Tractatus de Deo Trino secundum personas

«Quoniam una est trium personarum essentia, propterea etiam omnia adtributa absoluta communia sunt, et adtributum quodvis non specie sed numero unum in tribus personis. Propter eamdem rationem operatio ad extra nulla potest esse propria uni personae, sed quaevis necessario communis est et numero una indistincta in tribus personis, non secus ac una et indistincta est trium natura».

I. Pater, Filius et Spiritus Sanctus sunt unus Deus. Nullo ergo modo distinguuntur, quatenus sunt Deus; adeoque deitas seu essentia seu absoluta perfectio, qua Deus esse intelligitur et quae Deus est, omnino est una indistincta ¹. Distinguuntur autem tres, quatenus formaliter est Pater producens Verbum seu generans Filium, et quatenus formaliter est Filius genitus a Patre, et quatenus formaliter est spiratus a Patre Filioque. Adeoque distinctio realis unice sistit in relationibus originis unius ab altero: hic relativus ad alterum relativum, principium ad principiatum non sunt unus, sed sub hac ratione relativi realiter distincti; qui est Pater Filii, is non est Filius; et qui est Filius Patris, is non est Pater, est tamen Filius illud absolutum quod est Pater, et vicissim. Hinc est verissimum et ad multas tricas parum utiles prompte explicandas commodissimum illud theologorum axioma: «in Deo omnia unum, ubi non obviat relationum oppositio» ². Sane quod appellamus attributum absolutum, realiter non est aliud quam divina simplicissima essentia a nobis sub formali ratione huius vel illius perfectionis, puta sapientiae, iustitiae etc. concepta; nec vero attributum vel unum ab altero vel ab essentia realem habet originem, secus iam non esset absolutum (solutum a relatione), sed procedens esset relativum ad suum principium processionis, hocque ipso tot essent relativi inter se realiter distincti h. e. tot personae, quot numerarentur adtributa. (Cf. Tract. de Deo th. XIII. XX. XXVI.).

Non igitur ideo solum quia adtributa realiter sunt ipsa essentia divina, sed ideo quia nullam habent originem realem sive ab essentia sive a se invicem, adeoque «nulla obviat relationum oppositio», necessario sicut essentia per se ita eadem essentia sub formali ratione cuiusvis adtributi absoluti spectata una est et non multiplicabilis. Unde si aliquod adtributum absolutum conciperetur in una persona e. g. in Patre, et negaretur idem in persona altera, eo ipso huic essentia divina simplicissima et divinitas negaretur: et si adtributum specie solum idem, numero autem distinctum in distinctis personis affirmaretur eo ipso essentiae distinctae et plures Dii inducerentur. Contra vero licet relationes originis i. e. formalis ratio Patris et Filii et Spirati realiter sint ipsa essentia divina, proindeque non ab essentia origine reali procedant nec ab ea realiter distinguantur, habent tamen istae relationes et (quod perinde est) significatione concreta relativi inter se rationem principii ac principiati, unus realiter procedit ab altero, et proinde «obviat relationum oppositio», ut Pater Filii non sit Filius, Filius Patris non sit Pater, sed sub hac formali ratione relativorum et sub hac sola realiter inter se distinguantur.

Huic numericae unitati essentiae et adtributorum in tribus distinctis nihil obest, quod essentia in Patre est non communicata et communicabilis, in Filio communicata a Patre, in Spiritu Sancto communicata a Patre et Filio, adeoque videatur aliter se habere in una persona quam in altera. Hic enim diversus modus non afficit essentiam absolute spectatam seu ipsum absolutum Esse, unum omnino et indistinctum; sed ille modus reipsa est relatio paternitatis, filiationis et processionis. Quid enim sibi vult, quod essentia in Patre est incommunicata et communicabilis? Nihil aliud, quam quod essentia absoluta est simul relativum, et sub hac ratione relativi est non procedens ab alio (ἀγέννητον) sed principium producens Verbum seu generans Filium; porro sub hac ratione relativi se habentis ut principium ad Filium, essentia iam non est formaliter essentia absoluta communis, sed est Pater hypostasis. Pariter illud: essentia in Filio est communicata, non aliud significat, quam quod essentia absoluta est simul relativum procedens per generationem ut Verbum seu ut Filius ab altero relativo, quod est Pater generans; tum autem iterum sub hac ratione relativi procedentis ut Verbum, essentia non est formaliter essentia absoluta communis, sed est Filius hypostasis; «quaelibet trium personarum est illa res, videlicet substantia, essentia seu natura divina... et illa res non est generans neque genita neque procedens, sed est Pater qui generat, et Filius qui generatur, et Spiritus Sanctus qui procedit; ut distinctiones sint in personis et unitas in natura» Conc. Later. IV. cap. Damnamus. Sed haec melius intelligentur, ubi agemus de propria ratione hypostasis divinae.

Probatio pro hac trium personarum unitate in omnibus perfectionibus absolutis non alia necessaria est praeter eam, qua divinitas Filii et Spiritus Sancti et consequenter unitas essentiae in tribus distinctis multipliciter superius demonstrata est. Formaliter communicatio adtributorum exprimitur in locis Scripturae, ubi Filius in relatione ad Patrem profitetur: «Pater meus quod dedit mihi, maius omnibus est» Io. X. 29; «sicut Pater habet vitam in semetipso, ita dedit et Filio vitam habere in semetipso» ibid. V. 26. «omnia quae dedisti mihi, abs te sunt» ibid. XVII. 7, «mea omnia tua, et tua mea sunt» ib. XVII. 10; «omnia quaecumque habet Pater, mea sunt, propterea dixi, quia de meo accipiet» ib. XVI. 15.

II. Eodem prorsus modo, ut una est et indistincta trium personarum natura cum omnibus suis perfectionibus absolutis, una est etiam et indistincta trium personarum operatio ad extra. Patet veritas ex propria ratione operationis divinae. Ea enim non est aliud, quam ipsa divina essentia sub formali ratione absoluti intellectus et absolutae voluntatis omnipotentis cum connotatione termini extrinsecus efficiendi. Atqui essentia divina, sub quavis formali ratione absoluta pro nostro modo distinguendi spectetur, proindeque etiam sub formali ratione intellectionis et volitionis absolutae prorsus numero una est eademque in tribus personis. Talis ergo est operationis unitas in tribus personis.

Idem declaratur ex ipsa ratione personae divinae. Personae in Deo non distinguuntur nisi relationibus originis, quatenus sub formali ratione relativi una est principium se habens ad alteram ut principiatum; Pater a Filio nullo alio modo distinguitur nisi sola paternitate et filiatione, Pater et Filius a Spiritu Sancto non distinguuntur, nisi quod spiratione se habent ut principium ad procedentem; paternitas igitur (quae simul est ἀγεννησία, quatenus haec intelligatur ut aliquid positivum, seu ut ratio principii sine principio), filiatio, processio sunt relationes substantivae singulis personis propriae, spiratio communis Patri ac Filio potest dici propria solum in comparatione principii spirantis cum Spiritu Sancto procedente, cui non est communis. Praeter has igitur relationes ad intra, et si quae sit hypostatica relatio ad extra, reliqua omnia quae de Deo concipi possunt, absoluta sunt et ideo unum indistinctum in tribus, sicut tres sunt unus Deus. Iam vero operatio effectrix in Deo nec est generatio nec nativitas nec spiratio nec processio, nec hypostatica relatio ad terminum externum. Ergo omnis operatio ad extra est una indistincta in tribus personis, sicut una est trium deitas, seu sicut unus est Deus.

Dixi: operatio non est relatio hypostatica ad terminum externum (i. e. a Deo distinctum ac diversum). Relatio hypostatica nec ex fide nec supposita fide ex lumine rationis alia potest intelligi, nisi vel ad intra personae producentis personam aliam aut procedentis ab alia persona, vel ad extra personae hypostatice unitam habentis naturam creatam. Relatio hypostatica ad intra profecto non potest esse efficiens terminum externum, sed respicit personam divinam. Terminus vero externus prae hac interna relatione connotari non alius potest (praescindendo nunc ab unione hypostatica) quam personae manifestatio ad extra per aliquam efficientiam; generatio et spiratio cum hac connotatione est missio Filii a Patre, ac missio Spiritus Sancti a Patre et Filio. Quod igitur in missione est proprium uni personae et non commune tribus, ex parte personae mittentis non est operatio sed relatio generantis et spirantis; ex parte personae missae est relatio filiationis vel processionis; efficientia vero ad extra quae connotatur in missione, necessario communis est tribus personis, ut sunt unus Deus ³.

Remanet ergo sola unio hypostatica, quae potest esse propria uni personae et non communis tribus. Divinae enim hypostases singulae propriam solum habent formalem rationem hypostaseos, sed commune eis est et unum, quidquid ad naturam spectat; functio vero hypostaseos, formaliter ut est hypostasis ratione distincta a natura, nec revelatione nec lumine rationis cognoscitur alia, quam quod sit subiectum habens naturam ut suam. Unde propria uni hypostasi et non communis tribus functio ad extra non alia potest intelligi, quam ut habeat assumptam naturam creatam ut suam, quod fieri posse et factum esse ex revelatione novimus. At hoc habere naturam non est operatio effectrix, sed est hypostatica terminatio, et status quidam intelligendus secundum analogiam causae formalis non causae efficientis. Quidquid vero efficientiae in ea unione intercedit, id totum est Dei unius et trini. In summa personae divinae ad extra non operantur, formaliter ut sunt tres distincti relativi ad invicem, sed ut sunt unus Deus. Principium enim seu potius subiectum quod operatur, est quidem hypostasis; sed principium quo fit operatio, est natura.

Hinc apud ss. Patres et in Conciliis est axioma in doctrina de SS. Trinitate et de Christo momenti maximi: operationes non sunt hypostaticae sed naturales, h. e. distinctio operationis secundum speciem et numerum non sequitur numerum hypostaseon sed speciem et numerum naturarum. Ubi igitur una numero est natura, etiamsi plures sint hypostases, una numero est operatio, ut in SS. Trinitate; contra ubi plures sunt numero naturae, et ubi naturae non modo numero plures sunt sed etiam diversae, etiamsi una sit hypostasis, ut in Christo, ibi etiam ordo operationum est multiplex et diversus pro multiplicitate et diversitate naturarum. Hoc principium Patres assumunt ut omnino evidens et concessum ab omnibus, quando de Deo agitur, quia operatio divina est ipsa divina essentia atque ideo admissa alia operatione in Patre et alia in Filio, hoc ipso assereretur alia atque alia essentia. Inde vero contra monotheletas demonstrant, in Christo non posse negari duplicem diversum ordinem operationis divinae et humanae, quin eo ipso admittatur una tantum natura ac proinde monophysitarum haeresis inducatur. Ita in casu monotheletarum ex unitate operationis trium personarum argumentatur s. Agatho Pontifex in epistola ad Impp. lecta in Concilio VI. (Harduin. T. III. p. 1083). «Iuxta regulam sanctae catholicae atque apostolicae Christi Ecclesiae duas etiam naturales voluntates in eo et duas naturales operationes esse confitetur et praedicat (eadem Ecclesia). Nam si personalem (quae sequatur numerum personarum) quisquam intelligat voluntatem, dum tres personae in sancta Trinitate dicuntur, necesse est ut et tres voluntates personales et tres operationes personales, quod absurdum est nimis et profanum, dicerentur. Sin autem quod fidei christianae veritas continet, naturalis (ex natura ut principio quo, et sequens numerum naturarum) voluntas est, ubi una haec natura dicitur sanctae et inseparabilis Trinitatis, consequenter et una naturalis voluntas et una naturalis operatio intelligenda est». (Vide Tract. de Incarnat. th. XL.).

Iam vero tam in Scriptura quam in praedicatione Patrum unitas actionis velut nostrae intelligentiae propinquior ac notior proponitur tamquam principium, ex quo unitas naturae trium personarum deducatur. Sic Filius Dei unitatem potentiae et actionis suae ac Patris ad servandos fideles et ad dandam vitam aeternam inducit velut declarationem, et generatim quod ipse facit opera Patris sui, velut demonstrationem enuntiati mysterii: «ego et Pater unum sumus; Pater in me est, et ego in Patre» Io. X. 28. seqq. (supra p. 20. sq.). Unitas testificationis iungitur cum unitate essentiae, et testimonium trium est testimonium unius Dei: «tres sunt qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus Sanctus, et hi tres unum sunt... testimonium Dei maius est» 1. Io. V. 7. 9. (supra th. V.). Pariter affirmat Filius, omnem operationem Patris inde ab exordio esse suam operationem, et negat potentiam suam esse aliam quam Patris potentiam: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor... quaecumque ille fecerit, haec et Filius similiter facit (ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ).... Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult, vivificat». «Non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem» Io. V. 17. 19. 21. Ex qua actionis unitate Iudaei ipsi intelligebant asseri filiationem Dei propriam et aequalitatem cum Deo: «quia et Patrem suum (πατέρα, ἴδιον) dicebat Deum, aequalem (ἴσον) se faciens Deo» ib. v. 18.

Eodem pertinet, quod in Scripturis operatio divina modo tribuitur uni Deo absolute spectato praeter quem alius non est, modo personis singulis, modo personis coniunctim. «Ego sum Dominus faciens omnia, extendens coelos solus, stabiliens terram et nullus mecum» Is. XLIV. 24. «Confiteor tibi Pater, Domine coeli et terrae» Matth. XI. 25. «Ad Filium (de Filio) autem dicit: Tu in principio Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli» Heb. 1. 8. 10. «Emittes Spiritum tuum, et creabuntur» Ps. CIII. 30. «Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia (Πνεῦμα Κυρίου τὸ συνέχον τὰ πάντα), scientiam habet vocis» Sap. I. 7: (cf. Ambros. de Spiritu Sancto l. II. c. 5; Cyrillus Alex. Dialog. VII. p. 649, et alibi). «Deus per Filium fecit et saecula» Heb. I. 2. «Nobis unus est Deus Pater, ex quo omnia... et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia» 1. Cor. VIII. 6. In huiusmodi locutionibus, ubi Pater per Filium in Spiritu

Sancto creare et operari dicitur, tum relatio originis personarum indicatur, tum praeclare enuntiatur unitas operationis, quod scilicet sicut una natura ita eadem potentia et operatio a Patre in Filium, et a Patre per Filium (a Patre Filioque) in Spiritum Sanctum communicatur. Ideo tam in Scripturis quam frequentissime apud Patres, quando simul cum relationibus internis personarum exprimenda est relatio ad opera, Filius et Spiritus Sanctus dicuntur virtus Patris, et Pater dicitur operari per Filium et Spiritum Sanctum tamquam per suam virtutem, per suum brachium, per suas manus: simul vero quatenus virtus et operatio est una, hoc idem esse declaratur, ac si dicatur Pater operari per semetipsum (supra p. 136. 163; vide Petav. de Deo l. V. c. 8. et 9.).

Penes Patres demonstratio unius essentiae ex unitate operationis, vel vicissim huius ex illa passim obvia est. «Pater, Filius, Spiritus Sanctus tres sunt hypostases, quoniam distincta uniuscuiusque est subsistentia; at vero quum personae non quaeque sibi proprio modo neque sibi propria electione ac divisim singulae velint et operentur, sed ut unum sunt (ἀλλ' ἑνάς) non tres Dii sed unus est Deus» Damasc. de duabus volunt. n. 7. Vide Patrum doctrinam luculentam apud Petav. Trin. l. IV. c. 15.

Hinc patet, non aliam quam unitatem naturae significari, quando dicuntur tres personae esse unum voluntate, consilio, potentia etc. Non raro autem attributa haec absoluta a Patribus exprimuntur ita, ut simul significetur personarum distinctio. Ita quando Pater, Filius, Spiritus Sanctus dicuntur consentire inter se, consultare, una persona alteri cooperari, consensus, consultatio, cooperatio eo modo intelligenda est, quo consubstantialitas intelligitur. Namque, ut in re alia ait Cyrillus Alexandrinus, «particula cum apposita semper significat alium cum alio» (Anathemat. VIII. contra Nestor. cf. Apolog. ibi contr. Orientales); personarum scilicet non autem per se etiam naturae seu, quod perinde est, operationis (ad extra) distinctio per illam particulam cum exprimitur.

Corollarium 1. Non solum credi debet velut factum revelatum trium personarum communis operatio ad extra, quasi vero absolute loquendo posset esse operatio propria uni personae, quin eadem sit omnium trium hypostaseon; sed intelligenda est omnis operatio ad extra tam necessario una trium personarum absque ulla distinctione, quam necessario una est trium natura et tres sunt unus Deus.

Corollarium 2. Sicut sensu declarato nemo potest confiteri unam communem operationem trium personarum, quin hoc ipso affirmet unam numero et indistinctam trium naturam; ita vicissim negatio huius unitatis in operando est argumentum certum vel negatae vel non rite intellectae unitatis naturae. Güntheriani affirmantes, eo ipso quod hypostases divinae realiter distinguuntur, etiam operationem ad extra non posse esse tribus communem et numero unam, sed esse unam operationem uni personae, alteram alteri propriam; hoc etiam solo indicio clarissimo convincuntur, ab ipsis non minus realiter distinctas numero tres substantias seu essentias divinas admitti quam tres distinctas hypostases. Güntherum vero in eo quem diximus, errore fuisse quoad operationes divinas, est certissimum. «Solvenda est quaestio, inquit Günther, quaenam ex tribus divinis ac personalibus substantiis ideam Dei de universo et de creatura ad realitatem perduxerit, si ea ad realitatem deducta non est ab omnibus tribus simul. Hoc ultimum nemo certe affirmabit, qui intellexerit distinctionem inter processum realem theogonicum in vita absoluti (h. e. inter processiones substantialium personarum) et inter processum formalem singularum hypostasium in illa vita (h. e. inter modum, quo singulae personae se sciunt et se ab aliis intelligunt distinctas)... In manifestatione Dei ad extra omnia sunt personalia, h. e. tribuenda ut operatio ac opus operatum uni personae determinatae et nulli alteri, multoque minus omnibus tribus simul.» Docet deinde, creationem praedicandam esse «de nulla alia persona quam de secunda, de Filio»; unionem vero creaturae cum Deo effici a persona tertia. Propaedeut. T. II. p. 369-372; Symposion Peregrini p. 388. 396. Communitatem operationis non aliam agnoscit, nisi quod in quibusdam operibus una persona unam, alia aliam partem exsequitur. Sic ait, in incarnatione Verbi Spiritum Sanctum produxisse corpus, Patrem creasse animam Christi, vel saltem animae cum corpore unionem effecisse. Propaed. ib. p. 371; Sympos. p. 396. His omnibus omnino contrariam esse doctrinam catholicam, abunde constat ex demonstratis in thesi.