Tractatus de Deo Trino secundum personas

«Spiratio activa et esse ingenitum (innascibilitas, ἢ ἀγεννησία) non constituunt personas. Spiratio enim non realiter sed ratione tantum distincta a Paternitate in Patre et a filiatione in Filio, in ipso pleniori conceptu paternitatis et filiationis includitur. Pariter esse ingenitum ut notio personae primae includitur in conceptu pleniore paternitatis divinae».

Cum ex demonstratis in thesi XXIII ipsae relationes substantiales, quatenus sunt realiter inter se distinctae et ideo subsistentes, sint personae divinae, seu formaliter constituant personas, evidens est, tot esse relationes constituentes realiter distinctas, quot sunt divinae personae; sunt scilicet formalis ratio Patris, et altera Filii, et tertia Spiritus Sancti, sive paternitas, filiatio, et processio.

Verum quoniam relationes internae in Deo sunt relationes originis, eo ipso in omni processione necessario duplex est relatio opposita et per oppositionem distincta, relatio inquam principii et procedentis a principio. Adeoque quoniam duae sunt distinctae processiones, Filii per generationem a Patre, Spiritus Sancti per spirationem a Patre Filioque, quatuor relationes sint oportet; sicut nimirum Filio Pater seu filiationi paternitas, ita spirato spirator, processioni seu spirationi passivae (ut aiunt) spiratio activa respondet et opponitur ut principium relate ad procedentem a principio. Praeterea tum ex generali doctrina de mysterio SS. Trinitatis consequitur tum in specialibus declarationibus Patrum et omnium theologorum diserte proponitur innascibilitas seu esse ingenitum (ἡ ἀγεννησία) tamquam notio uni tantum personae propria et minime communis. Declarandum ergo est, quomodo praeter tres proprietates seu relationes constituentes se habeant primo relatio spirationis deinde innascibilitas.

1. Quoad primum itaque quaeritur, cur haec relatio spirationis (activae) seu formalis ratio spiratoris, opposita et realiter distincta a processione seu a formali ratione spirati, non sit per se subsistens et constituens personam?

1°. Secundum nostrum imperfectum modum concipiendi responsio obvia, et (ut videtur) facilis esse posset: spiratio activa supponit personas Patrem et Filium iam constitutas, et illis tamquam actus communis velut supervenire concipitur ¹. Porro ipse actus seu ipsa activa spiratio non realiter procedit a Patre et Filio, adeoque nec habet oppositionem ad personas quarum est actus, et ideo nec realiter ab eis distinguitur; sed per hunc actum spirationis a Patre et Filio realiter procedit Spiritus Sanctus, atque ideo Pater et Filius per hunc suum actum communem secundum formalem rationem spiratoris ut principium referuntur ad Spiritum Sanctum, et ab eo realiter distinguuntur. Spirator itaque non dicit personam distinctam a Patre et Filio, sed significat unam vim spiratricem seu unum actum et unam relationem spirationis duabus personis communem, et adsignificat in confuso has personas, quarum est actus et relatio; eo fere modo, quo nomen creator significat unam divinam essentiam sub formali ratione actus creantis, et adsignificat in confuso personas, quarum est essentia ².

2°. Verumtamen cum spiratio in Patre realiter sit idem cum paternitate, et eadem spiratio in Filio sit realiter idem cum filiatione, et solum ratione distinguatur a paternitate et filiatione, ille conceptus, quo spiratio secundum imperfectum nostrum modum intelligendi per compositionem, cogitatur superveniens personis constitutis, expoliri potest, ut simplicitati divinae paulo magis respondeat, sicut diximus de conceptu constitutionis personae per relationem et essentiam. Itaque ut duae relationes non sibi oppositae paternitatis et spirationis intelligantur una persona, pariterque persona una intelligatur relatio filiationis cum eadem non sibi opposita spiratione, sequens iuvabit consideratio.

a) Illa «summa res, videlicet essentia seu natura divina» sub formali ratione intellectionis exprimentis Verbum est Deus Pater; summa res eadem sub formali ratione intellectionis expressae, seu ut immanens terminus productus intellectionis paternae, est Verbum seu Deus Filius. Iam vero intellectio, tam ut exprimit Verbum quam ut est Verbum expressum, est simul dilectio producens seu spirans suum immanentem terminum, qui est Spiritus Sanctus. Nam intellectio paterna habet simul rationem formalem dilectionis spirantis, ut sub una ratione referatur ad Verbum, sub altera ratione referatur ad spiratum. Sed quia in omni spiritu etiam in infinito dilectio praesupponit intellectionem, non autem intellectio dilectionem; et quia intellectio exprimens Verbum ex intima rei natura communicat Verbo essentiam sub omnibus formalibus rationibus (excepta formali ratione expressionis Verbi, cuius Verbum ipsum est terminus realiter distinctus); ideo exprimitur Verbum communicando essentiam sub formali etiam ratione dilectionis spirantis. Hinc intellectio paterna habet formalem rationem dilectionis spirantis non nisi supposita (ordine originis) expressione Verbi, et Verbum exprimitur habens eandem formalem rationem dilectionis spirantis, seu Pater fecundus Spiritus Sancti exprimit generatione Verbum fecundum Spiritus Sancti.

Unde sicut essentia et paternitas (formalis ratio intellectus exprimentis Verbum) non sunt duo realiter distincta, sed una summa res sub duplici formali ratione absoluti et relativi; ita paternitas et spiratio non sunt duo relativa, sed sub duplici formali ratione unus relativus ad duplicem realiter distinctum terminum. Quia nempe duplex illa formalis ratio non habet oppositionem una ad alteram, ideo inter eas non est distinctio realis et est unus relativus; attamen quia ille unus habet ordinem sub formali ratione gignentis et spirantis ad duplicem realiter distinctum terminum (ad Filium et Spiritum Sanctum), paternitas et spiratio sunt duae relationes distinctae ratione cum fundamento in re. Relationes, inquam, sunt duae non ratione oppositionis mutuae, quae nulla est; sed ratione terminorum ad quos est relatio. Si oppositione mutua inter se realiter distinguerentur, essent duae personae; sed quia sola ratione inter se distinguuntur, sunt una persona. « Relationes oppositae sunt personae, et sunt duae personae sicut duae relationes; sed relationes quae sunt in eadem persona non oppositae, sunt quidem duae relationes vel proprietates sed non duae personae, imo una persona » S. Th. I. dist. 33. a. 2. ad 1.

Similiter dicendum esse patet de eiusdem spirationis, ut Filio communicatur, distinctione rationis et identitate reali cum relatione filiationis. Filius enim ex ipso modo processionis a Patre per intellectionem generatur ut unum cum Patre principium fecundum Spiritus Sancti. « Nam in Verbo infinito repraesentativo infiniti boni quidditative continetur virtus (et cum virtute identificatus actus), ut simul cum suo principio loquente producat amorem eiusdem boni. Unde persona producens Verbum, eo ipso quod est productiva Verbi, est etiam simul cum Verbo productiva amoris » Ruiz disp. XVII. sect. 6. n. 8. Sicut ergo in Patre paternitas et spiratio, ita in Filio relatio filiationis seu esse genitum et spiratio sunt « duae relationes sed non duae personae, imo una persona ».

b) Ex his porro intelligitur, quomodo spiratio (activa) pertineat ad rationem interiorem et ad conceptum adaequatum (quantum nos intelligere valemus) personae Patris ac Filii.

Nam a) paternitas et filiatio si plenius spectentur, ex intestina exigentia includunt spirationem, et sine hac non plene concipiuntur; proinde ad paternitatem et filiationem divinam, ut sit talis qualis necessario est, pertinet spiratio activa. Hinc recte ait Dominicus Viva de Filio, quod pari modo valet de Patre: « Filius in hypothesi chimaerica quod non spiraret, haberet conceptum Filii inadaequate, ita tamen ut repugnaret secundum huiusmodi conceptum inadaequatum usquam reperiri » de Trin. disp. V. q. 6. n. 9.

Propterea β) quia paternitas et filiatio ex intima sua ratione necessario simul sunt spiratio activa, et quia per hanc formalem rationem spirationis Pater et Filius constituuntur ut principium distincti a persona tertia procedente; quoad rem ipsam indubitata est et quoad modum loquendi solidum habet fundamentum doctrina theologorum, qui supposita distinctione rationis et identitate reali spirationis cum paternitate et filiatione dicunt, constitutionem Patris et Filii in pleno suo conceptu intelligi per formalem rationem paternitatis et filiationis, quatenus haec utraque spirationem activam includit. « Pater et Filius distinguuntur a Spiritu Sancto eadem ipsa proprietate, qua constituuntur. Quapropter sicut radicaliter tantum a Spiritu Sancto distinguuntur per paternitatem et filiationem, ita etiam non plene et integre constituuntur explicito conceptu paternitatis et filiationis, quousque intelligatur explicite spiratio activa, per quam sicut formaliter distinguuntur a Spiritu Sancto, ita etiam ultimate et plene constituuntur » Didac. Ruiz disp. XVII. sect. 6. cf. disp. 106. sect. 2. n. 1; sect. 3. n. 6. Ita etiam Dominicus Viva: « Illud per quod Filius distinguitur ab omni non ipso, non est generatio passiva quomodocumque, sed generatio passiva ut imbibens spirationem.... In ea autem hypothesi (quod Filius non esset cum Patre principium spirationis), non remaneret huiusmodi generatio passiva, ergo non haberet id, per quod Filius nunc ultimo constituitur et primo distinguitur ab omni non ipso » Viva disp. V. q. 6. n. 8-10. Vide etiam Aureolum I. dist. 11. a. 3. Neque veritati huius plenioris considerationis repugnat axioma certissimum, quod spiratio activa est relatio non constituens personam, sed solum distinguens Patrem et Filium a Spiritu Sancto. Negatur enim hoc axiomate constitutio personae distinctae a Patre et Filio; quod vero spiratio pertineat ad rationem personae Patris ac Filii in pleno suo conceptu exhibendam, non solum non negatur sed implicite affirmatur, quia spiratio activa dicitur relatio distinguens personam primam et secundam a Spiritu Sancto.

II. Accedimus ad considerationem innascibilitatis seu τῆς ἀγεννησίας, quam praeter quatuor relationes quintam aliquam notionem uni tantum personae propriam esse diximus.

1°. Ad vim nominis quod spectat, ingenitum (τὸ ἀγέννητον) triplici praesertim significatione sumi potest. a) Ita ut opponatur creato, et idem sit ac increatum. In hac significatione scribendum potius esse ἀγένητον, adverterunt ss. Patres, ut Epiphanius haeres. 64. n. 8. et Damascenus de Fide orthod. l. I. c. 8.³, estque attributum absolutum divinae essentiae et proinde tribus personis commune, quo negatur imperfectio entis creati, et hoc ipso affirmatur absoluta perfectio entis necessarii. Hunc sensum supponebant Ariani in suis perpetuis cavillationibus, quibus Filii Dei divinitatem impugnabant, eo quod solus Pater sit ingenitus.

b) Ingenitum seu innascibilitas sumitur hypostatice in oppositione ad genitum⁴. Oppositio vero potest accipi dupliciter: si ingenitum opponitur genito praecise secundum modum processionis per generationem, non solum de Patre sed etiam de Spiritu Sancto negandum est esse genitum (S. Th. opusc. I. contr. errores Graecor. c. 8); adeoque hoc sensu generaliori ingenitum non est proprium Patri. « Pater a nullo est nec factus nec creatus (ἀγένητος) nec genitus (ἀγέννητος); Filius a Patre solo est, non factus nec creatus (ἀγένητος) sed genitus (γεννητός); Spiritus Sanctus a Patre et Filio, non factus nec creatus (ἀγένητος) nec genitus (ἀγέννητος) sed procedens ». At licet in comparatione cum Filio genito Spiritus Sanctus dici possit non genitus; nihilominus compositum ingenitus (ἀγέννητος) in sua stricta significatione non tantum opponitur modo processionis per generationem, sed simpliciter processioni et origini ex principio. SS. Patres in disputationibus adversus Arianos explicite quidem commemorare solent tantummodo ingeniti oppositionem ad genitum Filium, quia directa controversia cum illis haereticis restringebatur ad dogma de divinitate et consubstantialitate Filii (cf. supra p. 51), implicite tamen semper includunt oppositionem etiam ad processionem personae tertiae; siquidem τὸ ἀγέννητον habent ut proprium Patris, atque hoc ipso simpliciter ut negationem originis.

Itaque c) ingenitum in significatione hypostatica directe quidem ut negatio opponitur genito, sed inclusa simul negatione cuiusvis processionis; sicque est proprium soli Patri. Dicitur itaque Pater ingenitus secundum oppositionem directam, ut intelligatur eius distinctio a Filio, et secundum significationem inclusam, ut eum distinguamus ab utraque persona procedente.

Unde praeclare omnino monet s. Basilius, si nullus esset et hoc ipso nec posset esse proprius Filius Dei, numquam futurum fuisse, ut Deus diceretur ingenitus; sed potius nominaretur increatus; siquidem in ea hypothesi non Pater a Filio nobis distinguendus foret, quod fit oppositione ingeniti ad genitum, sed solum opus esset discriminare Deum increatum a creatura. « Si ingenitus Pater, quoniam genitus non est, genitus autem Filius, quoniam est generatus; ergo posterius intelligitur ingenitum quam genitum, non enim haberet (si nullus esset genitus), prae quo diceretur ingenitus; comparationes enim instituuntur eorum quae sunt, non eorum quae non sunt.... Filius si creatura est non genitura, et si omnia quae sunt, creaturae sunt, frustra Pater dicitur ingenitus, cum omnino nullus genitus existat, cuius respectu appellatur ingenitus; igitur potiori iure increatus quam ingenitus diceretur » Basil. contr. Eunom. IV. Tom. I. p. 283.

2°. Reliquum est, ut propriam rationem ingeniti explicemus, quatenus est notio hypostatica Patris.

a) Quatenus nomen ingenitus non naturam sed hypostasin designat, in divinis non significat absolutum, sed revocatur ad significationem relativam, sive, ut ait s. Thomas, est relatio per reductionem. Quod quomodo sit, explicat s. Augustinus Trin. l. V. c. 7. Nomina negativa sunt in eodem ordine, in quo sunt nomina opposita affirmantia, quod ostendit ibi s. Doctor per omnes decem categorias. « Sicut secundum substantiam aio, homo est; sic secundum substantiam nego, cum dico, non homo est; et cum quaeritur quantus sit, et aio, quadrupedalis est i. e. quatuor pedum, secundum quantitatem aio; qui dicit, non quadrupedalis est, secundum quantitatem negat. » Unde ad rem praesentem: « si substantialiter (praedicatione absoluti) aierem dicendo, Filius, substantialiter negarem dicendo, non Filius. Quia vero relative aio, cum dico, Filius est, ad Patrem enim refero; relative nego, si dicam, non Filius est, ad parentem enim eamdem negationem refero volens ostendere, quod ei parens non sit. At tantumdem valet... quod dicitur non genitus, quantum valet, quod dicitur non Filius. Relative autem negamus dicendo, non Filius; relative igitur negamus dicendo, non genitus. Ingenitus porro quid est, nisi non genitus? Non ergo receditur a relativo praedicamento, cum ingenitus dicitur » Aug. l. c. cf. S. Th. I. q. 33. a. 4. ad 3. b) Iam vero negatio in divinis non potest esse negatio perfectionis; sed solum est aliquis noster modus concipiendi id, quod in Deo positivum est et perfectio. Aliter tamen atque aliter se habet negatio in ordine absolutorum, et in ordine relationum internarum.

In absolutis negatio exhibet perfectionem absolutam excludendo imperfectionem seu, quod eodem redit, negando perfectionem defectu ulterioris perfectionis limitatam, cuiusmodi est perfectio creata; adeoque est negatio negationis ac proinde affirmatio perfectionis absolutae, quae inadaequate et confuse a nobis concipitur per comparationem cum perfectionibus limitatis; cuiusmodi attributa sunt infinitum, increatum seu ingenitum in significatione absoluta primo loco a nobis indicata, aeternitas, immensitas etc. (Vide de attributis sic dictis negativis Tract. de Deo th. XXI). Absoluta autem de se invicem quoad rem ipsam negari non possunt, quia realiter inter se non distinguuntur. Unde falsum est, si dicatur: in Deo iustitia non est misericordia; quamvis alius sit conceptus iustitiae et alius misericordiae, atque ideo dici possit ac debeat: conceptus iustitiae divinae non est conceptus misericordiae divinae.

At relativa sub formali ratione relativorum realiter inter se distinguuntur, realiter enim alius est Pater et alius Filius, alius Spiritus Sanctus; unde de se invicem negantur. Pater non est Filius et non Spiritus Sanctus, sicque Filius non est Pater et non Spiritus Sanctus etc. Unde cuipiam videri posset, non minus quam notionem ingeniti, notiones negativas alias plures ponendas esse, quod Pater non est Filius et non Spiritus Sanctus; Filius non est Pater nec Spiritus Sanctus; Spiritus Sanctus nec Pater est nec Filius. Verum negationes ita conceptae non aliam exhibent notionem et formalem rationem personae, quam affirmatio, quod est unus Pater i. e. hic unus sub formali ratione Patris relatus ad Filium et distinctus a Filio, et sub formali ratione spirantis inclusa in paternitate relatus et distinctus a Spiritu Sancto; pariterque dicendum de Filii relatione ad Patrem et de relatione Spiritus Sancti ad Patrem et Filium. In Filio igitur et Spiritu Sancto praeter has alia nulla reperitur notio ratione distincta, qua uterque personis aliis per negationem opponatur; in Filio nempe filiatio h. e. esse genitum atque in filiatione inclusa communis cum Patre spiratio activa; in Spiritu Sancto processio seu esse spiratum, sunt solae formales rationes realiter distinguentes, ut sit alius et alius. At in prima persona negatio processionis ab alio, qua dicitur ingenitus in oppositione ad Filium genitum et ad Spiritum procedentem, habet aliam formalem rationem consideratione mentis distinctam a paternitate et activa spiratione.

Porro ad significationem illius negationis quod attinet, processio ex principio utique non est imperfectio in Filio et Spiritu Sancto; sed processio esset imperfectio atque adeo negatio et destructio primae personae Trinitatis. Unde negatio relationis geniti et procedentis in Patre est affirmatio perfectionis relativae seu personalis, quod sicut Deus essentialiter est Esse ingenitum significatione absoluta h. e. ens a se, ita prima persona Trinitatis est ex interna necessitate naturae persona a se, quam hypostaticam perfectionem concipimus et explicamus negatione originis. « Pater ingenitus, non enim est ab aliquo; a se ipso enim habet ut sit, nec eorum quae habet, quidquam ab altero habet; sed ipse potius principium est et causa omnibus, ut sint et naturaliter certo modo sint » Damasc. F. O. l. I. c. 8. cf. alios PP. apud Petav. l. V. c. 5. n. 14. Negatione nobis opus est sicut in aliis conceptibus simplicissimis explicandis, ita et in hoc conceptu primi et a se subsistentis. « Ratio primi quae simplicissima est, a nobis absque negatione non explicatur. Prima ergo persona in ratione primi producentis ad intra non explicatur nisi per negationem productionis terminatae ad ipsam, et haec negatio est innascibilitas » Suarez l. V. c. 10. n. 4.

c) Attamen haec proprietas ingeniti non realiter distinguitur a paternitate, quod iam ex eo patet, quia non est ibi origo unius ab altero et nulla oppositio. Facile autem potest intelligi, quomodo haec ratio primae personae Trinitatis et ideo personae a se idem sit sub conceptu minus pleno, quod est paternitas inclusa spiratione sub conceptu pleniore. Quod enim est prima persona Trinitatis et ideo persona a se, hoc ipso ex insita rei natura est principium reliquarum personarum, h. e. Pater Filii et cum Filio spirator Spiritus Sancti. Hanc connexionem notionum ingeniti et Patris indicat s. Basilius, et multis vindicat eius germanus s. Gregorius Nyss. l. I. contr. Eunom. (ed. Gretzer p. 136. seqq.), apud quem Basilius ita loquitur: « Qui enim vere (ὄντως) et solus Pater est (modo divino), a nullo est; qui autem a nullo est, ingenitus est». Optime Suarez: « per illam negationem (per ingenitum) explicare intendimus primae personae dignitatem. Dicimus autem, hanc dignitatem non esse aliam a paternitate ipsa, quae nostro modo concipiendi ex vi suae rationis duo includit. Unum est, quod per se seu a se sit per immediatam coniunctionem cum essentia (quia absque reali productione personae natura immediate secum affert talem personalitatem), et hoc declaramus per hanc negationem (ingenitum). Alterum est esse constitutivam principii generandi, quod Pater nominatur » Suarez l. VIII. c. 2. n. 12. cf. l. V. c. 10. n. 2. 4.

Scholion. Ad rei ipsius, et maxime ad modi loquendi declarationem possumus nunc post ea quae dicta sunt, paucis complecti, quae tradi solent comparando proprietates, relationes et notiones divinarum personarum.

Proprium hic non solum opponitur alieno vel superaddito, quo sensu sunt etiam proprietates absolutae communes tribus personis (cf. Tract. de Deo th. XXI. n. 3.); sed proprium in sensu quo nunc loquimur, opponitur communi. Sensu igitur strictiori proprietates sunt illae rationes formales, quae uni tantum personae conveniunt, et non sunt communes pluribus. Sic quatuor erunt proprietates paternitas, innascibilitas, filiatio, spiratio passiva seu spiratum esse. S. Th. I. q. 32. a. 3. Si vero paulo laxius dicitur proprium, quod non est commune omnibus tribus personis, etiam activa spiratio communis Patri ac Filio sed non Spiritui Sancto, proprietatibus accenseri potest.

Relationes reales sunt quatuor paternitas, filiatio, spiratio activa, spiratum esse. Attamen ingenitum reductive, ut dici solet, eis adnumerari potest, tum quia est negatio relationis tum quia designat personam, quae in divinis non potest esse nisi relativum. S. Th. I. q. 33. a. 4. ad 3. Itaque omnis proprietas est relatio vel reducitur ad relationem, et vicissim omnis relatio est proprietas sensu saltem laxiori, quod non est aliquid commune omnibus personis. Ratio est evidens, quia quidquid in Deo non ad ordinem relativi sed ad absolutum pertinet, est commune tribus personis.

Notio personarum (γνώρισμα) est character seu formalis ratio, qua nobis innotescit persona ut distincta ab aliis. Unde patet, quamvis notionem necessario esse proprietatem sensu saltem laxiori, et hoc ipso pertinere ad ordinem relativorum; neque enim per id, quod est commune et unum in tribus personis, potest nobis innotescere persona distincta. Quoad numerum notionum possemus quidem etiam hic dicere, sensu strictiori esse quatuor tantum notiones sicut quatuor proprietates; spiratio enim activa eo ipso, quod est communis Patri et Filio, neque inter se distinguit nec proinde manifestat has personas ut inter se distinctas. Nihilominus quia per illam relationem hae duae personae licet non inter se, tamen a persona tertia distinguuntur et innotescunt ut ab ea distinctae, theologi omnes etiam illi, qui quatuor tantum numerant proprietates, consentiunt, notiones esse quinque (cf. Suarez. l. V. c. 9. n. 5.).

Supposita itaque distinctione inter sensum strictiorem et minus strictum dicemus cum s. Thoma: « sunt quinque notiones in divinis, scilicet innascibilitas, paternitas, filiatio, communis spiratio, et processio. Harum autem tantum quatuor sunt relationes; nam innascibilitas non est relatio nisi per reductionem. Quatuor autem tantum proprietates sunt (sensu stricto); nam communis spiratio non est proprietas, quia convenit duabus personis. Tres autem sunt notiones personales i. e. constituentes personas, scilicet paternitas, filiatio et processio. Nam communis spiratio et innascibilitas dicuntur notiones personarum non autem personales »⁵ S. Th. I. q. 32. a. 3.

Proprietates seu relationes seu notiones constituentes sunt tres, ut superius ostensum est, et modo audivimus a s. Thoma dictum. Aureolus huic communi et certae doctrinae nonnihil adversari videtur, quamvis differentia non sit de ipsa re, sed potius in modo considerandi rem eandem. « Filiatio, inquit, non praecise constituit Filii personalitatem, quia secundum hoc spiratio activa esset adventitia et extra personalitatem Filii tamquam aliquid extrinsecum, et sine quo remaneret persona; ergo impossibile est ponere, quod sola filiatione personaliter distinguatur...... Tam essentia quam activa generatio et similiter activa spiratio ad personalitatem Patris intrinsece concurrunt; generari vero et spirare atque essentia ad personalitatem Filii; spirari autem et divina essentia tantum ad personalitatem Spiritus Sancti » Aureol. I. dist. 11. a. 3. In hac doctrina verum quidem illud est, quod a parte rei et secundum pleniorem conceptum paternitas involvit spirationem et esse ingenitum (pariterque plenius concepta filiatio includit spirationem), ut in thesi declaravimus; sed quando formales hae rationes mentis consideratione distinguuntur, et tum quaeritur, sub quanam ex illis primum concipiamus Patrem et Filium ut personas distinctas; sine dubio respondendum est, ut formalem rationem Patris concipi paternitatem, quae persona deinde intelligitur simul ut ingenita et spirans Spiritum Sanctum; idem dic de filiatione comparate ad spirationem. Simpliciter ergo cum S. Th. et iuxta communem consensum theologorum dicendum est, proprietates constituentes esse tres, quas commemoravimus. « Oportet igitur intelligi, quod plurium proprietatum seu notionum uni personae convenientium, illa quae procedit (praecedit?) secundum ordinem naturae, personam constituit, aliae vero intelliguntur ut personae iam constitutae inhaerentes. Manifestum est autem, quod innascibilitas non potest esse prima notio Patris...... Communis autem spiratio ordine naturae praesupponit paternitatem et filiationem, sicut processio amoris processionem Verbi. Unde nec communis spiratio potest esse prima notio Patris, sed nec Filii. Relinquitur ergo, quod prima notio Patris sit paternitas, Filii autem filiatio, Spiritus autem Sancti sola processio notio est. Relinquitur igitur, quod tres sunt notiones constituentes personas, scilicet paternitas, filiatio et processio » S. Th. Compend. Theol. (opusc. III. al. II) c. 60.