Tractatus de Deo Trino secundum personas

« In testimoniis specialibus novi Testamenti, quibus personae divinae simul connumerantur, tum realis inter se distinctio docetur, quatenus formaliter unus est Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus; tum unitas custoditur, quatenus unus est Deus, et tres unum sunt deitate ».

I. Velut compendium doctrinae ac fidei profitendae de Deo uno secundum naturam et trino personis Christus Dominus complexus est in ipsa forma baptismi tamquam sacramento fidei, quo omnes fidem amplexi initiandi essent et Ecclesiae aggregandi. « Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra : euntes ergo docete (μαθητεύσατε) omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti (εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος) Matth. XXVIII. 19. In solemni hac formula, omnibus Christianis in ipso sacramento fidei praescripta ad sanctificationem simul et fidei professionem, enuntiatur ut fidei christianae symbolum ac tessera trium inter se distinctio secundum formalem rationem Patris et Filii et Spiritus Sancti, et eorundem unitas quatenus sunt unus Deus.

1°. Enuntiari hic distinctionem Patris et Filii, ut alius sit Pater, alius Filius, non autem sit tantummodo unius personae duplex appellatio secundum diversam sui manifestationem aut operationem ad extra, vel secundum duplex adtributum absolutum, est omnino evidens a) ex ipsis nominibus Pater et Filius. Neque enim haec nomina dicuntur in relatione ad aliquem alium terminum sed ad se invicem, ut Pater sit ipsius Filii, et Filius sit ipsius Patris. Tum vero necessario intelligitur Pater persona alia quam suus Filius, et vicissim. b) Supposita nominum significatione exprimentium originem unius ab altero, est evidens illa relatio duorum ad invicem ex ipsa connumeratione cum interposito articulo τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ¹. Ceterum c) omissis his considerationibus textus immediati, in universa doctrina Christi et Apostolorum de hac reali distinctione, ut alius sit Pater Filii et alius Filius Patris, atque ideo duae sint distinctae hypostases, nullum potest esse dubium (th. II. n. 1.). At vero d) si constat connumerationem esse distinctarum hypostaseon Patris et Filii, etiam tertius terminus, ad quem sub eadem omnino forma connumeratio progreditur, non potest aliud significare quam itidem hypostasin distinctam a prima et secunda: τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. De qua Spiritus Sancti personali distinctione seu per se subsistentia insuper satis constat argumentis indicatis in superiori thesi II. n. II., quae fere eadem sunt, ac quibus innotescit distinctio duarum hypostaseon Patris et Filii. Connumerantur ergo in hac initiationis forma et fidei christianae professione ab ipso Christo Domino instituta tres distincti, seu tres hypostases Pater et Filius et Spiritus Sanctus.

2°. Remanet inquirendum id quod est praecipuum, in qua unitate tres connumeratae hypostases exhibeantur.

a) Demonstratur unitas deitatis trium distinctorum ex initiatione, seu ex sanctificatione et consecratione in nomine trium. Quaeritur, quid proprie significet illud baptizari in nomine. Potest et debet spectari in baptismo duplex ordo, Dei ad homines et hominum ad Deum. Priori in consideratione Deus intelligitur per baptismum nos regenerare, mundare a peccatis, et sua gratia sanctificare. « Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus Sancti, quem effudit in nos abunde per Iesum Christum Salvatorem nostrum, ut iustificati gratia ipsius haeredes simus secundum spem vitae aeternae » Tit. III. 5. Hoc ipso per baptismum consecramur et devovemur Deo eique addicimur ut obiecto fidei, spei, charitatis et generatim divini cultus supernaturalis, qui est ordo hominis ad Deum. « Ut illam (Ecclesiam) sanctificaret mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi (αὐτὸς ἑαυτῷ) gloriosam Ecclesiam » Eph. V. 26. 27; « consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem... ita et vos existimate vos mortuos quidem esse peccato viventes autem Deo in Christo Iesu Domino nostro » Rom. VI. 3. 13; « omnes enim filii Dei estis per fidem, quae est in Christo Iesu; quicumque enim in Christo (εἰς Χριστόν) baptizati estis, Christum induistis... omnes vos unum estis in Christo Iesu. Si autem vos Christi, ergo... secundum promissionem haeredes »; « unusquisque vestrum dicit: ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo... numquid Paulus crucifixus est pro vobis aut in nomine Pauli (εἰς τὸ ὄνομα Παύλου) baptizati estis?... ne quis dicat, quod in nomine meo (εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα) baptizati estis... Quis igitur est Apollo, quid vero Paulus: ministri eius, cui credidistis... Nemo itaque glorietur in hominibus; omnia enim vestra sunt, sive Paulus sive Apollo... omnia vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei » 1. Cor. I. 12 sq.; III. 21 sq. Ex his patet tam secundum priorem quam secundum posteriorem considerationem, non posse quemquam sine idololatria baptismo Christi consecrari nisi in nomine aut in nomen eius, qui verus est Deus. Neque enim sanctificamur nisi a Deo, neque per sacramentum devovemur et consecramur nisi Deo. Ex ipsa igitur ratione sanctificationis et consecrationis in baptismo concluditur, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum tres distinctos, in quorum nomine aut in quorum nomen omnes gentes baptizantur, esse verum Deum ac proinde (th. I.) unum divinitate.

b) Ulterius haec unitas potest intelligi ex ipsa forma verborum. Pater in cuius nomine baptizamur, sine controversia est Deus. Iam nomen Dei in solemnibus praesertim formulis sacrae Scripturae ponitur pro ipsa re nominis, pro ipso numine divino, tum quatenus Deus se manifestat specialibus efficientiis, speciali auxilio et protectione, tum quatenus ex parte nostra est obiectum supremi cultus fidei, spei et charitatis, ipsique « debemus eam servitutem, qua non nisi Deo serviendum est, quae graece appellatur λατρεία » (Aug. Trin. I. n. 13 et saepe alibi). « Protegat te nomen Dei Iacob... in nomine Dei nostri magnificabimur... hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus » Ps. XIX. 2. 6. 8. « In nomine meo exaltabitur cornu eius » Ps. LXXXVIII. 25. « Locum quem elegerit Dominus Deus vester, ut ponat nomen suum ibi et habitet in eo » Deut. XII. 5. 11. « Aedificavi domum nomini Domini Dei Israel... sint oculi tui aperti super domum hanc... de qua dixisti: erit nomen meum ibi » 3. Reg. VIII. 20. 29. De Angelo Domini misso dicitur a Domino mittente: « est nomen meum in illo » Exod. XX. 21 (cf. Coloss. II. 9). Pariter « nisi timueris nomen eius gloriosum et terribile, hoc est Dominum Deum tuum (hebr. nomen gloriosum et terribile hoc, Dominum Deum tuum) » Deut. XXVIII. 58. « Sanctum et terribile nomen eius » Ps. CX. 9; « nomini tuo psalmum dicam » ib. XVII. 50. et saepe. « Qui noverunt nomen tuum; in nomine tuo confitebimur; si obliti sumus nomen Dei nostri »; « timentibus nomen tuum » Ps. IX. 11; XLIII. 9. 21; LX. 6. « In nomine sancto eius speravimus »; « nomen Domini spes eius » Ps. XXXII. 21; XXXIX. 5. « Qui diligunt nomen tuum » Ps. V. 12; LXVIII. 37; CXVIII. 132.

His declaratis intelligitur vis argumenti, quod communi sententia theologorum et etiam ss. Patrum ducitur ex unitate nominis in formula baptismi ad demonstrandam unitatem essentiae Patris et Filii et Spiritus Sancti. Sive enim illud « in nomine (εἰς τὸ ὄνομα) » sumatur directe pro re nominis, quatenus est divina auctoritas et divina virtus, a qua pendet efficacia et sanctificatio baptismi, cum adsignificatione divinae maiestatis, cui in baptismo devovemur; sive ordine inverso significet directe transcriptionem et consecrationem in nomen Dei sub invocatione et per virtutem nominis eiusdem, utrumque in idem recidit. Nominis enim unitate, quod commune est tribus distinctis, continetur una auctoritas trium, a qua est virtus et sanctificatio baptismi, et una maiestas, cui ut vero Deo ac fidei, spei, charitatis et cultus latriae obiecto consecramur. « Quorum una divinitas, una largitio, nomenque Trinitatis, unus Deus est » s. Hieronym. in Matth. XXVIII. 19 (et in additamento ad commentar. s. Hilarii transcripto ex Hieronymo). « In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Tres personas quidem significavit, sed unum Trinitatis nomen asseruit: unus itaque Deus, unum nomen, una maiestas » Ambros. de Inst. virg. c. 10. n. 67. 68. « In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Iste unus Deus est, quia non in nominibus Patris et Filii et Spiritus Sancti, sed in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Ubi unum nomen audis, unus est Deus » Aug. in Io. tract. VI. n. 9. « Ista Trinitas unus Dominus Deus est, de quo dicitur: audi Israël, Dominus Deus tuus, Dominus unus est; et: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies (Deut. VI. 4). Huic Domino etiam Isaias propheta dicit: Domine praeter te alium non novimus, nomen tuum nominamus (Is. XXVI. 13. iuxta LXX.). Hoc autem nomen Salvator ostendit, dicens discipulis suis: ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti (Matth. XXVIII.). Istud est nomen Domini, praeter quem alium non novimus.... In Patre ergo et Filio et Spiritu Sancto unitatem substantiae accipimus, personas confundere non audemus. Beatus enim Ioannes apostolus testatur dicens: tres sunt, qui testimonium perhibent in coelo, Pater, Verbum, et Spiritus; et tres unum sunt (1. Io. V. 7) ». Fulgent. Respons. ad obiectiones Arian. obiect. X. Vide Athanas. ad Serapion. ep. I. n. 6 et alibi; Greg. Naz. or. XXXI. n. 28; Amphiloch. ep. syn. (Gallandi VI. p. 489); Gregor. Nys. ep. II. ad Sebasten (ib. p. 606. 607), Theodoret. haeret. fabul. l. V. § 3; Hilar. Trin. l. II. n. 1; Ambros. de Spiritu Sancto l. II. c. 8. n. 71². c) Eximie confirmatur haec unitas, quod, ubi non distincta professio fidei et ipsa forma a Christo instituta exprimenda erat sed tantum res auctoritatis et divinitatis designanda, a qua et in quam consecramur, una tantummodo persona Iesu Christi appellatur, in cuius nomine fideles dicuntur baptizari. « Baptizati sunt in nomine (εἰς τὸ ὄνομα) Domini Iesu » Act. XIX. 5; « baptizati erant in nomine (εἰς τὸ ὄνομα) Domini Iesu » ib. VIII. 16; « baptizetur unusquisque vestrum in nomine (ἐπὶ τῷ ὀνόματι) Iesu Christi » ib. II. 38; « iussit eos baptizari in nomine (ἐν τῷ ὀνόματι) Domini Iesu Christi » ib. X. 48. Vide Tract. de Incarn. th. V.

II. In verbis Christi Domini Io. X. 30: « ego et Pater unum sumus », per se spectatis significari unitatem naturae et distinctionem Patris ac Filii realem, ut alius sit Pater et alius Filius, demonstratur iisdem argumentis ex consideratione subiecti et praedicati depromptis, quibus usi sumus in declaratione formulae baptismi. Praeterea vero speciales demonstrationes unitatis enunciatae per verba « unum sumus », qualis ea sit, nobis suppeditat contextus tum ex prima oratione, quam concludit Dominus ipsis verbis: « ego et Pater unum sumus », tum ex oratione altera, in qua sensum proprium verborum a Iudaeis intellectum sustinet.

1°. In priori oratione a) Christus docet, se ipsum esse qui dat vitam aeternam ovibus h. e. fidelibus suis. b) Declarat, neminem posse oves rapere de manu sua, sicut nemo potest rapere de manu Patris. Ubi duo dicuntur: in primis oves seu fideles ita sunt proprii ac dicati Filio sicut Patri; deinde Filius sua potentia servat oves, sicut sua potentia eas servat Pater. c) Haec tria, quod Filius est donator vitae aeternae, fideles sunt populus eius et peculium eius aeque ac Patris, et eius potentia servantur sicut potentia Patris, ideo conveniunt Filio, « quia, inquit, quod dedit mihi Pater meus, maius omnibus est »³.

Hoc ipsum alibi dicit aliis verbis directis ad Patrem: « mea tua sunt, et tua mea sunt »; « omnia quaecumque habet Pater (πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ), mea sunt » Io. XVI. 15; XVII. 10. Igitur maius omnibus, quod est Patris, et quo sane Pater est super omnia Deus (cf. Eph. IV. 6), illud ipsum est etiam Filii. Hoc maius omnibus, et haec omnia quaecumque habet Pater, dicuntur ab Apostolo « forma Dei », qua Filius « non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo » (Phil. II. 6.); et propterea Filius praedicatur « super omnia Deus benedictus in saecula » (Rom. IX. 5. vide de hoc loco et de praedicatione Dei Tract. de Incarnatione). Distinctio igitur inter duos (« ego et Pater ») non est in eo, quod Pater sit divinae naturae et sit Deus, Filius autem naturae inferioris, sed in eo unice, quod Pater habet naturam divinam non communicatam, Filius habet eandem communicatam a Patre. Unde in hoc contextu conclusio: « ego et Pater unum sumus », qua enuntiatur propria ratio propositionum antecedentium, non potest intelligi nisi secundum obvium verborum sensum de unitate naturae simul cum distinctione personarum Patris et Filii.

2°. Alteri parti orationis vel potius orationi secundae a priori distinctae occasionem dedit accusatio Iudaeorum. Cum enim proprio et obvio sensu, quem diximus, sermonem Christi intellexissent, accusabant eum blasphemiae: « quia tu homo cum sis, facis te ipsum Deum ». Iam quid Salvator de hac Iudaeorum intellectione respondet? « Si id falso opinati fuissent, inquit Chrysostomus l. c., illos emendare oportuit... Nunc contra illis ferocientibus eam sententiam confirmat ac probat ». Videmus multis in locis divinum Magistrum praeposteras verborum suorum intelligentias corrigere et verum sensum explicare; contra vero, ubi recte intellecto sensu propter mysterii difficultatem fides negatur, solet verbis iisdem vel aequipollentibus illud ipsum, quod oppugnabatur, repetere et inculcare (vide Tract. de Eucharist. th. III.). Cum dixisset: « ego et Pater unum sumus », et Iudaei hoc secundum obviam significationem interpretati essent ut aequipollens affirmationi: ego sum Deus, ob idque blasphemiam conclamassent; Dominus respondet non emolliendo dictum sed increpando Iudaeorum incredulitatem, adeoque postulat fidem in id, quod dixerat, et eo sensu quo ipsi intellexerant.

a) Ad incredulitatis exprobrationem pertinet, quod ait: « quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis: quia blasphemas, quia dixi: Filius Dei sum ». Atqui non haec fuerant eius verba, sed alia: « ego et Pater unum sumus », et Iudaei non accusaverant, quod dixerit: Filius Dei sum, sed quod dixerit: Deus sum. Haec igitur tria: « ego et Pater unum sumus », « ego Filius Dei sum », « ego Deus sum »⁴, Dominus accipit ut propositiones aequipollentes (cf. Io. V. 18), quibus continuo addit quartam ad idem declarandum: « Pater in me est, et ego in Patre ». Ergo Filium Dei se dicit ita, ut Pater et Filius unum sint, ut Filius aeque ac Pater Deus sit, ut propterea Pater sit in Filio et Filius in Patre, et qui videt Filium, videat et Patrem (Io. XIV. 9-11).

b) Argumentum huius unitatis naturae Filii cum Patre Christus proponit, ut saepe alibi, ex unitate operum, quae per se quidem et primo ostendunt veritatem doctrinae eius, in connexione vero cum doctrina, quam hic iterum disertissime declaraverat, ostendunt unitatem naturae et proinde etiam operationis Patris ac Filii. « Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere; si autem facio..... operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est, et ego in Patre ». Explicat Chrysostomus l. c. « Viden, quomodo probet, se Patre in nullo inferiorem esse sed omnino aequalem? Quia enim essentia eius non poterat videri, ab operum aequalitate et identitate (ἀπὸ τῆς τῶν ἔργων ἰσότητός τε καὶ ταὐτότητος) aequalis potestatis demonstrationem affert. Et quid, dic nobis, credemus: Quod ego in Patre, et Pater in me est; nihil enim aliud ego sum, quam quod Pater, manens Filius; nihil aliud ille, quam quod ego, manens Pater⁵; et qui me novit, novit Patrem et Filium didicit ».

Ex hac identitate significationis, et substitutione unius pro altera in quatuor propositionibus indicatis, evidens est, intelligi necessario debere filiationem Dei propriam per communicationem naturae a Patre in Filium, quando Christus ait: Ego et Pater unum sumus — Deus sum — Filius Dei sum — facio opera Patris, ut credatis, quia Pater in me est et ego in Patre.

c) Hinc ulterius patet, qui sit, vel saltem qui non sit nec possit esse sensus in exordio orationis secundae vv. 34-36.

α) Quando Christus illis verbis: « quem Pater sanctificavit et misit in mundum », rationem dare videtur suae filiationis divinae, in secundo inciso enuntiatur Filii praeexistentia ante suam nativitatem temporalem in natura humana, sicut saepe alibi declarat: « exivi a Patre, et veni in mundum » Io. XVI. 28; « claritatem habui, priusquam mundus esset, apud te » ib. XVII. 5; « antequam Abraham fieret, ego sum » ib. VIII. 58; « qui descendit de coelo Filius hominis, qui est in coelo » ib. III. 13. Inciso priori, « quem Pater sanctificavit », non potest intelligi nisi sanctificatio, qualis convenit Deo Patri in relatione ad Deum Filium. Quoniam autem Filius per assumptam naturam etiam verus homo est, potest sensus esse duplex: Pater sanctificat Filium spectatum secundum divinitatem generando sanctum communicatione divinae naturae; sanctificat Filium secundum humanitatem eadem generatione personae divinae, cui hypostatice unita est in tempore, et hac ipsa unione sanctificata humana natura (vid. Tract. de Incarnat.). β) Constat, inter rationem filiationis enuntiatae v. 36. et antecedentia v. 35. « si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est », non esse comparationem paritatis sed oppositionis. Est scilicet refutatio accusationis de blasphemia argumento a minori ad maius: si Scriptura deos (licet improprie) dicit homines, ad quos sermo Dei factus est, et non potest refelli tamquam blasphemum, quod Scriptura dicit; quomodo me, qui Deum proprio sensu Patrem meum esse multipliciter demonstro, accusatis blasphemiae, quia dixi: Filius Dei sum (sensu utique proprio, quem ipse Christus paulo ante edixerat, et quem exprobraverant Iudaei)? Sentiebant illi optime, Christum illud idem, quod blasphemiam ipsi dixerant, in sua responsione iterum affirmasse, et fidem in hoc mysterium postulare; unde sicut post auditam sententiam unitatis cum Patre Deo, ita nunc post hanc Christi responsionem violentas manus ei iniicere conantur: « quaerebant ergo eum apprehendere ». Ex toto igitur ductu sermonis certum est, doceri a Christo Patris ac Filii sicut distinctionem secundum formalem rationem, qua alius Pater est alius Filius, ita unitatem secundum essentiam ac naturam, qua Pater et Filius sunt unus Deus. Hoc sensu Patres omnes in disputatione cum Arianis tum singuli tum collecti in Conciliis istud Christi testimonium intellexerunt, eoque velut praecipua haereseos confutatione semper usi sunt (vid. Maldonatum in h. l.).

III. Quae Io. X. 30. exprimitur unitas: Filius et Pater unum sunt, ea Io. I. 1. non vocabulo unitatis, sed ipsa rei definitione declaratur; ut non immerito dixeris, in priori illo loco definitum, in hoc altero definitionem contineri. Proinde si ullum adhuc posset esse dubium de definito, quae scilicet sit credenda unitas

Patris ac Filii, ex loco altero, ex definitione inquam rei a Ioanne in ipso capite libri data, verum sensum intelligere oporteret. « In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum ». Omissa demonstratione, quam in Tract. de Incarnat. th. IX. dedimus, per particulam « in principio » enuntiari principium absolutum in ordine durationis et permanentiae, non autem principium seu initium temporis, atque adeo enuntiari aeternitatem Verbi; nunc pro scopo praesenti solum consideramus duo incisa sequentia.

1°. In illo inciso « Verbum erat apud Deum », enuntiari Verbi distinctionem realem ab eo, apud quem esse dicitur, evidens est ex toto hoc primo capite, et ex toto Evangelio. Nam Verbum, de quo doceri volumus, quis sit et quid sit, est, « unigenitus a Patre », « unigenitus Filius qui est in sinu Patris » v. 14. 18. Verbum caro (homo) factum in tempore est Iesus Christus, qui in toto Evangelio seipsum declarat Filium Dei Patris, certissime a Patre suo distinctum. « Ioannes unum et eundem novit Verbum Dei et hunc esse unigenitum, et hunc incarnatum esse pro salute nostra » Iren. III. c. 16. n. 2. Est Verbum idem, Filius Dei Patris, qui tamquam hic unus distinctus a Patre et distinctus a Spiritu connumeratur, ut sint tres: « in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ». Quando ergo dicitur: « Verbum erat apud Deum » πρὸς τὸν Θεόν, non enuntiatur adtributum aliquod absolutum (puta sapientiae vel omnipotentiae) illius, apud quem esse dicitur. Neque enim adtributum a Deo seu a persona divina cuius est, distinguitur realiter, ut sit alius et alius; sed « Verbum apud Deum » intelligitur eodem sensu, ac quando dicitur: « unigenitus Filius est in sinu Patris », et quando Filius ait: « ego in Patre et Pater in me est », « claritatem habui, priusquam mundus esset, apud te » παρὰ σοί Io. XIV. 10; XVII. 5. Retinet igitur praepositio « apud Deum » suam significationem distinguendi unum ab altero. Porro hoc Verbum distinctum ab eo, apud quem erat, non est verbum transiens sed substantiale, ut evidens est ex omnibus dictis, et vel ex eo solo, quod Verbum erat Deus. Sed qui Deus est, eo ipso est hypostasis ac persona; unde quoniam alius est, apud quem in principio erat Verbum et qui itidem Deus est, et alius Verbum, sunt profecto duae distinctae hypostases seu personae divinae. Quod igitur spectat Patrem et Verbum Patris, nondum facta mentione Spiritus Sancti, eandem distinctionem h. l. indicant verba Ioannis: « Verbum erat apud Deum », quam exprimunt illa alia Matth. XXVIII: « in nomine Patris et Filii », pariterque Io. X: « ego et Pater unum sumus ».

2°. Nunc videamus declarationem unitatis, ex qua intelligemus etiam melius distinctionem, qualis sit. « Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum » καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. In secundo inciso sine dubio Verbum (ὁ Λόγος) est subiectum et Deus (Θεός) praedicatum. Apparet id non solum ex nomine Θεός sine articulo, sed etiam ex ductu sermonis. Logice enim subiectum, quod Ioannes declarare voluit, et docere quid sit, certe est Verbum; hoc idem ergo est subiectum grammaticum. Transpositionem verborum suadere potuit orationis concinnitas; in his quippe versiculis 1. 4. 5. 7. 10. 11 videmus fere constanter incisum subsequens incipere ab eo vocabulo, in quod antecedens desiit. Attamen talis coniunctionis: « erat apud Deum, et Deus erat » multo gravior causa erat, ut Pater, apud quem in principio erat Verbum, et ipsum Verbum unus idemque Deus declaretur.

a) Sane in tali connexione nomen Deus evidenter unam eandemque propriam retinet significationem, nec potest in priori inciso sumi sensu proprio et in sequenti sensu solum analogo. Unde sententia est: « Verbum erat apud Deum, et Deus (non alio sed eodem sensu atque adeo unus verus Deus) erat Verbum », h. e. Verbum in principio erat apud Patrem qui est unus verus Deus, et Verbum erat etiam ipsum idem unus verus Deus. Declaratur ergo h. l. unitas Patris et Verbi ita, ut Pater et Verbum sint unus verus Deus, praeter quem alius Deus non est. Proinde quod dicitur Io. X. 30: « ego et Pater unum sumus », definitur in hunc sensum: ego et Pater unus verus Deus sumus. Cum autem Deus sit divina essentia et omnis absoluta perfectio, essentia divina cum omnibus perfectionibus absolutis, quas nos ratione distinguimus, una numero dicitur esse Patris ac Filii; seu strictius Pater et Filius dicitur unum Esse divinum, una divina essentia. Quamvis igitur tum in aliis locis ubique tum hoc ipso in textu clara sit distinctio, secundum quod formaliter Verbum est, ab eo cuius est Verbum, et apud quem in principio erat Verbum; attamen secundum quod et is, apud quem erat, et Verbum ipsum Deus est, declaratur absoluta identitas ac unitas: « erat apud Deum, et Deus erat ». Unde distinctio realis unice intelligenda est, prout nominibus ipsis exprimitur, secundum formalem rationem Patris et formalem rationem Filii seu Verbi. Haec autem non sunt absoluta sed relativa ad invicem. Pater formaliter ut Pater Filii non est Filius, et Filius non est Pater; sed hic alius est Pater Filii, et ille alius Filius Patris. Quatenus vero Pater est Deus et Filius est idem unus Deus, non sunt duo sed unum omnino, sicut una est divina essentia ac natura. Sed de relationibus, quibus personae divinae constituuntur et distinguuntur, alibi data opera dicendum erit.

b) Ad praecavendas difficultates, quae fieri possunt contra declaratam unam eandemque significationem nominis Deus in utroque inciso, distingui debet nominis significatio et suppositio, et praeterea advertendus est modus significandi nominum formae concretae, quando ponuntur in praedicato. Significare dicitur nomen id, ad quod designandum ex sese institutum est. Quando vero ratio significata reperitur in pluribus distinctis, potest nomen applicari uni determinato ex illis pluribus, et tum pro hoc determinato ex illis pluribus dicitur nomen supponere. Sic in propositione: homo vivit, significatio nominis homo non est alia, sive eam enunties in communi sive de Petro; significat enim semper animal rationale, sed in secunda hypothesi supponit pro una singulari persona ⁶. Porro nomina formae concretae designantia substantiam e. g. animal, homo, angelus, Deus significant directe naturam et adsignificant rationem hypostaseos, non hypostasim hanc vel illam determinate sed indeterminate. Ideo per praedicatum additum possunt determinari, ut supponant pro hypostasi una determinata. Denique notetur, huiusmodi nomina naturae in concreto, quando praedicantur de subiecto, h. e. quando iis per modum praedicati enuntiatur de subiecto quid sit, semper stare formaliter, significare scilicet cuius formae et naturae sit subiectum. Discrimen autem hic est, quando natura est una tantum specie et in individuis multiplicata, ac quando una numero est natura et non multiplicabilis. In priori hypothesi si natura praedicatur de distinctis subiectis, praedicatum etiam enuntiat aliam numero naturam unius et aliam alterius subiecti; in hypothesi vero altera praedicatur de pluribus distinctis una numero natura. Caius est homo et Titius est homo, sed alius homo Caius et alius homo Titius. At Pater est Deus et Filius est Deus, non Deus alius et alius, sed unus omnino.

Ex his principiis iam patet, quomodo nomen Deus in utroque inciso, de quo agimus, eandem retineat significationem, licet non supponat utrimque pro eadem persona. In priori inciso « Verbum erat apud Deum », nomen Deus suam habet significationem naturae divinae subsistentis, determinatur autem ad supponendum pro Patre per enuntiatam relationem et distinctionem inter ipsum apud quem erat Verbum, et inter Verbum. In altero inciso « et Deus erat Verbum », praedicatum Deus idem omnino significat et quidem idem numero, naturam scilicet divinam subsistentem, quae non est duplex sed numero una, neque Pater et Verbum est alius et alius Deus sed unus omnino; attamen sicut in priori inciso supponit pro persona Patris, ita in inciso hoc altero de persona alia scilicet de Verbo (iuxta modum significandi proprium praedicatis) enuntiat, quid sit essentialiter (τὸ τί ἦν εἶναι) ⁷.

Maneat igitur, quod diximus, unitatem Patris ac Filii seu Verbi, quae enuntiatur Io. X. 30, hoc initio Evangelii: « Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum », diserte definiri ceu unitatem divinitatis, ut Pater et Filius sint unus Deus. Cum porro tam in formula baptismi Matth. XXVIII. 19, quam aliis locis Spiritus Sanctus evidenter eadem ratione, cum Patre et Filio connumeretur in distinctione et unitate, constat eandem definitionem unitatis Io. I. 1. sicut pertinet ad duas, ita eodem sensu de omnibus tribus personis sanctissimae Trinitatis debere intelligi.

Omnia quae diximus de divina hac praedicatione: « Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum », pari omnino ratione valent de testimonio parallelo 1. Io. V. 20, ubi pro Verbo substituitur nomen alterum Filius, et praedicatum Deus habet determinationem appositam verus Deus: « ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio eius (Verbum erat apud Deum): hic (verus Filius) est verus Deus et vita aeterna » (et Deus erat Verbum). De hoc testimonio agimus in Tract. de Incarn. th. VI.

IV. His suppositis Christi et Apostolorum declarationibus facile tum personarum distinctio tum naturae unitas demonstratur in aliis testimoniis primum ipsius Christi Domini, ubi tres personae connumerantur. « Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem.... quia de meo accipiet.... Omnia quaecumque habet Pater mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet » Io. XVI. 13-15. Quo in loco praeter unitatem omnium, quaecumque habet Pater, in tribus distinctis, diserte etiam personarum Filii et Spiritus Sancti origo docetur, de qua alibi sermo erit. Vide Io. XIV. 6-11. 16. 17. 23. 26; XV. 26. cf. Luc. I.

32. 35; Matth. III. 16. 17; Marc. I. 10. 11; Luc. III. 22. Eadem deinde est ratio connumerationis trium personarum frequentissimae in praedicatione et scriptis Apostolorum, nominatim in iis locis quibus baptismus et initiatio in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti supponitur. « Sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed iustificati estis in nomine Domini nostri Iesu Christi et in Spiritu Dei nostri » 1. Cor. VI. 11. « Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo (εἰς Χριστόν) et qui unxit nos Deus, qui et signavit nos et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris » 2. Cor. I. 21. 22. « Nemo potest dicere, Dominus Iesus nisi in Spiritu Sancto. Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus » (τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος, ὁ δὲ αὐτὸς Θεός). Enumerantur deinde gratiae, ministrationes, operationes. « Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis, prout vult ». Corpus Ecclesiae ex multis membris secundum has divisiones gratiarum, ministrationum, operationum ut unum et ut suum corpus facit ac habet Christus; et has omnes divisiones gratiarum, ministrationum, operationum « posuit Deus in Ecclesia » 1. Cor. XII. 3-12. 28. Brevissime locum declarat s. Athanasius ad Serap. ep. III. n. 5. « Non extra Verbum est Spiritus; sed cum sit in Verbo, per ipsum in Deo est, ita ut dona in Trinitate tribuantur. Nam in horum divisione, ut ad Corinthios scribit (Paulus), idem Spiritus est, et idem Dominus, idemque Deus, qui operatur omnia in omnibus. Ipse namque Pater per Filium in Spiritu operatur et dat omnia ». Cf. Act. II. 32-35; V. 31. 32; VIII. 37. 39; Rom. XV. 15. 16. 30; 2. Cor. XIII. 13; Gal. IV. 6; 2. Thess. II. 13. 14; Tit. III. 4-6; Heb. II. 3. 4; 1. Pet. I. 2.

Corollarium 1. Probe distingui debet connumeratio seu coordinatio plurium a subnumeratione aut subordinatione unius sub alio. Connumeratio est, quando vi verborum et contextus duo vel plura comprehenduntur in eodem ordine sub aliqua ratione entis, adeoque significatur identitas seu paritas in ea ratione, sub qua connumerantur. Unde cum creaturae saltem in esse creato omnes inter se conveniant, possunt sub aliqua ratione omnes connumerari, non tamen sub iis rationibus, sub quibus discrepant. At vero Deus prae omnibus creatis tota entis ratione eminet ac differt; et ideo sicut creatura ontologice omnino diversi est ordinis, ita etiam Deo connumerari sine fallacia non potest. Subnumerationem dicimus, quando plura quidem nominantur in aliqua connexione, qua non rerum convenientia ac identitas, sed solum dependentia unius ab altero aut subordinatio indicatur. Haec ergo subnumeratio creaturae sub Deo recte fieri potest. In contextibus, ubi utique proprietas sermonis servata supponi debet, ex regulis internis et externis interpretationis connumeratio a subnumeratione facile discernitur. Certe connumeratio est, quando plures personae coniunguntur sub una eademque explicita ratione adtributi divini, uti in formula baptismi: « baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ». Hinc videmus longe diversam verborum constructionem, ubi res nominis est diversa: « scribam super eum nomen Dei mei, et nomen civitatis Dei mei.... et nomen meum novum » ⁸ (secundum humanitatem donatum illi nomen, quod est super omne nomen Phil. II. 9). Apoc. III. 12. Pariter connumeratio in eodem ordine et in eadem dignitate intelligitur expressa, quando plures personae numeratae, quarum una certo divina est, diserte dicuntur unum simpliciter, vel subsumuntur verbo in numero plurali: « ego et Pater unum sumus »; « Pater, Verbum et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt »; « solus non sum, sed ego et qui misit me Pater..... duorum hominum testimonium verum est: ego sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater » Io. VIII. 16-18; « si quis diligit me... et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus » ib. XIV. 23; « Pater sancte serva eos, quos dedisti mihi, ut sint unum (inter se) sicut et nos »; « tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint » ib. XVII. 11. 21. 22.

In huiusmodi connumerationibus, ubi Filius se cum suo Patre Deo evidenter in eodem gradu ac ordine collocat, efficacissima continetur demonstratio unitatis, cum de se et de Deo Patre dicit: nos sumus, in nobis sunt, testimonium nostrum, nos veniemus, mansionem faciemus. Haec demonstrationis efficacia melius sentitur, si ista duorum coniunctio ad unum, quando Filius de se et de Deo Patre loquitur, comparetur cum divisione, quam semper servat, quando loquitur de se et de hominibus in relatione ad Deum, licet horum frater secundum humanitatem fieri eosque fratres suos appellare dignatus sit. Docuit nos orare: « Pater noster! » sed numquam in ordine ad Deum inclusit se ipsum et nos homines communibus huiusmodi pronominibus. Dixit: « ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum » Io. XX. 12. ⁹ At praeclare monet Augustinus: « non ait Patrem nostrum; aliter ergo meum, aliter vestrum; natura meum, gratia vestrum.... Neque dixit, Deum nostrum; ergo et hic aliter meum, aliter vestrum; Deum meum sub quo et ego homo sum; Deum vestrum, inter quos et ipsum mediator sum » Aug. in Io. tract. 121. n. 3.

Longe aliud est subnumeratio. Quando agitur de efficientiis Dei et de relatione rationis ad terminum extra Deum; nihil impedit, quominus cum Deo causa prima nominetur causa secunda ministerialis vel instrumentalis, cuiusmodi coniunctionem appellamus subnumerationem. Erit vero haec evidens vel ex ipsa rei natura, praesertim si adnumeratum non sit persona sed res aliqua: « nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto » Io. III. 5; vel si etiam disertis verbis ratio ministerialis exprimatur e. g.: « crediderunt Domino et Moysi servo eius » Exod. XIV. 31. Hinc 1. Io. V. 8: « tres sunt qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua, et sanguis », cum aqua et sanguis non sint personae sed res aliquae creatae, posset nomine spiritus intelligi Spiritus Sanctus, si in ultimo inciso (ut graeca habet editio) indicatus sit terminus testimonii: « hi tres in unum vel ad unum sunt ». Tum esset subnumeratio, et diceretur Deus Spiritus Sanctus testimonium ferre tam per se quam per aquam et sanguinem velut causas subiuges. In hac tamen explicatione semper manet aliqua improprietas sermonis; et sane modus ipse coniungendi tres testes, multoque magis ultimum incisum, si cum Vulgata legitur simpliciter « unum sunt », persuadet esse trium connumerationem, atque ideo sicut aquam et sanguinem, ita etiam spiritum esse aliquid creatum. Proinde non persona Spiritus Sancti, sed vel eius effectus (cuiusmodi est testificatio et praedicatio Apostolorum, aut gratia in sacramento baptismi), vel spiritus in cruce commendatus in manus Patris h. e. Christi anima in unitate testificationis connumeratur cum aqua et sanguine. Sed de hoc testimonio mox pluribus dicemus. De connumeratione et subnumeratione legendus est et pro suo scopo adversus Arianos rite intelligendus s. Basilius cont. Eunom. V. p. 308. 309. cf. de Spirit. S. n. 29. 31.

Corollarium 2. Quod Christus ait: « haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Iesum Christum » Io. XVII. 3, nihil habet difficultatis contra Trinitatem personarum, quae tum singulae tum omnes simul sunt solus verus Deus. Particula solus non iungitur pronomini tu ad excludendam pluralitatem personarum quae sint unus Deus, sed iungitur nomini verus Deus ad affirmandam unitatem Dei, sicut alibi frequenter hoc fundamentum doctrinae revelatae inculcatur: « ego Dominus et non est alius » etc. (th. I). Manifestum est, quod dicimus, a) ex tota doctrina demonstrata, qua tres distincti Pater, Filius et Spiritus Sanctus docentur esse unus Deus. b) Apparet idem ex ipsa forma grammatica huius loci. Non enim dicitur, ut cognoscant te, qui solus es verus Deus, sed ut cognoscant te verum Deum, qui verus Deus est Deus unus et solus, ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν, non autem ἵνα γινώσκωσι μόνον σε ἀληθινὸν Θεόν. Hoc est, quod aiunt Patres Athanasius, Chrysostomus aliique, oppositionem non esse inter Patrem qui solus sit verus Deus, et inter Filium qui non sit verus Deus; sed inter solum verum Deum et inter deos fictitios. c) Quinimo connumeratio ipsa Patris et Filii Iesu Christi sub una eademque ratione obiecti fidei et cognitionis vivificae, ostendit unam divinitatem Patris et Filii. « Quamvis Pater dicatur solus verus Deus, non id dictum est ad repudiandum eum, qui ait: ego sum veritas (Io. XIV. 6); sed ad reiiciendos eos, qui non sunt natura veri, qualis est Pater eiusque Verbum. Sic enim Dominus ipse statim coniunxit: et quem misisti Iesum Christum. Qui si esset creatura, non coniunxisset et connumerasset seipsum creatori suo. Quae enim societas vero cum non vero? Nunc autem quod seipsum coniunxit cum Patre, ostendit se naturae Patris esse, nosque docuit, se esse veri Patris verum genitum. Hoc etiam didicerat et docuit Ioannes scribens in sua epistola (1. Io. V. 20): et sumus in vero, in Filio eius Iesu Christo, hic est verus Deus et vita aeterna » ¹⁰.

Corollarium 3. Nec magis obest demonstratis in thesi comparatio instituta a Christo Domino Io. XVII. 21: « ut omnes unum sint:... Ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum » (τετελειωμένοι εἰς ἕν). Nam a) unitas Patris et Filii et Spiritus Sancti sine dubio est supremum exemplar sanctae unionis fidelium inter se invicem, quam Dominus rogat a Patre. At per huiusmodi comparationes perfectionis analogae in creaturis cum perfectione in Deo sane non exprimitur identitas aut eadem ratio perfectionis divinae et perfectionis creatae; nisi forte dicas ad aequalitatem cum Deo nos instrui, quando Christus hortatur: « estote ergo vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est » Matth. V. 48. cf. Lev. XXI. 8; Luc. VI. 36; Eph. V. 1. Multis disputat Athanasius or. III. contr. Arian. n. 17-25. de hac unitatis comparatione per particulam sicut, qua, inquit, non identitas sed imago et exemplar declaratur. b) Licet unitas, quam Dominus rogat pro fidelibus, sit unitas non naturae, sed charitatis, tamen huic ipsi supponitur unitas naturae, qualis inter homines est, specifica scilicet. « Si non diligerent invicem, natura unum essent, dilectione non essent; si autem unum natura non essent, unum dici dilectione non possent... Neque dixit, ut nobiscum sint unum, aut, ut ipsi et nos simus unum, sed: unum sint in nobis. Quoniam homines qui natura unum sunt, summe et perfecte secundum suum modum unum esse non possunt iustitiae plenitudine, nisi in Deo perficiantur, ut unum sint in Patre et Filio; id est in ipsis unum, non cum ipsis unum » Aug. contr. Maximin. l. II. c. 22. n. 1. Denique c) aliquando Patres haec ipsa testimonia in Arianos retorquent. Principium enim unitatis, quam Dominus postulat fidelibus, est in multis distinctis numero unum, Spiritus Sanctus scilicet qui datus est nobis, et Christus qui per naturam nostram assumptam est caput Ecclesiae, « ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis... augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate » (Eph. IV. 16), et qui corpore¹¹ suo, quod est unum numero, in sacramento Eucharistiae est causa et uniens vinculum charitatis fidelium. Atque ita supernaturalis unitas fidelium spectata cum suo principio est imago illius exemplaris, ubi una numero natura divina est formalis ratio unitatis Patris, Filii et Spiritus Sancti. « Cum de nobis dixit Salvator: sicut tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, non identitatem cum ipso nos habituros significatur... sed est postulatio ad Patrem, uti Ioannes scribit, ut per ipsum Christum fidelibus impertiat Spiritum, per quem et videmur in Deo esse, et secundum hoc in ipso Spiritu coniungi. Quia enim Verbum est in Patre, Spiritus autem ex Verbo datur (ἐκ τοῦ Λόγου δίδοται), vult nos accipere Spiritum, ut hoc accepto atque habentes Spiritum Verbi quod est in Patre, videamur et nos per Spiritum unum esse in Verbo et per Verbum in Patre... Unde quemadmodum filii et dii efficimur per Verbum in nobis habitans, ita in Filio et in Patre erimus, et censebimur unum facti in Filio et in Patre, quia in nobis est Spiritus, qui est in Verbo et Verbum est in Patre » Athanas. l. c. n. 25. « Ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum... Constat, Verbum in nobis factum esse; nostrum enim corpus (nostram naturam) assumpsit. Et tu in me Pater; tuum enim Verbum sum: et siquidem tu in me es, quia tuum Verbum sum, ego autem sum in eis per meum corpus, et quia per te salus hominum in me perfecta est, rogo ut et ipsi unum sint... ut omnes tamquam a me gestati unum sint corpus, unus spiritus, occurrantque in virum perfectum (Eph. IV. 13). Etenim omnes qui de ipsius corpore participamus, unum corpus efficimur unum Dominum in nobismet ipsis habentes » Athanas. ib. n. 22. Praeclarissime argumentum in Arianos convertit s. Hilarius de Trinit. l. VIII. n. 13-17. « Ut sint unum, sicut nos unum sumus; ego in his et tu in me, ut sint perfecti in unum. Eos nunc, qui inter Patrem et Filium voluntatis ingerunt unitatem, interrogo, utrum per naturae unitatem hodie Christus in nobis sit an per concordiam voluntatis? Si enim vere Verbum caro factum est, et vere nos Verbum carnem cibo dominico sumimus, quomodo non naturaliter manere in nobis existimandus est?..... Si vere igitur carnem corporis nostri Christus assumpsit... nosque vere sub mysterio carnem corporis sui sumimus, et per hoc unum erimus, quia Pater in eo est et ille in nobis, quomodo voluntatis unitas asseritur? » (Vide Tract. de Eucharist.) ¹².