunt processiones et duo Spiritus Sancti procedentes; vel si processio una est ex duobus principiis, Pater solus non erit sufficiens et proinde imperfectum principium supplendum a Filio tamquam a principio concurrente et partiali. Si autem Pater et Filius dicantur unum principium, contrahuntur in unam personam, sicque Latini incidunt in Sabellianismum.

Praeterea quidquid in Trinitate est, id omne est commune vel proprium, ut res ipsa et SS. PP. frequenter docent. Ergo etiam spiratio vel est propria Patri vel est communis tribus personis, adeoque ex Latinorum doctrina Spiritus Sanctus procederet a se ipso; « sicque Spiritus Sanctus, inquit Photius, erit simul αἴτιον et αἰτιατόν, quod est ipsis gentilium fabulis monstruosius » (apud Beccum Graec. orthod. I. p. 166).

Insuper « Nicomediae Praesul » ² (cum aliis) exclamat: « si ex Patre est Filius, ex Patre autem et Filio Spiritus nepos utique Spiritus Patris est, quia et apud nos nepos proxime quidem est ex quo ducitur, per quem medium ab avo derivatur » (apud Hug. Ether. l. I. c. 17).

Macarius (p. 415) eadem suis verbis refricat; addit vero aliam inextricabilem ineptiam, cuius sensum ipsemet non videtur intellexisse (saltem si ita scripsit, ut est in versione Gallica p. 417). Occidentales doctores, inquit, praeter unitatem essentiae et Trinitatem personarum « inducunt duplicitatem, quoniam docent, Patrem et Filium esse unum aeternum et indivisibile principium in relatione ad Spiritum Sanctum, et ipsum Spiritum Sanctum constitui secundum, quatenus ab illo principio (Patre et Filio ut unum sunt virtute et actu spirationis) procedit » ³ Videtur Macarius sophisma, quod Photius in sua Mystagogia n. 12. confinxit, paulum inflectere voluisse; verum hac inflexione omnem sensum intelligibilem ei ademit. Photius, ut fere solent omnes eius sectatores, supponit, a Catholicis admitti Patrem et Filium duplex principium Spiritus Sancti; « quando vero, inquit, iam istud principium sine principio et supereminens ab impiis in duplicitatem discissum est, haec divisio maiori temeritate etiam ad triplicitatem principii progredietur (asseretur nempe Spiritus Sanctus tertium principium), cum alioquin in supereminenti et indivisibili et una natura deitatis trinum potius quam dualitas refulgeat » ⁴. Ait nempe, si non solus Pater asseritur principium sed Filius est principium secundum, ex quo utroque procedit Spiritus Sanctus, iam nulla erit ratio, cur non dicatur Spiritus Sanctus principium tertium, ita ut quemadmodum ex duabus personis persona tertia, sic ex tribus persona quarta et ulterius aliae in infinitum procedere dicantur.

Responsio ad haec omnia continetur plenissima in antecedentibus. Sufficit legisse testimonia Scripturae et Patrum, quae citavimus, ut cuivis evidens fiat, in quinque primis capitibus non interpretationem testimoniorum specie saltem probabilem, sed aliam omnino diversam et contrariam doctrinam enuntiari. Quae vero in capite 6° dicuntur, non sunt aliud quam ignoratio elenchi, seu deductiones ex perversa expositione doctrinae catholicae.

Quare cum nec vacet nec opus sit pluribus haec confutare, brevissime expediemus singula capita.

Ad 1ᵘᵐ. Ut nihil dicamus de evidenti doctrina PP. latinorum, Epiphanius, Cyrillus et reliqui Graeci in locis omnibus citatis in thesi XXXV manifesto agunt de internis relationibus divinarum personarum, non autem de donis vel de missione ad extra, quamvis utique ex immanente aeterna processione Spiritus a Patre et Filio sit consequens, ut etiam missio Spiritus sit a Patre et Filio, et dona creata a Patre, Filio, et Spiritu Sancto. Tum vero ita ex Filio sicut ex Patre esse docent ipsum Spiritum Sanctum personam divinam tertiam: « lux est Pater, lux de luce Filius, Spiritus vero ab ambobus, Spiritus ex Spiritu; spiritus enim Deus est » Epiph. « Filii proprius est Spiritus Sanctus, qui in ipso est et ex ipso, sicut id intelligitur etiam de Deo et Patre » Cyrillus. Vide ibi reliqua.

Ad 2ᵘᵐ. Quando Patribus Nicaenis haec sufficere videbatur definitio, Filium esse ex Patre; Ariani id suo errori accommodabant, esse ex Patre scilicet per creationem. Unde ad hanc haeresim excludendam PP. efficacissimam formulam constituebant, quod Filius est ex substantia Patris ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Ita scilicet processio intelligitur per communicationem essentiae, et Filius Patri consubstantialis esse docetur. Iam vero illud ipsum quod Ariani docebant de ordine Filii ad Patrem, deinceps Pneumatomachi repetebant de ordine Spiritus Sancti ad Filium, esse scilicet Spiritum Sanctum a Filio et per Filium actione creatrice. Ad eundem ergo errorem excludendum ss. Patres eadem formula expresserunt relationem Spiritus Sancti ad Filium, qua Conc. Nicaenum expressit relationem Filii ad Patrem. Spiritum Sanctum itaque non solum dixerunt esse ex Filio, ex Patre et Filio, sed ad declarandam processionem per communicationem eiusdem naturae ac substantiae definiverunt, Spiritum esse ex substantia Filii, ex ipsa substantia Patris et Filii ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Vide ll. cc. Sine ullo igitur dubio sicut per definitionem generationis Filii ex substantia Patris, ita per hanc alteram processionis Spiritus Sancti ex substantia Patris et Filii exprimitur tum principium quod videlicet persona producens (in generatione Pater, in spiratione Pater et Filius), tum principium quo videlicet essentia οὐσία, cuius communicatione est tum generatio Filii tum spiratio Spiritus Sancti. Inde vero utique consequens est, ut causa velut formalis qua Deus est Spiritus Sanctus, sit ipsamet communicata una natura Patris ac Filii, quod exprimimus confitentes Spiritum Sanctum Patri et Filio consubstantialem. Lege quae diximus de definitione Nicaena in th. VIII. n. II.

Ad 3ᵘᵐ. respondetur: a) illis iisdem vocabulis Patres utuntur ad exprimendam tum generationem Filii tum aeternam processionem Spiritus Sancti ex Patre. « Spiritus omnia habet sempiterne, utpote Dei Spiritus et ex Deo effulgens (ἐκλάμπων), principium ipsum habens sicut fontem sui et ab eo scaturiens (πηγάζον). Ex Deo scaturiens (πηγαῖον), in se subsistens est » s. Basil. contr. Eunom. l. V. T. I. p. 322. Vide superius p. 428 in nota, cf. Petav. VII. c. 18. n. 7. 8. Tum b) non solum dicunt PP. Spiritum Sanctum effulgere, apparere etc. ex Filio seu per Filium, sed in contextibus ubi evidenter agunt de relationibus internis, dicunt effulgere, apparere etc. ex Patre et Filio vel ambobus, ubi sane sicut effulsio, promanatio etc. ex Patre non est aliud quam aeterna processio Spiritus Sancti, ita etiam de Filio non aliter intelligi potest. Sic e. g. Cyrillus probat Spiritum Sanctum esse divinae essentiae, quia « procedit προϊέναι ex Patre et Filio » (supra p. 423. 474); Athanasius Spiritum Sanctum dicit unius Filii unam sanctificantem et illuminantem virtutem, « quae ex Patre procedere (ἐκπορεύεσθαι) docetur, quia a Verbo, quod ex Patre esse in confesso est, elucet (ἐλλάμπει) » (supra p. 427). c) Si hisce verbis promanationis, effulsionis etc. exprimitur relatio interna personae Spiritus Sancti, necessario idem significant ac processio. Atqui PP. ipsi frequentissime et luculentissime declarant, se intelligere promanationem immanentem, dum aiunt Spiritum ex Filio et per Filium effulgere, promanare, prodire οὐσιωδῶς, κατὰ φύσιν, etc. quae superius indicavimus p. 438. Imo ipsam rem huius aeternae promanationis definiunt, quod « essentialis bonitas et secundum naturam sanctitas et regalis dignitas ex Patre per unigenitum in Spiritum promanat » (ἐπιρρεῖ) Basil.; eodemque sensu Spiritum dicunt a Filio procedere ita, ut Spiritus quidquid perfectionis habet, habeat a Filio, Athanas. Cyrill. (supra p. 414. 415. 424).

Ad 4ᵘᵐ. Absurditas harum omnium detorsionum intelligitur ex dictis in thesi XXXVI.

Ad 5um. Doctrinam Scripturae tum per se tum ex Patrum explicatione satis vindicavimus in th. XXXII-XXXIV. De Photii commento lege Bessarionem 1. de Spirit. Sanct. p. 241, ubi demonstrat illud non solum esse contrarium manifesto contextui orationis Christi Domini et interpretationi Patrum; sed etiam verbis ipsis « de meo accipiet » ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται solum grammatice spectatis repugnare. Generatim de Photianis fallaciis, quibus clara Scripturarum testimonia eludere conantur, confer etiam Em. Hergenroether Animadvers. § II. n. 9. sqq.

Ad 6um. In eo quod dicitur de communi et proprio, assumitur tamquam concessum et velut principium demonstrationis id, quod Catholici negant velut haeresim et demonstrant contrarium Scripturae ac universae doctrinae Patrum, et quod schismatici vellent demonstrare. Qua nulla manifestior petitio principii committi potest. Spiratio certe etiam concedentibus schismaticis non est proprietas constituens personam, secus induceretur personarum quaternitas. At ex natura mysterii Trinitatis in Scriptura et Patrum doctrina proprietates constituentes sunt quidem singulae unius tantum personae, si vero idem affirmetur de spiratione activa, quod ea uni Patri sit propria, hoc utique idem est ac dicere, Spiritum Sanctum a solo Patre procedere; at hoc ipsum esset schismaticis demonstrandum. Omnia itaque capita doctrinae ex Scriptura et praedicatione ecclesiastica, quibus demonstravimus processionem Spiritus Sancti ex Patre et Filio seu ex Patre per Filium, eodem modo demonstrant, spirationem activam esse communem Patri ac Filio non autem Spiritui Sancto, quia Spiritus Sanctus per ipsam communem Patris et Filii spirationem producitur; tamque est contraria Scripturae et Patribus assertio, quod spiratio activa propria est uni personae, quam contraria eisdem esse demonstratur negatio processionis ex Patre Filioque. Si igitur proprietas stricto sensu dicitur id, quod uni personae est proprium, negamus spirationem activam esse proprietatem; si sensu latiori dicitur proprietas, quod est relatio ad intra et non commune tribus personis, spiratio potest dici proprietas non constituens neque distinguens Patrem et Filium inter se, sed distinguens utrumque a persona tertia, cuius sunt unum principium per spirationem unam eis communem. Cf. th. XXV. n. I. et ibi Scholion p. 357.

Reliqua omnia quae velut rationes theologicae a schismaticis producuntur, fundantur in ignorantia vel dissimulatione verae doctrinae circa distinctionem et unitatem inter divinas personas. Sane si fundamenta, quibus innititur obiectio de duobus principiis, de imperfectione et partitione spirationis, de confusione personarum Patris et Filii, applicarentur operationi ad extra e. g. creationi, vel missioni Spiritus Sancti, quam unam et communem esse Patri ac Filio etiam schismatici fateri coguntur; si inquam Photiani hisce capitibus illa sua principia applicarent, incidendum eis esset in Sabellianismum, ne tria principia et tres operationes partiales et imperfectae inducerentur, vel in Arianismum aut tritheismum, ne admisso uno creationis aut missionis principio confunderentur personae. Dicent fortasse, aliam esse rationem processionis personae divinae et aliam operationum ad extra. Novimus esse rationem infinite diversam; sed quoad unitatem et distinctionem inter Patrem et Filium et quoad perfectionem singularum personarum omnino perinde est, ut iam Augustinus animadvertit, sive de creatione sive de aeterna spiratione agatur. Si vis spiratrix, qua Pater et Filius minime ad se invicem referuntur, eadem numero utrique personae communis esse nequit, quin distinctio quae est ex sola generatione, tollatur et personae confundantur; aut si vis spiratrix in duabus distinctis personis esse nequit, quin vel in singulis sit imperfecta, vel personae sint divisae et iam duo spiratores ac duo principia; prorsus eadem omnia valent de vi creatrice aut de virtute missionis. Non poterit nempe una numero vis et actio creationis aut missionis admitti in personis distinctis, quin per eam unitatem tollatur distinctio; aut si personae manent distinctae, illa in singulis erit imperfecta, vel erit separata ita, ut constituantur totidem principia creationis vel missionis, quot sint personae creantes aut mittentes. Cum vero haec omnia non solum haeretica sint, sed etiam mirum quantum absurda, eodem modo haeretica et absurda intelliguntur Photiana principia conficta ad impugnandam processionem Spiritus Sancti a Patre et Filio ut uno principio eiusdem Sancti Spiritus.

Quod deinde obiicitur de avo et nepote, est blasphemia Pneumatomachorum a PP. frequentissime confutata. Sicut Photiani supponentes processionem ex Patre dicunt Spiritum Sanctum fore nepotem, si procedat etiam ex Filio; ita Pneumatomachi Semiariani supponentes processionem a Filio idem inferebant consequi, si iuxta doctrinam catholicam Spiritus Sanctus etiam ex Patre atque ex substantia Patris et Filii, ex Patre per Filium procedat. Ratio cur illatio Photiana et Semiariana absurda sit, patet ex omnibus dictis, et explicatur a Patribus; quia nimirum personae divinae non divisae sunt (iuxta Arianum et tritheisticum commentum), quasi vero primum Pater generaret Filium, et deinde solus Filius generaret Spiritum Sanctum; sed sicut personae divinae una numero virtute creatrice creant universum, ita Pater et Filius una numero virtute spiratrice atque ideo ut unum principium spirant Spiritum Sanctum; « non avus non nepos, sed ex eadem substantia Patris ac Filii Spiritus Sanctus » Epiphan. supra p. 472.

Postremo in Macarianis nugis de nescio qua dualitate, quae praeter unitatem essentiae et Trinitatem personarum a Catholicis induci narratur, ancens haereas quid respondeas; tam insulsa sunt omnia et quovis destituta sensu. Dualitas nulla est, ubi non est realis distinctio, quae ipsamet nulla concipi potest in Deo uno nisi in relativis ratione realis processionis, inter principium nempe et procedentem a principio. Unde Pater et Filius realiter inter se distincti sunt sola generatione, qua Filius procedit a Patre, spiratione vero qua non producitur Filius, non minus unum sunt quam essentia et quovis attributo absoluto aut operatione ad extra. Hac spiratione una communi, seu quod idem est, hac una dilectione producente Spiritum Sanctum sunt principium ipsius Spiritus, qui procedens a Patre et Filio ut a suo principio realiter distinguitur ipsa relatione processionis, essentiam autem eandem et unam numero habet communicatam a Patre et Filio. Est ergo una essentia divina incommunicata in Patre ut in prima persona, fonte et principio primordiali SS. Trinitatis; per generationem a Patre communicata in Filio, persona secunda; a Patre et Filio per unam communem spirationem communicata in Spiritu Sancto, persona tertia; atque adeo est non multiplicabilis unitas essentiae, et personarum Trinitas. Dualitas vero non est alia, nisi quod Filius et Spiritus non sunt personae a se sed procedentes a principio sui, atque ita duae sunt processiones; et quod in numero trium continentur utique etiam duo, cuiusmodi dualitatem puto ne Macarius quidem negabit. Egregie haec omnia expressit s. Gregorius Nyssenus. « Sicut sine principio esse cum solius sit Patris, Filio et Spiritui aptari nequit; ita vicissim esse ex principio, quod Filii et Spiritus proprium est, ex ipsa sua natura non potest intelligi in Patre. Cum vero non esse ingenitum (τὸ μὴ ἀγεννήτως εἶναι) commune sit Filio et Spiritui, ne qua confusio in re subiecta cogitetur, rursus in ipsorum (Filii et Spiritus) proprietatibus oportet reperire impermixtam differentiam, ut tum commune (esse ex principio) custodiatur, tum proprium (singulis) non confundatur. Unigenitus enim Filius ex Patre a sacra Scriptura dicitur, et in hoc sacra doctrina sistit eius proprietatem; Spiritus Sanctus vero et ex Patre dicitur et ex Filio esse simul testimonio confirmatur (vide th. XXXV. n. III.) ⁵. Etenim si quis, inquit (Apostolus), Spiritum Christi non habet, hic non est eius » Nyss. serm. 3. in orat. domin. Duabus itaque personis inter se commune, sed in comparatione cum prima persona proprium est, quod non sunt sine principio (ἀγεννήτως); oportet ergo etiam inter has duas personas reperire proprium singulis et distinguens. Hoc autem Nyssenus non novit aliud, nisi quod Filius est ex solo Patre, Spiritus Sanctus non ex solo Patre sed iuxta Scripturarum doctrinam ex Patre et ex Filio ⁶, sive (in alia lectione recentiori) Spiritus ex Patre et Spiritus Filii, quod ex constanti PP. explicatione prorsus idem significat (th. XXXII. n. II). Hoc ipsum aliis verbis dixit Nyssenus, « Filium non nisi ratione principii praeintelligi Spiritui, » ac proinde non nisi ut principium Spiritus Sancti ab ipso Spiritu procedente distingui (vide superius p. 431). Cum vero Photiani hanc relationem principii inter Filium et Spiritum reiecerint, repudiarunt id quod ex ss. Patrum doctrina unice constituit distinctionem inconfusam (τὴν ἄμικτον διαφοράν) inter Filium et Spiritum, atque adeo ex eorum principiis, quamvis id fateri nolint, consequitur contractio Trinitatis in dualitatem, de qua Macarius contra dogma catholicum mutire audet. De hac personarum confusione dicemus in thesi sequenti.

Ex his quae modo dicta sunt et alibi saepe demonstrata, calumniae etiam Photii de duobus principiis, Patre et Filio manent refutatae. Sicut enim tres personae quia natura unum sunt, non tres Dii sed unus intelliguntur Deus; ita personae duae, quas spiratione ac productione personae tertiae non minus quam natura unum esse constat, non duo principia sed unum sunt principium et unus spirator in relatione ad alteram personam. Persona tertia per hanc spirationem unam (principium quo) procedit a duabus personis, quae non spiratione sed sola generatione sunt duae inter se distinctae (principium quod); adeoque etiam ambae per eandem unam spirationem distinguuntur a tertia procedente.

Quod denique spectat rationem principii in Spiritu Sancto, de qua Photius et fortasse etiam Macarius loquuntur, ex revelatione novimus, in Deo duas tantummodo esse processiones immanentes. Per revelationem vero illuminata fides potest quaerere etiam aliquem intellectum, cur in spiritu infinito non nisi unum Verbum infinitum procedens ex mente paterna, et supposita generatione Verbi non nisi unus infinitus amor subsistens procedens per dilectionem unam Patris et Filii esse queat (vide th. XXVIII. n. II.).

Profecto quo attentius considerantur probationes pro doctrina Photiana, quae tandem revocantur ad affirmationem processionis a Patre a Catholicis ultro concessam et adversus Arianos operosius defensam; et quo sincerius examinantur schismaticorum argumenta contra dogma catholicum conquisita, quae omnia partim in dissimulatione aut manifesta detorsione testimoniorum ex Scriptura et traditione, partim in falsis suppositis et calumniis fundantur; eo firmior et illustrior veritas catholica consistit et omnium oculis sese ingerit, qui sine praeconcepta in errore semel hausto pervicacia iudicare velint. Hinc Graeci in Concilio oecumenico Florentino, quamdiu manifestae veritati resistere conabantur, teste Bessarione ad eas incitas redacti sunt, ut cogerentur vel stultissime Patrum omnium testimonia corrupta dicere vel omnino eorundem doctrinam erroris insimulare. « Latini ex alio principio exordientes per plures continenter dies multa ac varia argumenta protulerunt demonstrantia Spiritum Sanctum procedere ex Patre et Filio, innixi Scripturae sacrae atque inde facile promentes subsumptiones probationum. Postremo dicta Patrum attulerunt, quibus manifesto et dissertis verbis huius dogmatis veritas ostenditur. Protulerunt autem non solum occidentalium sed non minus etiam orientalium Doctorum testimonia.... Ad quae nos responsionem nullam habebamus, nisi quod spuria essent et a Latinis corrupta. Produxerunt nostrum Epiphanium in multis locis clare docentem, Spiritum Sanctum esse ex Patre et Filio; respondimus, adulterina esse. Legerunt sententiam magni Basilii ex libris contra Eunomium (1. III. n. 1), de qua antea dixi; interpolata nobis videbatur. Adduxerunt doctrinam occidentalium Sanctorum; tota nostra apologia erat, omnia esse spuria, et nihil aliud (πᾶσα ἡμῶν ἀπολογία τὸ ψεῦδος, καὶ οὐδὲν ἕτερον). Per multos igitur dies inter nos considerantes et consultantes, quid ad haec responderemus, nullum praeter hoc inveniebamus responsum. Hoc vero rursus tamquam omnino absurdum, non bonum nobis videbatur; primum quidem, quia ex consequentibus et antecedentibus apparebat, hunc esse sensum doctrinae Sanctorum; deinde cum plurimi codices et vetustissimi ita haberent, non poteramus contra eos velut interpolatos excipere. Et alioquin cum nos nullum librum ostendere possemus, non graece non latine scriptum, qui aliter haberet quam Latini produxissent, quomodo iure contra eos exciperemus?... Nos alios Sanctos contrarium dicentes non poteramus proferre, ipsos occidentales alibi aliter docentes nullo modo ostendebamus, naturalibus rationibus probare eos falsa dixisse omnium minime poteramus; cum igitur nullam rationabilem causam nobis relictam esse videremus, propterea et conticuimus. Attamen non deerant, quibus alia responsio in promptu esset, videlicet errasse Sanctos occidentales, et in hoc deceptos esse. Hoc vero universim nobis fidem evertere, manifestum est; si enim fides nostra pendet a doctrina Sanctorum (consentientium in fidei doctrina), hi vero errant circa veritatem, fides eversa est. Propterea igitur recte unio cum Latinis consecuta est, et omnes nulla vi coacti, ut Deus testis est, consenserunt. Qui vero consentire nolebant, erant ii duo non plures ⁷, nullam vim passi in sua libertate et in sua sententia manserunt » Bessar. de process. Spiritus Sancti p. 221. sqq. cf. ibid. p. 207.

« Cum ex certissima doctrina in divinis non possit esse realis distinctio nisi secundum relationem principii et procedentis a principio, Filius et Spiritus Sanctus distinctae personae non essent, nisi una procederet ab altera ».

Omnes fere theologi Scholastici ad 1. dist. 11. et ad S. Th. I. q. 36. a. 2. multis sed saepe non parum obscure habent quaestionem, utrum Spiritus Sanctus si a Filio non procederet, nihilominus ab eo distingueretur. Non desunt etiam post Concilium Florentinum, qui affirmando respondeant; longe tamen communior et ex argumentis theologicis vera sententia est ¹ , nullam esse aut intelligi posse distinctionem inter personas divinas adeoque etiam inter Filium et Spiritum Sanctum, nisi ratione principii et procedentis a principio. Quaestio proposita non potest intelligi de obiectiva realitate, sed de nostro modo concipiendi et probandi; fere dixerim, quaestio non est ontologica sed dialectica. Namque in re ipsa constat per infallibilem revelationem profundorum Dei, Spiritum Sanctum procedere etiam a Filio intima et absoluta necessitate ac exigentia naturae et vitae divinae; procedit, inquam, Spiritus Sanctus etiam a Filio eadem necessitate, qua existit ipse, qua existit Filius, qua existit Pater, qua Deus est qui est. Hoc ergo sensu ad quaestionem propositam respondendum esset: ex absurdo sequitur absurdum; si Spiritus Sanctus non procederet a Filio, neque existeret; imo neque existeret Filius, quia Verbum eadem necessitate est spirans Spiritum Sanctum, qua Verbum est; et si non spirat, neque est Verbum. Idem dicendum de Patre, qui generat Verbum communicando vim spiratricem, et non nisi cum Verbo est unum principium Spiritus Sancti eadem necessitate, qua Pater est. In hoc ergo sensu, nulla amplius posset esse quaestio de distinctione Spiritus Sancti a Filio, sed « mutata entitate divina sequuntur contradictoria omnia, et evertitur omnis ordo rerum », ut loquitur Pallavicinus (1. VIII. c. 60. n. 449). Sic acceperunt hanc quaestionem illi veteres theologi, qui eam totam inutilem et absurdam esse putarunt.

At status quaestionis est longe diversus. Photiani cum Catholicis consentiunt, Spiritum Sanctum realiter distingui a Filio, sed negant procedere a Filio; hocque ipso affirmant, praeter relationem originis unius personae ab altera admittendam esse in divinis aliam rationem distinctionis realis inter duas personas, diversum scilicet modum processionis, quod, licet utraque persona procedat a solo Patre, una tamen procedit generatione ut Filius, altera spiratione ut Spiritus Sanctus. Quaeritur ergo, utrum vel immediate ex revelatione demonstrari vel ex iis, quae tum ratione de Deo evidenter intelliguntur tum revelatione de personis ² divinis innotescunt, certo deduci queat, nullam in Deo esse distinctionem realem nisi per relationem originis, qua divinae personae realiter distinctae constituuntur. Hoc si demonstrari potest, vera erit illatio et evidens consecutio: Spiritus Sanctus est persona realiter distincta non solum a Patre sed etiam a Filio; ergo (quoniam Filius non procedit a Spiritu Sancto omnibus fatentibus et iuxta internam revelatam oeconomiam SS. Trinitatis), Spiritus Sanctus procedit etiam a Filio; proindeque ex opposito: si negatur Spiritus Sanctus procedere etiam a Filio, virtualiter negatur realis distinctio Filii et Spiritus Sancti. Hunc sensum quem diximus dialecticum, habet illa propositio: si Spiritus Sanctus non procederet a Filio, ab eo non realiter distingueretur. Theologi nonnulli catholici, ut diximus, id negant, quia censent praeter relationem originis unius personae ab altera, esse adhuc aliam rationem distinctionis realis, relationes scilicet non quidem oppositas sed diversas ac disparatas; attamen iidem utique fatentur id quod est de fide, actu distingui Spiritum Sanctum a Filio relatione etiam originis. Schismatici contra et negant sola relatione originis personas distingui, et affirmant sola relatione disparata seu diverso modo procedendi a Patre, et nullatenus processione etiam a Filio Spiritum Sanctum distingui a Filio. Uno itaque verbo illa quaestio, utrum Spiritus Sanctus si non procederet a Filio, adhuc tamen realiter ab eo distingueretur, reducitur ad hanc alteram generaliorem: utrum personae divinae solis relationibus originis quod una ab altera procedit, realiter inter se distinguantur. Quae profecto quaestio non inutilis est et sensu vacua, sed opportunissima tum universim ad oeconomiam Trinitatis distinctius cognoscendam tum nominatim ad intelligentiam relationis inter Filium et Spiritum Sanctum et, siquidem vera probatur responsio affirmans, ad demonstrationem processionis Spiritus Sancti etiam a Filio, ut hoc argumento in Conc. Florentino Ioannes theologus ceteris consentientibus sess. XVIII. et Bessarion in orat. dogm. c. 6. usi sunt.

Porro de veritate instar principii theologici habenda, quod in Deo omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio, quae constituitur in ipsa origine unius personae ab altera (supra p. 188), nullum potest esse dubium post ea omnia, quae de unitate et distinctione in Deo passim in superioribus demonstrata sunt.

1°. Sane in Deo licet multae perfectiones et rationes formales possint mentis consideratione inter se distingui, realiter tamen omnia unum sunt sine reali distinctione, nisi quatenus est formalis ratio principii producentis ad intra et procedentis a principio producente; idque verum est non solum de absolutis, sed etiam de formalibus rationibus relativis. Sic non solum essentia, sapientia, bonitas etc. unum sunt simplicissimum Esse sine distinctione reali, quia una non realiter procedit ab altera; sed etiam essentia, generatio, et spiratio (activa) eodem modo unum sunt sine reali distinctione propter eandem rationem, quia nec generatio et spiratio ab essentia nec a generatione spiratio realiter procedit. Sed Pater sub formali ratione Patris realiter distinguitur a Filio sub formali ratione Filii, et quidem unice sub hac formali ratione, quatenus unus est principium, alter realiter procedens per modum geniti a principio; in reliquis vero omnibus formalitatibus Pater et Filius unum sunt. Eodem modo, ut patet, sentiendum est de unitate ac distinctione spirantis et procedentis per spirationem.

Fundamentum huius rei est divina simplicitas, quae coincidit cum infinita perfectione Dei (vide Tract. de Deo th. XXVII.). Quia scilicet simplicissima essentia Dei est tota plenitudo entis perfecti, possumus quidem nos illam essentiam considerare sub diversis rationibus perfectionum et relationum, quae tamen omnes sunt ipsa divina essentia et inter se nullo modo realiter distinguuntur, nisi unice quatenus realis est processio unius ab altero; sub qua formali ratione unius procedentis relativi ad alterum ut ad suum principium producens constituitur alius et alius, non tamen aliud et aliud.

Sicut ergo tolleretur infinitas perfectionis et perfectiones ponerentur limitatae, si perfectiones absolutae e. g. sapientia et potentia assumerentur velut realiter distinctae, quia iam neutra comprehenderet totam entis perfecti plenitudinem; ita non minus eadem induceretur limitatio, si inter relationes disparatas, ut vocant h. e. quae non sunt relationes originis unius ab altero, poneretur in Deo realis distinctio; puta si in Patre generatio et spiratio, quarum una non oritur ex altera, ponerentur realiter inter se distinctae. Huiusmodi enim formalitates sunt relationes solum in ordine ad suum terminum productum (generatio ad Filium, spiratio ad Spiritum Sanctum); inter se vero comparatae eo ipso, quod non habent rationem principii et procedentis a principio, iam non sunt relationes ad invicem sed, si ita loqui fas est, sequuntur legem absolutorum; adeoque sunt realiter omnino unum, sicut unum sunt intellectio et volitio divina, quae est in se absoluta, et relativa solum ad suum terminum intrinsecus productum, ad Verbum scilicet et ad Spiritum Sanctum.

2°. Hinc ss. Patres ubi declarant, nullam esse distinctionem realem in Deo nisi tantummodo ratione relationum, semper intelligunt relationes ad invicem, videlicet relationes principii et procedentis a principio. « Sicut coniungitur Patri Filius ex illo esse habens... sic pariter ab unigenito pendet Spiritus Sanctus, ita ut sola cogitatione secundum rationem principii Filius praeintelligatur subsistentiae Spiritus Sancti... adeoque excepta ratione principii S. Trinitas nulla re in se ipsa discernitur (ὥστε τῆς προϋποστάσεως λόγου προεπινοουμένου ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν) Nyss. (supra p. 431). In omnibus aliis inquit Gregorius Nazianzenus, personas divinas esse omnino unum, quia unus est Deus; sed distinctionem et distinctorum diversa nomina unice esse « ex diversitate relationis ad invicem » (τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως διαφορὸν αὐτοῦ καὶ τῶν ὀνομάτων πεποίηκε) orat. 31. al. 37. n. 9. Augustinus et alii Patres latini saepissime id inculcant. « Diximus alibi, ea dici proprie in illa Trinitate distincte ad singulas personas pertinentia, quae relative dicuntur ad invicem, sicut Pater et Filius et utriusque donum Spiritus Sanctus... Quod vero ad se dicuntur singuli, non dici pluraliter tres sed unum ipsam Trinitatem » Aug. Trin. VIII. n. 1. Unde etiam pro ipsis relationibus quibus solis est ibi distinctio realis, simpliciter dicunt principium et quod est ex principio, τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατόν. Sic Nyssenus: « incommutabilem unitatem naturae confitentes, non negamus distinctionem secundum id, quod est principium et ex principio (τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφοράν), in quo solo unum ab altero distingui admittimus, quod credimus unum quidem principium, alterum vero ex principio ». Quoniam vero et Filius et Spiritus Sanctus ambo sunt ex principio et non sunt ἀγεννήτως hocque eis commune est, quo non distinguerentur ab invicem, distinctionem inter eos ponit Gregorius pariter ex relatione originis, quia Filius est ex solo Patre, Spiritus Sanctus ex Patre et Filio aut per Filium (sup. p. 494).

Porro sicut nomine Filii exprimitur relativus ad Patrem sicque relatione originis distinctus a Patre, eodem modo nomen Spiritus est relativum, ac si dicatur spiratione procedens (πνοῇ). Vide th. XXXII. n. II. Dicitur ergo relative Spiritus alicuius, et hac relatione quod est alicuius h. e. ab alio spiratione procedens, constituitur distinctus ab alio. Propterea etiam in Scripturis et apud Patres synonyma sunt, quod est Spiritus Patris ac Spiritus Filii h. e. spiratus Patris ac Filii, et quod procedit a Patre et Filio; ut l. c. ostendimus. Unde nisi relative Spiritus Filii esset h. e. spiratus Filii, πνοὴ τοῦ Υἱοῦ, iam Spiritus unice ad Patrem non vero ad Filium aliquid relativum esset; comparate ergo cum Filio esset spiritus significatione absoluta, non relativa ad ipsum Filium. At spiritus dictus non relative ad Filium, non est persona distincta a Filio. In hac enim hypothesi procedens charitas diceretur relative ad solum Patrem et producta a solo Patre, nullo autem modo esset relativa ad Filium aut producta a Filio. At haec esset realiter idem et persona eadem cum sapientia producta seu genita a solo Patre i. e. cum Verbo. Persona distincta a Filio est tantummodo is, qui in Scripturis revelatur Spiritus Filii i. e. spiratus Filii, et dilectione a Filio productus amor.

Quae cum ita sint, distinctio realis inter Filium et Spiritum Sanctum non aliunde est, quam quod unus est principium, alter ex eo procedens ut ex suo principio. Qui ergo negat processionem Spiritus Sancti ex Filio, eo ipso tollit rationem distinctionis inter Filium et Spiritum Sanctum, quae in divinis nulla est alia quam relatio originis unius ab altero. Sicut Pater et spirator non sunt duae personae sed una, quia formalis ratio generantis et spirantis non sibi opponuntur per originem unius ab altero, atque ideo realiter non distinguuntur, ut paulo ante diximus; ita in hypothesi assumpta ratio procedentis per generationem et per spirationem non sibi opponerentur, atque ideo neque realiter inter se distinguerentur, eoque ipso non essent duae personae procedentes realiter distinctae, sed persona procedens ut terminus expressus intellectionis simul ac volitionis esset una. Quare in duplici hac veritate, quod Filius et Spiritus Sanctus sunt personae distinctae, et quod distinctio inter divinas personas est solum ex relationibus originis unius ab altero, continetur implicite veritas, quod Spiritus Sanctus procedit sicut ex Patre ita ex Filio, et quod Pater ac Filius spiratione activa non inter se sed a Spiritu Sancto per spirationem ab eis procedente realiter distinguuntur. Propositio prior explicite revelata est, ut confitentur nobiscum schismatici; propositio altera contra eos demonstratur tum ex communi Patrum doctrina tum ex principiis certis de unitate et simplicitate divinae perfectionis in personis, quae solis relationibus constituuntur distinctae.

3°. Difficultas unica indigens aliqua illustratione illa est, quod ss. Patres ex ipso diverso modo processionis repetere solent distinctionem Filii et Spiritus Sancti. Filius nempe generatione, Spiritus Sanctus alio diverso modo procedit, qui spiratio aut retento nomine velut generico processio dici potest. «Differentia eradiationis (τὸ διάφορον τῆς ἐκφάνσεως) diversa nomina ipsis fecit». Naz. or. 31. n. 9. «Exit Spiritus Sanctus non quomodo natus sed quomodo datus, et ideo non dicitur Filius, quia nec natus est sicut unigenitus». Aug. Trin. V. c. 14. Et sane, quam obiectionem difficilem appellat Pallavicinus, «de facto spiratio passiva non solum distinguitur a spiratione activa sed etiam a filiatione; ergo sublata spiratione activa (in Filio) adhuc remaneret sufficiens distinctio inter Spiritum Sanctum et Filium» Pallav. 1. c. n. 454.

At vero a) Patres differentiam processionis, ex qua sit distinctio inter Filium et Spiritum Sanctum, ex hac ipsa velut radice repetunt, quod Filius solus ex solo (μόνος μονογενής) procedit, Spiritus Sanctus vero non ex solo sed ex Patre per Filium. Basilius, Gregorius Nyss. etc. (vide p. 535. nota 2). Gregorius Nazianzenus in eo ipso loco, qui obiicitur et quem paulo ante citavimus, «differentiam eradiationis», collocat in relatione ad invicem (τὸ διάφορον τῆς ἐκφάνσεως καὶ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως). b) Duae sunt quaestiones valde diversae, utrum si non obviaret relationis oppositio inter Filium et Spiritum Sanctum, nihilominus distinguerentur realiter inter se; et altera, utrum supposita processione Spiritus Sancti etiam ex Filio atque ita supposita relationis oppositione et reali distinctione duarum personarum, persona utraque diverso modo procedat ita, ut una vere sit Filius Patris, altera non sit Filius Filii, quemadmodum Patres aiunt (supra p. 428. sq.), seu Filius Patris ac Filii. Ad quaestionem priorem negative respondendum esse demonstravimus; ad alteram ex doctrina manifesta Scripturae et Patrum constat et a nobis pridem demonstrata est responsio affirmativa (th. XXX. XXXI.).

Hoc altero sensu loquitur Augustinus in testimonio allato, quo Frassenius suam thesim probare voluit. Quoties Augustinus quaerit, quomodo personae divinae et proinde etiam Filius ac Spiritus Sanctus inter se distinguantur, semper respondet, ut initio diximus, realem distinctionem in divinis nullam esse posse nisi ex relatione ad invicem. In loco citato autem non de distinctione agit, sed illam supponit et etiam enuntiat esse ex eo, quod Spiritus per modum doni, h. e. per dilectionem procedit sicut a Patre ita a Filio. Quaestio enim Augustini ibi est, utrum, licet Spiritus Sanctus procedat a Patre et Filio ut datus et non ut natus, nihilominus Pater et Filius vere dici possit principium Spiritus Sancti. Affirmat: « fatendum est, Patrem et Filium principium esse Spiritus Sancti non duo principia; sed sicut Pater et Filius unus Deus et ad creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum Sanctum unum principium; ad creaturam vero Pater et Filius et Spiritus Sanctus unum principium sicut unus creator et unus Deus ». Incidenter deinde animadvertit, ideo quia ut datus et non ut natus procedit, Spiritum non habere rationem Filii, non quasi inde per se sit ratio distinctionis a Filio unico, sed quod distinctione iam supposita ex hoc modo processionis per dilectionem apparet, cur Spiritus non habeat etiam ipse rationem Filii et ita non sint duo Filii.

Ex his etiam patet responsio ad obiectionem, quae velut « difficilis » proposita est. Spiratio passiva unice propterea realiter distinguitur a filiatione, quia intercedit relationis oppositio, h. e. quia Spiritus spiratur a Filio; citra hanc enim processionem realem unius ab altero in divinis nulla datur distinctio realis. Aliis verbis: ratio Filii (filiatio) identificatur in Filio cum spiratione activa, et propterea filiatio quatenus simul est spiratio activa est principium processionis et opponitur rationi spirati seu spirationi passivae, atque ideo una ab altera realiter distinguitur. Si vero Spiritus Sanctus non procederet a Filio, nulla esset oppositio inter processionem per modum generationis et per modum spirationis, et ideo nulla esset realis distinctio inter has duas rationes, sicut in Patre generatio et spiratio activa non distinguuntur realiter. Vide s. Thom. de potent. q. 10. a. 5. et Petav. 1. VII. c. 9.

«Ius est nativum ac perpetuum infallibili magisterio ecclesiastico doctrinam catholicam formulis ac symbolis fidei proponendi; quare non minus ex ipsa rei natura quam ex historia evidens est, in Ephesino sequentibusque Conciliis symbola haeretica quidem proscripta, et etiam vetita fuisse privata, quae publicis substituenda producerentur; sed absurda est Marci Eugenici eiusque sectatorum contentio, qua propter insertam in symbolo particulam Filioque Latinos, etiam supposita huius professionis veritate, violatorum canonum et corrupti symboli fidei reos esse volunt».

Antequam in Conc. Florentino veniretur ad disputationem de veritate processionis ex Patre Filioque, primis sessionibus omnino quatuordecim (a II. ad XV.) Ferrariae celebratis Graeci pertinacissime contendebant, nefas fuisse in symbolo addere particulam Filioque, quidquid sit de dogmate ipso, adeoque etiamsi verum esset et revelatum, quod illis verbis edicitur. Bessarion quidem prudenter suadebat suis Graecis, ut secundum ordinem quem res ipsae postulabant, primum ageretur de veritate doctrinae, utrum vere Spiritus Sanctus procedat ex Patre et Filio. Namque, aiebat, « ostensa falsitate dogmatis, quaestio de illo non addendo non amplius habebit locum ». Si autem ordine inverso contendeietur, etiam supposita veritate additionem in symbolo illicitam esse: « ostendi, inquit, infirmitatem propositionis, quodque ridiculum sit existimare, non licere veritatem symbolo addere » (Bessar. de process. Spiritus Sancti p. 185. 187). Illi nihilominus in suo consilio semel suscepto perstiterunt; et quod sane in re tam manifesta aliter fieri non potuit, ita victi sunt teste eodem Bessarione (ib. p. 207), « ut non habentes quod responderent, obmutuerint; quid enim aliquis contra tantam veritatem impudens responderet? »

Argumentum unicum, quo Graeci sibi initio persuaserant rem tam incredibilem evinci posse, erat decretum Concilii Ephesini Act. VI. Charisius presbyter symbolum Theodori Mopsuesteni, quo manifestissime haeresim Nestorianam continente fautores Nestorii utebantur, et cui Quartodecimanos Lydiae subscribere iusserant, detulit ad Patres Ephesinos, ut ab eis damnaretur (cf. supra p. 511 sqq.). Patres cum audissent « impiorum dogmatum expositionem in symboli formam redactam », ut eam appellavit Petrus notariorum primicerius, hanc tulere sententiam. « Definivit sancta synodus, aliam fidem (ἑτέραν πίστιν) nemini licere proferre aut conscribere aut componere praeter definitam a ss. Patribus, qui in Nicaea cum Spiritu Sancto congregati fuerunt. Qui vero ausi fuerint aut componere fidem aliam aut proferre aut offerre converti volentibus ad agnitionem veritatis.... hos quidem, si sunt Episcopi aut Clerici, alienos esse Episcopos ab episcopatu, Clericos a clericatu decrevit; si vero laici fuerint, anathemati subiici. Simili etiam modo, si qui inventi fuerint vel Episcopi vel Clerici vel laici sentire sive docere ea, quae continentur in oblata expositione a Charisio presbytero de unigeniti Filii Dei incarnatione, sive scelerata et perversa Nestorii dogmata, quae et subnexa sunt, subiaceant sententiae sanctae huius et universalis synodi; ut videlicet Episcopus quidem removeatur ab episcopatu et sit depositus; Clericus vero similiter excidat a clericatu; si vero laicus sit, et ipse anathematizetur, sicut superius dictum est ». Mansi T. IV. p. 1362.

Si Photianis credimus, Patres Ephesini ipsa verba symboli Nicaeni ita consecrassent et immutabiliter fixissent, ut Ecclesiae ipsi ius abrogassent vel easdem veritates explicatius in symbolo proponendi, vel veritates alias quantumvis revelatas inserendi eidem fidei professioni. Examinemus rem hanc incredibilem primum theologice, deinde historice.

1°. Si theologice et in se res spectetur, a) quoad determinationem symboli seu solemnis formulae qua fides catholica exprimatur, aliqua sunt iuris divini incommutabilis, alia subiacent dispositioni Ecclesiae. Iuris divini est, ut symbolo fidei credendae nihil inseratur, quod sit contra vel praeter fidem revelatam. Ecclesia veritates fidei non ipsa facit, sed eas a Deo revelatas infallibiliter custodit, explicat, in suo vero sensu contra multiplices errorum formas definit, et ut revelatas fidelibus proponit; unde si symbolo, quod proponatur tamquam complexus aliquis veritatum revelatarum et fide divina profitendarum, insererentur credendae non solum propositiones contra fidem adeoque haereticae, sed etiam praeter fidem h. e. quae in revelatione non continentur, hoc ipso fides violaretur.

b) In ipso illo munere custodiae, explicationis et strictioris definitionis veritatum fidei continetur ius et pro rei necessitate ac opportunitate officium Ecclesiae condendi symbola fidei; h. e. determinandi, quaenam ex veritatibus revelatis et qua verborum forma in oppositione directa adversus errores ingruentes comprehendendae et explicite profitendae sint in huiusmodi tesseris professionis catholicae. Hoc ius et officium est intestinum divino et per assistentiam Spiritus veritatis infallibili magisterio. Non ergo minus Ecclesiae competit posteriori quam priori aetate, idque ex ipsa rei de qua agitur natura; non ex dispositione aliqua aut lege mutabili, sed ex divina essentiali proprietate ac nativa constitutione ipsius Ecclesiae. Repugnat ergo naturae ac indoli magisterii divinitus instituti, ut decreto, quo vetitum est « aliam fidem proferre », Ecclesia sibi ipsi ius abrogaverit veritates revelatas, etiam quae hactenus in symbolo explicite non continerentur, pro rerum et oppositorum errorum indole aut symbolo distincto proponendi fidelibus aut inserendi in formula praeexistente. Decretum itaque prohibens « aliam fidem proferre », necessario intelligendum est vel ut decretum fidei proscribens symbola aliena a professione catholica, vel ita ut ius determinandi formulam solemnis professionis fidei declaretur non singulis, sed ipsi dumtaxat universali et supremo in Ecclesia magisterio competere.

Utrumque hoc ius violatum erat a Theodoro, in cuius damnatione decretum hoc editum est; illud enim symbolum et contrarium erat fidei divinae, et hoc ipso etiam citra et contra auctoritatem Ecclesiae tum primo conditum tum deinceps a presbyteris Nestorianis oblatum iis, qui ab haeresi Quartodecimanorum converti volebant. Prius illud, ut proscriberentur scilicet symbola haeretica, erat certe in directa intentione Concilii; ad symbolum enim Nestoriana haeresi infectum immediate respiciebat condemnatio, et proinde cautio ac poenarum comminatio pertinebat ad symbola isti gemina, quae essent contrarie praeter fidem Nicaenam. Quod vero apostata Theophanes Prokopowicz hanc Catholicorum interpretationem ridiculam esse dicit, profecto ipsum ridendum est. Ait enim, contraria fidei inserere symbolo, non potuisse prohiberi a Concilio, quia id iam antea et ex sese erat illicitum; et quia Ecclesia pro Catholicis statuit suos canones, haereticis vero non magis quam Mohametanis leges ferre potest. Haec si sensit Theophanes, oportuit ei « ridiculos » videri omnes canones fidei; in iis enim semper non minus haereses et haeretici qui sunt vel fuerunt, condemnantur, quam anathematis ac poenarum intentatione in futurum praecaventur: « si quis dixerit (hanc illamve haeresim), anathema sit ». Quod deinde addit Theophanes, Episcopis et Clericis corrumpentibus symbolum intentari tantummodo poenam depositionis adeoque eos manere membra Ecclesiae¹, potuisset legere iisdem verbis ibi in uno contextu eandem depositionem statutam sectatoribus haeresis Nestorianae. Imo in ipsa sententia contra haeresiarcham Nestorium s. synodus expressit solum remotionem ab Episcopatu et a toto collegio sacerdotali (ἀλλότριον εἶναι τοῦ τε ἐπισκοπικοῦ ἀξιώματος καὶ παντὸς συλλόγου ἱερατικοῦ); et in sententiae denuntiatione ad Clerum et populum CP. simpliciter aiunt Patres Concilii: « amotus est a sacerdotio Nestorius » (πέπαυται τῆς ἱερωσύνης) Mansi ib. p. 1295. 1303. Nimirum pro indole talis causae in sententia depositionis continebatur etiam expulsio a communione fidelium, ut aliis exemplis pluribus facile ostendi posset, et Ephesi a legatis s. Sedis praesertim ab Arcadio Episcopo in sua « interpretatione depositionis » disserte declaratum est (Mansi ib. p. 1298).

Maneat itaque quod diximus, Patres Ephesinos primo loco intendisse praecavere corruptionem symboli Nicaeni. In hoc tamen ipso velut medium ad finem includebatur alterum, quod indicavimus. Prohibita nempe est singulis sive Episcopis sive aliis Clericis vel laicis conscriptio symbolorum pro usu publico, quatenus haec res spectabat ad integritatem fidei a periculo perversionis tuendam. Hinc secluso tali periculo Concilium sine ulla animadversione ratum habuit symbolum, quod velut Nicaenum ad suam orthodoxiam attestandam Charisius pro se obtulit, licet verbis non plene responderet sive Nicaenae sive Constantinopolitanae formulae² (Hard. T. I. p. 1515).

2°. Quae diximus, non minus evidentia sunt ex historia symbolorum.

a) Iure doctoratus authentici insito Ecclesiae synodus ipsa Nicaena symbolum fidei catholicae constituit in directa oppositione contra haeresim Arianam. Sicut Photiani contendunt fixam esse symboli formam, ut ne Ecclesiae quidem fas sit verbis aliis fidem veram profiteri; ita Ariani ex pari sophismate conquerebantur, quod PP. Nicaeni formulis aliis quam in sacra Scriptura consignatis fidem definivissent³. SS. Patres vero constanter hoc ius et officium Ecclesiae asseruerunt, ut fidem revelatam tesseris directe oppositis adversus errores exorientes declaret et definiat. Vide Athanas. de decret. Nicaen. n. 18-21. 32.

In Concilio II. plura inserta sunt symbolo Nicaeno nominatim de Spiritu Sancto adversus Pneumatomachos (supra p. 508). Num ideo quisquam dicet, Patres Constantinopolitanos contra ius et fas « aliam fidem » edidisse? Immo semper dictum est, fidem Nicaenam a synodo II. explicatam et strictius adversus novos errores definitam fuisse, et symbolum ita auctum habitum ab universa Ecclesia in eodem gradu infallibilis auctoritatis, qua ipsum Nicaenum sancitum erat.

Hic autem advertatur, symbolum quod PP. Ephesini retinendum esse sanciverunt et cui opposuerunt symbola alia proscripta, non esse Constantinopolitanum sed omnino Nicaenum: « nemini licere aliam fidem proferre praeter definitam a ss. Patribus, qui in Nicaea cum Spiritu S. congregati sunt ». Hinc si symbolum, de quo Ephesi sermo erat, non solum tamquam norma positiva rectae fidei iterum inculcatum fuisset, ut nos dicimus; sed materialiter spectatum tamquam unica legitima formula fuisset sancitum, ut Macarius aliique Photiani persuadere conantur; in hac inquam hypothesi ex decreto Ephesino iam formula sola legitime usurpanda foret Nicaena, Constantinopolitana autem saltem ab usu publico fuisset exclusa et proscripta; nec proinde in symbolo aliud e. g. de Spiritu Sancto profiteri liceret nisi hoc unum: « credimus in Spiritum Sanctum », ut est in Nicaeno. Atqui haec et per sese et ex historia symbolorum prorsus absurda sunt. Absurda ergo est hypothesis Photianorum de sensu decreti Ephesini.

In Conciliis subsequentibus IV. V. VI. VII. recitatis non modo symbolis Nicaeno et Constantinopolitano sed aliis etiam Conciliorum omnium antecedentium sanctionibus adversus novos errores Nestorianorum, Eutychianorum, Monotheletarum, Iconoclastarum, et adoptatis epistolis Cyrilli, Leonis, Agathonis etc., tum demum in relatione ad has omnes praecedentes definitiones fidei verbis fere iisdem, quibus Ephesini Patres usi erant, subiungitur: « definivit sancta et universalis synodus (Chalcedonensis, Constantinopolitana II. III.), aliam fidem nemini licere proferre aut conscribere aut componere aut sentire aut alios docere. Eos autem qui ausi fuerint componere fidem aliam... aut tradere aliud symbolum converti volentibus ad cognitionem veritatis, hos si Episcopi fuerint aut Clerici, Episcopos alienos esse ab episcopatu, Clericos a clericatu, si vero monachi aut laici fuerint, anathematizari eos » Hard. T. II. p. 455.; T. III. p. 202. 1402; T. IV. p. 454. 455. Concilia itaque nomine fidei non solum comprehendunt formulam symboli Nicaeni aut Constantinopolitani sed omnes fidei definitiones. Quare dum definiunt, ut nemo aliam fidem audeat componere vel sentire, non possunt intelligi sensu Photiano, ac si Ecclesiae ipsi ius abrogarent fidem veram aliis verbis concipiendi et declarandi; hoc enim sensu prohiberetur Ecclesia non solum novum symbolum, sed etiam novas definitiones veritatis adversus novos errores edere, quod evidenter absurdum est et implicaret omnia Concilia in manifestam contradictionem, dum singula hoc sensu aliam fidem et conscripsissent et conscribi prohibuissent. Certissime igitur sicut Conciliorum subsequentium ita et Ephesini definitio in omnibus identica, « ut nemo aliam fidem audeat conscribere », nihil omnino pertinet ad prohibendam explicationem fidei sive in symbolo ipso sive extra symbolum, quae fiat ab ipso authentico magisterio Ecclesiae; sed tum ex ipsa natura Ecclesiae et symbolorum scopo tum ex manifestis contextibus Conciliorum in illa definitione, quatenus dogmatica est et immutabilis, primum ac directe proscribuntur doctrinae haereticae; altero deinde loco est coercitio abusus proponendi symbola fidei arbitrio singulorum sive Episcoporum sive aliorum neglectis ac praetermissis formulis solemniter ab Ecclesia sancitis atque in usum universalem adoptatis. Vide in Conc. Florentino Card. Iuliani demonstrationem (Hard. IX. p. 138. sq.).

b) Hoc quo diximus, non autem Photiano sensu decretam esse aut decerni potuisse immutabilitatem symboli, plenissime confirmatur et illustratur ex aliis monumentis.

Eutyches in Conciliabulo Ephesino (latrocinali) sub Dioscoro decretum Concilii III omnino sensu interpretatus est Photiano, permanere se aiebat in professione Nicaena, et sicut demere ita nec addere ei quidquam licere. « Hanc fidem et memorata hic (Ephesi) anterior sancta et universalis synodus confirmavit, cuius praesul fuit Cyrillus... et definitionem protulit, eum qui praeter istam addiderit aliquid aut minuerit (al. adinvenerit, graeca versio: τὸν παρὰ ταύτην προστιθέντα τι ἢ ἐπινοοῦντα) aut docuerit, damnationibus quae tunc scriptae sunt, subiacere ». Eundem sensum in Chalcedonensi Concilio defenderunt Dioscorus et eius Episcopi Aegyptii: « nemo suscipit additionem, nemo diminutionem; quae in Nicaea constituta sunt, teneant ». At reclamarunt Episcopi catholici. « Mentitus est, non est definitio talis, non est regula », aiebat Eusebius Dorylaei. Hoc explicuit Diogenes Cyzici. « Dolose proposuit synodum ss. Patrum; accepit enim additamenta propter perversum intellectum Apollinaris et Valentini et Macedonii et qui eis similes sunt » (Mansi VI. p. 631. sq.). Haec Dioscori appellatio ad decretum Ephesinum structa erat contra epistolam dogmaticam s. Leonis, in qua aiebant propositum esse novum symbolum.

Hinc Concilium ipsum Chalcedonense in sua allocutione ad Marcianum imperatorem declaravit sensum illius decreti Ephesini. Primum indicant Patres querelas adversarii, qui epistolam Leonis accusat « asserens, quod non liceat cuiquam exponere fidem praeter Patres, qui apud Nicaeam concorditer convenerunt »⁴. Respondent vero, professionem Nicaenam ex lege Ecclesiae esse utique habendam « velut principali loco », hancque tradi catechumenis. Porro, aiunt, si haeretici suis innovationibus non turbarent pietatis semitam, « deceret Ecclesiae filios nihil amplius excogitare, quam symbolo constat esse declaratum ». Contra novos autem haereticorum errores, « necesse nobis est commenta quoque eorum devia salutaribus adiectionibus (al. oppositionibus) refutare, non ut novum ad pietatem, quasi fidei desit (al. quod fidei desit), semper aliquid exquirentes, sed ut contra ea quae ab illis innovata sunt, excogitantes quae salubria iudicantur »⁵. Ostendunt deinde explicationes veritatis adversus novos errores insertas esse in ipsum symbolum, Conciliorum definitionibus et ss. Patrum declarationibus vindicatas. Huiusmodi vero explicationes numquam absolute conclusae sunt ita, ut novis haeresibus a magistra Ecclesia non possint novae opponi definitiones ac fidei professiones. « Si quis autem censet, hucusque consistere debere eos qui fidem pro facultate defendere cupiunt, maxime quidem hoc praeceptum haereticis promulgare debebit, illos ab impugnatione removens, non avertens a protectione pastores. Omnis enim lex iniustos a delictis cohibet, non iudices a potestate disiungit⁶. Alias autem doceantur indociles, quia et nunc licet ut ambiguitate quaestionis exorta, Patrum interpretationibus nostram confessionem coaptemus »⁷ (Mansi VII. p. 455 sqq.).

Verbis ipsis quibus in Concilio Florentino et a catholicis theologis lex Ephesina explicatur, iam praeiverat Cyrilli in sede episcopali successor saeculo VI. Eulogius Alexandrinus, verbis inquam ab ipso Photio in sua Bibliotheca nobis conservatis. Calumniam quam Chalcedone Dioscori sectatores inferebant contra epistolam Leonis, eandem Monophysitae postea repetebant contra ipsam synodum Chalcedonensem, « quod definitionem exposuerit (synodus), tale facinus a prima synodo Ephesi habita omnino prohibitum fuisse ». Videbant Monophysitae non minus quam Catholici, Concilium Chalcedonense (sicut postea factum esse ostendimus ab aliis synodis) suas definitiones posuisse, ut explicationes symboli et paris cum symbolo auctoritatis. Hinc Eulogius non respondet adversariorum obiectioni ex Ephesino decreto petitae, quod Photiani dicunt, Patres Chalcedonenses nihil mutasse in symbolo, sed imo denuo eius immutabilitatem decrevisse; verum totam defensionem contra calumniam Monophysitarum constituit in explicando genuino sensu decreti Ephesini, additiones nimirum contrarias fidei Nicaenae fuisse proscriptas, minime vero eidem fidei congruentes, quas et rerum natura et perpetua Ecclesiae traditio ac consuetudo semper licitas esse demonstrat; hoc nisi ita esset, Ephesini Patres et synodum oecumenicam II et seipsos damnassent, quippe qui et ipsi novas symbolo profitendo addiderunt definitiones. « Si secundum istorum delirium synodus (Ephesina) aliam definitionem omnino producere vetuit, haec ante alios contra se ipsam tulit condemnationis sententiam. Nam hoc ipsum decretum condens (de immutabilitate symboli) definit, quod nulla ante ipsam definiverat (h. e. ipsum iam decretum in se involveret contradictionem). Insuper eius definitio est unio secundum hypostasim, quam antiquiores synodi non definiverant. Certe secundum ea, quae isti delirant, condemnat synodum centum quinquaginta ss. Patrum Constantinopoli habitam (oecumenicam II); haec enim Pneumatomachum proscribens, definitioni Nicaenae doctrinam de divinitate Spiritus Sancti congrua additione coaptavit. Si autem Concilia antecedentia propter suas additiones reprehensioni obnoxia non sunt, neque subsequentia in causis similibus dissimiliter poterunt condemnari. Ita stultitia omnia commiscet ac pervertit. Ephesina namque synodus fidem aliam, cuius dogmata sint contraria synodo Nicaenae, omnino exponi vetuit; sincerorum vero in illa (Nicaena synodo) servatorum dogmatum expositionem quae tempus postulet, et ipsamet (synodus) addidit, et rerum magistra natura et Ecclesiae traditio hoc semper adamare dignoscitur »⁸. Eulog. in Photii Bibl. cod. 230. (Migne, T. CIII. p. 1049). His simillima habet s. Maximus adversus Monophysitas calumniatores synodi Chalcedonensis « ob additas definitioni Nicaenae voces » (Migne T. XCI. p. 258. 259).

c) Imo vero diu ante Photiana tempora videmus cum proclamatione definitionum immutabilium in Ephesino et sequentibus Conciliis sancitarum, simul coniungi explicationem symboli Constantinopolitani per additam particulam Filioque. Adeo certum erat ac ratum, huiusmodi coaptationem nostrae confessionis cum interpretationibus Patrum, ut ait Concilium Chalcedonense, non esse additionem aut subtractionem, quae in Conciliis adversus haereticos proscripta est.

« Concilium generale » Angliae Hedefeldense anno 680 celebratum sub Archiepiscopo Theodoro (natione graeco) professionem fidei edidit, in qua praeter alia haec leguntur. « Suscipimus sanctas et universales quinque synodos beatorum et Deo acceptabilium Patrum (enumerantur singulae).... et synodum quae facta est in urbe Roma tempore Martini papae beatissimi:... Suscipimus et glorificamus D. N. Iesum Christum sicut isti glorificaverunt, nihil addentes vel subtrahentes... glorificantes Deum Patrem sine initio, et Filium eius unigenitum ex Patre generatum ante saecula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter, sicut praedicaverunt hi quos memoravimus supra, sancti Apostoli et prophetae et doctores; et nos omnes subscribimus, qui cum Theodoro Archiepiscopo fidem catholicam exposuimus » Mansi XI. p. 176.

Data opera s. Paulinus Aquileiensis in Concilio Foroiuliensi anni 796 declarat sensum decreti Ephesini, nomine scilicet « additionis et diminutionis », quae proscripta sit, nequaquam intelligi insertam etiam in ipsum symbolum ulteriorem explicationem fidei Nicaenae, sed proscribi tantummodo ipsius fidei perversionem. Secundum hanc declarationem Paulini prolixa ibi disputatione probatam, ab eadem synodo non solum adoptatum est symbolum cum particula Filioque, ut iam pridem in regnis Caroli M. in quibus Aquileiensis provincia comprehendebatur, recitari consueverat; sed etiam prolixior ibi adiungitur fidei eiusdem expositio, quae cum professione bis repetita processionis a Patre et Filio iubetur integra memoria retineri. Incredibili impudentia Adamus Zoernikaw (Czernikow), Theophanes Prokopowicz, Macarius Bulgakow audent s. Paulinum hocque eius Concilium truncatis textibus citare, ut demonstrent Patres Foroiulienses ex decreto Ephesino absolute prohibitam declarasse insertionem particulae Filioque in symbolum fidei. Quare operae pretium erit contextum ipsum paulo diligentius inspexisse.

Paulinus cum sua synodo solam tractat quaestionem dogmaticam, quatenus decreto Ephesino absolute proscribatur « alia fidei expositio », atque hoc sensu non explicationem fidei veram prohibitam esse ait, quod postea schismatici in Concilio etiam Florentino et nunc Macarius aliique praefracte contendunt; sed decretum intelligi debere de expositione contraria fidei catholicae. Partem vero disciplinarem, quam post decennium Leo III simul cum parte dogmatica respexit, Paulinus non attingit; sed sicut alii Episcopi et theologi Carolo M. familiares ita etiam Foroiulienses obsecundabant regis desiderio, qui recitationem symboli cum explicatione Filioque perurgebat. Difficultatibus autem Romanorum, quae disciplinares erant et non dogmaticae, Foroiulienses sicut generatim familiares Caroli respondebant solum ex parte dogmatica, in qua revera omnes Catholici consentiebant, per se nempe et absolute nec Ephesino nec ullo alio decreto insertionem veritatis fidei esse aut posse esse vetitam. Unde eorum declarationes non valent quidem contra usum disciplinarem Ecclesiae Romanae tum temporis contrarium, ut postea Leo Pontifex explicuit; at continent egregiam expositionem decreti Ephesini contra posteriores absurdas interpretationes Photianorum.

Primum Paulinus indicat oppositionem adversariorum, qui appellantes ad decretum Ephesinum dixerint non licere aliam fidem h. e. aliud symbolum componere, atque idcirco non esse admittendam insertionem particulae Filioque. Respondet vero, aliam fidem intelligi fidem contrariam veritati, cuiusmodi erat Nestorii et Eutychetis, non autem explicationem veritatis. Hoc probat ex insertionibus factis in symbolo a PP. Constantinopolitani Concilii. Unde infert, eodem iure a posterioribus additam esse explicitam professionem processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio.

« De mysterio sanctae et mirabilis Trinitatis planiore me repromisisse profiteor sermone dicturum... Propter varios videlicet haereticorum errores, diversasque quorumdam simplicium suspiciones, non alteram componere vel docere fidem consentio, sed eam quam a ss. Patribus traditam omnia sinceriter saecula susceperunt. Scio namque quibusdam in synodalibus foliis (Ephesinis et Chalcedonensibus) esse sancitum, ad refellendas siquidem novas et multiplices haereses, praesertim propter fraudulentam fictamque Nestorii vel Eutychis falsidicorum pestilentiumque virorum non fidem dicam sed potius perfidiam ⁹, non licere cuiquam alterius fidei symbolum docere vel componere. Sed absit a nobis proculque sit ab omni corde fideli alterum vel aliter quam illi instituerunt, symbolum vel fidem componere vel docere; sed iuxta eorum sensum ea fortasse, quae propter brevitatis compendium minus quam decet a simplicibus intelliguntur, exponendum decrevimus tradere, ac memoria mandavimus eam (fidei expositionem) ipsumque textum symboli retinere, quatenus iuxta Apostolum idoneus sit homo Dei, ad omne opus bonum paratus.... Enimvero non est in argumento fidei addere vel minuere ea, quae a ss. PP. bene salubriterque sunt promulgata ¹⁰, secundum eorum sensum recte sentire, et exponendum eorum subtile supplere ingenium; sed addere vel minuere est subdole contra sacrosanctum eorum sensum, aliter quam illi, callida tergiversatione sentire, et confuso stilo perversum dogma componere, ac per hoc impio ore potius iactanter garrire quam docere praesumere ».

Hactenus dixit, quid non sit et quid sit aliam fidem componere vel docere. Sequitur probatio ex comparatione symboli Constantinopolitani, quod licet per explicationes auctum non tamen habet fidem aliam quam Nicaenum, cuius fidem ipsi PP. Constantinopolitani ubique voluerunt inviolatam perenniter permanere. « Plurimorum etenim catholicorum virorum, Ecclesiarumque Dei cultorum sacrae fidei compositum venerabile legimus opus (symbolum), aliis quidem verbis dissimilique calamo resonante, sed eundem sensum eundemque ingenii intellectum concorditer inviolatae fidei uno assertionis redolere probantur documento. Nam si recenseatur Nicaeni symboli series veneranda, nihil aliud de Spiritu S. in ea, nisi hoc modo reperiri poterit promulgatum: quid ipsi huic insertioni tum in formula symboli, ut eam Paulinus tradidit memoria retinendam, tum in ampliori expositione fidei? Facile apostata Theophanes se expedit, praefracte suis affirmans: haec omnia esse spuria, et a Latinis interpolata! Quo argumento, qua editione, quo codice adiutus tam incredibilia asserit? Nullum habet codicem, nullam editionem, nullum testem; sed argumentum hoc unum et solum: quia Paulinus paulo ante dixerat, non licere symbolum alterius fidei componere. Sed nonne simul longa disputatione demonstraverat, symbolum alterius fidei esse dumtaxat illud, quod contineat perversum dogma? Evidentia quidem haec sunt in contextu Paulini, sed Photianis studiose occultanda.

Macarius l. c., ut dixi, magistrum Theophanem longe superat. Praecisis tricis molestis levi manu totum negotium componit. Cum non textum latinum Paulini proferat, sed suam adornet versionem, truncando et mutando transvertit omnia in sensum contrarium, qua in re iam alibi Macarium mirati sumus artificem insignem. Quisque videt substantiam totius sententiae Paulini reperiri in illa periodo, ubi explicat, quid non sit et quid sit additio vel diminutio, quae prohibita est ab Ephesino ceterisque Conciliis. « Enimvero non est in argumento fidei addere vel minuere ea, quae a ss. PP. sunt promulgata, secundum eorum sensum recte sentire, et exponendum eorum subtile supplere ingenium (exponere explicite quae ipsi subtili suo ingenio intelligebant implicita); sed addere vel minuere est subdole.... perversum dogma componere ». Iam Macarius non per paraphrasim, ut quandoque fit ab impostoribus, sed omnino ut versionem verbalem totum istum locum ita reddit: « car ajouter ou retrancher quoi que ce soit à ce que les ss. Pères ont légué pieusement (intellige in symbolo, ut apud Macarium immediate ante legitur), est un act incompatible avec la foi ». Habes Paulinum Macarianum! Primum nempe incisum « enimvero non est in argumento fidei addere vel minuere ea, quae a ss. PP. sunt promulgata », ex contextu avulsum suo modo vertit, reliquis omnibus eiusdem periodi ingeniose suppressis. Hisce artibus probata est thesis Macarii: « ainsi dans le Concile d'Italie (sic) Paulin patriarche d'Aquilée rejeta positivement cette addition » (Filioque), et sane absurda quaelibet alia non minus expedite probari possent.

et in Sanctum, inquiunt, Spiritum (credimus) ». Ostendit deinde, ipsa connumeratione cum Patre et Filio in Nicaeno satis doceri Spiritum Sanctum esse Deum, « quemadmodum postea (docebatur) a sanctis Patribus centum quinquaginta (Concilii II), qui contestati sunt symboli fidem Nicaeni Concilii inviolatam perenniter permanere. Suppleverunt tamen, quasi exponendo eorum sensum; et in Spiritum Sanctum profitentur se credere, Dominum et vivificatorem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum. Haec enim et cetera quae sequuntur, in Nicaeni symboli sacro dogmate non habentur ». Nunc ex praemissis infert Paulinus illud, cuius defensionem maxime spectabat, recte nimirum iam pridem in multis Ecclesiis particularibus fuisse insertam explicitam declarationem processionis a Patre Filioque, contra haereticos, qui dixerint Spiritum procedere ex solo Patre. De hoc dogmate Carolus M. ipse, cui Paulinus acta suae synodi transmisit ac veluti dicavit, nec minus Episcopi et theologi in eius regnis admodum sollicitos se ostenderunt, et quandoque haeresim contrariam, quae a Photio demum confirmata est, adscribebant etiam orthodoxis orientalibus, qui Spiritum profitebantur procedere a Patre per Filium, quae omnia constat luculenter ex libris Carolinis (l. III. c. 3. et 8), ex libro Alcuini de Processione Spiritus Sancti, ex epistola Hadriani I. ad Carolum, ex iis quae paulo post acta sunt in Concilio Aquisgranensi et Romae a legatis Caroli coram Pontifice Leone III. Alioquin iam inde a Concilio Gentiliaco anni 767, in quo legati Constantini Copronymi iconoclastae de hoc dogmate quaestiones excitaverant, Graecorum fides quoad hunc articulum in regnis Francorum saltem suspecta habebatur.

Progreditur itaque Paulinus ad hoc pro suo scopo caput praecipuum. « Sed et postmodum propter eos videlicet haereticos, qui susurrant (nulla nimirum ante Photium clara prostabant testimonia pro existentia huius haereseos), Spiritum Sanctum solius esse Patris et a solo procedere Patre, additum est: qui ex Patre Filioque procedit. Et tamen non sunt hi sancti Patres culpandi, quasi addidissent aliquid vel minuissent de fide trecentorum decem et octo Patrum, quia non contra eorum sensum diversa senserunt, sed inculpatum eorum intellectum sanis moribus (i. e. modis) supplere studuerunt ».

Haec non est nisi legitima illatio ex principiis, quae Paulinus ad hoc ipsum demonstrandum praestruxerat, supponens nimirum veritatem ipsius dogmatis symbolo inserti, de qua consensu universali constabant. Nihilominus ad complendam demonstrationem pro insertione legitime facta, quamdiu nempe dogmatice tantum non vero ex legibus disciplinaribus quaestio spectatur, subdit Paulinus prolixam probationem ipsius veritatis revelatae, quam depromit ex consubstantialitate Patris et Filii, qua unum sunt spiratione non minus quam natura et operatione; ex symbolica insufflatione Filii in Apostolos Io. XX. 22; ex una communi missione Spiritus Sancti a Patre et Filio; ex eo quod sicut Patris ita Filii Spiritus in Scripturis praedicatur; ex eo quod nominata in Scripturis processione a Patre necessario intelligitur eadem processio a Filio, sicut baptismus in nomine Iesu propter consubstantialitatem personarum intelligitur baptismus in nomine trium personarum. Unde concludit hanc orationis partem, exclamans: « quam catholice et ss. Patres in hac fidei stabilitate (de Patre et Filio consubstantiali) solidati, a Patre Sanctum Spiritum procedere sunt professi! quam gloriose et illi, qui eum a Patre Filioque procedere confitentur! » (Mansi XIII. p. 833. sqq.). Adversus Photianos ipsos his Paulini demonstrationibus simillima disputavit Ratramnus l. II. c. 2.

3°. Posset quispiam fortasse dicere, hac in re Photianos quoad rei summam non dissentire; neque enim negant posse a synodo oecumenica veritates fidei inseri symbolo. Verum qui hoc generatim assereret, monstraret se Graecorum disputationes nominatim in primis congregationibus Concilii Florentini (Ferrariae) non habere perspectas. Illi enim omnino contendebant, hunc esse sensum hancque vim decreti Ephesini, ut ipsi Ecclesiae universali sive congregatae in synodo sive extra illam abrogata sit facultas non minus in symbolo quam in Scriptura sacra quidquam addendi aut mutandi per modum etiam explicationis ac sensu quantumvis vero et in divina revelatione comprehenso. Hac ratione in congregationibus tertia, quinta, septima, octava, nona, duodecima Marcus Ephesius et Bessarion Nicaenus ceterorum nomine ac consensu disputabant (Mansi T. XXXI. p. 519. 534. 583. 584. 603. 607. 610. 615. 626. 678. 679). « Statutum fuit a Patribus (Ephesinis), nulli deinceps patere licentiam immutandi quovis modo symbolum Nicaenum, quod idem est ac dicere Constantinopolitanum.... Eam porro licentiam quae usque ad ea tempora patuerat, sibi ipsis praecludunt et reliquis omnibus » (ταύτην τὴν ἄδειαν καὶ ἑαυτῶν ἀφαιροῦνται καὶ πάντων τῶν ἄλλων). Idque, subdit, facto ipso Concilium demonstrasse; huius enim prohibitionis causa vocem θεοτόκος licet pernecessariam symbolo non addidisse. Ita Marcus l. c. p. 534. Eadem repetiit Bessarion verbis etiam expressioribus. « Nosse volumus Reverentiam vestram, a nobis facultatem hanc negari universae Ecclesiae et synodo etiam oecumenicae.... negamus autem non ipsi a nobis; sed arbitramur hoc Patrum decretis negatum » ¹¹. Ibid. p. 610. 626. Quodsi nunc Macarius et ante istum Theophanes Prokopowicz ex ipsa rei evidentia et argumentis catholicorum constricti fateri coguntur, oecumenico Concilio etiam post decretum Ephesinum fore potestatem dogmata revelata inserendi symbolo, hac sua concessione in primis desciscunt a doctrina suorum praecessorum in schismate, ut ex dictis constat; tum haec confessio velut aliud agendo ab his auctoribus hinc inde iniecta repugnat toti reliquae eorum disputandi rationi, quae eadem est iisdemque nixa argumentis ac penes vetustiores illos suos doctores; postremo hac sententia admissa etiam fateantur oportet, Ecclesiam occidentalem ex suis principiis catholicis de valore consensus Ecclesiae et de auctoritate suprema, universali et infallibili Romani Pontificis in definitionibus fidei et morum, iure optimo dogma de processione Spiritus Sancti a Patre Filioque in ipso symbolo profiteri. Scio haereticos Photianos hanc auctoritatem tum consensus Ecclesiae catholicae tum capitis Ecclesiae negare; at si res ita habet, iam de sola auctoritate Ecclesiae catholicae eiusque capitis in definitionibus fidei generatim disputatio esse poterit, nulla autem lis de iure, quo professio processionis a Filio sit adiecta symbolo. Ius enim definiendi fidei dogmata, et ius definitiones ipsi symbolo inserendi unum idemque esse ipsimet Photiani fateantur necesse est, si sincera est illa Macarii et Theophanis, quam dixi, sententia; quando ergo constiterit de illo priori iure definiendi dogmata, constabit etiam ipsis Photianis de iure dogmata eadem inserendi symbolo. Perspexerunt hunc rerum nexum Graeci in Concilio Florentino, ac propterea viderunt ad demonstrandam illegitimam insertionem articuli quantumvis veri ac definiti, sibi necessariam esse absurdam illam contentionem, toti Ecclesiae cui ius certe est definiendi dogmata, non tamen fas esse mutandi vel unam vocem in symbolo semel sancito ac prorsus incommutabili.

4°. Quaestio dogmatica de insertione dogmatis in textum symboli, quam inepte excitarunt Photiani et de qua hactenus diximus, omnino distinguenda est, et mirum quantum diversa a quaestione disciplinari, licet haec quoque intime nexa sit cum custodia depositi, quibus in rerum adiunctis, qua auctoritate veritatum fidei, de quibus certo constet, insertio in formulam symboli tolerari, permitti, approbari, iuberi possit vel quandoque etiam debeat.

Hac in re magnum est discrimen inter particulares formulas fidei, quae pro specialibus adiunctis quarumdam regionum et Ecclesiarum aliquando ab Episcopis vel singulis vel unius aut plurium provinciarum praescribebantur, et inter solemnia symbola quae ab universa Ecclesia sancita in usum communem velut tesserae fidei recepta sunt. In haec posteriora, de quibus maxime nunc agimus, tum ob specialem venerationem quae antiquitati christianae debetur et semper habita est, tum ob universalitatem quod sunt tesserae totius Ecclesiae, tum ob auctoritatem supremam qua sancita sunt, commutationes per insertionem veritatum fidei quae prius in eis explicite non continebantur, induci legitime non possunt nisi eadem suprema auctoritate cui subsit Ecclesia universa, auctoritate scilicet Romani Pontificis vel oecumenici Concilii saltem annuentis et usum invalescentem iam ratum habentis (cf. S. Th. I. q. 36. a. 2. ad 2). Attamen huius iuris transgressio per se, nisi forte ipsa negaretur ecclesiastica auctoritas, non erit error dogmaticus (ut somniarunt schismatici), sed violatio disciplinae, eaque magis aut minus gravis, prout vel ius tantum implicitum in generali disciplina hierarchica vel lex expressa obstiterit. Imo suprema auctoritate Romani Pontificis licet nec approbante nec expresse permittente attamen scienter ac tacite connivente potuit evadere, et in pluribus Ecclesiis a VI ad IX saeculum videtur evasisse consuetudo insertionis quadamtenus legitima.

Quanta vero cautione in ipsa, de qua agitur, additione particulae Filioque in symbolo Constantinopolitano processum sit, historia demonstrat. Primum saeculo VI explicita illa professio inserta est in Hispania et in Gallia Narbonensi (supra p. 467); inde propagata in regnum Francorum, in Germaniam, Illyricum etc. At Pontifices Romani fidem quidem hanc constanter docebant; additionem vero in ipso symbolo Constantinopolitano licet non disserte improbarent, neque tamen admittebant in Ecclesia Romana. Habito anno 809 Aquisgrani Concilio occasione turbarum, quae contra professionem processionis ex Filio insertam in symbolum excitatae erant a monacho Hierosolymitano (supra p. 524. nota), Carolus M. ad impetrandam sanctionem additionis legatos misit ad Pontificem Leonem III. At vero Leo hunc articulum in ipsa professione fidei eadem occasione missa « ad omnes Ecclesias orientales », et coram legatis Caroli utique asseruit et confirmavit ¹²; sed additionem in solemni et antiquitus sancito symbolo noluit approbare ¹³, imo suasit ut consuetudo inducta penes Francos paulatim corrigeretur, quantum fieri posset absque dispendio verae doctrinae ¹⁴. Postquam autem additio huius explicationis in symbolo per totum occidentem fere iam universalis evaserat, simulque inde a Photio post medium saeculum IX contradictio schismaticorum contra ipsum dogma necessitatem vel certe opportunitatem illius explicitae professionis adduxerat, Pontifices Romani facto ipso eam ratam habuerunt et in Romana atque in universa Ecclesia latina adoptarunt ac suprema auctoritate sanciverunt. Quod quia non solemni aliquo decreto sed usu ipso factum est, de tempore quo primum usus coeperit esse universalis, non liquido constat variantibus eruditorum sententiis inter medium saeculum IX. et saec. XI. a Nicolao I. ad Benedictum VIII. Vide Lequien Damasc. I. n. 28. (qui ultra adhuc ad aliquem Benedicti VIII. successorem usque ad Leonem IX. ex rationibus non valde probabilibus moram protrahit); de Rubeis ad vitam Georgii Cyprii dissert. dogm. II. c. 4. n. 5. p. 190. sqq.; c. 5; Em. Hergenroether in suo Photio T. I. p. 705. sqq.