Tractatus de Deo Trino secundum personas

«Ius est nativum ac perpetuum infallibili magisterio ecclesiastico doctrinam catholicam formulis ac symbolis fidei proponendi; quare non minus ex ipsa rei natura quam ex historia evidens est, in Ephesino sequentibusque Conciliis symbola haeretica quidem proscripta, et etiam vetita fuisse privata, quae publicis substituenda producerentur; sed absurda est Marci Eugenici eiusque sectatorum contentio, qua propter insertam in symbolo particulam Filioque Latinos, etiam supposita huius professionis veritate, violatorum canonum et corrupti symboli fidei reos esse volunt».

Antequam in Conc. Florentino veniretur ad disputationem de veritate processionis ex Patre Filioque, primis sessionibus omnino quatuordecim (a II. ad XV.) Ferrariae celebratis Graeci pertinacissime contendebant, nefas fuisse in symbolo addere particulam Filioque, quidquid sit de dogmate ipso, adeoque etiamsi verum esset et revelatum, quod illis verbis edicitur. Bessarion quidem prudenter suadebat suis Graecis, ut secundum ordinem quem res ipsae postulabant, primum ageretur de veritate doctrinae, utrum vere Spiritus Sanctus procedat ex Patre et Filio. Namque, aiebat, « ostensa falsitate dogmatis, quaestio de illo non addendo non amplius habebit locum ». Si autem ordine inverso contendeietur, etiam supposita veritate additionem in symbolo illicitam esse: « ostendi, inquit, infirmitatem propositionis, quodque ridiculum sit existimare, non licere veritatem symbolo addere » (Bessar. de process. Spiritus Sancti p. 185. 187). Illi nihilominus in suo consilio semel suscepto perstiterunt; et quod sane in re tam manifesta aliter fieri non potuit, ita victi sunt teste eodem Bessarione (ib. p. 207), « ut non habentes quod responderent, obmutuerint; quid enim aliquis contra tantam veritatem impudens responderet? »

Argumentum unicum, quo Graeci sibi initio persuaserant rem tam incredibilem evinci posse, erat decretum Concilii Ephesini Act. VI. Charisius presbyter symbolum Theodori Mopsuesteni, quo manifestissime haeresim Nestorianam continente fautores Nestorii utebantur, et cui Quartodecimanos Lydiae subscribere iusserant, detulit ad Patres Ephesinos, ut ab eis damnaretur (cf. supra p. 511 sqq.). Patres cum audissent « impiorum dogmatum expositionem in symboli formam redactam », ut eam appellavit Petrus notariorum primicerius, hanc tulere sententiam. « Definivit sancta synodus, aliam fidem (ἑτέραν πίστιν) nemini licere proferre aut conscribere aut componere praeter definitam a ss. Patribus, qui in Nicaea cum Spiritu Sancto congregati fuerunt. Qui vero ausi fuerint aut componere fidem aliam aut proferre aut offerre converti volentibus ad agnitionem veritatis.... hos quidem, si sunt Episcopi aut Clerici, alienos esse Episcopos ab episcopatu, Clericos a clericatu decrevit; si vero laici fuerint, anathemati subiici. Simili etiam modo, si qui inventi fuerint vel Episcopi vel Clerici vel laici sentire sive docere ea, quae continentur in oblata expositione a Charisio presbytero de unigeniti Filii Dei incarnatione, sive scelerata et perversa Nestorii dogmata, quae et subnexa sunt, subiaceant sententiae sanctae huius et universalis synodi; ut videlicet Episcopus quidem removeatur ab episcopatu et sit depositus; Clericus vero similiter excidat a clericatu; si vero laicus sit, et ipse anathematizetur, sicut superius dictum est ». Mansi T. IV. p. 1362.

Si Photianis credimus, Patres Ephesini ipsa verba symboli Nicaeni ita consecrassent et immutabiliter fixissent, ut Ecclesiae ipsi ius abrogassent vel easdem veritates explicatius in symbolo proponendi, vel veritates alias quantumvis revelatas inserendi eidem fidei professioni. Examinemus rem hanc incredibilem primum theologice, deinde historice.

1°. Si theologice et in se res spectetur, a) quoad determinationem symboli seu solemnis formulae qua fides catholica exprimatur, aliqua sunt iuris divini incommutabilis, alia subiacent dispositioni Ecclesiae. Iuris divini est, ut symbolo fidei credendae nihil inseratur, quod sit contra vel praeter fidem revelatam. Ecclesia veritates fidei non ipsa facit, sed eas a Deo revelatas infallibiliter custodit, explicat, in suo vero sensu contra multiplices errorum formas definit, et ut revelatas fidelibus proponit; unde si symbolo, quod proponatur tamquam complexus aliquis veritatum revelatarum et fide divina profitendarum, insererentur credendae non solum propositiones contra fidem adeoque haereticae, sed etiam praeter fidem h. e. quae in revelatione non continentur, hoc ipso fides violaretur.

b) In ipso illo munere custodiae, explicationis et strictioris definitionis veritatum fidei continetur ius et pro rei necessitate ac opportunitate officium Ecclesiae condendi symbola fidei; h. e. determinandi, quaenam ex veritatibus revelatis et qua verborum forma in oppositione directa adversus errores ingruentes comprehendendae et explicite profitendae sint in huiusmodi tesseris professionis catholicae. Hoc ius et officium est intestinum divino et per assistentiam Spiritus veritatis infallibili magisterio. Non ergo minus Ecclesiae competit posteriori quam priori aetate, idque ex ipsa rei de qua agitur natura; non ex dispositione aliqua aut lege mutabili, sed ex divina essentiali proprietate ac nativa constitutione ipsius Ecclesiae. Repugnat ergo naturae ac indoli magisterii divinitus instituti, ut decreto, quo vetitum est « aliam fidem proferre », Ecclesia sibi ipsi ius abrogaverit veritates revelatas, etiam quae hactenus in symbolo explicite non continerentur, pro rerum et oppositorum errorum indole aut symbolo distincto proponendi fidelibus aut inserendi in formula praeexistente. Decretum itaque prohibens « aliam fidem proferre », necessario intelligendum est vel ut decretum fidei proscribens symbola aliena a professione catholica, vel ita ut ius determinandi formulam solemnis professionis fidei declaretur non singulis, sed ipsi dumtaxat universali et supremo in Ecclesia magisterio competere.

Utrumque hoc ius violatum erat a Theodoro, in cuius damnatione decretum hoc editum est; illud enim symbolum et contrarium erat fidei divinae, et hoc ipso etiam citra et contra auctoritatem Ecclesiae tum primo conditum tum deinceps a presbyteris Nestorianis oblatum iis, qui ab haeresi Quartodecimanorum converti volebant. Prius illud, ut proscriberentur scilicet symbola haeretica, erat certe in directa intentione Concilii; ad symbolum enim Nestoriana haeresi infectum immediate respiciebat condemnatio, et proinde cautio ac poenarum comminatio pertinebat ad symbola isti gemina, quae essent contrarie praeter fidem Nicaenam. Quod vero apostata Theophanes Prokopowicz hanc Catholicorum interpretationem ridiculam esse dicit, profecto ipsum ridendum est. Ait enim, contraria fidei inserere symbolo, non potuisse prohiberi a Concilio, quia id iam antea et ex sese erat illicitum; et quia Ecclesia pro Catholicis statuit suos canones, haereticis vero non magis quam Mohametanis leges ferre potest. Haec si sensit Theophanes, oportuit ei « ridiculos » videri omnes canones fidei; in iis enim semper non minus haereses et haeretici qui sunt vel fuerunt, condemnantur, quam anathematis ac poenarum intentatione in futurum praecaventur: « si quis dixerit (hanc illamve haeresim), anathema sit ». Quod deinde addit Theophanes, Episcopis et Clericis corrumpentibus symbolum intentari tantummodo poenam depositionis adeoque eos manere membra Ecclesiae¹, potuisset legere iisdem verbis ibi in uno contextu eandem depositionem statutam sectatoribus haeresis Nestorianae. Imo in ipsa sententia contra haeresiarcham Nestorium s. synodus expressit solum remotionem ab Episcopatu et a toto collegio sacerdotali (ἀλλότριον εἶναι τοῦ τε ἐπισκοπικοῦ ἀξιώματος καὶ παντὸς συλλόγου ἱερατικοῦ); et in sententiae denuntiatione ad Clerum et populum CP. simpliciter aiunt Patres Concilii: « amotus est a sacerdotio Nestorius » (πέπαυται τῆς ἱερωσύνης) Mansi ib. p. 1295. 1303. Nimirum pro indole talis causae in sententia depositionis continebatur etiam expulsio a communione fidelium, ut aliis exemplis pluribus facile ostendi posset, et Ephesi a legatis s. Sedis praesertim ab Arcadio Episcopo in sua « interpretatione depositionis » disserte declaratum est (Mansi ib. p. 1298).

Maneat itaque quod diximus, Patres Ephesinos primo loco intendisse praecavere corruptionem symboli Nicaeni. In hoc tamen ipso velut medium ad finem includebatur alterum, quod indicavimus. Prohibita nempe est singulis sive Episcopis sive aliis Clericis vel laicis conscriptio symbolorum pro usu publico, quatenus haec res spectabat ad integritatem fidei a periculo perversionis tuendam. Hinc secluso tali periculo Concilium sine ulla animadversione ratum habuit symbolum, quod velut Nicaenum ad suam orthodoxiam attestandam Charisius pro se obtulit, licet verbis non plene responderet sive Nicaenae sive Constantinopolitanae formulae² (Hard. T. I. p. 1515).

2°. Quae diximus, non minus evidentia sunt ex historia symbolorum.

a) Iure doctoratus authentici insito Ecclesiae synodus ipsa Nicaena symbolum fidei catholicae constituit in directa oppositione contra haeresim Arianam. Sicut Photiani contendunt fixam esse symboli formam, ut ne Ecclesiae quidem fas sit verbis aliis fidem veram profiteri; ita Ariani ex pari sophismate conquerebantur, quod PP. Nicaeni formulis aliis quam in sacra Scriptura consignatis fidem definivissent³. SS. Patres vero constanter hoc ius et officium Ecclesiae asseruerunt, ut fidem revelatam tesseris directe oppositis adversus errores exorientes declaret et definiat. Vide Athanas. de decret. Nicaen. n. 18-21. 32.

In Concilio II. plura inserta sunt symbolo Nicaeno nominatim de Spiritu Sancto adversus Pneumatomachos (supra p. 508). Num ideo quisquam dicet, Patres Constantinopolitanos contra ius et fas « aliam fidem » edidisse? Immo semper dictum est, fidem Nicaenam a synodo II. explicatam et strictius adversus novos errores definitam fuisse, et symbolum ita auctum habitum ab universa Ecclesia in eodem gradu infallibilis auctoritatis, qua ipsum Nicaenum sancitum erat.

Hic autem advertatur, symbolum quod PP. Ephesini retinendum esse sanciverunt et cui opposuerunt symbola alia proscripta, non esse Constantinopolitanum sed omnino Nicaenum: « nemini licere aliam fidem proferre praeter definitam a ss. Patribus, qui in Nicaea cum Spiritu S. congregati sunt ». Hinc si symbolum, de quo Ephesi sermo erat, non solum tamquam norma positiva rectae fidei iterum inculcatum fuisset, ut nos dicimus; sed materialiter spectatum tamquam unica legitima formula fuisset sancitum, ut Macarius aliique Photiani persuadere conantur; in hac inquam hypothesi ex decreto Ephesino iam formula sola legitime usurpanda foret Nicaena, Constantinopolitana autem saltem ab usu publico fuisset exclusa et proscripta; nec proinde in symbolo aliud e. g. de Spiritu Sancto profiteri liceret nisi hoc unum: « credimus in Spiritum Sanctum », ut est in Nicaeno. Atqui haec et per sese et ex historia symbolorum prorsus absurda sunt. Absurda ergo est hypothesis Photianorum de sensu decreti Ephesini.

In Conciliis subsequentibus IV. V. VI. VII. recitatis non modo symbolis Nicaeno et Constantinopolitano sed aliis etiam Conciliorum omnium antecedentium sanctionibus adversus novos errores Nestorianorum, Eutychianorum, Monotheletarum, Iconoclastarum, et adoptatis epistolis Cyrilli, Leonis, Agathonis etc., tum demum in relatione ad has omnes praecedentes definitiones fidei verbis fere iisdem, quibus Ephesini Patres usi erant, subiungitur: « definivit sancta et universalis synodus (Chalcedonensis, Constantinopolitana II. III.), aliam fidem nemini licere proferre aut conscribere aut componere aut sentire aut alios docere. Eos autem qui ausi fuerint componere fidem aliam... aut tradere aliud symbolum converti volentibus ad cognitionem veritatis, hos si Episcopi fuerint aut Clerici, Episcopos alienos esse ab episcopatu, Clericos a clericatu, si vero monachi aut laici fuerint, anathematizari eos » Hard. T. II. p. 455.; T. III. p. 202. 1402; T. IV. p. 454. 455. Concilia itaque nomine fidei non solum comprehendunt formulam symboli Nicaeni aut Constantinopolitani sed omnes fidei definitiones. Quare dum definiunt, ut nemo aliam fidem audeat componere vel sentire, non possunt intelligi sensu Photiano, ac si Ecclesiae ipsi ius abrogarent fidem veram aliis verbis concipiendi et declarandi; hoc enim sensu prohiberetur Ecclesia non solum novum symbolum, sed etiam novas definitiones veritatis adversus novos errores edere, quod evidenter absurdum est et implicaret omnia Concilia in manifestam contradictionem, dum singula hoc sensu aliam fidem et conscripsissent et conscribi prohibuissent. Certissime igitur sicut Conciliorum subsequentium ita et Ephesini definitio in omnibus identica, « ut nemo aliam fidem audeat conscribere », nihil omnino pertinet ad prohibendam explicationem fidei sive in symbolo ipso sive extra symbolum, quae fiat ab ipso authentico magisterio Ecclesiae; sed tum ex ipsa natura Ecclesiae et symbolorum scopo tum ex manifestis contextibus Conciliorum in illa definitione, quatenus dogmatica est et immutabilis, primum ac directe proscribuntur doctrinae haereticae; altero deinde loco est coercitio abusus proponendi symbola fidei arbitrio singulorum sive Episcoporum sive aliorum neglectis ac praetermissis formulis solemniter ab Ecclesia sancitis atque in usum universalem adoptatis. Vide in Conc. Florentino Card. Iuliani demonstrationem (Hard. IX. p. 138. sq.).

b) Hoc quo diximus, non autem Photiano sensu decretam esse aut decerni potuisse immutabilitatem symboli, plenissime confirmatur et illustratur ex aliis monumentis.

Eutyches in Conciliabulo Ephesino (latrocinali) sub Dioscoro decretum Concilii III omnino sensu interpretatus est Photiano, permanere se aiebat in professione Nicaena, et sicut demere ita nec addere ei quidquam licere. « Hanc fidem et memorata hic (Ephesi) anterior sancta et universalis synodus confirmavit, cuius praesul fuit Cyrillus... et definitionem protulit, eum qui praeter istam addiderit aliquid aut minuerit (al. adinvenerit, graeca versio: τὸν παρὰ ταύτην προστιθέντα τι ἢ ἐπινοοῦντα) aut docuerit, damnationibus quae tunc scriptae sunt, subiacere ». Eundem sensum in Chalcedonensi Concilio defenderunt Dioscorus et eius Episcopi Aegyptii: « nemo suscipit additionem, nemo diminutionem; quae in Nicaea constituta sunt, teneant ». At reclamarunt Episcopi catholici. « Mentitus est, non est definitio talis, non est regula », aiebat Eusebius Dorylaei. Hoc explicuit Diogenes Cyzici. « Dolose proposuit synodum ss. Patrum; accepit enim additamenta propter perversum intellectum Apollinaris et Valentini et Macedonii et qui eis similes sunt » (Mansi VI. p. 631. sq.). Haec Dioscori appellatio ad decretum Ephesinum structa erat contra epistolam dogmaticam s. Leonis, in qua aiebant propositum esse novum symbolum.

Hinc Concilium ipsum Chalcedonense in sua allocutione ad Marcianum imperatorem declaravit sensum illius decreti Ephesini. Primum indicant Patres querelas adversarii, qui epistolam Leonis accusat « asserens, quod non liceat cuiquam exponere fidem praeter Patres, qui apud Nicaeam concorditer convenerunt »⁴. Respondent vero, professionem Nicaenam ex lege Ecclesiae esse utique habendam « velut principali loco », hancque tradi catechumenis. Porro, aiunt, si haeretici suis innovationibus non turbarent pietatis semitam, « deceret Ecclesiae filios nihil amplius excogitare, quam symbolo constat esse declaratum ». Contra novos autem haereticorum errores, « necesse nobis est commenta quoque eorum devia salutaribus adiectionibus (al. oppositionibus) refutare, non ut novum ad pietatem, quasi fidei desit (al. quod fidei desit), semper aliquid exquirentes, sed ut contra ea quae ab illis innovata sunt, excogitantes quae salubria iudicantur »⁵. Ostendunt deinde explicationes veritatis adversus novos errores insertas esse in ipsum symbolum, Conciliorum definitionibus et ss. Patrum declarationibus vindicatas. Huiusmodi vero explicationes numquam absolute conclusae sunt ita, ut novis haeresibus a magistra Ecclesia non possint novae opponi definitiones ac fidei professiones. « Si quis autem censet, hucusque consistere debere eos qui fidem pro facultate defendere cupiunt, maxime quidem hoc praeceptum haereticis promulgare debebit, illos ab impugnatione removens, non avertens a protectione pastores. Omnis enim lex iniustos a delictis cohibet, non iudices a potestate disiungit⁶. Alias autem doceantur indociles, quia et nunc licet ut ambiguitate quaestionis exorta, Patrum interpretationibus nostram confessionem coaptemus »⁷ (Mansi VII. p. 455 sqq.).

Verbis ipsis quibus in Concilio Florentino et a catholicis theologis lex Ephesina explicatur, iam praeiverat Cyrilli in sede episcopali successor saeculo VI. Eulogius Alexandrinus, verbis inquam ab ipso Photio in sua Bibliotheca nobis conservatis. Calumniam quam Chalcedone Dioscori sectatores inferebant contra epistolam Leonis, eandem Monophysitae postea repetebant contra ipsam synodum Chalcedonensem, « quod definitionem exposuerit (synodus), tale facinus a prima synodo Ephesi habita omnino prohibitum fuisse ». Videbant Monophysitae non minus quam Catholici, Concilium Chalcedonense (sicut postea factum esse ostendimus ab aliis synodis) suas definitiones posuisse, ut explicationes symboli et paris cum symbolo auctoritatis. Hinc Eulogius non respondet adversariorum obiectioni ex Ephesino decreto petitae, quod Photiani dicunt, Patres Chalcedonenses nihil mutasse in symbolo, sed imo denuo eius immutabilitatem decrevisse; verum totam defensionem contra calumniam Monophysitarum constituit in explicando genuino sensu decreti Ephesini, additiones nimirum contrarias fidei Nicaenae fuisse proscriptas, minime vero eidem fidei congruentes, quas et rerum natura et perpetua Ecclesiae traditio ac consuetudo semper licitas esse demonstrat; hoc nisi ita esset, Ephesini Patres et synodum oecumenicam II et seipsos damnassent, quippe qui et ipsi novas symbolo profitendo addiderunt definitiones. « Si secundum istorum delirium synodus (Ephesina) aliam definitionem omnino producere vetuit, haec ante alios contra se ipsam tulit condemnationis sententiam. Nam hoc ipsum decretum condens (de immutabilitate symboli) definit, quod nulla ante ipsam definiverat (h. e. ipsum iam decretum in se involveret contradictionem). Insuper eius definitio est unio secundum hypostasim, quam antiquiores synodi non definiverant. Certe secundum ea, quae isti delirant, condemnat synodum centum quinquaginta ss. Patrum Constantinopoli habitam (oecumenicam II); haec enim Pneumatomachum proscribens, definitioni Nicaenae doctrinam de divinitate Spiritus Sancti congrua additione coaptavit. Si autem Concilia antecedentia propter suas additiones reprehensioni obnoxia non sunt, neque subsequentia in causis similibus dissimiliter poterunt condemnari. Ita stultitia omnia commiscet ac pervertit. Ephesina namque synodus fidem aliam, cuius dogmata sint contraria synodo Nicaenae, omnino exponi vetuit; sincerorum vero in illa (Nicaena synodo) servatorum dogmatum expositionem quae tempus postulet, et ipsamet (synodus) addidit, et rerum magistra natura et Ecclesiae traditio hoc semper adamare dignoscitur »⁸. Eulog. in Photii Bibl. cod. 230. (Migne, T. CIII. p. 1049). His simillima habet s. Maximus adversus Monophysitas calumniatores synodi Chalcedonensis « ob additas definitioni Nicaenae voces » (Migne T. XCI. p. 258. 259).

c) Imo vero diu ante Photiana tempora videmus cum proclamatione definitionum immutabilium in Ephesino et sequentibus Conciliis sancitarum, simul coniungi explicationem symboli Constantinopolitani per additam particulam Filioque. Adeo certum erat ac ratum, huiusmodi coaptationem nostrae confessionis cum interpretationibus Patrum, ut ait Concilium Chalcedonense, non esse additionem aut subtractionem, quae in Conciliis adversus haereticos proscripta est.

« Concilium generale » Angliae Hedefeldense anno 680 celebratum sub Archiepiscopo Theodoro (natione graeco) professionem fidei edidit, in qua praeter alia haec leguntur. « Suscipimus sanctas et universales quinque synodos beatorum et Deo acceptabilium Patrum (enumerantur singulae).... et synodum quae facta est in urbe Roma tempore Martini papae beatissimi:... Suscipimus et glorificamus D. N. Iesum Christum sicut isti glorificaverunt, nihil addentes vel subtrahentes... glorificantes Deum Patrem sine initio, et Filium eius unigenitum ex Patre generatum ante saecula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter, sicut praedicaverunt hi quos memoravimus supra, sancti Apostoli et prophetae et doctores; et nos omnes subscribimus, qui cum Theodoro Archiepiscopo fidem catholicam exposuimus » Mansi XI. p. 176.

Data opera s. Paulinus Aquileiensis in Concilio Foroiuliensi anni 796 declarat sensum decreti Ephesini, nomine scilicet « additionis et diminutionis », quae proscripta sit, nequaquam intelligi insertam etiam in ipsum symbolum ulteriorem explicationem fidei Nicaenae, sed proscribi tantummodo ipsius fidei perversionem. Secundum hanc declarationem Paulini prolixa ibi disputatione probatam, ab eadem synodo non solum adoptatum est symbolum cum particula Filioque, ut iam pridem in regnis Caroli M. in quibus Aquileiensis provincia comprehendebatur, recitari consueverat; sed etiam prolixior ibi adiungitur fidei eiusdem expositio, quae cum professione bis repetita processionis a Patre et Filio iubetur integra memoria retineri. Incredibili impudentia Adamus Zoernikaw (Czernikow), Theophanes Prokopowicz, Macarius Bulgakow audent s. Paulinum hocque eius Concilium truncatis textibus citare, ut demonstrent Patres Foroiulienses ex decreto Ephesino absolute prohibitam declarasse insertionem particulae Filioque in symbolum fidei. Quare operae pretium erit contextum ipsum paulo diligentius inspexisse.

Paulinus cum sua synodo solam tractat quaestionem dogmaticam, quatenus decreto Ephesino absolute proscribatur « alia fidei expositio », atque hoc sensu non explicationem fidei veram prohibitam esse ait, quod postea schismatici in Concilio etiam Florentino et nunc Macarius aliique praefracte contendunt; sed decretum intelligi debere de expositione contraria fidei catholicae. Partem vero disciplinarem, quam post decennium Leo III simul cum parte dogmatica respexit, Paulinus non attingit; sed sicut alii Episcopi et theologi Carolo M. familiares ita etiam Foroiulienses obsecundabant regis desiderio, qui recitationem symboli cum explicatione Filioque perurgebat. Difficultatibus autem Romanorum, quae disciplinares erant et non dogmaticae, Foroiulienses sicut generatim familiares Caroli respondebant solum ex parte dogmatica, in qua revera omnes Catholici consentiebant, per se nempe et absolute nec Ephesino nec ullo alio decreto insertionem veritatis fidei esse aut posse esse vetitam. Unde eorum declarationes non valent quidem contra usum disciplinarem Ecclesiae Romanae tum temporis contrarium, ut postea Leo Pontifex explicuit; at continent egregiam expositionem decreti Ephesini contra posteriores absurdas interpretationes Photianorum.

Primum Paulinus indicat oppositionem adversariorum, qui appellantes ad decretum Ephesinum dixerint non licere aliam fidem h. e. aliud symbolum componere, atque idcirco non esse admittendam insertionem particulae Filioque. Respondet vero, aliam fidem intelligi fidem contrariam veritati, cuiusmodi erat Nestorii et Eutychetis, non autem explicationem veritatis. Hoc probat ex insertionibus factis in symbolo a PP. Constantinopolitani Concilii. Unde infert, eodem iure a posterioribus additam esse explicitam professionem processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio.

« De mysterio sanctae et mirabilis Trinitatis planiore me repromisisse profiteor sermone dicturum... Propter varios videlicet haereticorum errores, diversasque quorumdam simplicium suspiciones, non alteram componere vel docere fidem consentio, sed eam quam a ss. Patribus traditam omnia sinceriter saecula susceperunt. Scio namque quibusdam in synodalibus foliis (Ephesinis et Chalcedonensibus) esse sancitum, ad refellendas siquidem novas et multiplices haereses, praesertim propter fraudulentam fictamque Nestorii vel Eutychis falsidicorum pestilentiumque virorum non fidem dicam sed potius perfidiam ⁹, non licere cuiquam alterius fidei symbolum docere vel componere. Sed absit a nobis proculque sit ab omni corde fideli alterum vel aliter quam illi instituerunt, symbolum vel fidem componere vel docere; sed iuxta eorum sensum ea fortasse, quae propter brevitatis compendium minus quam decet a simplicibus intelliguntur, exponendum decrevimus tradere, ac memoria mandavimus eam (fidei expositionem) ipsumque textum symboli retinere, quatenus iuxta Apostolum idoneus sit homo Dei, ad omne opus bonum paratus.... Enimvero non est in argumento fidei addere vel minuere ea, quae a ss. PP. bene salubriterque sunt promulgata ¹⁰, secundum eorum sensum recte sentire, et exponendum eorum subtile supplere ingenium; sed addere vel minuere est subdole contra sacrosanctum eorum sensum, aliter quam illi, callida tergiversatione sentire, et confuso stilo perversum dogma componere, ac per hoc impio ore potius iactanter garrire quam docere praesumere ».

Hactenus dixit, quid non sit et quid sit aliam fidem componere vel docere. Sequitur probatio ex comparatione symboli Constantinopolitani, quod licet per explicationes auctum non tamen habet fidem aliam quam Nicaenum, cuius fidem ipsi PP. Constantinopolitani ubique voluerunt inviolatam perenniter permanere. « Plurimorum etenim catholicorum virorum, Ecclesiarumque Dei cultorum sacrae fidei compositum venerabile legimus opus (symbolum), aliis quidem verbis dissimilique calamo resonante, sed eundem sensum eundemque ingenii intellectum concorditer inviolatae fidei uno assertionis redolere probantur documento. Nam si recenseatur Nicaeni symboli series veneranda, nihil aliud de Spiritu S. in ea, nisi hoc modo reperiri poterit promulgatum: quid ipsi huic insertioni tum in formula symboli, ut eam Paulinus tradidit memoria retinendam, tum in ampliori expositione fidei? Facile apostata Theophanes se expedit, praefracte suis affirmans: haec omnia esse spuria, et a Latinis interpolata! Quo argumento, qua editione, quo codice adiutus tam incredibilia asserit? Nullum habet codicem, nullam editionem, nullum testem; sed argumentum hoc unum et solum: quia Paulinus paulo ante dixerat, non licere symbolum alterius fidei componere. Sed nonne simul longa disputatione demonstraverat, symbolum alterius fidei esse dumtaxat illud, quod contineat perversum dogma? Evidentia quidem haec sunt in contextu Paulini, sed Photianis studiose occultanda.

Macarius l. c., ut dixi, magistrum Theophanem longe superat. Praecisis tricis molestis levi manu totum negotium componit. Cum non textum latinum Paulini proferat, sed suam adornet versionem, truncando et mutando transvertit omnia in sensum contrarium, qua in re iam alibi Macarium mirati sumus artificem insignem. Quisque videt substantiam totius sententiae Paulini reperiri in illa periodo, ubi explicat, quid non sit et quid sit additio vel diminutio, quae prohibita est ab Ephesino ceterisque Conciliis. « Enimvero non est in argumento fidei addere vel minuere ea, quae a ss. PP. sunt promulgata, secundum eorum sensum recte sentire, et exponendum eorum subtile supplere ingenium (exponere explicite quae ipsi subtili suo ingenio intelligebant implicita); sed addere vel minuere est subdole.... perversum dogma componere ». Iam Macarius non per paraphrasim, ut quandoque fit ab impostoribus, sed omnino ut versionem verbalem totum istum locum ita reddit: « car ajouter ou retrancher quoi que ce soit à ce que les ss. Pères ont légué pieusement (intellige in symbolo, ut apud Macarium immediate ante legitur), est un act incompatible avec la foi ». Habes Paulinum Macarianum! Primum nempe incisum « enimvero non est in argumento fidei addere vel minuere ea, quae a ss. PP. sunt promulgata », ex contextu avulsum suo modo vertit, reliquis omnibus eiusdem periodi ingeniose suppressis. Hisce artibus probata est thesis Macarii: « ainsi dans le Concile d'Italie (sic) Paulin patriarche d'Aquilée rejeta positivement cette addition » (Filioque), et sane absurda quaelibet alia non minus expedite probari possent.

et in Sanctum, inquiunt, Spiritum (credimus) ». Ostendit deinde, ipsa connumeratione cum Patre et Filio in Nicaeno satis doceri Spiritum Sanctum esse Deum, « quemadmodum postea (docebatur) a sanctis Patribus centum quinquaginta (Concilii II), qui contestati sunt symboli fidem Nicaeni Concilii inviolatam perenniter permanere. Suppleverunt tamen, quasi exponendo eorum sensum; et in Spiritum Sanctum profitentur se credere, Dominum et vivificatorem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum. Haec enim et cetera quae sequuntur, in Nicaeni symboli sacro dogmate non habentur ». Nunc ex praemissis infert Paulinus illud, cuius defensionem maxime spectabat, recte nimirum iam pridem in multis Ecclesiis particularibus fuisse insertam explicitam declarationem processionis a Patre Filioque, contra haereticos, qui dixerint Spiritum procedere ex solo Patre. De hoc dogmate Carolus M. ipse, cui Paulinus acta suae synodi transmisit ac veluti dicavit, nec minus Episcopi et theologi in eius regnis admodum sollicitos se ostenderunt, et quandoque haeresim contrariam, quae a Photio demum confirmata est, adscribebant etiam orthodoxis orientalibus, qui Spiritum profitebantur procedere a Patre per Filium, quae omnia constat luculenter ex libris Carolinis (l. III. c. 3. et 8), ex libro Alcuini de Processione Spiritus Sancti, ex epistola Hadriani I. ad Carolum, ex iis quae paulo post acta sunt in Concilio Aquisgranensi et Romae a legatis Caroli coram Pontifice Leone III. Alioquin iam inde a Concilio Gentiliaco anni 767, in quo legati Constantini Copronymi iconoclastae de hoc dogmate quaestiones excitaverant, Graecorum fides quoad hunc articulum in regnis Francorum saltem suspecta habebatur.

Progreditur itaque Paulinus ad hoc pro suo scopo caput praecipuum. « Sed et postmodum propter eos videlicet haereticos, qui susurrant (nulla nimirum ante Photium clara prostabant testimonia pro existentia huius haereseos), Spiritum Sanctum solius esse Patris et a solo procedere Patre, additum est: qui ex Patre Filioque procedit. Et tamen non sunt hi sancti Patres culpandi, quasi addidissent aliquid vel minuissent de fide trecentorum decem et octo Patrum, quia non contra eorum sensum diversa senserunt, sed inculpatum eorum intellectum sanis moribus (i. e. modis) supplere studuerunt ».

Haec non est nisi legitima illatio ex principiis, quae Paulinus ad hoc ipsum demonstrandum praestruxerat, supponens nimirum veritatem ipsius dogmatis symbolo inserti, de qua consensu universali constabant. Nihilominus ad complendam demonstrationem pro insertione legitime facta, quamdiu nempe dogmatice tantum non vero ex legibus disciplinaribus quaestio spectatur, subdit Paulinus prolixam probationem ipsius veritatis revelatae, quam depromit ex consubstantialitate Patris et Filii, qua unum sunt spiratione non minus quam natura et operatione; ex symbolica insufflatione Filii in Apostolos Io. XX. 22; ex una communi missione Spiritus Sancti a Patre et Filio; ex eo quod sicut Patris ita Filii Spiritus in Scripturis praedicatur; ex eo quod nominata in Scripturis processione a Patre necessario intelligitur eadem processio a Filio, sicut baptismus in nomine Iesu propter consubstantialitatem personarum intelligitur baptismus in nomine trium personarum. Unde concludit hanc orationis partem, exclamans: « quam catholice et ss. Patres in hac fidei stabilitate (de Patre et Filio consubstantiali) solidati, a Patre Sanctum Spiritum procedere sunt professi! quam gloriose et illi, qui eum a Patre Filioque procedere confitentur! » (Mansi XIII. p. 833. sqq.). Adversus Photianos ipsos his Paulini demonstrationibus simillima disputavit Ratramnus l. II. c. 2.

3°. Posset quispiam fortasse dicere, hac in re Photianos quoad rei summam non dissentire; neque enim negant posse a synodo oecumenica veritates fidei inseri symbolo. Verum qui hoc generatim assereret, monstraret se Graecorum disputationes nominatim in primis congregationibus Concilii Florentini (Ferrariae) non habere perspectas. Illi enim omnino contendebant, hunc esse sensum hancque vim decreti Ephesini, ut ipsi Ecclesiae universali sive congregatae in synodo sive extra illam abrogata sit facultas non minus in symbolo quam in Scriptura sacra quidquam addendi aut mutandi per modum etiam explicationis ac sensu quantumvis vero et in divina revelatione comprehenso. Hac ratione in congregationibus tertia, quinta, septima, octava, nona, duodecima Marcus Ephesius et Bessarion Nicaenus ceterorum nomine ac consensu disputabant (Mansi T. XXXI. p. 519. 534. 583. 584. 603. 607. 610. 615. 626. 678. 679). « Statutum fuit a Patribus (Ephesinis), nulli deinceps patere licentiam immutandi quovis modo symbolum Nicaenum, quod idem est ac dicere Constantinopolitanum.... Eam porro licentiam quae usque ad ea tempora patuerat, sibi ipsis praecludunt et reliquis omnibus » (ταύτην τὴν ἄδειαν καὶ ἑαυτῶν ἀφαιροῦνται καὶ πάντων τῶν ἄλλων). Idque, subdit, facto ipso Concilium demonstrasse; huius enim prohibitionis causa vocem θεοτόκος licet pernecessariam symbolo non addidisse. Ita Marcus l. c. p. 534. Eadem repetiit Bessarion verbis etiam expressioribus. « Nosse volumus Reverentiam vestram, a nobis facultatem hanc negari universae Ecclesiae et synodo etiam oecumenicae.... negamus autem non ipsi a nobis; sed arbitramur hoc Patrum decretis negatum » ¹¹. Ibid. p. 610. 626. Quodsi nunc Macarius et ante istum Theophanes Prokopowicz ex ipsa rei evidentia et argumentis catholicorum constricti fateri coguntur, oecumenico Concilio etiam post decretum Ephesinum fore potestatem dogmata revelata inserendi symbolo, hac sua concessione in primis desciscunt a doctrina suorum praecessorum in schismate, ut ex dictis constat; tum haec confessio velut aliud agendo ab his auctoribus hinc inde iniecta repugnat toti reliquae eorum disputandi rationi, quae eadem est iisdemque nixa argumentis ac penes vetustiores illos suos doctores; postremo hac sententia admissa etiam fateantur oportet, Ecclesiam occidentalem ex suis principiis catholicis de valore consensus Ecclesiae et de auctoritate suprema, universali et infallibili Romani Pontificis in definitionibus fidei et morum, iure optimo dogma de processione Spiritus Sancti a Patre Filioque in ipso symbolo profiteri. Scio haereticos Photianos hanc auctoritatem tum consensus Ecclesiae catholicae tum capitis Ecclesiae negare; at si res ita habet, iam de sola auctoritate Ecclesiae catholicae eiusque capitis in definitionibus fidei generatim disputatio esse poterit, nulla autem lis de iure, quo professio processionis a Filio sit adiecta symbolo. Ius enim definiendi fidei dogmata, et ius definitiones ipsi symbolo inserendi unum idemque esse ipsimet Photiani fateantur necesse est, si sincera est illa Macarii et Theophanis, quam dixi, sententia; quando ergo constiterit de illo priori iure definiendi dogmata, constabit etiam ipsis Photianis de iure dogmata eadem inserendi symbolo. Perspexerunt hunc rerum nexum Graeci in Concilio Florentino, ac propterea viderunt ad demonstrandam illegitimam insertionem articuli quantumvis veri ac definiti, sibi necessariam esse absurdam illam contentionem, toti Ecclesiae cui ius certe est definiendi dogmata, non tamen fas esse mutandi vel unam vocem in symbolo semel sancito ac prorsus incommutabili.

4°. Quaestio dogmatica de insertione dogmatis in textum symboli, quam inepte excitarunt Photiani et de qua hactenus diximus, omnino distinguenda est, et mirum quantum diversa a quaestione disciplinari, licet haec quoque intime nexa sit cum custodia depositi, quibus in rerum adiunctis, qua auctoritate veritatum fidei, de quibus certo constet, insertio in formulam symboli tolerari, permitti, approbari, iuberi possit vel quandoque etiam debeat.

Hac in re magnum est discrimen inter particulares formulas fidei, quae pro specialibus adiunctis quarumdam regionum et Ecclesiarum aliquando ab Episcopis vel singulis vel unius aut plurium provinciarum praescribebantur, et inter solemnia symbola quae ab universa Ecclesia sancita in usum communem velut tesserae fidei recepta sunt. In haec posteriora, de quibus maxime nunc agimus, tum ob specialem venerationem quae antiquitati christianae debetur et semper habita est, tum ob universalitatem quod sunt tesserae totius Ecclesiae, tum ob auctoritatem supremam qua sancita sunt, commutationes per insertionem veritatum fidei quae prius in eis explicite non continebantur, induci legitime non possunt nisi eadem suprema auctoritate cui subsit Ecclesia universa, auctoritate scilicet Romani Pontificis vel oecumenici Concilii saltem annuentis et usum invalescentem iam ratum habentis (cf. S. Th. I. q. 36. a. 2. ad 2). Attamen huius iuris transgressio per se, nisi forte ipsa negaretur ecclesiastica auctoritas, non erit error dogmaticus (ut somniarunt schismatici), sed violatio disciplinae, eaque magis aut minus gravis, prout vel ius tantum implicitum in generali disciplina hierarchica vel lex expressa obstiterit. Imo suprema auctoritate Romani Pontificis licet nec approbante nec expresse permittente attamen scienter ac tacite connivente potuit evadere, et in pluribus Ecclesiis a VI ad IX saeculum videtur evasisse consuetudo insertionis quadamtenus legitima.

Quanta vero cautione in ipsa, de qua agitur, additione particulae Filioque in symbolo Constantinopolitano processum sit, historia demonstrat. Primum saeculo VI explicita illa professio inserta est in Hispania et in Gallia Narbonensi (supra p. 467); inde propagata in regnum Francorum, in Germaniam, Illyricum etc. At Pontifices Romani fidem quidem hanc constanter docebant; additionem vero in ipso symbolo Constantinopolitano licet non disserte improbarent, neque tamen admittebant in Ecclesia Romana. Habito anno 809 Aquisgrani Concilio occasione turbarum, quae contra professionem processionis ex Filio insertam in symbolum excitatae erant a monacho Hierosolymitano (supra p. 524. nota), Carolus M. ad impetrandam sanctionem additionis legatos misit ad Pontificem Leonem III. At vero Leo hunc articulum in ipsa professione fidei eadem occasione missa « ad omnes Ecclesias orientales », et coram legatis Caroli utique asseruit et confirmavit ¹²; sed additionem in solemni et antiquitus sancito symbolo noluit approbare ¹³, imo suasit ut consuetudo inducta penes Francos paulatim corrigeretur, quantum fieri posset absque dispendio verae doctrinae ¹⁴. Postquam autem additio huius explicationis in symbolo per totum occidentem fere iam universalis evaserat, simulque inde a Photio post medium saeculum IX contradictio schismaticorum contra ipsum dogma necessitatem vel certe opportunitatem illius explicitae professionis adduxerat, Pontifices Romani facto ipso eam ratam habuerunt et in Romana atque in universa Ecclesia latina adoptarunt ac suprema auctoritate sanciverunt. Quod quia non solemni aliquo decreto sed usu ipso factum est, de tempore quo primum usus coeperit esse universalis, non liquido constat variantibus eruditorum sententiis inter medium saeculum IX. et saec. XI. a Nicolao I. ad Benedictum VIII. Vide Lequien Damasc. I. n. 28. (qui ultra adhuc ad aliquem Benedicti VIII. successorem usque ad Leonem IX. ex rationibus non valde probabilibus moram protrahit); de Rubeis ad vitam Georgii Cyprii dissert. dogm. II. c. 4. n. 5. p. 190. sqq.; c. 5; Em. Hergenroether in suo Photio T. I. p. 705. sqq.