Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Verbum procedit per intellectionem tum essentiae tum personarum divinarum tum omnis veri necessarii; pariterque Spiritus Sanctus procedit per dilectionem boni necessario amati. Quamvis igitur nec Verbum per visionem creaturarum contingentium, nec Spiritus Sanctus per dilectionem earumdem procedat; nihilominus Verbum ut Sapientia procedit cum respectu ad creaturam faciendam, et Spiritus Sanctus ut amor cum respectu ad creaturam amandam. Hinc porro Pater sapiens Verbo, Pater et Filius amans Spiritu Sancto dici potest non formaliter sed terminative, quatenus Verbum et amor expressus sunt terminus necessarius, sine quo sapientia et dilectio divina esse non potest ».

In quaestione, quarum rerum intellectione exprimatur Verbum, et quarum dilectione producatur Spiritus Sanctus, nonnulla est opinionum diversitas inter theologos, prout scilicet vel magis solliciti sunt de nostro modo intelligendi secundum analogias ex creaturis desumptas, et distinguendi quae in Deo omnino unum sunt, vel magis conantur has analogias transcendere et, quantum fieri potest, rem concipere ut obiective est. In modo considerandi imprimis oportet prae oculis habere, quae in Tractatu de Deo demonstrantur de divina simplicitate, de scientia ac voluntate et de obiectis utriusque.

I. Ad productionem Verbi quod spectat, quia divinus intellectus est unus necessarius actus substantialis comprehendens ex sua infinita perfectione omne verum, secundum omnes rationes intelligibiles, hoc ipso obiecta, quae isto uno simplicissimo actu comprehenduntur, sunt inter se valde diversa. Quod ad rem praesentem pertinet, obiecta sunt vel in se necessaria vel non necessaria seu contingentia. Obiecta necessaria sunt in ordine existentiae solus Deus tum secundum rationes absolutas in se (secundum essentiam et attributa), tum secundum rationes relativas (ad intra), tum essentia secundum imitabilitatem ad extra, quam essentiae imitabilitatem aliis nominibus dicere possumus divinas ideas obiectivas, rationes rerum aeternas, esse eminens creaturarum in Deo. Unde ex hoc ultimo ad obiecta necessaria pertinet totus ordo metaphysicus possibilium, quae in se ipsis nihil sunt actu, sed possent esse secundum actu existentem et necessariam divinae essentiae imitabilitatem ad extra. Obiecta deinde non necessaria sunt omnia praeter Deum existentia (formaliter ut existentia) pro quavis temporis differentia, ad quae, ut patet, quoad contingentiam revocantur omnia illa conditionata, quae libera creaturis sub quavis hypothesi actu forent. Hinc ulterius obiecta necessaria divinus intellectus comprehendit necessario, ita ut, si quidquam eorum non comprehenderet, defectus esset ex parte ipsius intellectus, et iam non esset actus infinite perfectus. Contra vero licet in hypothesi quod contingentia pro aliquo tempore existant, divinus intellectus ea necessario comprehendat ut existentia, maneret tamen aeque perfectus, si illa numquam existerent atque ita intelligerentur ut mere possibilia. Haec igitur visio existentium creaturarum nihil est in Deo aliud quam ipsamet intellectio essentiae divinae secundum omnes rationes solum nostro modo considerandi distinctas cum connotatione non necessaria existentium creaturarum, quae eidem infinito actui, comprehendenti omnes veritates necessarias, absque ulla eius mutatione subduntur, si existant, seu ad quas idem unus actus infinitus intellectionis absque ulla sui mutatione se velut extendit. S. Th. de verit. q. 3. a. 3. ad 8.

Hisce brevissime ex altero tractatu in memoriam adductis, demonstratur prima pars theseos propositae.

1°. Infinitus actus intellectualis ex interna sua necessaria perfectione intelligendo producit Verbum sibi adaequatum, sub qua formali ratione producentis Verbum est intellectio relativa seu actus notionalis, et realiter Deus Pater. Iam vero iuxta dicta actus ille infinitus ex interna necessaria perfectione intelligit perfectissime seipsum tum ut essentiam divinam (cum omnibus attributis, quae nos ratione distinguimus); tum in se comprehendit productionem Verbi, sive se ipsum ut Verbi fecundum, et in hoc ipso intelligit Verbum ut terminum immanentem; tum porro comprehendit intellectionem ut simul est dilectio et dilectio fecunda Spiritus Sancti, et in hac iterum comprehendit Spiritum Sanctum ut eius terminum; tum denique comprehendit essentiam secundum totam imitabilitatem ad extra seu secundum omnes rerum rationes aeternas et in hoc ipso omnia possibilia, tam per simplicem intellectionem quam per sapientiam in actu primo practicam (Tract. de Deo th. XLII. n. II.). Porro hic unus simplicissimus necessarius actus intellectionis se ipso, seu ut talis intellectio, producit Verbum sibi adaequatum; atqui Verbum adaequatum non esset, nisi exprimeretur secundum omnes rationes intellectas. Ergo Verbum exprimitur intellectione tum essentiae (cum omnibus attributis absolutis), tum trium personarum divinarum, tum totius ordinis metaphysici possibilium ad extra, fundati in imitabilitate divinae essentiae seu in ideis divinis.

« Pater intelligendo se et Filium et Spiritum Sanctum et omnia alia quae eius scientia continentur, concipit Verbum, ut sic tota Trinitas Verbo dicatur¹, et etiam omnis creatura » S. Th. I. q. 34. a. 1. ad 3. « In Deo ad hoc quod Verbum eius perfectum sit, oportet quod Verbum eius exprimat, quidquid continetur in eo ex quo oritur, et praecipue cum Deus omnia uno intuitu videat, non divisim. Sic igitur oportet, quod quidquid in scientia Patris continetur, totum per hoc unum ipsius Verbum exprimatur, et hoc modo quo in scientia continetur, ut sit verum Verbum suo principio correspondens per scientiam, et Verbum ipsius exprimat ipsum Patrem principaliter et consequenter omnia alia, quae cognoscit Pater cognoscendo se ipsum. Et sic Filius ex hoc ipso quod est Verbum perfecte exprimens Patrem, exprimit omnem creaturam........ Verbum respicit directe Deum, qui primo per Verbum exprimitur, et ex consequenti creaturas; et quia creaturae secundum quod in Deo sunt, unum sunt (una essentia divina imitabilis ad extra), creaturarum omnium est unum Verbum »² S. Th. de verit. q. 4. a. 4. corp. et ad 5.

Difficultatem aliqui sentiunt insuperabilem, quomodo concipi possit Verbum procedere per intellectionem ipsius Verbi, et multo magis per intellectionem Spiritus Sancti, quia, aiunt, in eo signo in quo concipitur intellectio producens Verbum, nondum existit Verbum adeoque solum intelligi posset ut futurum, non autem cognitione intuitiva ut existens; quae ipsa difficultas ipsis adhuc maior et evidentior videtur quoad cognitionem Spiritus Sancti, cum haec tertia persona sit origine posterior Verbo utpote procedens a Verbo. Explicationes huius rei plures et non omnes consentientes dantur a diversis theologis; sed tota difficultas nititur falso vel certe nimis imperfecto conceptu prioris et posterioris in originibus divinarum personarum, ut patet vel ex ipsa propositione obiectionis, ubi loquuntur de Verbo nondum existente et de Verbo ut futuro (apud Vasquez disp. 142. c. 2. n. 6.; c. 4. n. 15.). Correctione ergo huius conceptus rem explicare oportet.

Intellectio producens Verbum non est actio proprie dicta velut egrediens a potentia, sed est purus actus necessarius aeternus habens internum terminum necessarium aeternum, qui est Verbum; adeoque illud producere est aeternum habere actu completo terminum intrinsecus necessarium, est aeterna substantialis relatio quae sine suo termino aeterno correlato nec esse nec vere concipi potest. Vicissim illud produci est aeternum actu productum esse tam necessarium, quam est necessarium divinum intelligere³.

Si igitur de priori et posteriori originum sermo sit, non est prioritas, quasi intelligere paternum relativum posset concipi sine Verbo, sicut e. g. concipi potest Deus sine voluntate creandi aut operandi ad extra, quae dicitur prioritas in quo; sed quod prius et posterius in divinis originibus dicimus, unice est in eo, quod relativum B puta Verbum necessitate interna aeternaliter est et existit a relativo A scilicet ab intellectione paterna necessario et aeternaliter exprimente Verbum; non autem vicissim relativum A est a relativo B. Haec appellari solet prioritas a quo (vide Franc. de Lugo disp. II. c. 5. n. 6. sq.). Est igitur (si ita loqui fas est) relativorum simultaneitas in quo, et sola unius ad alterum prioritas a quo. Unde intellectus paternus, actus purus, intelligit se ut in actu secundo completo fecundum Verbi, atque hac sui intellectione est principium Verbi in actu completo aeternaliter procedentis et semper producti. Atqui Pater intelligendo se in actu secundo fecundum Verbi intelligit Verbum non iam ut producendum aut futurum (quod aliqui absurdissime dicunt), sed ut aeternaliter actu procedens et necessario existens. Ergo intellectio paterna intelligendo se et a se procedens Verbum, est principium Verbi procedentis. Qui ordo adeo non repugnat, ut sit omnino necessarius; siquidem infinita intellectio producens, et Verbum procedens ac immanens intellectioni non solum realiter sed etiam ratione simul sunt simultaneitate in quo, et sola est intellectionis producentis ad Verbum coaeternum prioritas a quo⁴.

Ex eodem fundamento solvenda est difficultas contra processionem Verbi per intellectionem etiam Spiritus Sancti. Intellectio actu aeterno producens et Verbum aeternaliter productum et dilectio actu aeterno producens et amor ut internus terminus productus simul sunt simultaneitate in quo, h. e. unum sine altero ut a parte rei est, nec esse nec concipi potest; prioritas vero nominatim inter Verbum productum et amorem productum est unice prioritas a quo, quod amor spiratus aeterna relatione est a Verbo ut a principio cum Patre, non autem est Verbum ab amore ut a principio. Simultaneitas illa in quo satis est, ut haec omnia simul et proinde sicut Verbum ita et Spiritus Sanctus intelligantur uno simplicissimo actu, quo Pater est aeternum principium Verbi. Intelligendo scilicet Pater se ut principium Verbi intelligit et Verbum, atque simul se et Verbum intelligit ut dilectionem aeternaliter producentem terminum immanentem qui est Spiritus Sanctus, hacque ipsa una simplicissima intellectione est principium exprimens Verbum sibi adaequatum.

2°. Remanet quaestio, cur non sit dicendum Verbum procedere per intellectionem seu visionem creaturarum existentium. Ne in statu quaestionis fallamur, Verbum procedit utique per eam intellectionem, quae est etiam intellectio creaturarum existentium, cum intellectio divina in se una sit, non alia quae habeat pro obiecto Deum, alia cuius obiectum sint creaturae; sed eadem omnino qua Deus intelligit se, intelligit omnia intelligibilia. Solum dicimus, Verbum non procedere per intellectionem, formaliter quatenus haec refertur ad creaturas existentes. Ratio est potissimum duplex: a) quod Deus subsistens est in tribus personis prius ratione prioritate in quo, quam concipi possit decretum operandi ad extra; seu aliis verbis: quod actus notionales necessarii ad intra secundum quos procedunt personae, sunt priores prioritate rationis in quo, quam actus liberi ad extra, sine quibus nulla potest esse intellectio existentium creaturarum (S. Th. I. q. 33. a. 3. ad 1). b) Ratio altera est, quod Verbum procedit per intellectionem absolute necessariam, intellectio autem creaturarum existentium seu potius relatio intellectionis ad creaturas existentes non est in se necessaria, sed solum in hypothesi creaturae pro aliqua temporis differentia existentis.

3°. Nihilominus potest dici, procedere Verbum cum relatione (rationis) ad creaturas, quem respectum Augustinus putavit adsignificari in ipso nomine Verbi. Melius, inquit, dicitur Verbum quam ratio, « ut significetur non solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam quae per Verbum facta sunt, operativa potentia » l. qq. 83. q. 63. Exprimitur enim Verbum, ut diximus, per paternam intellectionem divinae essentiae etiam formaliter ut haec est imitabilis ad extra et causa exemplaris continens rationes aeternas, secundum quas sunt possibilia quaecumque sunt possibilia, et secundum quas proinde accedente libera voluntate omnia creantur. Hinc Verbum quod exprimitur hac intellectione, non solum quasi materialiter quatenus ei communicatur essentia divina, sed formaliter ex ipso modo procedendi per intellectum ut sapientia genita continet ideas et rationes aeternas omnium⁵. creabilium et totius ordinis creati « tamquam Verbum perfectum cui non desit aliquid, et ars quaedam omnipotentis atque sapientis Dei, plena omnium rationum viventium incommutabilium, et omnes unum in ea (arte), sicut ipsa unum de uno, cum quo unum; ibi novit omnia Deus, quae fecit per ipsam » Aug. Trin. l. VI. c. 10. n. 11. Itaque licet expressio Verbi non sit per visionem creaturae factae, est tamen ut expressio sapientiae et artis subsistentis cum respectu velut radicali ad creaturam faciendam. Vide Suarez l. IX. c. 4-7.

II. Quaestio de Spiritu Sancto, per quorum bonorum dilectionem procedat, post ea quae dicta sunt de processione Verbi, nihil amplius habet difficultatis.

1°. Pater et Filius una communi infinitae bonitatis dilectione producunt amorem ut terminum immanentem, qui est Spiritus Sanctus. Adeoque dilectio per quam procedit Spiritus Sanctus, est dilectio divinae essentiae (cum omnibus attributis); hoc ipso quatenus est in Patre, est dilectio sui et Filii; in Filio est dilectio sui et Patris. Hoc sibi volunt Patres, quando aiunt, dilectione mutua Patris ac Filii produci Spiritum Sanctum. Neque enim hanc doctrinam licet ita intelligere, ac si duplex diceretur dilectio, quae velut conspirando produceret amorem ut unum terminum; sed intelligi debet, personas duas distinctas diligere substantiali dilectione, quae est una numero utriusque tamquam subiecti, et habet utrumque pro obiecto, tum quatenus unum sunt essentia tum quatenus distinguuntur hypostasi. Insuper non minus eadem dilectio complectitur velut reflexe dilectionem ipsam ut producentem, simulque ut eius terminum internum Spiritum Sanctum aeternaliter procedentem. Dilectio enim est essentiae divinae, ut in se est, secundum omnes rationes amabilitatis; sic autem essentia est et omnis perfectio absoluta et tres simul personae Pater, Filius et Spiritus Sanctus.

Difficultas quoad hoc ultimum oboriri solita ex imperfecto nostro modo intelligendi, quo concipitur prior ratione dilectio producens quam amor productus, ex superius dictis expedienda est. Sicut enim intellectio producens ac Verbum productum, ita et dilectio relativa et aeternum correlatum, i. e. amor aeternaliter actu completo procedens, non solum duratione sed etiam ratione simul sunt simultaneitate in quo, et ordo est unice secundum originem a quo. Unde quod de intellectione diximus, adhuc facilius concipere possumus de dilectione; dilectio scilicet substantialis, actu completo fecunda amoris aeternaliter procedentis, diligendo se et in se amorem procedentem est principium amoris procedentis.

2°. Eadem dilectio formaliter ut producens amorem est etiam dilectio essentiae, quatenus haec est bonitas communicabilis ad extra per bonum participatum, maxime per participatam sanctitatem, quae proxime imitatur bonitatem et sanctitatem substantialem divinam. Unde sicut Verbum per intellectionem procedit cum respectu ad extra radicali (si licet dicere) et in actu primo, tamquam sapientia genita et « ars plena idearum »; ita amor Spiritus Sanctus ex ipso modo processionis suae per talem dilectionem, est bonitas procedens ac donum velut in actu primo, videlicet ut donabilis creaturae rationali per sanctificationem et ad sanctificationem eius, atque ita procedit cum respectu (radicali) ad extra. « Sicut Pater dicit se et omnem creaturam Verbo quod genuit, in quantum Verbum genitum sufficienter repraesentat Patrem et omnem creaturam; ita diligit se et omnem creaturam Spiritu Sancto, in quantum Spiritus Sanctus procedit ut amor bonitatis primae, secundum quam Pater amat se et omnem creaturam. Et sic etiam patet, quod respectus importatur ad creaturam et in Verbo et in amore procedente quasi secundario, in quantum scilicet veritas et bonitas divina est principium intelligendi et amandi omnem creaturam » S. Th. I. q. 37. a. 2. ad 3. cf. q. 38. a. 2.

3°. Denique ex proxime dictis oritur quaestio, utrum Spiritus Sanctus procedat non modo per dilectionem bonitatis divinae ut communicabilis ad extra per participationem analogicam, de quo diximus, sed etiam per dilectionem creaturarum sive possibilium, sive actu producendarum vel productarum. Hoc ultimum negandum esse censemus eodem modo et ex eisdem rationibus, ex quibus negavimus Verbum procedere per intellectionem creaturarum existentium.

Quoad ordines possibilium, quae diximus comprehendi in intellectione per quam Verbum exprimitur, hic responsio pendet ab alia quaestione, utrum possibilia, sicut non modo secundum esse eminens in essentia divina sed formaliter secundum suum esse possibile certissime sunt obiectum necessarium intellectionis divinae, ita possint etiam dici obiectum dilectionis necessariae.

Ad hanc quaestionem dicendum est: si amor Dei ad extra sumitur sensu quo est voluntas conferendi bonum (actuale), evidenter nullus est huiusmodi amor Dei erga possibilia, eo ipso quod sunt et relinquuntur in statu mere possibilium. Si vero amor sumitur pro complacentia et approbatione bonorum possibilium, sic est imprimis amor infinitus et necessarius essentiae divinae ut imitabilis et participabilis ad extra, de quo amore essentiae paulo ante dictum est; quatenus vero consideratur simplex approbatio bonorum possibilium in se ipsis, sic est potius intellectio quam dilectio boni. Consequitur ergo, proprie dictum amorem Dei erga creaturas in se ipsis nullum esse absolute necessarium, quamvis sit necessarius amor bonitatis divinae, etiam quatenus haec bonitas ad extra imitabilis et per analogas perfectiones communicabilis continet supremam rationem omnis boni possibilis. Haec igitur posterior non autem dilectio creaturarum possibilium pertinet ad dilectionem, qua exprimitur amor ex interna necessaria perfectione procedens, qui est Spiritus Sanctus. Vide Suarez l. XI. c. 2. cf. Ruiz disp. 63. sect. 5.

III. Sequitur quaestio, utrum et quo sensu Pater intelligat Verbo, et ambo diligant Spiritu Sancto.

SS. Patres tum graeci tum ad eorum imitationem latini disputantes adversus Arianos frequentissime affirmant, Patrem sine Verbo fore expertem intelligentiae et sapientiae (ἄλογον καὶ ἄσοφον). Lege Patrum sententias apud Ruiz disp. 74. sect. 4.; Petav. l. VI. c. 9. Ex iis s. Thomas non uno in loco eandem doctrinam tradit et explicat. « Aliud operationis genus (praeter operationem ad extra) Deo attribuimus, in quantum ipsum intelligentem et volentem dicimus, in quo ipsius perfectio significatur; non enim esset perfectus, nisi esset intelligens et volens actu, et inde est quod confitemur eum viventem... secundum hoc operationis genus dicimus in divinis processionem Verbi et amoris; et haec est processio personae Filii a Patre, qui est Verbum ipsius, et Spiritus Sancti qui est amor eius et spiramen vitae. Unde Athanasius in quodam sermone dicit, quod Ariani ponentes Filium et Spiritum Sanctum non esse coessentiales Patri, per consequens videbantur dicere Deum non viventem et intelligentem sed mortuum et sine mente » S. Th. de Potent. q. 10. a. 1.

At haec accipi possunt duplici diverso sensu. Si dicatur

Pater formaliter sapiens per Verbum, Pater et Filius formaliter amans per Spiritum Sanctum, sensus est falsus et absurdus. Neque enim persona divina formaliter sapiens aut amans esse potest per alium realiter a se distinctum; sed intelligit et amat per ipsam suam essentiam, quae est absoluta sapientia et absoluta voluntas seu dilectio, atque ideo una numero est sapientia ac voluntas absoluta trium personarum.

Sensus itaque illius dicti ss. Patrum alius est. Divina intellectio (ut est Patris) ex interna sua perfectione tam necessario intelligendo producit Verbum, quam necessario est intellectio divina, nec potest esse divinum intelligere (Patris), quin eius terminus intrinsecus productus sit Verbum; pariterque non potest esse divina dilectio (Patris et Filii), quin ut terminum immanentem habeat amorem productum; « quia (ut ait s. Th. contr. gent. IV. c. 14.) intellectus in actu numquam est sine Verbo », et eadem ratione dilectio in actu numquam est sine amore producto. Unde rectissime infertur, quod si quando Verbum aut Spiritus Sanctus non erat, ut aiebant Ariani, neque intellectio et dilectio divina fuisset in actu, et ita simpliciter negaretur divinus intellectus et divinus amor sicque vita divina, quae necessario semper sunt in actu perfecto. Vide Ruiz disp. 111.

De re ipsa itaque satis constat. Pater formaliter intelligens, Pater et Filius formaliter amans est per essentiam, quae ipsamet est sapientia et dilectio absoluta; attamen Pater intelligendo necessario producit Verbum; nec posset sine hoc esse intelligens; et ambo diligendo necessario producunt amorem (Spiritum Sanctum), nec sine amore producto posset esse dilectio divina. Pater itaque sapiens est Verbo non formaliter sed tamquam termino immanente necessario suae fecundae sapientiae, sine quo ipsa sapientia non esset; eademque ratione Pater et Filius amans est Spiritu Sancto tamquam interno termino necessario amoris, sine quo ipse amor non esset.

Solummodo remanet dubium de modo loquendi, utrum simpliciter Pater dici possit intelligere Verbo, Pater et Filius diligere Spiritu Sancto. Differunt theologi non parum opinionibus et modis explicandi has locutiones; paucis res ita expediri potest. Distingui debent verba, quae tantummodo actum absolutum, et quae etiam actum notionalem h. e. productionem termini ad intra significant. Priora illa non possunt construi cum huiusmodi ablativis personarum distinctarum. Hinc quia intelligere simpliciter positum significatione absoluta tantummodo adhiberi solet, minus recte diceretur: Pater intelligit Verbo; hoc enim videretur significare, Patrem formaliter sapientem seu intelligentem constitui per Verbum, quod falsum esse ex superioribus constat. Vocabulum notionale designans productionem Verbi est dicere. Porro diligere non solum absoluta sed etiam notionali significatione adhibetur, in qua posteriori idem valet ac diligendo producere amorem ut terminum immanentem.

Iam in hoc sensu notionali ea, quae Pater dicit (h. e. intelligit et intelligendo exprimit seu repraesentat Verbo), et quae Pater ac Filius diligunt, possunt significari ut obiectum (in accusativo), et quia talis dictio et dilectio est velut in actu completo per terminum intrinsecus productum, sine quo dictio et dilectio non esset, recte hic terminus in ablativo additur ut productus dictione ac dilectione. Sic igitur Pater se et alia omnia quae dicit (h. e. quae intellectione producente Verbum comprehendit), Verbo dicit; Pater et Filius se (et quaecumque complectuntur dilectione producente amorem immanentem), diligunt Spiritu Sancto. His enim verbis, ait Ruiz, significatur « diligere Spiritu Sancto tamquam termino producto simpliciter necessario, ut operatio diligendi possit versari circa obiecta dilecta. » Vide Ruiz disp. 74. sect. 2; disp. 111. sect. 2-6. Cf. S. Th. I. q. 37. a. 2; Suarez l. IX. c. 10; l. XI. c. 3.