Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Processio Spiritus Sancti a Filio aeque ac a Patre demonstratur ex manifesta doctrina ipsius Filii in Scripturis consignata Io. XVI. 13. seq.; tum ex indicata multis in locis relatione Spiritus Filii, non secus ac est Spiritus Patris ».

1. Manifestissime Filius non solum relationem Spiritus Sancti ad se ipsum, sed etiam rationem huius relationis declarat Io. XVI. 13-15. ita, ut hoc ipso quod Spiritus Sanctus procedit a Patre, dicatur aeque procedere a Filio, quia quamvis Pater non sit Filius, omnes tamen perfectiones et formales rationes (praeter esse Patrem et esse Filium, seu quod perinde est, praeter generationem Verbi et formalem rationem Verbi) omnino communes sunt et unum in Patre atque in Filio, et proinde etiam in utroque una est virtus seu unus actus spirandi personam tertiam per communicationem unius essentiae.

« Cum venerit ille Spiritus veritatis (ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας), docebit vos omnem veritatem; non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet¹ , loquetur; et quae ventura sunt, annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater, > mea sunt. Propterea dixi: quia de meo accipiet² , et annuntiabit vobis. »

Spiritus veritatis τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας docens omnem veritatem, est ipsemet absoluta veritas ἡ ἀλήθεια, de quo nunc dicere non est opus; divinitas enim personae tertiae hic supponitur.

1°. Iam Spiritus veritatis « non loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet, loquetur »; imo haec datur velut ratio et declaratio, cur sit absoluta veritas: docebit omnem veritatem, non enim loquetur a semetipso. Haec dicta de persona divina evidenter non possunt habere alium sensum, quam quod locutio, doctrina, absoluta sapientia non est huic personae a semetipsa h. e. non incommunicata; sed est ei communicata ab alia persona divina, quae sit principium eius originis. Neque enim hoc audire et discere in persona divina potest significare aliud quam communicationem sapientiae, quae identificatur cum essentia divina. Eodem prorsus modo Filius suam processionem a Patre demonstrat: « qui me misit, verax est; et ego quae audivi ab eo, haec loquor in mundo; et non cognoverunt, quia Patrem eius dicebat Deum »; « a me ipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor » Io. VIII. 26. 28. cf. VII. 16; XII. 49. 59; « non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem; quaecumque enim ille fecerit, haec et Filius similiter facit; Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei, quae ipse facit » ib. V. 19.

2°. Si certum est nec nisi pervertendo divinitatem personae ac totam mysterii oeconomiam negari potest, personam a qua dicitur Spiritus Sanctus audire, esse principium processionis communicans essentiam, solum inquirendum est, quaenam sit illa persona.

At a) evidens est, h. l. Filium esse, a quo Spiritus veritatis, nihil loquens a semetipso, dicitur audire. Id quamvis non disserte diceretur, constaret iam ex ipso scopo orationis; istis enim incisis Christus dat rationem, cur et quomodo sua doctrina et doctrina Spiritus Sancti necessario sit una, ut praeclare animadvertit s. Cyrillus Alex. (Thesaur. T. V. P. I. p. 350. cf. in Io. l. XI. T. IV. p. 930). « Ne quis suspicaretur, doctrinam Spiritus Sancti aliquando non fore secundum eius mentem, ostendit manifesto, quod cum ipsius (Filii) sit Spiritus, etiam verba ex ipso (Filio) administrabit... ac si mel de qualitate naturali quae sibi inest, dicat: nihil ex se ipsa gustantium sensui immittet, sed ex meo accipiet. »

b) Verbis etiam dissertis Filius seipsum declarat esse, a quo audit Spiritus Sanctus, et audit procedendo ab ipso. « Ille me clarificabit, quia de meo accipiet. » Hic in primis explodenda est recentiorum Graeculorum absurda detorsio, qui ex τοῦ ἐμοῦ interpretantur: a Patre meo. Talis sensus iam per se non posset subesse particulae, cum nomen Patris non praecesserit, et evidenter excluditur sequentibus. Nam meum τὸ ἐμόν vel τὸ ἐμοῦ repetitur in numero plurali « mea sunt (ἐμά ἐστι), propterea dixi, quia de meo accipiet » (ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει); ubi evidenter illud mea et meum non ad Patrem refertur, sed designat id, quod inest Filio communicatum a Patre³.

c) Insuper omnes Patres etiam graeci intellexerunt significari in genere neutro id, quod inest Filio, non autem in genere masculino ad Patrem referri posse. « Spiritus ex Filio accipit (ἐκ τοῦ υἱοῦ λαμβάνει), namque de meo, inquit, accipiet » Athanas. ad Serapion. ep. I. n. 20. « Non Spiritus coniungit Verbum cum Patre; sed potius Spiritus a Verbo accipit (ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου λαμβάνει).... Ipse (Filius) dat Spiritui (δίδωσι τῷ Πνεύματι, al. τὸ Πνεῦμα), uti dictum est, et quaecumque habet Spiritus, a Verbo habet » (καὶ ὅσα ἔχει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ λόγου ἔχει) Id. orat. III. contr. Arian. n. 24. « A me Spiritus procedit (παρ' ἐμοῦ ὁρμᾶται); cum autem dico a me, etiam a Patre significo, mea enim sunt ea quae Patris; ad hunc ergo modum intellige illud, de meo accipiet » Apollinarius (in Catena Corderii p. 396). « De meo accipiet, id est, quae ego dixi, et ille dicet.... mea loquetur » Chrysost. in Io. hom. 78. al. 77. n. 2. « Quoniam (Spiritus) consubstantialis est Filio, et modo Deo congruente per ipsum procedit (καὶ τρόπῳ θεοπρεπεῖ δι' αὐτοῦ), omnem eius perfectissimam in omnibus operandi vim atque efficaciam habens, idcirco ait: quia de meo accipiet..... extra reprehensionem ergo et calumniam omnino est, si ab unigenito quidquam accipere dicitur Spiritus eius; nam cum per ipsum naturaliter procedat, utpote qui eius est proprius Spiritus, cum omnibus (divinis attributis) quae perfecte habet, accipere dicitur quae sunt eius » (προϊὸν γὰρ δι' αὐτοῦ φυσικῶς, ὡς ἴδιον Πνεῦμα αὐτοῦ, μετὰ πάντων ὧν ἔχει τελείως, λαμβάνειν λέγεται τὰ αὐτοῦ) Cyrill. in Io. T. IV. p. 929. 930. Citra omne itaque dubium verba illa: de meo accipiet, significant accipere de iis, quae sunt Filii.

3°. Non solum accipit de iis, quatenus sunt in Patre, quae est altera schismaticorum cavillatio, sed formaliter quatenus sunt in Patre et in Filio.

Nam a) eaedem rationes, quae probant significari acceptionem de iis quae sunt Filii, etiam probant significari acceptionem de iis, formaliter quatenus sunt Filii. Agitur enim de iis quae sunt interna personae, ubi si de meo accipere non significat accipere de eo quatenus meum est et accipere a me, sed licet intrudere huiusmodi glossas nullum habentes fundamentum in verbis ipsis, quae adhuc tuta manebit sive Scripturae sive humani sermonis interpretatio? b) Quamvis Spiritus Sanctus aeque Patrem ac Filium et se ipsum clarificet, tamen h. l. per incisum « quia de meo accipiet » datur ratio immediata, cur clarificet Filium; adeoque necessario debet intelligi accipere a Filio. c) Christus dat rationem, cur Spiritus Sanctus ab ipso accipiat, quamvis paulo ante dixerat eum procedere a Patre (XV. 26). Hoc ipso videlicet quod procedit a Patre, eodem modo accipit, atque adeo procedit a Filio. Quia enim omnia quae sunt Patris (excepta sola formali ratione Patris), sunt eadem numero Filii, inter haec omnia communia Patri ac Filio disserte docet contineri virtutem et actum communicandi omnia Spiritui Sancto, i. e. per communicationem essentiae cum omnibus perfectionibus absolutis spirandi Spiritum Sanctum. « Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet. » Quae sententia Christi Domini in forma enthymematis, resolvi potest in syllogismum: quaecumque habet Pater, mea sunt; atqui Pater habet virtutem principii, ut Spiritus Sanctus accipiat de eo quod est Patris; ergo etiam mea est eadem virtus principii, ut Spiritus Sanctus de meo accipiat. « De Filio ergo accepit, et omnia quae habet Pater, Filii sunt, quae Spiritus Sanctus accepit, quia non de solo Patre, nec de solo Filio, sed simul de utroque procedit » Fulgent. contr. Fabian. fragm. 27. p. 612. Hinc d) ss. Patres ubi characterem personalem Spiritus Sancti ipsis verbis Scripturae efferre propositum habent, solent haec duo ex Io. XV. XVI. coniungere: « Spiritus Sanctus, qui a Patre procedit, et accipit a Filio (vel ab iis quae sunt Filii, vel ea quae sunt Filii) » Athanas. ad Serap. ep. I. n. 20.; Cyrill. Hieros. cat. XVI. n. 24; Epiph. ancorat. n. 67. 73; haeres. LXIV. n. 4; Didymus Alex. de Sp. S. (ex versione s. Hieronymi) n. 37; Hilar. Trin. VIII. n. 20; Ambros. in Luc. l. VIII. n. 66; Iacobus Sarugens. (apud Asseman. B. O. T. I. p. 302); liturgiae syriacae ss. Dionysii, Marutae, Xysti (Renaudot. liturg. orient.); Patres alii.

4°. Una remanet difficultas, qua velut suo argumento praecipuo utuntur haeretici Photiani ad huius et aliorum testimoniorum vim eludendam. Potest quippe dici, hoc loco neque sermonem esse de processione immanente et aeterna Spiritus Sancti; sed de operatione in tempore et ad extra. Neque enim dicitur Spiritus Sanctus communicatam accipere essentiam, sed accipere de doctrina Christi, idque in futuro, pro tempore scilicet inspirationis in Apostolis et assistentia in Ecclesia, proindeque secundum operationem ad extra.

Huiusmodi obiectiones, quibus missio, promanatio, acceptio quaecumque unius divinae personae ab altera (nisi forte de Filio incarnato agatur secundum humanitatem assumptam) proponuntur seclusa processione interna, istae inquam schismaticorum obiectiones demonstrant, ab iis ipsam notionem totumque mysterium SS. Trinitatis perverti. Uno verbo itaque respondere possemus, quodcumque et quomodocumque una persona divina (cuius una tantum sit natura) a persona divina altera accipere seu potius recipere dicatur, id nec dici nec concipi potest sine perversione totius mysterii nisi supposita processione interna. Deus enim nihil potest sibi accipere ab alio, nisi quatenus persona una per originem relativa est ad alteram; haec vero origo est per communicationem ipsius divinae essentiae. Nihilominus verba Christi Domini singillatim consideremus.

a) Evidenter non est sermo solum indeterminate de operatione ad extra, sed saltem enuntiatur operatio Spiritus Sancti ita, ut haec sit communicata a Filio. Id demonstrat tum locutio negativa: non loquetur a semetipso; tum affirmatio: quaecumque audiet loquetur, de meo accipiet et annuntiabit vobis. Atqui sicut actio in personis divinis non est aliud quam ipsa divina essentia (cum respectu ad extra), ita communicatio operationis ab una persona ad aliam non est nisi communicatio essentiae seu naturae divinae. Unde etiam Filius suam processionem a Patre demonstrat ex unitate actionis, quae a Patre in ipsum Filium communicatur, ut paulo ante diximus.

b) Quid sit illud meum, de quo Spiritus Sanctus dicitur accipere, quaeri potest dupliciter: quid sit formaliter atque secundum distinctionem rationis, et quid sit identice ac realiter. In significatione formali iterum distingui debet, quod est internum ac communicatum ipsi personae divinae, et prout inde est aliquid transiens in creatura. In ultima hac significatione illud meum est doctrinae annuntiatio et ipsa doctrina: « quae ventura sunt, annuntiabit vobis »; « de meo accipiet, et annuntiabit vobis ».

Actioni huic transeunti respondet et supponitur in persona divina immanens sapientia et scientia, et hanc sapientiam immanentem dicitur Spiritus veritatis accipere a Filio veritate; tali enim solummodo acceptione una persona divina potest audire ab altera persona. Igitur in significatione formali illud meum, quod Spiritus veritatis dicitur accipere communicatum a Filio, est absoluta sapientia cum respectu ad extra, ad doctrinam scilicet inspirandam et annuntiandam. At profecto sapientia absoluta identice ac realiter est ipsamet essentia divina. Vide Ioannem theologum in Conc. Florent. Hard. IX. p. 255. 258.

Hinc pariter vidimus, a Filio suam processionem declarari per communicatam sibi scientiam et sapientiam a Patre. « Hoc est, docuit me Pater (Io. VIII. 26), quod est, scientem me genuit Pater..... quemadmodum illi gignendo dedit ut esset, sic gignendo dedit ut nosset » Aug. in Io. tract. XL. n. 5. Sic ergo etiam Spiritui Sancto hoc est nosse per auditionem a Filio, et accipiendo de eo quod Patris et Filii, quod est procedendo a Patre et Filio esse. « Non loquetur a semet ipso, quia non est a semet ipso; sed quaecumque audiet loquetur; ab illo audiet, a quo procedit. Audire illi scire est, scire vero esse; sicut su> perius disputatum est. Quia ergo non est a semet ipso, sed ab illo a quo procedit, a quo illi est essentia, ab illo scientia; ab illo igitur audientia, quod nihil est aliud quam scientia...... A quo autem habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus Sanctus; ac per hoc Spiritus Sanctus ut etiam de Filio procedat sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre » August. in Io. tract. XCIX. n. 4. 8. cf. contr. sermon. Arianor. c. 23.

Dignissimus est, qui legatur Didymus de Spir. Sanct. n. 36. 37. ex versione s. Hieronymi.

c) Ex dictis patet, quomodo sit intelligenda forma futuri temporis audiet, accipiet. Auditio et acceptio immanens personae divinae est aeterna cum respectu ad effectum temporarium ad extra. Si igitur spectatur ut immanens et aeterna, sine successione semper erat, est, et erit; sicque omne temporarium tum quando existit, ei coexistit. Quo sensu diximus alibi, Filium aeternaliter generari a Patre etiam tum, quando secundum humanitatem nascitur ex Virgine, et quando resurgit a mortuis. Unde de aeternitate nullum tempus proprie, et aliquo sensu praeteritum, praesens, et futurum potest enuntiari, prout scilicet tempora in sua successione coexistunt incommutabili aeternitati⁴. (V. Tract. de Deo th. XXXI. XXXII.). Sic ergo etiam de aeterna immanente acceptione sapientiae et essentiae cum respectu ad effectum in tempore futurum ad extra potest adhiberi tempus futurum: audiet, accipiet et annuntiabit; quo non significatur auditio et acceptio tum incipiens, sed quod etiam tum audit et accipit, quando effectus ad extra primum realiter existit. Uno verbo: Spiritus Sanctus aeternaliter audit et accipit a Filio cum respectu ad effectum in tempore, qui tum quando Christus loquebatur, promittebatur adhuc futurus; ideo auditio et acceptio quae aeternaliter et ideo etiam tunc est, quando existit effectus, potuit propter hanc operationem et propter hunc effectum futurum ad extra enuntiari in forma temporis futuri.

Patres graecos qui ex hoc testimonio Io. XVI. docent processionem Spiritus Sancti etiam a Filio, vide interim apud Petav. l. VII. c. 6.

II. Spiritus Sanctus relative dicitur ad personam aliam, alicuius Spiritus; in significatione enim absoluta nomen spiritus et sanctus non est proprium uni sed prorsus commune tribus personis (Aug. Trin. V. c. 11). Necessario ergo quatenus nomen proprium est tertiae personae, eam distinguens a personis aliis, relative sumitur, sicut cetera omnia nomina personalia in SS. Trinitate, ut Spiritus Πνεῦμα idem sit ac spiratus seu spiramen πνοή (cf. supra p. 365.), adeoque exprimat relationem originis ad eam personam, et processionem seu spiratum esse ab ea persona, cuius dicitur Spiritus.

Athanasius in libro de Trin. et Spir. S. (qui editus est etiam velut l. XII. de Trin. inter Opera Vigilii Tapsensis in antiqua latina versione nobis servatus, et a Maurinis incunctanter iudicatur genuinus Athanasii foetus), praeclare hanc significationem relativam explicat. « Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra. Videntes autem etiam unigenitum insufflantem in faciem Apostolorum et dicentem: accipite Spiritum Sanctum, spirationem Filii in propria vita et substantia manente (forte manentem) Spiritum esse doceamur, et neque genitum neque creatum esse a Filio sapiamus..... Propterea vero non est genitus ab eo Spiritus, quia non est Verbum eius; creaturam vero dicere Spiritum, absit! Verumtamen spirationem Filii Dei cum ex sanctis Scripturis docti sumus, et fontem Spiritus et Filium dicimus » Athan. l. c. n. 19. Ab eodem Spiritus dicitur « spiramen et bonus odor Filii » (πνοή, εὐωδία τοῦ Υἱοῦ) ep. I. ad Serap. n. 23. 24.; ep. 3. n. 3. Dissertissime rem declarat Augustinus. « Fides nostra est, Patrem, Filium et Spiritum Sanctum unum Deum credere et contiteri; nec tamen eum qui Filius est, Patrem dicere; nec eum qui Pater est, Filium; nec eum qui Spiritus Patris et Filii est, aut Patrem aut Filium nuncupare. His enim appellationibus hoc significatur, quo ad se invicem referuntur, non ipsa substantia, qua unum sunt. Nam et Pater cum dicitur, non nisi alicuius Filii dicitur, et Filius non nisi alicuius > Patris intelligitur, et Spiritus secundum id quod ad aliquid refertur, spirantis alicuius est, et spirans utique Spiritum spirans est..... Proprio autem modo quodam (hypostatice) dicitur Spiritus Sanctus, secundum quod refertur ad Patrem et Filium, quod eorum Spiritus Sanctus sit » Aug. ep. 238. al. 164. n. 14. 15. ad Pascent.

« In eo quod proprie (hypostatice) dicitur Spiritus Sanctus, relative dicitur, cum et ad Patrem et ad Filium refertur, quia Spiritus Sanctus et Patris et Filii Spiritus est » Id. de Trin. V. n. 12. Eodem modo Fulgentius. « Pater a nullo est genitus, Filius a Patre est genitus, Spiritus Sanctus a Patre Filioque procedens est. Pater non sibi est sed Filio; Filius non sibi est sed Patri; Spiritus alicuius est adspirantis; ergo ad Patrem Filiumque refertur. Ista itaque relativa nomina Trinitatem faciunt; essentialia vero nullo modo triplicantur » Fulg. ad Felicem notarium de Trin. c. 2; ep. 14. n. 9. ad Ferrand. diacon. In professione fidei Concilii Wormatiensis⁵ hoc ipsum proponitur. « Spiritum Sanctum credimus.... a Patre Filioque procedentem amborum esse Spiritum.... Nec Patris tantum nec Filii tantum, sed simul Patris et Filii Spiritus dicitur. In relativis personarum nominibus Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus Sanctus ad utrosque refertur » Mansi T. XV. p. 868.

Immo penes Patres veritas, quod Spiritus Sanctus dicitur alterius personae Spiritus unice, quatenus ab ea procedit, ita extra omne dubium est, ut unum explicent per alterum. Sic Athanasius: « Patris est Spiritus qui dictus est Filii, siquidem ipse Filius ait: Spiritus veritatis, qui a Patre procedit » ep. 3. ad Serap. n. 1. Eodem modo argumentatur Augustinus. « Quod sit ipse Spiritus Patris, ipse Filius dicit: de Patre procedit; et alio loco: Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis » Serm. 71. n. 29. Et Gregor. Nyssenus serm. 3. in oration. dominicam: « Spiritus Sanctus et ex Patre dicitur et ex Filio esse attestatione confirmatur⁶; si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit > (Apostolus), hic non est eius. Igitur Spiritus ex Deo et Dei Spiritus est; Filius autem cum sit ex Deo (Patre), non iam Filius ipsius Spiritus (τοῦ Πνεύματος) est aut dicitur, neque relativa haec consecutio convertitur » (quia scilicet cuius personae dicitur Filius aut Spiritus, ab ea intelligitur procedere). Basilius: « Spiritum Sanctum per Filium effulgere Apostolus manifestum fecit, Spiritum Filii ipsum nominans sicut et Dei; et mentem Christi appellavit, sicut et Spiritum Dei » (1. Cor. II. 11) contra Eunom. l. V. T. I. p. 305. Cyrillus item: « sicut proprius est Filii Spiritus, naturaliter et in ipso existens et per ipsum procedens, ita et Patris (est Spiritus) » Cyrill. in Io. l. X. p. 910; ep. 17. synod. ad Nestor. T. V. P. II. epp. p. 74. Tum s. Maximus: « Spiritus Sanctus sicut natura secundum essentiam est Dei et Patris, ita etiam secundum essentiam est Filii, utpote essentialiter ex Patre per Filium genitum procedens » Maxim. in Script. quaest. 63. in Opp. T. I. p. 238. 239. (citatus etiam a Becco, Opusc. aur. p. 117). Augustino synonyma sunt, sive Spiritus Filii dicatur, sive a Filio procedere. « Nec possumus dicere quod Spiritus Sanctus et a Filio non procedat; neque enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur » Aug. Trin. l. IV. n. 29; XV. n. 47; contra Maxim. l. II. c. 14. n. 1. et saepe alibi. « Cum et Spiritus Sanctus Patris Filiique sit Spiritus, non sicut quaecumque creatura quae et Patris et Filii est, sed sicut cum utroque vivens et potens, et sempiterne ex eo quod est Pater Filiusque, subsistens » s. Leo M. in Pentecost. sermon. I. c. 3. cf. serm. 2. c. 2; ep. 15. ad Turrib. c. 1. et Vigil. Tapsens. (vel alium) contr. Varimadum l. II. c. 12. Ita etiam s. Fulgentius: « Firmissime tene et nullatenus dubites, eundem Spiritum Sanctum qui Patris et Filii unus Spiritus est, de Patre et Filio procedere. Dicit enim Filius: cum venerit Spiritus veritatis, qui a Patre procedit; ubi suum Spiritum esse docuit; quia ipse est veritas » Fulg. de fide ad Petrum c. 11; de Incarn. ad Scaril. n. 3.

Sane nemo nisi absurdissime negare posset, ipsique Photiani fateantur oportet, locutionibus Spiritus Dei Matth. III. 16; Rom. VIII. 9. 11. 14; 1 Cor. II. 10. 11; Spiritus Domini Luc. IV. 18; Act. V. 9; VIII. 39; 2 Cor. III. 17. 18; Spiritus Patris Matth. X. 20. significari spiratum a Deo, a Domino, a Patre. Si hoc quoque negare isti auderent, ex Scripturis ipsis convincerentur, ubi significatio huius appellationis Spiritus Dei explicatur per definitionem: Spiritus qui ex Deo est, τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ θεοῦ, 1 Cor. II. 11. 12.

Atqui non minus quam Spiritus Dei et Spiritus Patris, propria personae tertiae designatio est in relatione ad Filium: « Spiritus Filii » Gal. IV. 6; « Spiritus Christi » Rom. VIII. 9; 1. Pet. I. 11; « Spiritus Iesu Christi » Phil. I. 19; « Spiritus Iesu » Act. VI. 7. Et vero haec appellatio ut aeque propria et in eadem loquendi forma coniungitur cum altera « Spiritus Dei ». « In carne non estis sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis; si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est eius » Rom. VIII. 9.

Si conferantur inter se tres designationes, in prima (Spiritus Dei vel Spiritus Domini) nomine Dei et Domini exhibetur ut principium Spiritus Sancti omnis persona divina, quae non est ipsa Spiritus Sanctus; unde propositio complexa resolvitur in duplicem aliam distinguendo personas comprehensas nomine Dei ac Domini: Spiritus Patris, Spiritus Filii. Pari ratione creatio nunc indistincte Deo ac Domino adscribitur, nunc per distinctionem personarum Patri aut Filio aut Spiritui vel coniunctim personis tribus (vide thes. XII.). Sicut ergo tres personae sunt unus creator, quia ad extra operantur non ut distincti, sed ut unum sunt una virtute creatrice, quae est divina essentia; ita Pater et Filius unus sunt spirator, quatenus unum sunt essentia sub formali ratione virtutis spiratricis, i. e. dilectionis producentis amorem. Quando dicitur Spiritus Dei, significatur unum principium quo spirationis, et supponitur distinctio personarum quae spirant, seu quae sunt principium quod spirationis; quando seorsum dicitur Spiritus Patris, et Spiritus Filii significatur explicite una persona spirans et altera supponitur implicite. Est enim Spiritus Patris ut communicantis spiratricem virtutem etiam Filio, et Spiritus Filii ut habentis communicatam spirationem a Patre, eodem modo quo alibi diximus, adscribendo attributum absolutum vel operationem ad extra uni personae non excludi sed includi personas reliquas. Locutio ergo Spiritus Dei resolvenda est in duas coniunctim non divisim: Spiritus Patris et Spiritus Filii, vel in copulativam propositionem: Spiritus Patris et Filii. « Spiritus Sanctus, qui ex Deo pariter et Deus est; Spiritus enim Dei, et Spiritus Patris et Spiritus Filii non secundum compositionem aliquam, ut in nobis est anima et corpus, sed medius inter Patrem et Filium, ex Patre et Filio⁷ appellatione tertius » Epiphan. ancorat. n. 8. « Quandoquidem Spiritus Sanctus in nobis habitans reddit nos Deo conformes, et vero etiam procedit ex Patre et Filio; manifestum est, ipsum divinae essentiae esse, essentialiter in ipsa (ut sua) et ex ipsa (ut Patris et Filii, et ut principio quo) procedentem »⁸ Cyrill. Thesaur. p. 345.