Tractatus de Deo Trino secundum personas

«Communi fide a Patribus tradita ante Concilium Nicaenum saeculo IV. ineunte Ecclesia profitebatur unum Deum unamque divinam naturam in tribus distinctis personis, secundum quam fidem velut definitio clarissima adversus novam haeresim in Concilio Nicaeno constitutum est symbolum, Filium esse Patri consubstantialem».

I. Quae fuerit universalis ac constans fides Ecclesiae tempore, quo Arius suam doctrinam primum protulit, apparet tum ex modo, quo haeresis denuntiata est Ecclesiae et denuntiatio suscepta, tum ex fraudulentis artibus quibus eam haeretici tegere studebant.

1°. Quando primum Arius suam sententiam palam aperuit, Alexander Episcopus Alexandrinus ad Alexandrum Constantinopolitanum (ut inscribitur apud Theodoretum)¹, et ex Concilio

Alexandriae habito ad universi orbis Episcopos litteras dedit, quibus haereticum universae Ecclesiae denuntiavit, eiusque novitatem contra fidem traditam iuxta genuinum sensum Arii exposuit, ne fraude et fucatis vocibus ipse cum suis tum adhuc paucis foederatis haeresim tegere, et ita alicubi in communionem ecclesiasticam obrepere posset. Nihil enim dubitabat Alexander eiusque Concilium, quin cognito Arii sensu, negantis unam Verbi naturam cum Patre, ab universis ubique terrarum Episcopis tamquam impius damnaretur. «Multa habens dicere, inquit ep. ad Alexandrum (apud Theodoret. H. E. I. I. c. 3.), supersedeo, quod molestum putem pluribus admonere doctores unanimes. Ipsi enim a Deo edocti estis non ignorantes, hanc quae adversus ecclesiasticam pietatem nuper se extulit, Ebionis et Artemae doctrinam esse et aemulationem Pauli Samosateni, qui in synodo et iudicio, qui ubique sunt Episcoporum, ab Ecclesia est eiectus». Quaeritur, quod Arius et pauci eius sectatores «totam apostolicam gloriam calumniantes» divinitatem Christi negando «impiam Iudaeorum et gentilium de Christo opinionem confirmant» ib. p. 525. In altera epistola ad universos Episcopos scribit Alexander cum suo Concilio: «multae quidem etiam ante hos exstitere haereses, quae plus aequo audaces in dementiam lapsae sunt. Hi vero omnibus suis sententiunculis molientes subversionem divinitatis Verbi, utpote propinquiores Antichristo quodammodo illas iustificaverunt; quapropter condemnati et recisi sunt ab Ecclesia. Dolemus quidem hos, qui et ipsi doctrina Ecclesiae olim imbuti erant, iam ab ea descivisse» (Opp. Athanas. T.I. p. 399). «Quis umquam, exclamat, talia audivit: aut quis nunc audiens non obstupescat et aures obstruat, ut ne talium verborum sordes auditum contaminent?» ib. p. 398.

Consensum universalem manifestum reddiderunt Episcopi iam ante Concilium Nicaenum litteris scriptis ad Alexandrum, ut ipse testatur in ep. ad cognominem Constantinopolitanum², cum non nisi paucissimi iique ipsi sub vocibus ambiguis haeresim dissimulantibus Ario faverent; maxime vero consensus clarissime patuit in ipso Concilio. «Episcopi qui plus minus tercenti convenerant, inquit Athanasius, mansuete ac perhumaniter ab iis postularunt, ut suae doctrinae rationem redderent et pias demonstrationes. Qui ut loqui coeperunt, digni condemnatione habiti sunt, ipsique inter se altercabantur, et videntes inextricabilem suae haeresis absurditatem muti permanserunt... Abolitis itaque vocabulis ab illis excogitatis Episcopi contra eos exposuerunt sanam et ecclesiasticam fidem (symbolum), cui cum omnes subscriberent, subscripserunt etiam Eusebiani» Athan. de decret. Nic. n. 3. Advertendum merito est cum Rufino, inter hos condemnatores novitatis fuisse imprimis illos Episcopos non paucos, qui tempore persecutionis pro eadem fide christiana Confessores exstiterant. «Cum in eodem Concilio esset Confessorum magnus numerus sacerdotum, omnes Arii novitatibus adversabantur. Favebant vero ei viri in quaestionibus callidi et ob id simplicitati fidei adversi» Ruf. H. E. 1. I. c. 2.

2°. Arius ipse et multo magis postea Ariani coacti sunt suam haeresim tegere iis vocibus et sententiis, quae in obvio sensu Filium exhiberent verum Deum atque hoc ipso natura unum cum Patre, ne patefacta genuina sua sententia continuo ab omnibus impii haberentur. Arius quidem ipse e. g. in epistola ad Eusebium Nicomediensem tum doctrinam Alexandri absurdis modis pervertit, quasi docendo aeternitatem Filii negasset eum genitum, tum suam sententiam ita exhibet, quasi admittens Filium verum Deum aeternum, solummodo docuisset Patrem esse principium Filii. «Nos autem, inquit, docuimus et docemus, Filium non esse ingenitum, neque partem ingeniti ullo modo, neque ex aliquo subiecto (οὐδὲ ἐξ ὑποκειμένου τινός), sed voluntate et consilio ante tempora et ante saecula exstitisse plenum Deum (Θεὸν πλήρη, μονογενῆ, ἄτρεπτον), unigenitum, immutabilem, et antequam gigneretur sive conderetur sive definiretur sive fundaretur, non fuisse; ingenitus enim non erat. Exagitamur, quia diximus, Filium habere principium, Deum vero sine principio esse. Propterea exagitamur, et quia diximus, Filium esse ex non exstantibus (ἐξ οὐκ ὄντων); hoc vero diximus, quatenus neque est pars Dei neque ex aliquo subiecto» (apud Theodoret.

H. E. 1. I. c. 5). Eadem fraude in professione fidei Constantino oblata Arium «proprias impietatis voces occultasse», narrat Athanasius (ep. ad Episc. Aegypti n. 18. cf. Socratem H. E. 1. I. c. 26). Est evidens, omnes has locutiones: «Filius est plenus Deus, est ante saecula genitus, est immutabilis, Pater est sine principio et est principium Filii», esse desumptas ex doctrina totius Ecclesiae iam tunc temporis ita universali ac rata, ut haereticus ipse eodem modo loqui cogeretur, et huic publicae eoque ipso in sensu obvio intelligendae professioni subiicere sensus contortos, qui nemini in mentem venire possent nisi conanti verba clarissima sophisticis artibus detorquere ad significationem contrariam ei, quam ex communi omnium sensu in quovis sincero sermone et multo magis in publica quotidiana totius populi christiani professione fidei necessario habent.

Iisdem fraudibus etiam deinceps Ariani agere coacti erant, ut scilicet verbis uterentur, quibus populi putarent enuntiari divinitatem Filii, eisque deinde subiicerent sensum alienum non nisi sophistis intelligibilem; quae vero locutiones ecclesiasticae nulla arte possent detorqueri in alium sensum, eas a se reiici dicerent non iam, quod veram Filii divinitatem negarent, sed ex aliis confictis rationibus, puta quod verba non reperirentur in Scripturis, quod possent intelligi sensu Sabelliano, quod divisionem aut multiplicationem divinae naturae, et (ut Cyrillus Alex. Thesaur. 1. IX. T. V. P. I. p. 68. ex Eunomio refert) «sectionem naturae in dualitatem» indicare possent. Atqui huiusmodi fraudes evidenter ostendunt fidem ac professionem communem omnium Ecclesiarum tum, cum inferretur nova haec pestis, hanc fuisse, quod Filius est verus Deus non secus ac Pater, hocque ipso Pater et Filius et (propter paritatem rationis) Spiritus Sanctus tres sunt unus Deus. De hac Arianorum simulatione conqueritur s. Athanasius. «Si hanc fidem (Arii) ecclesiasticam esse confidunt et existimant, suam sententiam aperte declarent. Nemo enim accensam lucernam sub modio ponit sed super candelabrum, ut omnibus ingredientibus luceat. Si ergo defendere possunt, scribant quae supra allata sunt (verba genuina Arii), suamque haeresim nudam omnibus tamquam lucernam exhibeant, Alexandrum beatae memoriae Episcopum aperte accusent, quod iniuste eiecerit Arium haec dicentem, conquerantur de Nicaena Synodo, quae reiecta impietate consignavit et edidit piam fidem. Verum id eos non facturos, pro certo habeo; neque enim adeo sunt ignari malorum, quae commenti sunt et spargere nituntur, sed probe sciunt, licet initio simpliciores vano surripuerint artificio, suam sententiam illico tamquam impiorum lucernam exstinguendam, seque velut veritatis hostes ubique ignominia esse notandos. Hinc est quod.... sub modium lucernam suam abscondunt, ut lucere existimetur, et ne, si appareret, cognita et reprobata exstingueretur» Ath. ep. ad Episc. Aegypti n. 18. Populus scilicet christianus sub verbis, quae Ariani retinere cogebantur, sensum intelligebat hactenus ab universa Ecclesia creditum et praedicatum. «Et huius quidem usque adhuc impietatis fraude perficitur, ait s. Hilarius, ut iam sub Antichristi sacerdotibus Christi populus non occidat, dum hoc putant illi fidei esse, quod vocis est. Audiunt Deum Christum, putant esse quod dicitur, audiunt Filium Dei, putant in Dei nativitate inesse Dei veritatem; audiunt ante tempora, putant id ipsum ante tempora esse, quod semper est. Sanctiores aures plebis, quam corda sunt sacerdotum» Hilar. contr. Auxent. n. 6. Hisce artibus non modo plebes sed quandoque etiam Episcopos catholicos inductos fuisse, ut formulas Arianorum intelligentes in obvio verborum sensu communionem cum illis admitterent, constat ex historia symbolorum fidei, quae ab Arianis intra paucos annos plurima edita et iterum reiecta sunt (vid. Hieronym. dialog. cum Luciferian. n. 17-19). Cf. Maranum de Div. D. N. Iesu Christi 1. II. c. 6.

II. Iuxta communem fidem in directa oppositione ad haeresim Arianorum, qui explicite quidem Filium (ex necessaria consequentia et Spiritum Sanctum) non divinae substantiae ac naturae sed alterius diversae naturae, ac proinde non verum Deum nec proprio sensu Filium genitum a Patre sed creatum esse docebant, Patres Nicaeni definiverunt; «credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem.... et in unum Dominum nostrum Iesum Christum Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est ex substantia Patris, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt.... et in Spiritum Sanctum. Eos autem qui dicunt: erat aliquando, quando non erat, et priusquam nasceretur, non erat, et quia ex nullis existentibus factus est, aut qui ex alia substantia vel essentia dicunt esse, aut creatum, aut convertibilem aut mutabilem Filium Dei; hos anathematizat catholica et apostolica Ecclesia » ³.

Definitur hic vera generatio Filii a Patre per communicationem naturae in oppositione ad productionem Filii per liberam creationem ab Arianis assertam; et quidem natura, quae est in Patre et per quam Pater est Deus, docetur communicari ita, ut eadem natura sit in Filio, et per eandem Filius sit Deus; proinde docetur non productio alterius naturae, quae solum specifice sit eadem ac natura Patris, ut fit in generationibus humanis, sed communicatio illius ipsius non multiplicabilis naturae, qua Pater est Deus, ut eâdem unâ numero naturâ Filius sit Deus; sint ergo Pater et Filius non duo Dii sed unus Deus. Sunt haec ex ipsis verbis symboli et magis adhuc ex historia eius definitionis manifesta.

a) Cum Patres Nicaeni, ut refert Athanasius (de decret. Nic. n. 19.), primum vellent scribere: « quod Filius non sit ex non exstantibus sed ex Deo », haec locutio « Filius ex Deo » visa est ambigua. Patres enim intelligentes Filium sensu proprio, exclusa causa efficiente illud ex Deo acceperunt pro principio generante, Ariani contra hoc ipsum ex Deo sumentes pro causa efficiente intellexerunt Filium sensu improprio, atque ideo hoc dictum suae sententiae nihil officere putabant. Qua fraude animadversa Patres addiderunt declarationem: « Filius est genitus ex Patre, hoc est ex substantia Patris » ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Non est quidem aliud substantia Patris quam Pater, ut Athanasius ibid. n. 22 animadvertit, sed alius est modus significandi; exprimitur enim diserte principium quo generationis, quando dicitur Pater Filium ex sua substantia genuisse, non autem creasse ex non exstantibus. In declaratione generationis proprie dictae ita, ut Ariani sensum iam pervertere nequirent, continebatur, substantiam seu οὐσίαν Patris, principii generantis, esse eandem Filio communicatam.

Hinc b) Episcopi in Concilio, ut explicite etiam declararent naturam in Filio communicatam a Patre, « dixerunt, scribendum esse Verbum virtutem veram imaginemque Patris esse, et Patri sine ulla discrepantia secundum omnia, simile et incommutabile, et semper, et inseparabiliter in ipso (Patre) esse; nec enim umquam Verbum non erat, sed semper erat aeternaliter existens apud Patrem, ut splendor lucis ». Haec sane omnia naturam divinam in Filio satis significare videbantur; nihilominus Ariani ea in sensum alienum adhuc detorqueri posse confidebant: « deprehensi sunt inter se iterum murmurare oculisque innuere, istas voces simile, semper, virtute, et in ipso, nobis cum Filio esse communes ».

Hactenus scilicet Concilium non diserte nominaverat naturam eandem Filii quae est Patris, sed eam in suis characteribus et proprietatibus descripserat nominibus, quibus haeretici sensum improprium subiici posse putabant.

Ad hanc fraudem avertendam coacti sunt Episcopi exprimere ipsam unam Patris et Filii naturam, ita ut simul servaretur realis personarum distinctio. Iam dixerant Filium genitum ex substantia Patris, hoc ipso igitur dicebatur substantia eadem communicata a Patre in Filium, alius autem est Pater et alius Filius, quam identitatem substantiae in Filio a Patre simulque distinctionem duorum, qui habent unam divinam οὐσίαν, praeclarissime exprimi videbant hac tesserâ: Filius est ὁμοούσιος (consubstantialis) Patri. « Ubi Episcopi simulationem eorum hac quoque in re animadverterunt, coacti sunt et ipsi iterum sensum ex Scripturis colligere, et quae prius dixerant, eadem clarius significare, et scribere Filium esse consubstantialem Patri, ut scilicet Filius non tantum similis, sed similitudine ex Patre unum idemque esse significaretur » ⁴

Quam certo Concilium per illud « ex substantia Patris » voluerit expressam naturam non modo in Patre, sed naturam eandem ut communicandam in Patre et communicatam in Filio, patet etiam ex altera declaratione, ubi damnantur, qui dicunt, Filium esse « ex alia substantia vel essentia ». Nemo Arianorum umquam dixit, Filium esse ex alia substantia vel essentia ut ex principio producente quam a Patre; imo in hoc constituebant discrimen Filii a ceteris creaturis, quod cum ceterae factae sint a Filio, ipse Filius solus sit productus a Patre, at non vera generatione nec adeoque non communicatione « substantiae vel essentiae paternae », sed operatione libera, quam fraudulenter appellabant generationem ⁵, ut nomina biblica Patris, Filii Unigeniti retinere et facilius catholicos fallere possent. Quia igitur negabant Filium esse proprio sensu genitum a Patre communicatione essentiae paternae, seu esse « ex substantia vel essentia Patris » ut principio quo generationis; ideo aiebant, illum esse « ex alia substantia vel essentia », ex essentia nempe creata tamquam principio constituente, non autem ex essentia Patris communicata. Quare in damnatione huius haeresis sicut illud « ex substantia Patris » immediate designat naturam ut est in Patre, et adsignificat naturam eandem ut est in Filio genito; ita alterum, quod Filius « non est ex alia substantia vel essentia » ⁶, immediate significat, naturam Filii non aliam sed ipsammet naturam Patris esse. « Et ex substantia Patris est, et ipse Filius substantia est Filius »; « Verbum ex substantia Dei (Patris) est, nec ipsum est diversae naturae » (ἑτεροουσίας); « nisi forte impii audeant iterum contendere, aliam esse substantiam Filii, et aliud esse lumen quod est ex Patre in Filio, ut lumen quidem in Filio sit unum cum Patre, ipse vero secundum substantiam sit alienus utpote creatura; sed hic est manifeste Caiphae et Samosateni sensus, quem Ecclesia damnavit » Athan. l. c. n. 22. 23. 24.

Porro quoad rem ipsam nihil sane aliud dicitur per hanc declarationem, « Filium esse ὁμοούσιον Patri », quam si dicatur Filius Dei Patris, genitus a Patre, Pater Deus et Filius Deus, Pater et Filius unum sunt, dummodo haec sensu proprio intelligantur: « hoc est illud ὁμοούσιον, quod fides antiqua pepererat » Aug. contr. Maxim. l. II. c. 14. n. 3. At praestantia illius formulae in hoc ipso sita est, quod rationem filiationis, generationis, deitatis, unitatis, clarissime enuntiat constitutam in communicatione essentiae divinae a Patre in Filium. Exinde ὁμοούσιον mansit tessera certissima fidei catholicae adversus haereses contrarias negantes sive unitatem naturae in distinctis personis, sive distinctas personas in unitate naturae. (Vide Patres apud Petav. l. IV. c. 5. n. 4. sqq.).