Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Una summa res quae Deus est, simul habet tum rationem absoluti, quod est una essentia divina, tum rationem relativorum ad invicem, qui realiter inter se distinguuntur; internae enim relationes divinae tum omnes tum singulae ex doctrina fidei sunt realiter ipsa infinita essentia Dei. Nihilominus mysterii revelata veritas postulat, ut essentia et relatio divina, quemadmodum a nobis inadaequate solum concipi possunt, ratione cum fundamento in re ac virtualiter distinctae intelligantur ».

Ad explicandum conceptum distinctarum personarum in una essentia primum fundamentum unde progredimur, nobis est definitio Concilii Later. IV. cap. Damnamus. « Una quaedam summa res est, incomprehensibilis quidem et ineffabilis, quae veraciter est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, tres simul personae ac singillatim quaelibet earumdem; et ideo in Deo solummodo Trinitas est, non quaternitas, quia quaelibet trium personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, seu natura divina, quae sola est universorum principium... Et illa res non est generans, neque genita, nec procedens, sed est Pater qui generat, et Filius qui gignitur, et Spiritus Sanctus qui procedit; ut distinctiones sint in personis et unitas in natura ».

Secundum hanc itaque definitionem a) divina essentia ipsa realiter est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, tres simul personae et quaelibet earumdem, seu divina essentia identificatur cum tribus inter se distinctis personis et cum earum singulis. b) Quatenus ea summa res formaliter est essentia seu natura divina, est omnino una, non multiplicabilis, quamvis eadem identificetur cum tribus inter se distinctis, seu (ut dici solet) sit communis tribus personis inter se distinctis. Ergo hoc ipso quia una est non multiplicabilis, sub hac formali ratione naturae communis nec generat nec generatur nec procedit. At c) eadem summa res est Pater, et sub hac formali ratione ut Pater generat Filium; eadem est Filius, et sub hac formali ratione ut Filius generatur a Patre; eadem est Spiritus Sanctus, et sub hac formali ratione ut Spiritus Sanctus procedit a Patre Filioque. Ergo d) evidenter eadem una summa res habet formalem rationem absoluti (ut absolutum dicitur in oppositione ad relativum)¹, quia sub formali ratione essentiae nec generat nec generatur nec procedit adeoque nullam habet distinctionem, hocque ipso nullam relationem (realem) ad intra; simul vero eadem una summa res habet formalem rationem relativi, seu melius relativorum (neque enim realiter relativum sine reali distinctione et multiplicatione relativorum esse aut concipi potest), et sub hac ratione est ipsamet Pater generans et Filius genitus et Spiritus Sanctus procedens; adeoque summa res, quae sub formali ratione absoluti est unum, una essentia, unus Deus, eadem sub formali ratione relativorum est tres, qui tres unice sub hac formali ratione relativorum inter se distinguuntur. Relationes autem hae distinguentes vi realium processionum immanentium sunt relationes originis expressae in revelatione nomine ac re Patris, Filii, Spiritus Sancti.

Doctrina eadem continetur in Scriptura, in symbolis, in definitionibus Conciliorum, in declarationibus Patrum et in universa praedicatione ecclesiastica, ex quibus demonstravimus doctrinam revelatam, unum Deum esse Patrem, Filium et Spiritum Sanctum; unam numero essentiam non multiplicari, sed esse communem tribus distinctis relativis ad invicem; Patrem, Filium, Spiritum Sanctum non esse aliud et aliud, sed unum idemque omnino, licet sit alius et alius sicque non unus sed tres; hoc igitur sensu tres personas esse perfectissime consubstantiales. « Neque Filius est Pater, quippe unus est Pater, sed hoc est quod Pater; neque Spiritus Sanctus est Filius, eo quod ex Deo est; unus est enim unigenitus; sed hoc est quod Filius. Tria haec sunt unum deitate, et unum hoc est tria proprietatibus » ἓν τὰ τρία θεότητι, καὶ τὸ ἓν τρία ταῖς ἰδιότησι Gregor. Naz. or. 31 (al. 37) n. 9. Proprietatibus sunt tres, videlicet sub formali ratione Patris gignentis, Filii geniti, Spiritus Sancti procedentis, quae rationes ad invicem relativae sunt, ut paulo ante dixerat Gregorius: « differentia relationis mutuae differentem ipsorum fecit appellationem ». In formula baptismi Salvator « demonstrat satis esse, si in Patris et Filii et Spiritus Sancti appellatione permaneamus, ad eius quod essentialiter est, perceptionem; quod quidem et unum est et non unum. Nam essentiae ratione est unum; ideo in unum nomen (baptizantes in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti) respicere Dominus lege sua constituit; sed proprietatibus notionalibus hypostaseon in Patris et Filii et Spiritus Sancti fidem discernitur indivise distinctum et inconfuse unitum »² Gregor. Nyss. contr. Eunom. l. I. T. II. p. 3. At doctrina tum Patrum tum Scripturae huc pertinens ex superioribus repetenda est; hic solum de deducendo ex illa et declarando conceptu sumus solliciti.

Ut patet, tota haec doctrina et nominatim Lateranensis definitio ad duplex dogma revocari potest. Unum, quod velut fundamentum supponitur, tum lumine rationis tum revelatione innotescit, nimirum dogma unitatis et simplicitatis Dei, quod infinita essentia divina necessario una est, tum unitate quae opponitur multiplicationi, tum unitate quae opponitur cuivis compositioni non solum physicae ex partibus realibus, sed etiam metaphysicae, quae exsurgat ex diversis gradibus entitatis cum obiectiva praecisione inter se distinctis. Dogma alterum ex sola revelatione cognoscibile directe enuntiatur, quod unus Deus est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, tres personae realiter inter se distinctae.

Simplicitas divini Esse in definitione Lateranensi velut fundamentum supponitur ad declarandum, quod divina essentia ipsa est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, atque ideo non essentia absoluta a personis inter se relativis, sed tantummodo personae inter se realiter distinguuntur. Propter hanc identitatem essentiae unius cum tribus personis docet Concilium non esse quaternitatem (ut Ioachim Florensis Abbas obiecerat Lombardo), sed Trinitatem tantummodo personarum. Ex eadem infinita simplicitate, ut in universa doctrina Scripturae et Patrum et a Concilio iterum proposita est, porro consequitur, non posse a nobis consideratione mentis distingui ullam Dei perfectionem aut formalem rationem, quin eadem obiective et ut in se est, includat seu melius ipsamet sit realiter infinitum Esse divinum ac entis absoluti plenitudo.

Itaque tenendum est, non aliam rem esse essentiam et aliam relationem in Deo sed omnino rem eamdem; attamen alia est formalis ratio essentiae et alia relationis, haecque distinctio est cum fundamento in re. Haec primum distinctio rationis, quid sit et quae sit eius veritas, tum eiusdem necessitas indiget declaratione.

I°. Quia nos imperfecto nostro modo cognoscendi non possumus uno conceptu complecti totam plenitudinem entis nisi omnino confuse, ideo ad distinctiorem aliquam intellectionem Dei efformandam ipsum unum simplicissimum Esse infinitum conamur assequi veluti per partes sub diversis inadaequatis conceptibus essentiae, intellectus, voluntatis, sapientiae, bonitatis ceterarumque perfectionum, quibus omnibus conceptibus respondet unum Esse infinitum; realiter enim illud est et essentia et intellectus et voluntas et omnis perfectio. At haec omnia non est aliis et aliis realitatibus in Deo ipso distinctis; sed est una infinita entitas secundum diversas velut functiones aequivalens his omnibus perfectionibus. Quod concipimus sub idea e. g. sapientiae infinitae revera est in Deo et est Deus ipse; seu eadem res obiectiva respondens huic conceptui sapientiae est etiam divina essentia, bonitas, omnipotentia, iustitia, etc., quia illa res est ipsa entis absoluti plenitudo. Iam quod explicite concipimus sub ideis sapientiae, bonitatis, omnipotentiae et ceterorum attributorum, id appellamus formales rationes obiectivas; operationem vero mentis nostrae in hac distinctione dicimus distinctionem rationis (subiectivae). Formales illae rationes, ut iam patet, non sunt in Deo realiter distinctae, sed sunt una entitas simplicissima a nobis distinctis et inadaequatis conceptibus perfectionum apprehensa. Attamen ipsa infinitas perfectionis divinae aequivalens et supereminens in uno suo simplicissimo Esse hisce omnibus perfectionibus, ut a nobis consideratione seu ratione (ἔννοια) distinguuntur, fundamentum praebet cur ex rei veritate possimus divinum Esse sub formalibus rationibus diversis concipere; et hoc est, quod dicitur distinctio rationis cum fundamento in re. Cf. S. Th. I. dist. 33. qu. 1. a. 1. ad 3. (De his recole, quae disputavimus in Tract. de Deo th. XII. XII. XXVI. XXVI.)

Iam vero ex codem principio infinitatis et inde simplicitatis divini Esse intelligitur pari omnino modo, quo dictum est de attributis absolutis, nullam esse distinctionem realem inter idem Esse sub formali ratione absoluti et sub formali ratione relativi. Eadem quippe entitas et absolutum est et relativum; nos vero nonnisi distinctis conceptibus diversas has rationes formales apprehendere possumus, haecque nostra distinctio est sane cum fundamento in re, quoniam obiective et realiter una infinita entitas simul est et absolutum et relativum, habetque functiones tum absoluti tum relativi. Uno verbo dici potest: multarum rationum adeoque etiam absoluti et relativi distinctio non est realis; sed quod respondet illis multis rationibus ipsumque absolutum et relativum est realitas in Deo, verum realitas una in se simplicissima.

Tota haec, quam dedimus, definitionis Lateranensis explicatio est Doctoris Angelici. « Alia est ratio substantiae et relationis, et utrique (rationi nostrae subiectivae seu conceptui) respondet aliquid (ratio obiectiva) in re quae Deus est, non tamen aliqua res diversa sed una et eadem... Licet relatio non addat supra essentiam aliquam rem sed solum rationem (i. e. res eadem revera est sub alia ratione essentia et sub alia ratione relatio, et proinde sub duplici ratione concipitur cum fundamento in re), tamen relatio est aliqua res, sicut etiam bonitas est aliqua res in Deo, licet non differat ab essentia nisi ratione, et similiter est de sapientia. Et ideo sicut ea, quae pertinent ad bonitatem vel sapientiam, realiter Deo conveniunt, ut intelligere et alia huiusmodi: ita etiam id, quod est proprium realis relationis scilicet opponi et distingui (i. e. ut relativi referantur realiter ad se invicem, et hoc ipso sub formali ratione relativorum sint inter se distincti) realiter in divinis invenitur » S. Thom. de Potent. q. 8. a. 2. ad 2. 3. et I. q. 28. a. 2.

Hoc idem lucidissime, quantum mysterii profunditas patitur, expressit Cardinalis Caietanus in I. q. 39. a. 1. « In Deo, ait, secundum rem sive in ordine reali est una res (ut omnes Catholici debent fateri), non pure absoluta nec pure respectiva nec mixta aut composita aut resultans ex utraque, sed eminentissime et formaliter habens quod est respectivi, imo multarum rerum respectivarum (trium realiter relativorum ad invicem et hoc ipso realiter inter se distinctorum), et quod est absoluti. Ita in ordine formali seu rationum formalium secundum se (ut in Deo est), non quoad nos loquendo (qui unum illud concipimus multis distinctis notionibus inadaequatis), est in Deo unica ratio formalis non pure absoluta nec pure respectiva, non pure communicabilis nec pure incommunicabilis, sed eminentissime ac formaliter continens et quidquid absolutae perfectionis est et quidquid Trinitas respectiva (relativa) exigit....³. Pater non intelligit essentiam et paternitatem ut duo obiecta formalia secundum se, sed ut unum formaliter et multa virtualiter, non ita quod in illa summa re atque ratione formali paternitas et essentia sint (solum) virtualiter, sed ita quod sint formaliter et realiter (h. e. quod una res et una ratio formalis est reipsa tum essentia absoluta tum paternitas relativa ad Filium ut ad terminum), sed distinctio earum est virtualiter, quia ita ibi sunt, ac si essent distinctae, et rursus quia ita (una res et ratio formalis) exercet munus utriusque, ac si essent distinctae ». Haec ibi.

Paucis sed claris verbis hoc ipsum dicit Suarez. « Est ibi una res vere absoluta et vere relativa sine distinctione inter se, quia ut sic (ut absolutum et simul relativum) non involvunt oppositionem nec repugnantiam; quia non est de ratione rei absolutae, ut secundum nullam rationem possit habere respectum, sed solum ut, quatenus absoluta, eum non dicat » Suarez de Trin. l. IV. c. 3. n. 19. Cf. Didacum Ruiz disp. XI; Molinam in I. q. 28. disp. III.

2°. Apparet facile, fundamentum esse diversum et necessitatem longe maiorem distinctionis inter formalem rationem absoluti et relativi, quam inter formales rationes absolutorum attributorum. Posterior enim haec distinctio nec fundatur in aliqua distinctione reali, nec realis distinctio eam consequitur; sed solum est necessaria, ut inadaequatis nostris notionibus unum absolutum Esse divinum paulo distinctius concipiamus (Tract. de Deo). At non ita se res habet in distinctione absoluti et relativi. Verissimum quidem est, non minus unam summam rem absque ulla distinctione actuali in re ipsa esse et absolutam essentiam et relativum (Patrem et Filium et Spiritum Sanctum), quam una res sit essentia et absoluta sapientia ac bonitas; sed absoluta a nobis distinguuntur vel unice vel certe potissimum secundum diversas relationes rationis et functiones infiniti Esse ad extra, quin inde ulla sequatur distinctio realis; contra vero distinctio inter absolutum et relativum est secundum diversam functionem ad intra ita, ut sub formali ratione absoluti maneat unum indistinctum, sub formali autem ratione relativi sint tres realiter inter se distincti. Ita ergo una summa res in se continet utramque rationem absoluti ac relativi, et realiter habet functiones utriusque, ac si duae illae rationes essent res distinctae. Propterea haec distinctio inter absolutum ac relativum sicut etiam inter intellectum et voluntatem in ordine ad diversas processiones Filii ac Spiritus Sancti magis proprie, quam altera inter attributa absoluta, dicitur virtualis, h. e. cum fundamento secundum diversas functiones unius eiusdemque rei infinitae, non secus ac si essent duae res distinctae, ut paulo ante vidimus declaratum a Caietano. Hoc etiam sensu debent intelligi illi theologi, qui dicunt maiorem distinctionem esse inter essentiam et personam quam inter essentiam et attributa (cf. Petav. de Deo l. I. c. 10. n. 10.).

Supposita itaque simplicitate et unitate Dei, sicut realis distinctio personarum inter se evidenter ostendit unam summam rem simplicissimam non solum conceptu nostro sed in se simul esse absolutum et relativum; ita eadem realis distinctio non solum fundamentum praebet sed omnino necessarium reddit, ut eandem summam rem distinctis notionibus absoluti et relativi concipiamus.

Haec necessitas tanta est, ut sublata distinctione utriusque formalis rationis ipsum dogma Trinitatis personarum in una simplicissima et non multiplicabili essentia subvertatur. Dogma enim in hoc ipso positum est, quod Deus secundum rationem Esse absoluti et omnis perfectionis absolutae, quam nos mentis consideratione distinguere possumus, est unum simplicissimum Esse infinitum; secundum rationem vero relativorum ad invicem per relationes originis seu processionis unius ab altero idem illud unum Esse est Pater, Filius, Spiritus Sanctus, qui inter se sunt realiter distincti. Hinc haeretici tam illi, qui in unitate essentiae unam tantummodo admittebant personam vere divinam (ut Ariani), quam Tritheitae qui in tribus personis tres inducebant essentias divinas (ut etiam Abbas Ioachim), ad doctrinam catholicam impugnandam assumebant negationem diversae rationis et affirmationem exaggregatae identitatis inter essentiam absolutam et proprietates relativas; atque ideo ss. Patres vicissim non minimam partem defensionis catholicae collocabant in demonstranda diversa ratione formali essentiae absolutae et personae proprietatisque relativae, ut iuxta revelationem disertissimam unitas et realis communitas secundum formalem rationem essentiae, realis distinctio et incommunicabilitas secundum formalem rationem relativorum seu personarum sarta esset ac tecta. Prolixae disputationes de distinctione, secundum duplicem rationem essentiae et proprietatum relativarum sunt apud ss. Basilium et Gregorium Nyssenum fratrem in libris contra Eunomium, apud Gregor. Nazianz. or. 29. al. 35, apud Epiphanium haeres. 76, Cyrillum in Thesauro, Augustinum praesertim l. V. de Trin. aliosque, ubi respondent perpetuae Arianorum cavillationi, quam « haereticorum arcem ac murum » appellat Gregorius Nazianz. (or. 31. l. 23), Augustinus (Trin. V. c. 3.) « callidissimum machinamentum », quod scilicet ingenitum et genitum diversa sunt atque ideo diversa sit Patris ac Filii essentia; quidquid enim de Deo dicitur, secundum essentiam dici statuebant, reiecta distinctione virtuali inter essentiam et hypostasin. Unde ad obiectionem Arianam cum aliis Gregor. Naz. respondet or. 29. n. 16: « Pater non est nomen essentiae, o viri acutissimi, nec actionis, sed relationem eam indicat, quam habet Pater ad Filium vel Filius ad Patrem. Ut enim apud nos (in humanis) haec nomina germanam necessitudinem (τὸ γνώρισμα καὶ οἰκεῖον) significant, sic et ibi indicant habitudinem geniti ad generantem in communitate naturae » (τὴν συγγένειαν). Pariter Augustinus Trin. l. V. ponit illam Arianam difficultatem: « quidquid de Deo dicitur vel intelligitur, non secundum accidens sed secundum substantiam dicitur; quapropter ingenitum esse Patri secundum substantiam est, et genitum esse Filio secundum substantiam est. Diversum est autem ingenitum esse et genitum esse: diversa est ergo substantia Patris et Filii ». Summa satis prolixae responsionis Augustini continetur hac conclusione: « quamvis diversum sit Patrem esse et Filium esse, non est tamen diversa substantia (essentia absoluta), qui hoc non secundum substantiam dicuntur sed secundum relativum, quod tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile ». Eadem declarando prosequitur de ingenito et genito: « sicut genitus non ad se ipsum dicitur, sed quod ex genitore sit; ita cum dicitur ingenitus non ad se ipsum dicitur, sed quod ex genitore non sit, ostenditur. In eodem tamen praedicamento quod relativum vocatur, utraque significatio (sicut geniti ita et ingeniti) vertitur; quod autem relative pronuntiatur, non indicat substantiam: ita quamvis diversum sit genitus et ingenitus, non indicat diversam substantiam » Aug. ib. c. 3-7. Vide Petav. de Deo l. I. c. 7-11; Trin. l. V. c. 1-3.

« Ex dictis consequitur, has divinas relationes non solum esse respectus secundum modum considerandi, sed esse relationes reales. Propterea 1°. sunt relationes substantiales, quia in Deo nullum est accidens; eas tamen considerare oportet non velut realitates superadditas essentiae, sed ut ipsam realitatem essentiae sub formali ratione ac functione relativorum. Quod utrumque 2°. ex doctrina s. Thomae confirmatur et illustratur ».

I. Si ex demonstratis et nominatim ex definitione Lateranensi sicut una summa res est absolutum, sub qua formali ratione dicitur una divina essentia, ita etiam eadem summa res est relativum, sub qua formali ratione sunt tres inter se distincti; iam patet, tum divinas relationes esse substantiales, tum eas nihil realitatis superaddere infinitae essentiae. Relatio realis in creatis est accidens in subiecto, vi cuius subiectum habet ordinem ad alium terminum realem. Si itaque relatio dicitur ipse ordo ad alterum, quem respectum ita abstracte consideratum veteres appellant relationis esse ad (terminum), ille respectus non est entitas distincta a termino (ad quem refertur) et ab accidente quod fundat talem ordinem, et quod ideo dicitur relationis fundamentum vel a veteribus etiam relationis esse in (subiecto). Hinc relationes spectatae secundum suum fundamentum seu secundum esse in subiecto sunt inhaerentes, secundum merum esse ad terminum spectatae dicuntur assistentes, i. e. nihil realitatis ponentes in subiecto. Hinc porro evidens est, omnes relationes reales necessario habere suum esse in subiecto; hoc enim nihil aliud significat, quam quod sunt realitas seu fundantur in realitate inhaerente subiecto relato. Contra vero relationes quae concipiuntur mere tamquam esse ad terminum sine realitate fundamenti in subiecto, seu quae sunt mere assistentes et nullo modo inhaerentes, non sunt vera realitas; sed solum ut realitas concipiuntur (veteres aiebant: sunt ens non primae intentionis sed secundae intentionis), atque ideo sunt relationes rationis et non reales.

Iam secundum hanc probabiliorem theoriam de relationibus in creatis, quam paulo post confirmabimus etiam ex doctrina s. Thomae, aliquomodo declarantur a nobis relationes divinae. Illae sine dubio sunt reales (loquimur de relationibus internis), adeoque sunt entitas aliqua in ipso termino qui refertur, non autem sunt merus respectus et extrinsecus assistentes, ut aiebat Gilbertus Porretanus. Hoc enim si ita esset, personae ipsae divinae vel non distinguerentur realiter vel distinguerentur non solis relationibus sed etiam absolutis; quorum prius ad Sabellianorum, alterum ad Arianam vel Tritheitarum haeresim pertinet. Supposita vero realitate divinarum relationum, utrumque quod in thesi dicimus, tam scilicet earumdem substantialitas quam identitas cum divina essentia post ea quae in superioribus probata sunt, non novam demonstrationem sed tantummodo declarationem postulat.

1°. Illa entitas seu relatio secundum esse in subiecto, non est in Deo accidens inhaerens subiecto, sed est ipsamet divina substantia formaliter ut relativa. Ipsa videlicet divina substantialis intellectio non modo est intellectio absoluta sed habet ex intima sua natura necessarium ordinem ad suum Verbum ut ad terminum aeternaliter et necessario productum; pariter Verbum est ipsa eadem absoluta intellectio substantialis, sed quae sub formali ratione Verbi producti habet necessarium ordinem ad producentem. Idem valet de Spiritu Sancto ut substantiali amore et immanente termino dilectionis Patris et Filii. Quare entitas relationis est ipsa substantia divina, non quidem ut haec formaliter est absoluta, sed formaliter ut ex intestina sua perfectione ordinem dicit producentis ad immanentem terminum productum; terminus ergo uterque tum producens tum productus, utpote non alia existens entitas seu non aliam habens realitatem quam divinae substantiae, profecto substantialis est.

2°. Respectum seu ordinem ad terminum, sive (ut aiunt) esse ad possumus quidem abstracte considerare per se, et relationem velut assistentem; at sic consideratus respectus seu formale esse ad nihil entitatis superaddit ultra realitatem relationis spectatae secundum esse in. Non dico relationem secundum esse ad non esse realitatem, quod Ruiz disp. IX. sect. 6. n. 14. dicit periculosum et proximum errori; sed dico cum s. Thoma, Card. Pallavicino locis mox citandis, et cum Card. Cienfuegos, esse ad non aliquam realitatem etiam sola ratione distinctam superaddere realitati, quam habet relatio secundum esse in. « Conceptus relationis ut superadditae realis esse nequit sed pure rationis (in divinis), quamvis, si formalitas ad non concipiatur ut superaddita, sit per se simpliciter realis seu idem formaliter entitative cum praedicato absoluto divino. Est igitur realis si concipiatur ea formalitas ad secundum se et prout existit a parte rei, est tamen rationis tantum, si concipiatur ut accrescens absolutis vel addita » Cienfuegos Aenigm. theol. disp. V. sect. 3. n. 9. Manet ergo entitas relationis secundum esse in, haecque entitas ipsa non est alia quam entitas essentiae absolutae, quae propter suam eminentiam habet in suo simplicissimo Esse rationem tam absoluti quam relativi. Ergo infinitae essentiae, tum quod haec necessario comprehendit omnem divinam realitatem absolutam et relativam, tum spectata ipsa indole relationum, per relationes nihil realitatis superadditur.

Paucis ut totum complectamur, a) sicut in creatis relatio realis est accidens inhaerens subiecto, ita in Deo (quoniam Deus est Esse simplicissimum) relatio est substantia divina. b) Ut in creatis relatio non est accidens quomodocumque, sed accidens quo subiectum habet ordinem ad terminum realem; ita in Deo relatio est substantia, formaliter quatenus haec intrinsecus habet ordinem ad terminum realem. At c) in creatis hoc ipso quod relatio est accidens, termini mutuo referendi supponuntur inter se distincti ut substantiae; in Deo contra, quia relatio est substantia, relatio ipsa est terminus, qui se ipso habet ordinem ad alterum, sive se ipso refertur; et quia absolutum in Deo omnino unum est, termini sub sola formali ratione relationum substantialium distinguuntur inter se.

II. Doctrinam hactenus expositam de substantialibus relationibus divinis et de modo considerandi secundum esse in et esse ad disertissime tradit s. Thomas 1. q. 28. a. 2; Potent. q. 8. a. 2.; 1. dist. 33. q. 1. a. 1. Describam verba de Potent. 1. c.

« Supposito quod relationes in divinis sint, de necessitate oportet dicere, quod sint essentia divina, alias oporteret ponere compositionem in Deo, et quod relationes in divinis essent accidentia, quia omnis res inhaerens alicui praeter suam substantiam est accidens; oporteret etiam, quod aliqua res esset aeterna, quae non erit substantia divina; quae omnia sunt haeretica. Ad huius ergo evidentiam sciendum est, quod inter novem genera quae continentur sub accidente ¹, quaedam significantur secundum rationem accidentis; ratio enim accidentis est inesse, et ideo illa dico significari per modum accidentis, quae significantur ut inhaerentia alteri, sicut quantitas et qualitas... Ad aliquid vero (categoria πρός τι seu relationis) non significatur secundum rationem accidentis; non enim significatur ut aliquid eius in quo est, sed ut ad id quod extra est.... Unde quidam attendentes modum significandi in relativis, dixerunt ea non esse inhaerentia substantiis, scilicet quasi eis assistentia, quia significantur ut quoddam medium inter substantiam quae refertur, et id ad quod refertur. Et ex hoc sequebatur, quod in rebus creatis relationes non sunt accidentia, quia accidentis esse est inesse. Unde etiam quidam theologi scilicet Porretani huiusmodi opinionem usque ad divinam relationem extenderunt dicentes, relationes non esse in personis sed eis quasi assistere. Et quia essentia divina est in personis, sequebatur quod relationes non sunt essentia divina; et quia omne accidens inhaeret, sequebatur quod non essent accidentia..... Sed ad hanc opinionem sequitur, quod relatio non sit res aliqua, sed solum secundum rationem; omnis enim res vel est substantia vel accidens. Unde etiam quidam antiqui posuerunt, relationes esse de secundis intellectis (entia rationis, seu secundae intentionis). Et ideo oportet hoc etiam Porretanos dicere, quod relationes divinae non sunt nisi secundum rationem; et sic sequetur, quod distinctio personarum non sit realis, quod est haereticum. Unde dicendum est, quod nihil prohibet aliquid esse inhaerens, quod tamen non significatur ut inhaerens...... Licet ad aliquid (relatio) non significetur ut inhaerens, tamen oportet ut sit inhaerens, et hoc quando relatio est res aliqua, quando vero est secundum rationem tantum, tunc non est inhaerens. Et sicut in rebus creatis oportet quod sit accidens, ita oportet quod sit in Deo substantia, quia quidquid est in Deo, est eius substantia. Oportet ergo relationes secundum rem esse divinam substantiam, quae tamen non habent modum substantiae, sed habent alium modum praedicandi » S. Th. 1. c.

Ad meliorem declarationem Angelicus sibi obiicit: a) nulla substantia est relatio; b) si relatio est substantia divina secundum rem ipsam, et solum est alia eius ratio formalis, relatio nihil reale esse videtur. Unde si relatio nihil reale superaddit substantiae, ulterius consequi videtur, personas divinas cum non nisi sub formali ratione relationum distingui queant, non distingui realiter inter se, quae haeresis est Sabelliana.

Respondet s. Doctor ad primum. « Nulla substantia quae est in genere (i. e. finita et secundum esse limitata, includens solum certum aliquem gradum entis), potest esse relatio, quia est definita ad unum genus... Sed essentia divina non est in genere substantiae (restricta), sed est supra omne genus comprehendens in se omnium generum perfectiones (ac proinde etiam relativorum); unde nihil prohibet, id quod est relationis, in ea inveniri » (ib. ad 1um).

Ad alteram difficultatem responsio lucidissima haec est. « Licet relatio non addat supra essentiam aliquam rem sed solum rationem, tamen relatio est aliqua res sicut etiam bonitas est aliqua res in Deo, licet non differat ab essentia nisi ratione, et similiter est de sapientia. Et ideo sicut ea quae pertinent ad bonitatem vel sapientiam, realiter Deo conveniunt, ut intelligere et alia huiusmodi; ita etiam id quod est realis relationis scilicet opponi et distingui, realiter in divinis invenitur » (ib. ad 2um et 3um). Porro ait: « nullo modo concedendum est, quod aliud sit esse relationis in divinis et aliud essentiae. Ratio autem non significat esse, sed esse quid, id est quid aliquid est. Unde duae rationes unius rei non demonstrant duplex esse eius, sed demonstrant quod dupliciter de illa re potest dici quid est, sicut de puncto potest dici quid est, sicut principium et ut finis propter diversam rationem principii et finis » (ib. ad 1um). Habes hanc doctrinam s. Thomae etiam declaratam apud Card. Pallavicinum (Curs. theolog. l. VIII. c. 52), ex quo pauca citabo speciminis gratia. « Si praedicatum illud, quod inter producens et productum est principium distinctionis (paternitas, filiatio etc.) addatur enti infinito, nihil entitatis illi adiungit; nam ens infinitum habet per se omnem entitatem et omnem perfectionem (h. e. essentia infinita includit omnem realitatem, etiam quae sub formali ratione relationis concipi potest). Quare, ut acutissime vidit s. Thomas 1. q. 28. a. 2, nihil superaddit pertinens ad complementum ipsius et ad esse in, sed addit purum esse ad h. e. respectum ad alium. Qui respectus secundum se et supra esse in non dicit ullam entitatem; nam ens vel est aliquid absolutum h. e. substantia, vel aliquid inhaerens ipsi absoluto h. e. accidens; id vero quod neque est substantia neque inhaeret substantiae sed est merus respectus ad aliquid aliud, non habet rationem entis... Sed respectus qui datur in Deo producentis ad productum vel producti ad producentem, non potest realiter et identice non esse ens, quia ... hic respectus constituit et distinguit formaliter unum ab altero; ergo est ens reale. Non tamen hic respectus distinguitur realiter ab ipsa essentia divina (quia, ut declaravimus, ipsa essentia praeter rationem absoluti habet rationem relativi)... Cum nullum relativum possit esse tantum relativum sed debeat vel recipi in aliquo absoluto vel cum eo identificari, et cum relatio recepta sit accidentalis, relatio divina tamquam substantialis et non accidentalis debet proinde non recipi sed identificari cum essentia absoluta » Pallavicin. l. c. n. 385. 386.

« Supposita notione hypostaseos ac personae, ex demonstratis de identitate reali et distinctione virtuali inter absolutum ac relativum in Deo declaratur, divinas personas formaliter constitui relationibus. Si enim 1° invicem comparentur essentia et relationes, sola relatio distinguit habentes unam communem essentiam, et propterea relatio eadem est formalis ratio divinae hypostaseos seu personae; si vero 2° relatio substantialis spectetur plenius, ipsamet divina relatio utpote identificata cum substantia est divina persona. Porro 3° in comparatione originis ac relationis propter rei identitatem personae divinae aeque originibus ac relationibus constitutae intelligi possunt; est tamen ratio in nostro modo concipiendi, cur potius relationibus quam originibus formaliter constitui dicantur ».

I. In primis hic omnino necessarium est prae oculis habere, quae de propria ratione hypostasis ac personae in comparatione cum substantia seu natura amplissime demonstrata sunt in Tractatu de Incarnatione (sect. III. c. 3.). Hypostasis est « individua substantia », quatenus appositum individua determinat substantiam non modo singularem in oppositione ad universalem (cuiusmodi sunt genera et species), non modo substantiam integram in oppositione ad partem (cuiusmodi est corpus vel anima in homine), non modo substantiam totam in se contradistinctam a substantia, quae licet singularis et integra sit per modum partis facta natura alterius hypostaseos (cuiusmodi est humana natura Christi); sed individua dicitur substantia etiam, quatenus est tota in se incommunicabilis in oppositione ad communicationem realem seu identificationem cum pluribus realiter inter se distinctis. Prioribus tribus modis etiam lumine rationis deitas seu divina essentia absoluta intelligitur esse essentialiter substantia individua (πρώτη οὐσία); per se ipsam nimirum ex intima sua absoluta perfectione est haec una substantia distincta imo et infinite diversa ab omnibus aliis, quae praeter ipsam sunt aut esse possunt (indivisa in se, divisa ab omnibus aliis, ut ratio individui declarari solet). Hoc sensu substantiae primae Patres complures dixisse in Deo unam hypostasin, vidimus in th. IX. n. II; ac sensu eodem theologos aliquos scholasticos unam subsistentiam absolutam in Deo docuisse ostendemus inferius (th. XXIV.). At vero hanc unam numero essentiam absolutam simul esse tres inter se distinctos, Patrem, Filium et Spiritum Sanctum, id sola revelatione novimus; revelatum est enim, Patrem, Filium, Spiritum Sanctum tres distinctos esse unum Deum. Hoc ipso quidditas qua Deus est, seu deitas, seu absoluta essentia est realiter communis tribus inter se distinctis, qui tum singuli tum tres simul sunt unus Deus utpote una non multiplicabilis essentia infinita. Unde hac revelata veritate supposita intelligimus, absolutam essentiam sub hac formali ratione absoluti non esse substantiam individuam eo sensu, quo in notione pleniori hypostaseos concipitur substantia individua; neque enim sub ea formali ratione absoluti essentia est incommunicabilis, sed immo est natura Patris ita, ut simul sit natura Filii qui est alius a Patre, et simul natura Spiritus Sancti qui iterum est alius a Patre et Filio. Contra vero sub formali ratione, quatenus eadem essentia est hic relativus e. g. Pater, est substantia individua; ipsa enim substantia divina habet formalem rationem relativi, unde relatio est substantialis, ut vidimus; et hic relativus Pater identificatus cum divina essentia, seu (ut modo nostro concipiendi loqui solemus) habens divinam naturam, est sub hac formali ratione relativi unus in se et distinctus ab omnibus aliis eiusdem naturae (a Filio et Spiritu Sancto), atque adeo est substantia individua in sensu incommunicabilitatis. Haec ipsa incommunicabilitas seu sub conceptu positivo hoc esse totum in se (totalitas in se) est formalis ratio, qua substantia singularis et integra intelligitur in se subsistere seu, quod perinde est, intelligitur esse hypostasis (vide omnino Tract. de Incarnat.).

In creatis res est evidens; quidditas enim hominis seu humanitas spectata ut communis vel communicabilis pluribus, non est hypostasis sed est communis natura; idque non solum propterea, quod eo modo spectata humanitas ut species non est substantia singularis, sed vi ipsius communitatis non haberet rationem hypostaseos, etiamsi universalis humanitas esset obiective realiter existens una (ut aliqui philosophi et etiam theologi quamvis errando censuerunt); hypostasis autem est hic homo Petrus, cuius quidditas est humana natura, et qui est distinctus ab omnibus aliis eiusdem naturae; sive hypostasis est haec singularis humanitas in concreto identificata cum hoc homine Petro.

Ad hunc modum et ad hanc analogiam in divinis essentia quatenus spectatur sub formali ratione absoluti, sub qua ratione realiter communis est tribus inter se distinctis, intelligitur ut communis natura et non ut hypostasis; quatenus vero eadem essentia sub formali ratione relativi est hic unus Pater in necessaria aeterna relatione ad Filium et sub hac formali ratione relativi distinctus a Filio et Spiritu Sancto, sic est et intelligitur Pater ut hypostasis, et proinde (ratione naturae intellectualis) ut persona. Eodem modo sentiendum est de Filio sub formali ratione Filii relativo ad Patrem atque distincto a Patre et Spiritu Sancto, pariterque de Spiritu Sancto (seu spirato), qui sub formali ratione spirati seu procedentis est relativus ad Patrem et Filium et ab utroque distinctus. Quia scilicet unus est Deus et proinde una non multiplicabilis divina essentia, distinctio trium inter se non potest esse sub formali ratione absoluti, secundum quod tres unum sunt; sed necessario est solum sub formali ratione relativorum, quae ratio ipsis nominibus revelatis Patris, Filii, Spiritus Sancti manifestatur.

Itaque persona divina est ipsamet divina essentia sub formali ratione relativi ad intra, sub qua ratione sunt tres inter se distincti; non autem sub formali ratione absoluti, sub qua ratione est una indistincta essentia seu natura. In hunc sensum disputat Augustinus. « Omnis essentia quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo.... Si non esset homo, id est aliqua substantia, non esset qui relative dominus diceretur.... Quapropter si et Pater non est aliquid ad seipsum (si est relatio abstracta nihil includens absoluti), non est omnino qui relative dicatur ad aliquid.... Pater et Filius, utrumque substantia et utrumque una substantia (absoluta)... Et haec duo cum dicuntur, id est nata sapientia, in uno eorum eo quod est nata, et Verbum et imago et Filius intelligatur, et in his omnibus nominibus non ostendatur essentia (absoluta et communis), quia relative dicuntur; at in altero quod est sapientia, quoniam et ad se dicitur, se ipsa enim sapiens est, etiam essentia demonstretur.... Quapropter non quia Pater non est Filius et Filius non est Pater, aut ille ingenitus ille autem genitus, ideo non una essentia, quia his nominibus relativa eorum ostenduntur. Uterque autem simul una sapientia et una essentia, ubi hoc est esse quod sapere (utrumque est absolutum et ideo unum citra multiplicationem aut distinctionem realem); non autem simul uterque Verbum aut Filius, quia non hoc est esse quod Verbum aut Filium esse, sicut iam satis ostendimus ista relative dici » (h. e. formalis ratio absoluti Esse a formali ratione relativa Patris et Verbi seu Filii virtualiter distinguitur, ita ut sub ratione relativorum inter se realiter distinguantur, sub ratione vero absoluti sint unum Esse, una essentia, una sapientia) s. Aug. Trin. VII. n. 2. 3.

Hac iam doctrina supposita possumus personam divinam et personae constitutionem concipere dupliciter; primum quidem complexius et secundum nostrum modum intelligendi quadam velut compositione, deinde vero simplicius et, quantum a nobis fieri potest, recedendo ab illa compositione in conceptu. Utrovis autem modo personae divinae relationibus constitutae intelliguntur.

II. Quoniam in persona divina duplex est ratio formalis virtualiter distincta, ratio scilicet absolutae essentiae et ratio relativi, quae utraque duplici nostro inadaequato conceptui respondet, secundum nostrum modum omnia per compositionem intelligendi possumus personam concipere ut hunc unum sub ratione relativi distinctum ab aliis eiusdem naturae, qui habeat naturam, seu cuius sit natura divina velut forma metaphysica (ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων Phil. II. 6); sic concipitur relativum in recto, absolutum in obliquo. Vel quod eodem redit, possumus concipere essentiam, quae velut affecta sit relatione sive paternitatis sive filiationis sive processionis, et ita formaliter ut affecta tali determinata relatione est hic unus per relationem distinctus ab aliis, seu est subsistens distinctus; sic spectatur essentia in recto, relatio velut afficiens in obliquo. Ex ipsa vero infinitate essentiae et simplicitate personae divinae evidens est, relationem non esse aliquam realitatem distinctam et superadditam essentiae, vel essentiam non esse proprie formam nec realiter distinctam a relativo; sed solummodo rem simplicissimam sub duplici ratione absoluti et relativi apprehendimus, cui utrique vere respondet una et eadem res, hancque duplicem rationem secundum notiones ex creaturis praehabitas per modum compositionis coniungimus. Hunc concipiendi modum in Concilio Florentino Ioannes theologus Latinorum ita declaravit: « Nos vero dicimus, essentiam (οὐσίαν) et personam sive hypostasin esse idem re, differre autem nostro modo intelligendi, ita ut persona constet ex essentia et proprietatibus. Nunc igitur quoniam intelligentia et ratione distinguuntur, essentia quidem communicatur personis personae vero nullo modo communicantur, idque provenit ex vi relationis..... Est vero secundum doctores tam graecos quam latinos sola relatio, quae multiplicat personas in divinis productionibus, quae vocatur relatio originis, ad quam duo tantum spectant, a quo alius et qui ab alio » ib. sess. XVIII (Harduin. T. IX. p. 202. 203.). Vide ss. Patres qui ita personas considerant, apud Didac. Ruiz de Trin. disp. 86-90; Petav. de Deo l. II. c. 3; Trin. l. IV. c. 10.

Iam si secundum hunc nostrum intelligendi modum de constitutione personae divinae loquamur, persona divina intelligitur quidem relativus velut informatus essentia, vel essentia velut affecta relatione, non autem persona est tantummodo relatio concepta ita abstracte et cum distinctione rationis ab essentia. Sed formaliter persona est, quatenus est hic unus subsistens i. e. incommunicabiliter totus in se et distinctus ab aliis eiusdem naturae, non autem aliquid commune pluribus; quare cum incommunicabilis et distinctus atque ideo subsistens sit tantum sub formali ratione relativi, essentia vero et quidquid absolutum est, sit omnino unum commune tribus distinctis et nullo modo distinguens, recte dicitur persona divina formaliter constitui relatione. Licet enim, ut dixi, in hoc modo concipiendi persona divina non sit sola relatio, ratio tamen distinguens et proinde formalis ratio personae ¹ non est absolutum sed sola relatio; Pater non est distinctus a Filio et Spiritu Sancto ratione divinitatis seu essentiae sed sola ratione paternitatis; hoc ipso ergo paternitas est formalis ratio constituens personam.

Clare haec explicavit Card. Bessarion in oratione habita ad Graecos suos in Conc. Florentino. « Quia in quibusque pluribus, in quibus est aliquid commune, est etiam aliquid distinctivum, in hac etiam divinarum personarum Trinitate, quae sibi in unitate essentiae conveniunt, quaerendum est illud, quod eas distinguit. Et cum id non sit essentia, in hac enim summe conveniunt; in divinis autem praeter essentiam et relationes atque diversum processuum modum, quem Latini originem nominant, nihil aliud intelligere sit, relinquitur ut vel origo vel relatio vel utrumque divinas personas distinguat. Cum vero relatio et origo etsi secundum modum intelligendi differant, siquidem origo significatur per modum actus ut generatio, relatio vero per modum formae ut paternitas, re tamen non differunt; ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae personae, prius tamen et principaliter secundum modum intelligendi per relationes, per quas etiam constituuntur divinae personae » ² (Hard. T. IX. p. 347). Vide S. Th. 1. q. 29. a. 4.

III. At quamvis haec ita sint, illa tamen nostra distinctio inter essentiam et relationem divinam, et illa nostra quodammodo compositio hypostaseos divinae ex utraque ratione solum est secundum inadaequatos nostros conceptus et imperfectum modum intelligendi, licet distinctio habeat fundamentum in re, quae in se simplissima simul est absolutum et relativum. Immo quamvis nos concipiamus relationem, quin eam expresse concipiamus ut substantiam, tamen res concepta sub notione relationis divinae essentialiter est substantia; atque ideo ex rei veritate relatio divina non potest concipi cum praecisione obiectiva ab essentia (vide th. XV. n. III.). Persona enim Pater est essentia divina non quidem sub formali ratione absoluti, sed quatenus essentia ut intellectio habet ex intima necessaria exigentia rationem relativi ad Verbum productum; similiterque sentiendum de Verbo et de Spiritu Sancto. Hanc rem egregie notavit Card. Pallavicinus. Postquam locutus est de modo concipiendi personam divinam ut substantiam in recto cum relatione in obliquo, vel ut relativum in recto cum essentia in obliquo, subdit: « ceterum haec doctrina valet solum de conceptu secundo intentionali, h. e. quatenus a nobis concipitur illud simplex, quod ex parte obiecti respondet huic notioni persona divina, modo per aenigma essentiae creatae (per ideam essentiae derivatam ex creatis) modo per aenigma relationis creatae. At primo intentionaliter (h. e. si concipiatur res ipsa, ut est obiective), cum relatio divina ne obiective quidem possit praescindere ab identitate cum essentia, utique persona divina dicit integrum conceptum relationis (h. e. ipsa relatio est simul substantia divina et ideo relatio substantialis) tamquam quid simplex et perfectum » Pall. Curs. theol. 1. VIII. c. 54. n. 412.

Secundum has notiones paulo aliter concipi potest constitutio divinae personae per relationem. Dummodo enim ex principiis positis nomina recte intelligantur, persona divina non est aliud quam realis relatio divina. Non dico, non esse aliud quam relationem, sed aio non aliud quam relationem divinam. Relatio enim divina non est accidens neque aliquid abstractum a divina substantia, sed est ipsamet divina essentia vel substantia, substantia inquam non quidem sub formali ratione absoluti sed sub formali ratione relativi; quandoquidem, ut saepe iam hoc principium fundamentale enuntiavimus, ipsamet simplicissima divina entitas habet simul tum rationem absoluti (sub qua est ac dicitur essentia una et communicabilis) tum rationem relativi, et quidem trium sub hac formali ratione invicem distinctorum relativorum. Sic vero essentia sub formali ratione substantialis relationis est divina persona; sub ratione unius determinatae relationis substantialis est una persona, sub ratione alterius determinatae relationis substantialis est altera persona: Pater, Filius, Spiritus Sanctus. Regreditur scilicet tota declaratio ad principium fidei definitum, unde progressa est: « essentia (sub formali ratione essentiae) non est generans nec genita nec procedens, sed (sub formali ratione relativi) est Pater qui generat, et Filius qui gignitur, et Spiritus Sanctus qui procedit ». Quamobrem cum persona divina non sit aliud quam divina relatio substantialis, seu relatio identificata cum essentia, seu essentia sub formali ratione relationis, sane persona divina recte dicitur constitui relatione³.

Hunc modum concipiendi ipsi rei propinquiorem vix alibi reperies melius declaratum quam apud s. Thomam 1. q. 28. a. 2; Potent. q. 8. a. 2; 1. dist. 33. q. 1. a. 1.; ad quae loca iam etiam superius th. XXII. n. II. appellavimus. Demonstrat ibi Angelicus, relationem in Deo secundum rem esse ipsammet divinam essentiam, quamvis nos eandem rem concipiamus sub duplici diversa ratione essentiae absolutae et relativi, seu relationis, quia significatum per abstractum et per concretum in Deo idem est⁴. Doctrina nominatim 1. q. 28. a. 2. haec est. Relatio secundum suum esse reale in creatis est accidens, et sic inest substantiae, quod quidem commune habet cum omnibus accidentibus. Secundum propriam vero rationem, qua est tale accidens distinctum ab aliis generibus accidentium, relatio dicit respectum ad alium terminum. Adeoque in creatis quoque omnis relatio realis praeter respectum ad aliud est etiam aliquid absolutum, quatenus inest substantiae. Relatio vero quae nullo modo inest, solum concipitur ut respectus ad aliud, in re vero ipsa obiective nihil est reale, adeoque est relatio rationis tantum, ut dexterum vel sinistrum in columna. Iam vero in Deo relationes sunt reales, ut fide certum est; est enim realiter Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Sunt ergo relationes divinae res aliqua cum respectu ad terminum. At non possunt esse accidens nec res aliqua superaddita essentiae; in Deo enim ob summam simplicitatem nullum est accidens, et infinitae essentiae quae ut plenitudo entis comprehendit omnem rationem perfectionis, nulla realitas potest superaddi; ergo necessario relationes secundum rem sunt ipsamet essentia divina. Verum essentia sub formali ratione essentiae absolutae non dicit respectum realem ad terminum immanentem; est enim sub ea ratione omnino una indistincta; ergo illa eadem res simplicissima quae habet rationem essentiae, ex intima sua natura habet etiam rationem relativi. « Quidquid in rebus creatis (inquit) habet esse accidentale, secundum quod transfertur in Deum, habet esse substantiale; nihil enim est in Deo ut accidens in subiecto, sed quidquid est in Deo, est eius essentia. Sic igitur ex ea parte, qua relatio in rebus creatis habet esse accidentale in subiecto, relatio realiter existens in Deo habet esse essentiae divinae, idem omnino ei existens... Et sic manifestum est, quod relatio realiter existens in Deo est idem essentiae secundum rem, et non differt nisi secundum intelligentiae rationem (cum fundamento in re), prout in relatione importatur respectus ad suum oppositum, qui non importatur in nomine (et formali ratione) essentiae. Patet ergo, quod in Deo non est aliud esse relationis et essentiae, sed unum et idem » S. Th. 1. c.

Quare non sunt ibi duae res vel saltem duae rationes cum praecisione obiectiva distinctae, absolutum ac relativum, quae concurrant ad unam rem componendam; sed una summa res quam concipimus sub ratione relationis divinae e. g. paternitatis vel in concreto Patris, reipsa est simul essentia absoluta; sicut vicissim eadem res dum concipitur sub ratione essentiae, est simul tres relativi et quilibet eorumdem, qui non sub ratione essentiae sed sub ratione relativorum inter se distinguuntur. Noster vero conceptus relativi ex creaturis derivatus non exprimit simul absolutum, sicut conceptus absoluti non exprimit simul relativum; ideo duplex illa ratio, quam summa res in sua eminentia habet secundum functionem tum absoluti tum relativi, a nobis sub duplici inadaequata notione concipitur. Attamen sicut id quod sub notione attributi e. g. divinae sapientiae apprehendimus, a parte rei est ipsum absolutum esse infinitum in omni linea perfectionis et proinde verus Deus, ita id quod apprehendimus inadaequata notione sub ratione relationis e. g. paternitatis, a parte rei simul est tum paternitas tum absolutum esse, et verus Deus subsistens in natura absoluta.

Respondens ad obiectionem, quod iuxta Augustinum « omnis res quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo », ita loquitur s. Thomas: « Sicut in creatis, in illo quod dicitur relative, non solum est invenire respectum ad alterum, sed etiam aliquid absolutum, ita et in Deo; sed tamen aliter et aliter. Nam id quod invenitur in creatura praeter id, quod continetur sub significatione nominis relativi, est alia res (videlicet substantia, cui inest relatio ut accidens); in Deo autem non est alia res sed una et eadem (simul absoluta et relativa), quae non perfecte exprimitur relationis nomine quasi sub significatione talis nominis comprehensa. Dictum est enim, cum de divinis nominibus agebatur, quod plus continetur in perfectione divinae essentiae, quam aliquo nomine significari possit. Unde non sequitur, quod in Deo praeter relationem sit aliquid aliud secundum rem (alia res quam illa, quae respondet notioni relationis divinae), sed solum considerata nominum ratione » (solum quod una res sub diversis rationibus concipitur, quae rationes diversae a nobis conceptae diversis etiam nominibus exprimendae sunt) S. Th. ib. ad 2.

Considerat porro Angelicus in divina relatione haec duo, quod tum substantia est tum relatio ad alterum. Quatenus relatio identificatur cum essentia, est relatio substantialis: quatenus refertur et respectum habet ad alterum terminum relativum, est hic unus distinctus ab aliis relativis eiusdem essentiae. Sicque ipsamet divina relatio identificata cum essentia, et sub utraque ratione absoluti et relativi una res simplicissima intelligitur esse persona divina subsistens. « Relationes in divinis, inquit, etsi constituant hypostases et sic faciant eas subsistentes, hoc tamen faciunt, in quantum sunt essentia divina (in quantum sunt relationes substantiales). Relatio enim, in quantum est relatio (abstracte spectata), non habet, quod subsistat vel subsistere faciat; hoc enim solius substantiae est. Distinguunt vero relationes, in quantum relationes sunt (non sub formali ratione ut sunt communis essentia, sed sub formali ratione relationis ad terminum alterum); sic enim oppositionem habent » S. Th. Potent. q. 8. a. 3. ad 7. Nimirum cum hypostasis sit individua substantia, sive hic unus substantialis distinctus ab omnibus aliis etiam eiusdem essentiae, duplex ratio requiritur ad hypostasin, substantialitas et distinctio; unde nisi relationes divinae essent simul substantia seu essentia divina, deesset ipsum fundamentum hypostaseos; nisi essent formaliter relationes, sub qua sola ratione opponuntur et distinguuntur, deesset formalis ratio hypostaseos⁵. Hinc porro ait: « in divinis relationes sunt subsistentes, ideo secundum quod habent oppositionem ad invicem, possunt distinguere supposita (seu ipsaemet ut substantiales et subsistentes sunt supposita distincta 1. q. 40. a. 3); neque tamen distinguitur essentia, quia relationes ipsae non distinguuntur ab invicem, secundum quod sunt realiter idem cum essentia » (non distinguuntur sub formali ratione essentiae) id. 1. q. 39. a. 1. ad 1. Cf. Card. Cienfuegos disp. V. sect. 3. § 1; Franc. de Lugo disp. XI. c. 3. n. 8.

Ex hac igitur doctrina s. Thomae ipsamet relatio divina, non quidem sub communi conceptu relationis ex creaturis derivato sed formaliter ut divina relatio⁶, h. e. ut relatio substantialis seu identificata cum essentia et ideo ut subsistens, intelligitur esse persona divina; simpliciter ergo personae divinae constituuntur divinis relationibus. Patet vero per se, nomen constitutionis hic sumi in eo sensu metaphysico, quo concrete significatum dicitur constitui tota formali ratione sui, quae significatur in abstracto, ut Deus deitate, homo humanitate constitui dicitur; non autem sumitur nomen in sensu physico, quo ex duobus distinctis concurrentibus dicitur constitui unum tertium, ut homo constituitur ex anima et corpore. Cf. Ruiz disp. 86. sect. 4. n. 5. seqq.

IV. Ad complendam doctrinam adiungimus hic quaestionem, quae magis ad modum loquendi pertinet quam ad rem ipsam, utrum et quomodo personae divinae sicut relationibus ita et originibus constitui dici queant. Certe si attenditur ad identitatem originis et relationis (realis) in Deo, non magni interest, utrovis modo loquamur. Quatenus tamen attenditur ad modum diversum, quo nos originem et relationem concipimus, personae magis proprie relationibus quam originibus constitutae intelliguntur. Origo in divinis ad rem praesentem quod spectat, dicitur tum origo activa (generare et spirare seu generatio et spiratio activa, qui etiam sunt et dicuntur actus notionales⁷ cf. Suarez 1. VI. c. 1. n. 2. 3), tum origo velut passiva (gigni et spirari seu nativitas et processio)⁸; adeoque origo idem est ac productio sensu activo et passivo, seu producere ac produci divinarum personarum. Quoniam de constitutione personarum loquimur, seposita spiratione activa quae personam non constituit, ut postea declarabimus, hic in considerationem venit generatio (origo activa), nativitas et processio (duplex origo passiva).

1°. Iam quod diximus, originem et respondentem relationem in divinis realiter esse omnino idem, facile intelligitur. Divinus intellectus non est potentia distincta ab actu, sed est ex intima sua natura purus actus et substantialis intellectio; proinde etiam intellectus quatenus producens Verbum ut suum terminum internum, non est potentia exiens in actum productionis Verbi, sed est purus actus substantialis intellectionis ex sua natura (et hoc sensu essentialiter) productivus Verbi. Unde hoc aeternum necessarium producere seu generare, cuius terminus immanens aeque necessarius est Verbum, non est actio labens sed est ipsamet substantialis aeterna immutabiliter permanens et subsistens intellectio relativa ad suum Verbum. Sicut ergo divina relatio paternitatis non est aliquid abstractum, sed est ipsum hoc substantiale intelligere productivum Verbi et ideo ex sua natura relatum ad Verbum; ita origo activa quae nihil est aliud quam hoc intelligere productivum Verbi, est ipsamet aeterna incommutabiliter permanens relatio paternitatis ad Verbum ut suum terminum immanentem.

Vicissim, ut iam ex descripta formali ratione intellectionis producentis patet, aeternum produci seu generari Verbi immanentis non est aliquid labens; sed est ex sua intestina exigentia necessario et aeternaliter permanens produci ab intellectione paterna. Sicut videlicet substantiale intelligere divinum absolute spectatum est una indistincta essentia divina, sumptum vero relative et velut active, quatenus intelligere est intelligendo exprimere suum Verbum, est subsistens Pater distinctus a Verbo expresso seu producto; pari ratione intellectum Deo immanens absolute spectatum est essentia divina, sensu autem velut passivo, ut intellectum dicitur intellectione paterna expressum, est Verbum a Patre producente distinctum⁹, quod intrinsecus constituitur relatione ad Patrem producentem, quatenus productum est, et constituitur origine passiva, quatenus concipitur aeterno actu produci. Ad summam quia in Verbo aeternum productum esse et aeternum produci est unum idemque, illud autem relationem fundat, hoc alterum originem dicit, ideo sicut Pater ita et Filius non minus aeterna origine quam relatione constitutus intelligi potest. Eadem repetenda sunt, si spectetur aeternum produci et productum esse seu aeterna origo et relatio Spiritus Sancti, qui ut terminus immanens aeternaliter spiratur et spiratus est per dilectionem communem in Patre et Filio. Vide SS. PP. apud Ruiz disp. 84. sect. 2.

2°. Nihilominus constat, quod altero loco diximus, personas divinas aptius relationibus quam originibus constitutas intelligi, si spectetur modus, quo nos distinctis conceptibus relationem et originem apprehendimus. Etenim, ut argumentabatur Bessarion in Conc. Florentino (Hard. IX. p. 347), « relatio et origo etsi secundum modum intelligendi differunt, siquidem origo significatur per modum actus (κατὰ τὸν τῆς ἐνεργείας τρόπον) ut generatio (ἡ γέννησις), relatio vero per modum formae (permanentis κατὰ τὸν τοῦ εἴδους τρόπον); re tamen non differunt; ideo utroque quidem modo distinguuntur divinae personae, prius tamen et principaliter, secundum modum intelligendi, per relationes ». Scilicet, ut rem explicemus verbis Didaci Ruiz disp. 87. sect. 5. n. 5, « secundum rectum modum intelligendi rei permanentis in facto esse sive in esse producto constitutivum concipi debet ut forma permanens et quasi in facto esse, habens iam esse fixum, non quasi via et tendentia ad illud esse. Haec autem conditio non convenit origini; concipitur enim ut via tendens ad esse et veluti fieri¹⁰, est enim ipsum actualiter produci. Ergo non potest origo formaliter et intrinsece constituere personam productam, sed tantum relatio ». Haec quidem immediate intelliguntur solum de origine passiva; neque enim prima persona ullo modo producitur. Nihilominus ratio adducta, quod origo nostro modo intelligendi, quo solo distinguitur a relatione, et secundum quem tota haec quaestio tractatur, non concipitur ut forma permanens, aeque valet de origine activa, ut est generatio. Recte ergo ex eadem ratione concipitur prima quoque persona relatione constitui et non origine secundum eum modum, quo nos originem apprehendimus ut aliquid fluens et ratione distinctum a relatione. « Pater debet constitui per formam fixam et permanentem, qualis est paternitas, non vero per formalitatem viae fluentis atque tendentis ad aliquem terminum constituendum (qualis concipitur generatio) » Ruiz ib. n. 7. cf. S. Th. 1. q. 40. a. 2; Suarez 1. VII. c. 6. n. 12.

Omissa vero hac distinctione inter formam permanentem et actum conceptum per modum fluentis, quae velut postliminio correctione indiget, ne errorem contineat; potest idem alio modo declarari. Distinctio inter originem et relationem ex creatis ad Deum transfertur, ut aliquo modo concipiamus processionem et realem distinctionem personarum. In creatis vero relatio non quidem constituit personam, sed tamen incommunicabilitatem et distinctionem unius personae ab altera sine relatione non concipimus; origo vero nec constitutionem nec conceptum incommunicabilitatis personae creatae ullo modo ingreditur; propterea si iam originem et relationem in persona divina secundum analogiam personae creatae distinguimus, aptius relatione quam origine personam constitutam concipimus. Explicatio haec est Card. Pallavicini: « Inveniendum est, quisnam sit ille conceptus fundamentalis, a quo maxime formaliter desumatur in divinis personis incommunicabilitas secundum nostrum modum cognoscendi, conceptus ne relationum an originum... Quantum spectat ad veritatem, et uterque idem est in divinis atque adeo constituit personas, et neuter in nobis pertinet ad substantiam et constitutionem personarum; quare ex istis capitibus sunt aequales. Nihilominus id non obest aptitudini huius aenigmatis (huius conceptus scilicet relationum, qui derivatur ex creaturis distinctus a conceptu originum), quale per nos haberi potest. Quippe inter creaturas non possumus concipere ipsam incommunicabilitatem et distinctionem sine conceptu relativo, cum tamen origines neque realiter neque secundum conceptum pertineant in creaturis ad constituendam incommunicabilitatem personarum; et ideo conceptus relationum est magis accommodatus » Pallav. Curs. theol. 1. VIII. c. 54. n. 414.

Corollarium. Ex declaratis in hac thesi consequitur, quid sentiendum sit de prioritate rationis inter actus notionales seu origines, et inter personas seu proprietates personales. Potest haec quaestio iterum, sicut praecedentes, haberi dupliciter; videlicet vel quaeritur de re ipsa, ut in se est, quantum a nobis intelligi potest, vel de ordine inter notiones velut partiales, quibus nos modo nostro imperfecto eamdem rem per multiplices distinctiones secundum analogiam ex creaturis derivatam solemus concipere.

1°. Secundum priorem illam considerationem, facillime intelligitur, nullam esse prioritatem ne rationis quidem inter actum notionalem et proprietatem personalem. Aeterna quippe generatio activa et paternitas, nativitas item seu aeterna processio per generationem et filiatio, ac rursus aeterna processio per spirationem et spiratum esse, a parte rei sunt omnino idem absque ulla distinctione atque ideo absque ulla prioritate. Constant haec ex dictis in thesi de identitate originis et relationis divinae. Nominatim ad primam personam quod attinet, de qua maior solet esse difficultas, non prius ratione Pater est, et proinde etiam non prius ratione persona constituta, quae deinde in signo posteriori generet; constituitur enim Pater et proinde persona per ipsum aeternum necessarium actum relativum generationis, seu loquendo adhuc pressius ipsemet necessarius hic actus substantialis, intellectio inquam substantialis ex intima sua natura aeternaliter producens et productum habens Verbum immanens, ipsamet Pater est. Adeoque etiam vicissim non prius ratione est generatio et deinde in signo posteriori paternitas; ipse enim Pater, sub formali ratione ut Pater et haec persona est, generat, et per hunc ipsum aeternum necessarium actum relativum generationis est persona distincta, scilicet Pater; non autem nescio quae persona indeterminata praecedit, quae actu generationis deinde constituatur Pater et haec persona determinata. Aliis verbis idem dicit Didacus Ruiz (disp. 91. sect. 2. n. 1.): « paternitas et generatio sub pleno et explicito conceptu simul sunt, ita ut neutra possit intelligi quasi prior ratione quam altera. Idem intellige de filiatione comparata cum nativitate, et de relatione Spiritus Sancti comparata cum sua origine passiva, videlicet cum processione ».

Dummodo rite prae oculis habeatur declarata realis identitas actus notionalis seu originis cum relatione personali, facile apparebit inanitas obiectionis, qua quispiam probare vellet priorem ratione personam Patris prae actu notionali generationis, vel ex opposito priorem actum generationis prae paternitate. Dici quippe solet ex una parte: actiones sunt suppositorum, ergo repugnat ut concipiatur actus generationis, quin ratione prior praeintelligatur persona; quod si non ita esset, non iam persona sed natura esset generans, contra ac definitum est in Conc. Lateranensi (cap. Damnamus). Ex parte altera opponitur: prima persona non potest intelligi in formali ratione Patris, nisi quia generat; necessario ergo praeintelligitur generatio activa, et ex hac intelligitur paternitas seu formalis ratio Patris.

Respondemus: in utraque hac obiectione conceptus personae Patris primum assumitur inadaequatus et in confuso, cui deinde additur notio paternitatis explicita, quo in modo considerandi instituto secundum analogiam in personis creatis repertam non negamus, posse spectari prius ratione obiectum repraesentatum conceptu inadaequato, et ratione posterius obiectum idem repraesentatum sub notione explicita paternitatis, de quo mox dicemus. Nunc vero loquimur de persona Patris et de actu notionali secundum perfectionem, prout a parte rei in se esse praelucente fide intelligere possumus. Sic imprimis intellectio producens Verbum non est actio elicita alicuius suppositi, ut est intellectio in creatis; sed intellectio divina est actus purus substantialis, qui, formaliter ut ex sua necessaria perfectione est relativus ad Verbum aeternaliter productum, est Deus Pater; unde ille actus relativus non est velut inhaerens alicui personae praeintellectae, sed est ipsemet haec determinata persona divina distincta a Verbo et a Spiritu Sancto.

Ad priorem igitur obiectionem dicimus: non solum non repugnat, ut actus relativus substantialis concipiatur, quin ratione prior praeintelligatur persona, cui inhaereat vel a qua eliciatur; sed immo imperfectus ille modus secundum analogiam creaturarum concipiendi velut actum elicitum, indiget hac correctione, ut actus ipse relativus substantialis intelligatur esse persona divina. Hinc ulterius utique persona sub formali ratione personae, h. e. sub formali ratione relativi distincti, non autem natura sub ratione absoluti et communis generat; at persona divina non est suppositum eliciens actum a se distinctum, sed (ut dixi) actus ipse relativus substantialis est persona.

Ex quibus etiam patet responsio ad alteram obiectionem contrariam priori. Generatio activa ut est in Deo, est actus relativus ex insita necessitate semper completus, ut terminum internum habens Verbum aeternaliter productum. Unde non ratione prior est completus ille actus generationis ita, ut ex eo consequatur paternitas, sed omnino actus ille relativus ipsemet absque prioritate rationis, sed etiam mentis consideratione simul, est paternitas. Potest utique dici: Pater est quia generat, et vicissim generat quia est Pater; non quasi unum prius prae altero concipiendum esset, sed quia conceptus unus includit alterum ut formalem suam rationem, sicut definitum includit definitionem, et vicissim definitio includit definitum.

2°. Quamvis haec ita sint, possumus tamen secundum analogiam creaturarum tum personam, tum relationem, tum actum notionalem spectare in confuso, et sic conceptas formalitates invicem comparando possumus utique unam concipere ut ratione priorem altera.

Imprimis quoad personas procedentes i. e. Filium et Spiritum Sanctum, si generari seu nativitas et spirari seu spiratio passiva spectatur, ut s. Thomas loquitur, velut via ad personam, cum contra persona Filius et Spiritus Sanctus sit terminus et persona ipsa; sine dubio prius ratione origo (generari et spirari) atque ratione posterius persona genita et spirata concipitur.

Quoad personam Patris deinde, circa quam potissimum versatur praesens quaestio, possumus concipere personam generantem ita, ut ratione prius concipiatur persona prima seu ingenita in confuso absque explicato conceptu paternitatis, et ratione posterius intelligatur haec persona ut generans: sic notio confusa personae ratione prior est, actus notionalis posterior. Alio iterum modo possumus spectare paternitatem mere ut relationem praescindendo ab eo, quod divina relatio ipsamet est substantia divina et propterea persona. Unde quia in creatis relatio paternitatis sequitur ad generationem, secundum hanc analogiam concipere possumus in Deo generationem ut fundamentum relationis paternae, adeoque ratione priorem prae paternitate sic inadaequate spectata.

Hic modus analogus concipiendi licet imperfectus et correctione indigens, ne iudicemus, re ipsa prius esse personam, deinde actum generationis, quo demum Pater constituatur, notandus tamen est, quia ei innititur usus loquendi frequens et satis commodus, et quia Scholastici fere ex illo comparationes instituunt inter personas et origines personarum. Vide S. Th. 1. q. 40. a. 4. et praesertim de Potent. q. 10. a. 3. Cf. Suarez 1. VII. c. 7. n. 11; Ruiz disp. 91. sect. 2.

« Nomen persona subsistentem in natura rationali seu intellectuali significat. Unde 1°. persona non quidem ex modo significandi exprimit relationem, sed in Deo propter rem significatam supponit pro relativis, atque ideo personae in plurali de Deo praedicandae sunt; qua cum doctrina disputatio s. Augustini (Trin. VII. c. 4. seqq.) optime conciliatur. 2°. Propterea in Deo subsistentia absoluta nulla admittenda est, si nomen subsistentiae in pleniore et ex usu ecclesiastico propria significatione accipiatur ».

I. Ex dictis in superiori thesi expediri potest primum quaestio illa, quam post s. Augustinum (Trin. 1. VII. c. 4. seqq.) s. Thomas 1. q. 29. a. 4; Potent. q. 9. a. 4; 1. dist. 23. a. 3. et alii plerique Scholastici discutiunt, quid nomen persona in Deo proprie significet; et quomodo fiat, ut nomen quod non ad alterum relative sed ad se dicitur, adeoque videtur significare absolutum, nihilominus dicatur de Deo pluraliter.

1°. Nomen persona significat subsistentem in rationali seu intellectuali natura distinctam ab aliis eiusdem etiam naturae; adeoque si ad Deum transfertur, significat distinctum subsistentem in natura divina. Porro revelatione constat, subsistentes in natura divina esse tres sub formali ratione relativorum ad invicem distinctos, qui vero sub formali ratione absoluti sint omnino una indistincta essentia.

Unde in illis tribus distinctis duo consideranda sunt, quod a) singuli sunt aliquid realiter distinctum ab invicem, et sic incommunicabile, ac proinde in se subsistens; hoc exprimitur nomine persona. b) Considerandum est, quod ita distincti et per se subsistentes non sunt, nisi sub formali ratione relationis substantialis. Haec ratio relativi nomine persona explicite non exprimitur; neque enim ex modo significandi designat relativum. Itaque nomine personae divinae formaliter significatur subsistens distinctum in divina natura; hoc tamen distinctum in Deo revera est relativum, quamvis ratio relativi illo nomine ex modo significandi (ut dixi) non exprimatur. Brevissime dici potest: nomen personae in Deo formaliter significat subsistens distinctum, materialiter significat relativum; vel etiam: significat subsistens distinctum, supponit relativum (cf. supra p. 27.).

«Propria ratio nominis est (ait s. Thomas), quam significat nomen; id autem cui attribuitur nomen, si sit recte sumptum sub re significata per nomen, sicut determinatum sub indeterminato, dicitur supponi per nomen (ut per nomen homo potest supponi Petrus)… Sed sciendum, quod aliquid significat dupliciter, uno modo formaliter et alio modo materialiter. Formaliter quidem significatur per nomen id, ad quod nomen est principaliter impositum, quod est ratio nominis, sicut hoc nomen homo significat aliquid compositum ex corpore et anima rationali. Materialiter vero significatur per nomen illud, in quo talis ratio salvatur; sicut hoc nomen homo significat aliquid habens cor et cerebrum, et huiusmodi partes, sine quibus non potest esse corpus animatum anima rationali. Secundum hoc ergo dicendum est, quod hoc nomen persona communiter sumpta nihil aliud significat quam substantiam individuam rationalis naturae. Et quia sub substantia individua rationalis naturae continetur substantia individua id est incommunicabilis et ab aliis distincta tam Dei quam hominis quam etiam angeli, oportet quod persona divina significet subsistens distinctum in natura divina, sicut persona humana significat subsistens distinctum in natura humana; et haec est formalis significatio tam personae divinae quam personae humanae… Distinctum vero incommunicabile in natura divina non potest esse nisi relatio, quia omne absolutum est commune et indistinctum in divinis… Patet ergo, quod persona communiter sumpta significat substantiam individuam rationalis naturae, persona vero divina formali significatione significat distinctum subsistens in natura divina; et quia hoc non potest esse nisi relatio vel relativum (quae in Deo idem sunt), ideo materiali significatione significat relationem vel relativum » S. Thomas Potent. q. 9. a. 4. cf. I. q. 29. a. 4.

Quamvis itaque etiam in Deo nomen persona aliquo sensu dicatur ad se, et non dicatur relative ad alium, illud tamen quod designatur hoc nomine, non est absolutum sed est relativum.

Dici ad se sumitur in duplici sensu, vel ita nimirum, ut significetur formalis ratio absoluti, quo sensu ad se dicuntur essentia, sapientia, bonitas et omnia attributa absoluta; vel dicitur ad se ita, ut significetur aliquid in se esse incommunicabile atque adeo subsistens, quin negetur eiusdem formalis ratio relativi; hoc sensu ad se dicitur et est persona divina. Profecto enim Pater est in se hic unus incommunicabiliter et proinde realiter distinctus a Filio et Spiritu Sancto (quod idem valet de persona secunda ac tertia); hoc autem est sub formali ratione relativi.

Discrimen itaque inter appellationem propriam uniuscuiusque trium distinctorum, inter nomina inquam Pater, Filius, Spiritus Sanctus, et inter nomen commune persona illud est, quod propria illa nomina tum subsistentem tum rationem relativi, et quidem singula subsistentem et relativum unum determinatum exprimunt: unus Pater non tres Patres, et Pater Filii; unus Filius non tres Filii, et Filius Patris etc.; nomen vero persona ex sese et ex modo significandi subsistentem tantummodo indeterminate significat, unde et de singulis dici potest, et quia subsistentes tres sunt sub formali ratione subsistentium realiter inter se distincti, possunt connumerari pluraliter personae. Formalem autem rationem relativi seu relationem originis unius ab altero, ut diximus, nomen hoc non significat sed supponit, adeoque Pater est persona in se i. e. in se subsistens, non autem est aut dici potest persona Filii; id enim significaret sub formali ratione subsistentis Patrem et Filium esse unum et eumdem, qui error est Sabellianus. Paucis nomen persona in Deo non significat absolutum, sed distinctum in se subsistentem; in se subsistentes autem in Deo sunt relativi et sunt tres, ideo nomen persona in Deo non quidem ex modo significandi designat relativum, sed propter rem significatam supponit pro relativo, et pluraliter tres personae dicendae sunt.

2°. Quoad rei summam haec ipsa doctrina s. Thomae videtur nobis tradita a s. Augustino in loco celebri Trin. VII. n. 7-12. Quaerit ibi Augustinus, cur cum tres essentiae divinae nec sint nec dici possint, quia Deus unus est, dicantur tamen a Graecis tres substantiae i. e. hypostases, a Latinis tres personae? Difficultas quam s. Pater urget, ita se habet. In Deo quidquid absolutum est et hoc sensu ad se dicitur, est omnino unum indistinctum; distincti vero tres sunt tantummodo sub formali ratione relativorum ad invicem: Pater, Filius, Spiritus Sanctus.

Iam vero si persona creata consideretur, ea est aliquid absolutum, substantia scilicet singularis et integrae naturae rationalis tota in se; unde ibi tot semper sunt personae, quot singulares integrae naturae rationales connaturaliter subsistentes, et personae distinctae singulae habent etiam aliam et aliam numero essentiam. Si igitur hoc sensu persona de Deo diceretur, non minus una numero persona quam una essentia dicenda foret; est enim una substantia singularis, integra, intellectualis. Quare, inquit Augustinus, cum nomen aliquod commune quaereretur, quo non iam absolutum unum in tribus significaretur, sed quo tres quatenus distincti connumerarentur, nomen personae usurpatum est non in illa significatione absoluti, sed ad designandos plures relatione distinctos, quamvis nomen ipsum ex se non habeat formam relativae significationis, ut habent nomina Pater, Filius, Spiritus Sanctus ¹.

«Cum conaretur humana inopia loquendo proferre ad hominum sensus, quod in secretario mentis pro captu tenet de Domino Deo creatore suo… timuit dicere tres essentias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate aliqua diversitas; rursus non esse tria quaedam, non poterat dicere, quod Sabellius quia dixit, in haeresim lapsus est. Certissime quippe de Scripturis cognoscitur… et Patrem esse et Filium et Spiritum Sanctum; nec Filium esse eumdem, qui Pater est… Quaesivit quid tria diceret, et dixit substantias (hypostases) sive personas; quibus nominibus non diversitatem intelligi voluit, sed singularitatem noluit; ut non solum ibi unitas intelligatur ex eo quod dicitur una essentia, sed et Trinitas ex eo quod dicuntur tres substantiae vel personae… Atque ita dicat unam essentiam, ut non existimet aliud alio maius vel melius vel aliqua ex parte diversum; non tamen ut Pater ipse sit et Filius et Spiritus Sanctus, et quidquid aliud ad alterutrum (relative) dicuntur… propter quod et pluralem numerum admittunt, sicut scriptum est in Evangelio: ego et Pater unum sumus. Aut si iam placet propter disputandi necessitatem, etiam exceptis nominibus relativis, pluralem numerum admittere, ut uno nomine respondeatur, cum quaeritur, quid tria, et dicere tres substantias (hypostases) sive tres personas, nullae moles aut intervalla cogitentur, nulla distantia quantulaecumque dissimilitudinis… ut neque personarum sit confusio, nec talis distinctio, qua sit impar aliquid » Aug. ib. n. 9. 12.

Augustinus itaque non solum non dicit, ut Güntherus hunc locum detorsit, posse praedicari tres Deos et tres essentias, nisi rationes externae obstarent; sed immo ait, quia omnino unus est Deus et una essentia, neque posse dici tres personas in significatione absoluti, sed solum personas tres numerari, quatenus id quod hoc nomine in Deo designatur, est relativum (cf. supra p. 269. 270.).

Putamus etiam, secundum haec quae diximus, temperatione aliqua indigere, quae scripsit Petavius l. IV. c. 11., ubi sententiam Augustini refellere studuit, quam ipse ita interpretatus est, ac si s. Pater simpliciter docuisset, in Deo «personam ad se dici non ad alterum, quod ipsum est absolute ac secundum essentiam vel substantiam dici non secundum relationem,» ut Petavius loquitur. Ait quidem Augustinus: «ut substantia Patris ipse

Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita et persona Patris non aliud quam ipse Pater est; ad se quippe dicitur persona, non ad Filium vel Spiritum Sanctum; sicut ad se dicitur Deus et magnus et bonus et iustus » l. c. n. 11. At vero hoc ipso quod dicitur «persona Patris esse ipse Pater», non negatur, eum pro quo nomen persona supponit, esse relativum ad Filium et Spiritum Sanctum; sed solum dicitur, nomine persona significari subsistentem in se ipso non autem subsistentiam alterius, quod etiam patet ex addita explicatione Augustini, quo sensu persona ad se dicatur et non relative ad alterum: «quid ergo, inquit, num placet, ut dicamus Patrem personam esse Filii et Spiritus Sancti?» Quae tandem omnia ad sensum s. Thomae praeclarissimi interpretis Augustini reducuntur.

II. Quaestio de subsistentia absoluta Dei, de qua aliquando Scholastici litigabant, ex dictis ita liquida est, ut inter Catholicos controversia fere non nisi de nomine esse possit. Durandus in 3. dist. I. q. 2. a. 7. et alii nonnulli veteres Thomistae docebant, «subsistere in divinis esse unicum et absolutum competens omnibus personis ratione essentiae». Etenim, aiebant, in divinis «ratio formalis suppositi (hypostaseos) non est per se subsistentia sed est aliud; est enim suppositum formaliter per proprietatem relativam, subsistit autem non per proprietatem relativam sed per essentiam vel substantiam» ibid. Affirmabant alii nonnulli inter quos primus Caietanus (in I. q. 39. a. 4; 3. q. 2. a. 2. ad 3.; q. 3. aa. 2. 3.) et deinceps Suarez (de Incarnat. T. I. disp. XI. sect. 3.; de Trin. l. III. c. 4; l. IV. c. 11.), in Deo esse unam subsistentiam absolutam et tres relativas. Modus vero communis sentiendi et loquendi, Patrum et Conciliorum consensione firmatus, is est ut dicantur tres in Deo subsistentiae sub formali ratione relativorum, non autem subsistentia aliqua absoluta tribus personis communis. Vide Vasquez in P. I. disp. 125.; Gregorium de Valentia de Trin. (T. I. disp. II.) q. 13. puncto 3.; Ruiz disp. XXXIV.; Franc. de Lugo Trin. disp. XI.; Petav. l. IV. c. 12. n. 1-4.

Nomen subsistentiae in significatione propria usu ecclesiastico ex multis saeculis consecrata, non aliam habet notionem nisi quam diximus; nimirum subsistens (unde subsistentia derivatur) est hic incommunicabiliter existens in se, et hoc ipso distinctus ab omnibus aliis etiam eiusdem essentiae seu naturae. Tria ergo requiruntur ad rationem propriam subsistentiae, ut sit substantia singularis integra, ut non sit ad modum partis, seu ad modum naturae habita in alia superiori hypostasi (sicut humana natura in Verbo), ut non sit communis seu identificata cum pluribus inter se distinctis. Hoc itaque sensu tum etymologice tum usu ecclesiastico Patrum et Conciliorum subsistentia prorsus idem est, quod graece dicitur hypostasis; neque enim subsistentia apud Patres et antiquos theologos abstracta significatione, sed concrete eodem modo ut hypostasis sumitur. Si vero, ut post Caietanum ² penes Scholasticos invaluit, accipitur abstracte, subsistentia erit illa formalis ratio incommunicabilitatis in se, sub qua intelligitur substantia esse hypostasis.

Utrovis modo spectes subsistentiam, nulla absoluta, sed tres relativae subsistentiae in Deo praedicandae sunt; quidquid enim ibi absolutum est, est unum commune seu identificatum cum tribus distinctis; distincti autem sunt tantummodo sub formali ratione relativorum. Hoc ipso absolutum non est subsistens i. e. incommunicabile sub formali ratione absoluti, sed sub formali ratione trium relativorum et uniuscuiusque eorumdem.

Si vero subsistentia sumitur in duplici diversa significatione; primo laxius sub duabus tantummodo prioribus notis, ut sit substantia singularis integra existens, et non assumpta ad modum naturae ab hypostasi superiori; deinde strictius cum addita nota tertia incommunicabilitatis: sic sane illa priori minus plena significatione poterit divina absoluta essentia dici subsistentia, vel (sumendo nomen abstracte) essentiae poterit adscribi subsistentia absoluta, ut a pluribus veteribus ante saeculum IV. labens in Deo praedicabatur una hypostasis, i. e. una singularis perfectissima realiter existens substantia absoluta in tribus distinctis personis (vide supra th. IX. n. II. et de Incarnat. th. XXVI. XXVII.). Unde si dicantur in Deo esse una subsistentia absoluta et tres subsistentiae relativae sumendo nomen secundum duplicem illam diversam significationem, ut Suarez ll. cc. mentem suam explicavit, nihil quidem dicetur quoad rem ipsam absonum a veritate; sed absque ullo fructu nomen a sua significatione solemni deflectitur ad alium sensum; atque ita dum illud in uno eodemque mysterio explicando usurpatur sensu ancipiti, certe non consulitur claritati, sed conceptuum perturbationi occasio datur non modo in doctrina de SS. Trinitate, sed etiam in explicatione mysterii Incarnationis.

Qui vero per illam absolutam subsistentiam aliquid amplius intelligunt quam quod dictum est, ii sine dubio etiam quoad rem ipsam falluntur. Sic Caietanus ll. cc. insistit, quod praescindendo a personis est et intelligi debet non modo Deus sed (ut ait) hic Deus, videlicet unus habens naturam divinam; unde putat, Deum sic conceptum esse suppositum et personam licet non omnino complete, quia est aliquid commune tribus distinctis personis. At vero sive dicatur Deus sive hic Deus, is non est alius quam Pater, Filius, Spiritus Sanctus tres simul personae et quaelibet earumdem. Adeoque assumpta revelatione trium personarum divinarum nomen Deus sive hic Deus non significat aliud quam divinam naturam unam non multiplicabilem cum adsignificatione subsistentiae vel indeterminate et in confuso, vel subsistentiae trinae, vel determinate subsistentiae unius ex tribus.

Quovis vero modo adsignificetur subsistentia, ea semper habet formalem rationem relativi; discrimen solum est aliquod in nostro modo concipiendi, quod in secundo et tertio modo expresse concipimus subsistentiam ut relativam, in primo modo possumus eam concipere confuse sine expressa notione relativi; attamen etiam in confuso non potest secundum rei veritatem concipi subsistentia divina cum exclusione relativi et sub expressa ratione absoluti, cum obiective et a parte rei non sit nisi sub ratione formali relativi.

Quod Durandus affirmat subsistentiam absolutam unam, et negat subsistentias relativas, id ortum habuit ex praepostera interpretatione doctrinae S. Thomae, quam superius descripsimus, de substantia ut fundamento subsistentiae. «Relationes in divinis, ait Angelicus, etsi constituant hypostases et sic faciant eas subsistentes, hoc tamen faciunt, in quantum sunt essentia divina; relatio enim in quantum est relatio, non habet quod subsistat vel subsistere faciat, hoc enim solius substantiae est» Potent. q. 8. a. 3. ad 7. Unde Durandus et alii nonnulli ita concludebant: essentia absoluta tribuit relationibus subsistentiam, non autem relationes subsistentiam tribuunt essentiae; et ideo dicenda est una subsistentia absoluta tribus communis, nulla autem est subsistentia relativa. At ex dictis constat, hanc illationem in se esse absurdam, si subsistentia in sensu pleniori incommunicabilitatis secundum usum Conciliorum et Patrum accipiatur. Ad doctrinam s. Thomae quod spectat, id unum dicitur sane verissimum, relationes non posse esse subsistentes, nisi quatenus sint substantiales; adeoque relationes subsistentes sunt, non quia relationes sunt in communi significatione, sed quia sunt tales relationes, identificatae scilicet cum essentia et ideo substantiales.

Modo concipiendi et loquendi magis proprio, nec essentia relationibus nec relationes essentiae subsistentiam tribuere dicendae essent; neque enim aut relationes ab essentia realiter distinguuntur, aut subsistentia est realitas superaddita, sive essentiae sive relationibus; sed essentia simplicissima et infinita ex interna exigentia et per se ipsam realiter est subsistens Pater, Filius, Spiritus Sanctus; et vicissim relatio e. g. paternitas est per se ipsam Deus Pater, filiatio Deus Filius, spiratus (spiratio passiva) Deus Spiritus Sanctus. Magis igitur proprie dicetur essentia una simplicissima simul habere formalem rationem absoluti et relativi ita, ut sub ratione absoluti intelligatur essentia communis tribus distinctis, sub ratione relativi sit Pater distinctus a Filio, Filius distinctus a Patre etc., et ideo incommunicabiliter subsistens ut Pater, ut Filius, ut Spiritus Sanctus. Nihilominus quia essentia et relationes ratione distinguuntur, et alia est functio sub formali ratione essentiae, alia sub formali ratione relativi, modo nostro concipiendi inadaequato possumus dicere: essentia tribuit relationibus ut sint substantiales, quae ratio substantiae est necessarium fundamentum ad rationem subsistentiae; relationes tribuunt summae rei quae est essentia, incommunicabilitatem, quae est formalis ratio subsistentiae proprie dictae ³. Unde subsistentia significatione concreta non est sola formalis ratio essentiae nec sola formalis ratio relationis in communi, sed est complexe relatio substantialis seu relativum substantiale; proinde subsistentia in significatione abstracta concipitur ut modus, quo est relativum substantiale (vide supra p. 330.).

Coroll. Nomen persona non significat universale vel notam abstractam pluribus individuis sensu proprio communem, sed designat etiam in Deo indeterminate hunc unum distinctum ab aliis, Patrem vel Filium vel Spiritum Sanctum; adeoque non est nomen speciei comprehendentis sub se individua, sed se habet ut denominationes individui vagi, aliquis unus, aliquis homo. Contra hoc inepta est obiectio, quod his appellationibus non potest adhuc addi partitivum aliquis, cum tamen possit dici aliqua persona. Nam imprimis optime posset dici: aliquis, qui est aliquis homo; deinde licet individuum vagum iam indeterminate expressum per particulam aliquis non posset admittere huius particulae repetitionem, potest tamen particulam admittere nomen per se designans individuum indeterminatum, cuiusmodi est nomen persona. Vide S. Th. I. q. 30. a. 4.

«Spiratio activa et esse ingenitum (innascibilitas, ἢ ἀγεννησία) non constituunt personas. Spiratio enim non realiter sed ratione tantum distincta a Paternitate in Patre et a filiatione in Filio, in ipso pleniori conceptu paternitatis et filiationis includitur. Pariter esse ingenitum ut notio personae primae includitur in conceptu pleniore paternitatis divinae».

Cum ex demonstratis in thesi XXIII ipsae relationes substantiales, quatenus sunt realiter inter se distinctae et ideo subsistentes, sint personae divinae, seu formaliter constituant personas, evidens est, tot esse relationes constituentes realiter distinctas, quot sunt divinae personae; sunt scilicet formalis ratio Patris, et altera Filii, et tertia Spiritus Sancti, sive paternitas, filiatio, et processio.

Verum quoniam relationes internae in Deo sunt relationes originis, eo ipso in omni processione necessario duplex est relatio opposita et per oppositionem distincta, relatio inquam principii et procedentis a principio. Adeoque quoniam duae sunt distinctae processiones, Filii per generationem a Patre, Spiritus Sancti per spirationem a Patre Filioque, quatuor relationes sint oportet; sicut nimirum Filio Pater seu filiationi paternitas, ita spirato spirator, processioni seu spirationi passivae (ut aiunt) spiratio activa respondet et opponitur ut principium relate ad procedentem a principio. Praeterea tum ex generali doctrina de mysterio SS. Trinitatis consequitur tum in specialibus declarationibus Patrum et omnium theologorum diserte proponitur innascibilitas seu esse ingenitum (ἡ ἀγεννησία) tamquam notio uni tantum personae propria et minime communis. Declarandum ergo est, quomodo praeter tres proprietates seu relationes constituentes se habeant primo relatio spirationis deinde innascibilitas.

1. Quoad primum itaque quaeritur, cur haec relatio spirationis (activae) seu formalis ratio spiratoris, opposita et realiter distincta a processione seu a formali ratione spirati, non sit per se subsistens et constituens personam?

1°. Secundum nostrum imperfectum modum concipiendi responsio obvia, et (ut videtur) facilis esse posset: spiratio activa supponit personas Patrem et Filium iam constitutas, et illis tamquam actus communis velut supervenire concipitur ¹. Porro ipse actus seu ipsa activa spiratio non realiter procedit a Patre et Filio, adeoque nec habet oppositionem ad personas quarum est actus, et ideo nec realiter ab eis distinguitur; sed per hunc actum spirationis a Patre et Filio realiter procedit Spiritus Sanctus, atque ideo Pater et Filius per hunc suum actum communem secundum formalem rationem spiratoris ut principium referuntur ad Spiritum Sanctum, et ab eo realiter distinguuntur. Spirator itaque non dicit personam distinctam a Patre et Filio, sed significat unam vim spiratricem seu unum actum et unam relationem spirationis duabus personis communem, et adsignificat in confuso has personas, quarum est actus et relatio; eo fere modo, quo nomen creator significat unam divinam essentiam sub formali ratione actus creantis, et adsignificat in confuso personas, quarum est essentia ².

2°. Verumtamen cum spiratio in Patre realiter sit idem cum paternitate, et eadem spiratio in Filio sit realiter idem cum filiatione, et solum ratione distinguatur a paternitate et filiatione, ille conceptus, quo spiratio secundum imperfectum nostrum modum intelligendi per compositionem, cogitatur superveniens personis constitutis, expoliri potest, ut simplicitati divinae paulo magis respondeat, sicut diximus de conceptu constitutionis personae per relationem et essentiam. Itaque ut duae relationes non sibi oppositae paternitatis et spirationis intelligantur una persona, pariterque persona una intelligatur relatio filiationis cum eadem non sibi opposita spiratione, sequens iuvabit consideratio.

a) Illa «summa res, videlicet essentia seu natura divina» sub formali ratione intellectionis exprimentis Verbum est Deus Pater; summa res eadem sub formali ratione intellectionis expressae, seu ut immanens terminus productus intellectionis paternae, est Verbum seu Deus Filius. Iam vero intellectio, tam ut exprimit Verbum quam ut est Verbum expressum, est simul dilectio producens seu spirans suum immanentem terminum, qui est Spiritus Sanctus. Nam intellectio paterna habet simul rationem formalem dilectionis spirantis, ut sub una ratione referatur ad Verbum, sub altera ratione referatur ad spiratum. Sed quia in omni spiritu etiam in infinito dilectio praesupponit intellectionem, non autem intellectio dilectionem; et quia intellectio exprimens Verbum ex intima rei natura communicat Verbo essentiam sub omnibus formalibus rationibus (excepta formali ratione expressionis Verbi, cuius Verbum ipsum est terminus realiter distinctus); ideo exprimitur Verbum communicando essentiam sub formali etiam ratione dilectionis spirantis. Hinc intellectio paterna habet formalem rationem dilectionis spirantis non nisi supposita (ordine originis) expressione Verbi, et Verbum exprimitur habens eandem formalem rationem dilectionis spirantis, seu Pater fecundus Spiritus Sancti exprimit generatione Verbum fecundum Spiritus Sancti.

Unde sicut essentia et paternitas (formalis ratio intellectus exprimentis Verbum) non sunt duo realiter distincta, sed una summa res sub duplici formali ratione absoluti et relativi; ita paternitas et spiratio non sunt duo relativa, sed sub duplici formali ratione unus relativus ad duplicem realiter distinctum terminum. Quia nempe duplex illa formalis ratio non habet oppositionem una ad alteram, ideo inter eas non est distinctio realis et est unus relativus; attamen quia ille unus habet ordinem sub formali ratione gignentis et spirantis ad duplicem realiter distinctum terminum (ad Filium et Spiritum Sanctum), paternitas et spiratio sunt duae relationes distinctae ratione cum fundamento in re. Relationes, inquam, sunt duae non ratione oppositionis mutuae, quae nulla est; sed ratione terminorum ad quos est relatio. Si oppositione mutua inter se realiter distinguerentur, essent duae personae; sed quia sola ratione inter se distinguuntur, sunt una persona. « Relationes oppositae sunt personae, et sunt duae personae sicut duae relationes; sed relationes quae sunt in eadem persona non oppositae, sunt quidem duae relationes vel proprietates sed non duae personae, imo una persona » S. Th. I. dist. 33. a. 2. ad 1.

Similiter dicendum esse patet de eiusdem spirationis, ut Filio communicatur, distinctione rationis et identitate reali cum relatione filiationis. Filius enim ex ipso modo processionis a Patre per intellectionem generatur ut unum cum Patre principium fecundum Spiritus Sancti. « Nam in Verbo infinito repraesentativo infiniti boni quidditative continetur virtus (et cum virtute identificatus actus), ut simul cum suo principio loquente producat amorem eiusdem boni. Unde persona producens Verbum, eo ipso quod est productiva Verbi, est etiam simul cum Verbo productiva amoris » Ruiz disp. XVII. sect. 6. n. 8. Sicut ergo in Patre paternitas et spiratio, ita in Filio relatio filiationis seu esse genitum et spiratio sunt « duae relationes sed non duae personae, imo una persona ».

b) Ex his porro intelligitur, quomodo spiratio (activa) pertineat ad rationem interiorem et ad conceptum adaequatum (quantum nos intelligere valemus) personae Patris ac Filii.

Nam a) paternitas et filiatio si plenius spectentur, ex intestina exigentia includunt spirationem, et sine hac non plene concipiuntur; proinde ad paternitatem et filiationem divinam, ut sit talis qualis necessario est, pertinet spiratio activa. Hinc recte ait Dominicus Viva de Filio, quod pari modo valet de Patre: « Filius in hypothesi chimaerica quod non spiraret, haberet conceptum Filii inadaequate, ita tamen ut repugnaret secundum huiusmodi conceptum inadaequatum usquam reperiri » de Trin. disp. V. q. 6. n. 9.

Propterea β) quia paternitas et filiatio ex intima sua ratione necessario simul sunt spiratio activa, et quia per hanc formalem rationem spirationis Pater et Filius constituuntur ut principium distincti a persona tertia procedente; quoad rem ipsam indubitata est et quoad modum loquendi solidum habet fundamentum doctrina theologorum, qui supposita distinctione rationis et identitate reali spirationis cum paternitate et filiatione dicunt, constitutionem Patris et Filii in pleno suo conceptu intelligi per formalem rationem paternitatis et filiationis, quatenus haec utraque spirationem activam includit. « Pater et Filius distinguuntur a Spiritu Sancto eadem ipsa proprietate, qua constituuntur. Quapropter sicut radicaliter tantum a Spiritu Sancto distinguuntur per paternitatem et filiationem, ita etiam non plene et integre constituuntur explicito conceptu paternitatis et filiationis, quousque intelligatur explicite spiratio activa, per quam sicut formaliter distinguuntur a Spiritu Sancto, ita etiam ultimate et plene constituuntur » Didac. Ruiz disp. XVII. sect. 6. cf. disp. 106. sect. 2. n. 1; sect. 3. n. 6. Ita etiam Dominicus Viva: « Illud per quod Filius distinguitur ab omni non ipso, non est generatio passiva quomodocumque, sed generatio passiva ut imbibens spirationem.... In ea autem hypothesi (quod Filius non esset cum Patre principium spirationis), non remaneret huiusmodi generatio passiva, ergo non haberet id, per quod Filius nunc ultimo constituitur et primo distinguitur ab omni non ipso » Viva disp. V. q. 6. n. 8-10. Vide etiam Aureolum I. dist. 11. a. 3. Neque veritati huius plenioris considerationis repugnat axioma certissimum, quod spiratio activa est relatio non constituens personam, sed solum distinguens Patrem et Filium a Spiritu Sancto. Negatur enim hoc axiomate constitutio personae distinctae a Patre et Filio; quod vero spiratio pertineat ad rationem personae Patris ac Filii in pleno suo conceptu exhibendam, non solum non negatur sed implicite affirmatur, quia spiratio activa dicitur relatio distinguens personam primam et secundam a Spiritu Sancto.

II. Accedimus ad considerationem innascibilitatis seu τῆς ἀγεννησίας, quam praeter quatuor relationes quintam aliquam notionem uni tantum personae propriam esse diximus.

1°. Ad vim nominis quod spectat, ingenitum (τὸ ἀγέννητον) triplici praesertim significatione sumi potest. a) Ita ut opponatur creato, et idem sit ac increatum. In hac significatione scribendum potius esse ἀγένητον, adverterunt ss. Patres, ut Epiphanius haeres. 64. n. 8. et Damascenus de Fide orthod. l. I. c. 8.³, estque attributum absolutum divinae essentiae et proinde tribus personis commune, quo negatur imperfectio entis creati, et hoc ipso affirmatur absoluta perfectio entis necessarii. Hunc sensum supponebant Ariani in suis perpetuis cavillationibus, quibus Filii Dei divinitatem impugnabant, eo quod solus Pater sit ingenitus.

b) Ingenitum seu innascibilitas sumitur hypostatice in oppositione ad genitum⁴. Oppositio vero potest accipi dupliciter: si ingenitum opponitur genito praecise secundum modum processionis per generationem, non solum de Patre sed etiam de Spiritu Sancto negandum est esse genitum (S. Th. opusc. I. contr. errores Graecor. c. 8); adeoque hoc sensu generaliori ingenitum non est proprium Patri. « Pater a nullo est nec factus nec creatus (ἀγένητος) nec genitus (ἀγέννητος); Filius a Patre solo est, non factus nec creatus (ἀγένητος) sed genitus (γεννητός); Spiritus Sanctus a Patre et Filio, non factus nec creatus (ἀγένητος) nec genitus (ἀγέννητος) sed procedens ». At licet in comparatione cum Filio genito Spiritus Sanctus dici possit non genitus; nihilominus compositum ingenitus (ἀγέννητος) in sua stricta significatione non tantum opponitur modo processionis per generationem, sed simpliciter processioni et origini ex principio. SS. Patres in disputationibus adversus Arianos explicite quidem commemorare solent tantummodo ingeniti oppositionem ad genitum Filium, quia directa controversia cum illis haereticis restringebatur ad dogma de divinitate et consubstantialitate Filii (cf. supra p. 51), implicite tamen semper includunt oppositionem etiam ad processionem personae tertiae; siquidem τὸ ἀγέννητον habent ut proprium Patris, atque hoc ipso simpliciter ut negationem originis.

Itaque c) ingenitum in significatione hypostatica directe quidem ut negatio opponitur genito, sed inclusa simul negatione cuiusvis processionis; sicque est proprium soli Patri. Dicitur itaque Pater ingenitus secundum oppositionem directam, ut intelligatur eius distinctio a Filio, et secundum significationem inclusam, ut eum distinguamus ab utraque persona procedente.

Unde praeclare omnino monet s. Basilius, si nullus esset et hoc ipso nec posset esse proprius Filius Dei, numquam futurum fuisse, ut Deus diceretur ingenitus; sed potius nominaretur increatus; siquidem in ea hypothesi non Pater a Filio nobis distinguendus foret, quod fit oppositione ingeniti ad genitum, sed solum opus esset discriminare Deum increatum a creatura. « Si ingenitus Pater, quoniam genitus non est, genitus autem Filius, quoniam est generatus; ergo posterius intelligitur ingenitum quam genitum, non enim haberet (si nullus esset genitus), prae quo diceretur ingenitus; comparationes enim instituuntur eorum quae sunt, non eorum quae non sunt.... Filius si creatura est non genitura, et si omnia quae sunt, creaturae sunt, frustra Pater dicitur ingenitus, cum omnino nullus genitus existat, cuius respectu appellatur ingenitus; igitur potiori iure increatus quam ingenitus diceretur » Basil. contr. Eunom. IV. Tom. I. p. 283.

2°. Reliquum est, ut propriam rationem ingeniti explicemus, quatenus est notio hypostatica Patris.

a) Quatenus nomen ingenitus non naturam sed hypostasin designat, in divinis non significat absolutum, sed revocatur ad significationem relativam, sive, ut ait s. Thomas, est relatio per reductionem. Quod quomodo sit, explicat s. Augustinus Trin. l. V. c. 7. Nomina negativa sunt in eodem ordine, in quo sunt nomina opposita affirmantia, quod ostendit ibi s. Doctor per omnes decem categorias. « Sicut secundum substantiam aio, homo est; sic secundum substantiam nego, cum dico, non homo est; et cum quaeritur quantus sit, et aio, quadrupedalis est i. e. quatuor pedum, secundum quantitatem aio; qui dicit, non quadrupedalis est, secundum quantitatem negat. » Unde ad rem praesentem: « si substantialiter (praedicatione absoluti) aierem dicendo, Filius, substantialiter negarem dicendo, non Filius. Quia vero relative aio, cum dico, Filius est, ad Patrem enim refero; relative nego, si dicam, non Filius est, ad parentem enim eamdem negationem refero volens ostendere, quod ei parens non sit. At tantumdem valet... quod dicitur non genitus, quantum valet, quod dicitur non Filius. Relative autem negamus dicendo, non Filius; relative igitur negamus dicendo, non genitus. Ingenitus porro quid est, nisi non genitus? Non ergo receditur a relativo praedicamento, cum ingenitus dicitur » Aug. l. c. cf. S. Th. I. q. 33. a. 4. ad 3. b) Iam vero negatio in divinis non potest esse negatio perfectionis; sed solum est aliquis noster modus concipiendi id, quod in Deo positivum est et perfectio. Aliter tamen atque aliter se habet negatio in ordine absolutorum, et in ordine relationum internarum.

In absolutis negatio exhibet perfectionem absolutam excludendo imperfectionem seu, quod eodem redit, negando perfectionem defectu ulterioris perfectionis limitatam, cuiusmodi est perfectio creata; adeoque est negatio negationis ac proinde affirmatio perfectionis absolutae, quae inadaequate et confuse a nobis concipitur per comparationem cum perfectionibus limitatis; cuiusmodi attributa sunt infinitum, increatum seu ingenitum in significatione absoluta primo loco a nobis indicata, aeternitas, immensitas etc. (Vide de attributis sic dictis negativis Tract. de Deo th. XXI). Absoluta autem de se invicem quoad rem ipsam negari non possunt, quia realiter inter se non distinguuntur. Unde falsum est, si dicatur: in Deo iustitia non est misericordia; quamvis alius sit conceptus iustitiae et alius misericordiae, atque ideo dici possit ac debeat: conceptus iustitiae divinae non est conceptus misericordiae divinae.

At relativa sub formali ratione relativorum realiter inter se distinguuntur, realiter enim alius est Pater et alius Filius, alius Spiritus Sanctus; unde de se invicem negantur. Pater non est Filius et non Spiritus Sanctus, sicque Filius non est Pater et non Spiritus Sanctus etc. Unde cuipiam videri posset, non minus quam notionem ingeniti, notiones negativas alias plures ponendas esse, quod Pater non est Filius et non Spiritus Sanctus; Filius non est Pater nec Spiritus Sanctus; Spiritus Sanctus nec Pater est nec Filius. Verum negationes ita conceptae non aliam exhibent notionem et formalem rationem personae, quam affirmatio, quod est unus Pater i. e. hic unus sub formali ratione Patris relatus ad Filium et distinctus a Filio, et sub formali ratione spirantis inclusa in paternitate relatus et distinctus a Spiritu Sancto; pariterque dicendum de Filii relatione ad Patrem et de relatione Spiritus Sancti ad Patrem et Filium. In Filio igitur et Spiritu Sancto praeter has alia nulla reperitur notio ratione distincta, qua uterque personis aliis per negationem opponatur; in Filio nempe filiatio h. e. esse genitum atque in filiatione inclusa communis cum Patre spiratio activa; in Spiritu Sancto processio seu esse spiratum, sunt solae formales rationes realiter distinguentes, ut sit alius et alius. At in prima persona negatio processionis ab alio, qua dicitur ingenitus in oppositione ad Filium genitum et ad Spiritum procedentem, habet aliam formalem rationem consideratione mentis distinctam a paternitate et activa spiratione.

Porro ad significationem illius negationis quod attinet, processio ex principio utique non est imperfectio in Filio et Spiritu Sancto; sed processio esset imperfectio atque adeo negatio et destructio primae personae Trinitatis. Unde negatio relationis geniti et procedentis in Patre est affirmatio perfectionis relativae seu personalis, quod sicut Deus essentialiter est Esse ingenitum significatione absoluta h. e. ens a se, ita prima persona Trinitatis est ex interna necessitate naturae persona a se, quam hypostaticam perfectionem concipimus et explicamus negatione originis. « Pater ingenitus, non enim est ab aliquo; a se ipso enim habet ut sit, nec eorum quae habet, quidquam ab altero habet; sed ipse potius principium est et causa omnibus, ut sint et naturaliter certo modo sint » Damasc. F. O. l. I. c. 8. cf. alios PP. apud Petav. l. V. c. 5. n. 14. Negatione nobis opus est sicut in aliis conceptibus simplicissimis explicandis, ita et in hoc conceptu primi et a se subsistentis. « Ratio primi quae simplicissima est, a nobis absque negatione non explicatur. Prima ergo persona in ratione primi producentis ad intra non explicatur nisi per negationem productionis terminatae ad ipsam, et haec negatio est innascibilitas » Suarez l. V. c. 10. n. 4.

c) Attamen haec proprietas ingeniti non realiter distinguitur a paternitate, quod iam ex eo patet, quia non est ibi origo unius ab altero et nulla oppositio. Facile autem potest intelligi, quomodo haec ratio primae personae Trinitatis et ideo personae a se idem sit sub conceptu minus pleno, quod est paternitas inclusa spiratione sub conceptu pleniore. Quod enim est prima persona Trinitatis et ideo persona a se, hoc ipso ex insita rei natura est principium reliquarum personarum, h. e. Pater Filii et cum Filio spirator Spiritus Sancti. Hanc connexionem notionum ingeniti et Patris indicat s. Basilius, et multis vindicat eius germanus s. Gregorius Nyss. l. I. contr. Eunom. (ed. Gretzer p. 136. seqq.), apud quem Basilius ita loquitur: « Qui enim vere (ὄντως) et solus Pater est (modo divino), a nullo est; qui autem a nullo est, ingenitus est». Optime Suarez: « per illam negationem (per ingenitum) explicare intendimus primae personae dignitatem. Dicimus autem, hanc dignitatem non esse aliam a paternitate ipsa, quae nostro modo concipiendi ex vi suae rationis duo includit. Unum est, quod per se seu a se sit per immediatam coniunctionem cum essentia (quia absque reali productione personae natura immediate secum affert talem personalitatem), et hoc declaramus per hanc negationem (ingenitum). Alterum est esse constitutivam principii generandi, quod Pater nominatur » Suarez l. VIII. c. 2. n. 12. cf. l. V. c. 10. n. 2. 4.

Scholion. Ad rei ipsius, et maxime ad modi loquendi declarationem possumus nunc post ea quae dicta sunt, paucis complecti, quae tradi solent comparando proprietates, relationes et notiones divinarum personarum.

Proprium hic non solum opponitur alieno vel superaddito, quo sensu sunt etiam proprietates absolutae communes tribus personis (cf. Tract. de Deo th. XXI. n. 3.); sed proprium in sensu quo nunc loquimur, opponitur communi. Sensu igitur strictiori proprietates sunt illae rationes formales, quae uni tantum personae conveniunt, et non sunt communes pluribus. Sic quatuor erunt proprietates paternitas, innascibilitas, filiatio, spiratio passiva seu spiratum esse. S. Th. I. q. 32. a. 3. Si vero paulo laxius dicitur proprium, quod non est commune omnibus tribus personis, etiam activa spiratio communis Patri ac Filio sed non Spiritui Sancto, proprietatibus accenseri potest.

Relationes reales sunt quatuor paternitas, filiatio, spiratio activa, spiratum esse. Attamen ingenitum reductive, ut dici solet, eis adnumerari potest, tum quia est negatio relationis tum quia designat personam, quae in divinis non potest esse nisi relativum. S. Th. I. q. 33. a. 4. ad 3. Itaque omnis proprietas est relatio vel reducitur ad relationem, et vicissim omnis relatio est proprietas sensu saltem laxiori, quod non est aliquid commune omnibus personis. Ratio est evidens, quia quidquid in Deo non ad ordinem relativi sed ad absolutum pertinet, est commune tribus personis.

Notio personarum (γνώρισμα) est character seu formalis ratio, qua nobis innotescit persona ut distincta ab aliis. Unde patet, quamvis notionem necessario esse proprietatem sensu saltem laxiori, et hoc ipso pertinere ad ordinem relativorum; neque enim per id, quod est commune et unum in tribus personis, potest nobis innotescere persona distincta. Quoad numerum notionum possemus quidem etiam hic dicere, sensu strictiori esse quatuor tantum notiones sicut quatuor proprietates; spiratio enim activa eo ipso, quod est communis Patri et Filio, neque inter se distinguit nec proinde manifestat has personas ut inter se distinctas. Nihilominus quia per illam relationem hae duae personae licet non inter se, tamen a persona tertia distinguuntur et innotescunt ut ab ea distinctae, theologi omnes etiam illi, qui quatuor tantum numerant proprietates, consentiunt, notiones esse quinque (cf. Suarez. l. V. c. 9. n. 5.).

Supposita itaque distinctione inter sensum strictiorem et minus strictum dicemus cum s. Thoma: « sunt quinque notiones in divinis, scilicet innascibilitas, paternitas, filiatio, communis spiratio, et processio. Harum autem tantum quatuor sunt relationes; nam innascibilitas non est relatio nisi per reductionem. Quatuor autem tantum proprietates sunt (sensu stricto); nam communis spiratio non est proprietas, quia convenit duabus personis. Tres autem sunt notiones personales i. e. constituentes personas, scilicet paternitas, filiatio et processio. Nam communis spiratio et innascibilitas dicuntur notiones personarum non autem personales »⁵ S. Th. I. q. 32. a. 3.

Proprietates seu relationes seu notiones constituentes sunt tres, ut superius ostensum est, et modo audivimus a s. Thoma dictum. Aureolus huic communi et certae doctrinae nonnihil adversari videtur, quamvis differentia non sit de ipsa re, sed potius in modo considerandi rem eandem. « Filiatio, inquit, non praecise constituit Filii personalitatem, quia secundum hoc spiratio activa esset adventitia et extra personalitatem Filii tamquam aliquid extrinsecum, et sine quo remaneret persona; ergo impossibile est ponere, quod sola filiatione personaliter distinguatur...... Tam essentia quam activa generatio et similiter activa spiratio ad personalitatem Patris intrinsece concurrunt; generari vero et spirare atque essentia ad personalitatem Filii; spirari autem et divina essentia tantum ad personalitatem Spiritus Sancti » Aureol. I. dist. 11. a. 3. In hac doctrina verum quidem illud est, quod a parte rei et secundum pleniorem conceptum paternitas involvit spirationem et esse ingenitum (pariterque plenius concepta filiatio includit spirationem), ut in thesi declaravimus; sed quando formales hae rationes mentis consideratione distinguuntur, et tum quaeritur, sub quanam ex illis primum concipiamus Patrem et Filium ut personas distinctas; sine dubio respondendum est, ut formalem rationem Patris concipi paternitatem, quae persona deinde intelligitur simul ut ingenita et spirans Spiritum Sanctum; idem dic de filiatione comparate ad spirationem. Simpliciter ergo cum S. Th. et iuxta communem consensum theologorum dicendum est, proprietates constituentes esse tres, quas commemoravimus. « Oportet igitur intelligi, quod plurium proprietatum seu notionum uni personae convenientium, illa quae procedit (praecedit?) secundum ordinem naturae, personam constituit, aliae vero intelliguntur ut personae iam constitutae inhaerentes. Manifestum est autem, quod innascibilitas non potest esse prima notio Patris...... Communis autem spiratio ordine naturae praesupponit paternitatem et filiationem, sicut processio amoris processionem Verbi. Unde nec communis spiratio potest esse prima notio Patris, sed nec Filii. Relinquitur ergo, quod prima notio Patris sit paternitas, Filii autem filiatio, Spiritus autem Sancti sola processio notio est. Relinquitur igitur, quod tres sunt notiones constituentes personas, scilicet paternitas, filiatio et processio » S. Th. Compend. Theol. (opusc. III. al. II) c. 60.