Tractatus de Deo Trino secundum personas

« Sententia catholica Patrum graecorum consentientium cum Patribus latinis clarissime elucet ex comparatione, quam instituunt relationis Spiritus Sancti ad Filium cum relatione Filii ad Patrem; namque 1° Filium solum ex solo Patre et proxime ex Patre, Spiritum Sanctum vero non ex solo Patre sed interposito Filio ac per Filium originem habere docent; 2° omnibus iisdem nominibus et locutionibus quibus relatio originis Filii ad Patrem exprimitur, describunt etiam relationem Spiritus Sancti ad Filium, excepta fere sola appellatione Filii, geniti, et generationis ».

I. Velut character distinguens personae Filii a Patribus traditur, quod ipse solus est ex solo, h. e. ab una persona Patris procedens. Unde Spiritus Sancti personalem characterem hoc ipso aiunt distingui a proprietate Filii, quod Spiritus non iam ex solo Patre sed ex Patre per Filium procedit. S. Basilius ubi data opera notiones distinguentes personarum declarat, incipiens a persona tertia ita loquitur. « Quoniam Spiritus Sanctus..... a Filio quidem pendet ¹, quocum indivulse simul concipitur, a Patre vero ut a causa pendens esse (subsistere) habet, unde et procedit; hic est notionalis character eius proprietatis hypostaticae, quod post Filium (cf. supra th. XXXIII.) et cum ipso manifestatur, et ex Patre subsistentiam habet. Filius autem, qui ex Patre procedentem Spiritum per se ipsum et secum ipso manifestat, solus unigenite ex ingenita luce effulgens ² nullam in proprietate notionum communitatem habet cum Patre aut cum Spiritu Sancto. Qui vero est super omnia Deus (Pater, vide supra p. 154), praecipuam quandam notam habet suae hypostaseos, quod esse Patrem et a nulla causa subsistere solus habet » Basil. ep. 38. al. 43. n. 4.

Commentarium ad hanc Basilii doctrinam habemus ab eius fratre Gregorio Nysseno tum l. I. cont. Eunom. tum ep. ad Ablab. locis descriptis supra p. 431. Docet ibi Gregorius disserte, distinctionem inter personas divinas nominatimque inter Filium et Spiritum Sanctum nullam esse nisi ratione principii, quod una originem habet ab altera; pendere itaque Spiritum Sanctum a Filio eo sensu, quo Filius esse habet a Patre. Tum differentia inter processionem Filii et Spiritus Sancti a Patre docetur esse ea, quod persona secunda Filius est ex prima persona proxime (προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου), h. e. nulla alia persona interposita, et ideo Filius est unigenitus, i. e. genitus ex unica persona prima; contra Spiritus Sanctus persona tertia et ipse quidem est ex prima persona sed non proxime h. e. non ex sola prima persona, verum per secundam ex prima seu, ut ait Nyssenus, interposita persona secunda, quod dixerat Basilius manifestatione Spiritus Sancti « post Filium ». Alio loco per comparationem hoc idem declaravit Nyssenus. Trinitatem, ait, esse « velut unam flammam in tribus lampadibus distinctam, verum ita, ut primam flammam supponamus esse causam luminis tertii, ex communicatione per lumen medium accendendo extremum ³ (Patrem scilicet esse principium personae tertiae, eo quod per secundam personam Filium communicat naturam eandem personae tertiae Spiritui Sancto) Nyss. orat. de Spir. S. n. 6. edit. Card. Mai (VV. PP. Nova Bibl. T. IV. Migne T. XLV. p. 1307).

Hinc fit, aiunt tum Gregorius tum Basilius, ut a) solus Filius sit ex unica persona (τὸ μονογενὲς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένει = μόνος μονογενῶς ἐκλάμψας); Spiritus enim iam non ex una sed ex duabus est personis. Unde b) ut Nyssenus loquitur, persona tertia est etiam ex prima sed ex prima per secundam mediam (ἐκ τοῦ πρώτου διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας ὡς ἀπεργασθείσας τὸ πνεῦμα τῆς οὐσιώδους πρὸς τὸν πατέρα σχέσεως — ἅπτεται τοῦ τρίτου φωτὸς εἶναι τὴν πρώτην φλόγα, ἐκ διαδοχῆς διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν). Hoc idem dixerat Athanasius: « Spiritus ex Patre procedere dicitur, quia effulget ex Verbo, quod ex Patre esse in confesso est »; et Basilius: « Spiritus indivulse cum Filio concipitur, et Filius Spiritum ex Patre procedentem per se ipsum et secum ipso manifestat solus unigenite effulgens ».

Mihi certe hac Athanasii, Basilii, Gregorii comparatione inter relationem Filii ad solum Patrem ut ad principium, et inter relationem seu, ut loquuntur, pendentiam Spiritus Sancti non ex solo Patre sed ex Patre per Filium et interposito Filio (τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας) videtur non minus clare et ex parte etiam distinctius proponi Pater et Filius ut unum principium Spiritus Sancti, quam dum ab Epiphanio, Cyrillo aliisque Patribus et ab ipsis Basilio et Gregorio (supra p. 477. sqq.) simpliciter docetur, Spiritum Sanctum procedere ex Patre et Filio, habere esse ex Filio sicut ex Patre.

Solum remanet declarandum, quid sit et quo sensu intelligi debeat illa interpositio (μεσιτεία) Filii inter Patrem et Spiritum Sanctum, ac processio velut mediata ex Patre. Si processio ex Patre diceretur mediata eo sensu, quod ex Patre sit Filius et ex solo Filio deinde Spiritus Sanctus, hic sane esset error gravissimus subvertens totam oeconomiam SS. Trinitatis, et coincidens tandem cum haeresi Pneumatomachorum, qui hoc modo asserebant processionem Spiritus Sancti ex solo Filio, hocque ipso unitatem naturae trium personarum partim disserte negabant, partim positis iis principiis consequenter defendere amplius non poterant. Patres itaque, qui hanc ipsam haeresim directe oppugnantes ad declarandam unitatem naturae illum ordinem inter personas tam sollicite defenderunt, sane absurde eo sensu intelligerentur.

Neque vero sensus genuinus in illis locutionibus est obscurus. Sicut natura ita operatio omnis ad extra una est indistincta et communis tribus personis; nihilominus tamen Pater appellatur causa primordialis, Filius operans, Spiritus Sanctus perficiens; Pater dicitur per Filium in Spiritu Sancto operari. Quae omnes locutiones indistinctam unitatem operationis supponunt et solam distinctionem inter personas enuntiant, quod natura et proinde potentia atque operatio in Patre est non communicata, in Filio communicata a Patre, in Spiritu Sancto communicata ab utroque. Sic ergo etiam spiratio ad intra una est communis Patri et Filio, sed a Patre communicata Filio. Unde sicut tres personae non creant quatenus distinctae sunt, sed quatenus sunt unus Deus et ideo unus creator, adeoque non sine errore Gnostico vel Ariano dici posset Deus Pater mediatus solum creator per Filium; ita etiam Pater et Filius non quatenus distincti sunt, sed quatenus natura sub formali ratione virtutis spiratricis seu dilectionis fecundae unum sunt, spirant Spiritum Sanctum, et ideo sunt unus spirator; nec proinde minus immediate Pater quam Filius est principium Spiritus Sancti.

At si non spiratio ipsa una communis, sed distinctio et ordo personarum attendatur, quarum est spiratio, Pater non spirat Spiritum Sanctum nisi supposita generatione Filii. Est enim Spiritus Sanctus fixo ontologico ordine tertia non autem simul cum Filio secunda persona, et ideo Filius aeternaliter generatus praeintelligitur aeternae processioni Spiritus Sancti. Quoniam igitur ordine originis prius intelligitur generatio Filii ex solo Patre, attento hoc ordine recte potest dici Filius « proxime ex primo »; et quoniam Pater non spirat Spiritum Sanctum nisi supposita communicatione vis spiratricis in secundam personam genitam, ideo rursum ratione huius ordinis personarum recte potest dici Spiritus Sanctus procedere « per illum, qui est proxime ex primo » (διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου). (Vide modum concipiendi supra th. XXVI. n. I; XXVII; XXIX. n. II.) ⁴.

Hinc intelligitur, quomodo ll. cc. Filius dicatur medius inter Patrem et Spiritum Sanctum, alibi vero a Patribus frequenter Spiritus Sanctus praedicetur medius inter Patrem et Filium (Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐν μέσῳ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ s. Epiphan. Ancor. n. 8). Videlicet si spectetur ordo personarum, Filius persona secunda est medius inter primam ex qua generatur, et tertiam quae nonnisi supposito Filio et ex Patre per Filium procedit; sicque PP. aiunt, « non Verbum per Spiritum sed Spiritum per Verbum Patri coniungi, quia a Filio accipit » Athanas. contr. Arian. or. III. n. 24. Si vero consideratur una spiratio communis Patri et Filio, seu una Patris ad Filium, Filii ad Patrem dilectio, cuius terminus immanens productus est Spiritus Sanctus; amor subsistens ac Spiritus Sanctus potest dici et a Patribus dicitur medius inter Patrem et Filium, eodemque sensu dicitur ab Augustino et aliis PP. « unitas amborum » (supra p. 366. 367. 455), a s. Bernardo. « osculum commune » Patris et Filii, imperturbabilis pax, gluten firmum » (supra p. 364), et « quod ab utroque procedat, indissolubile vinculum Trinitatis » s. Bernard. in Pentec. serm. 3. n. 2.

II. In Scriptura et Patribus multiplicia sunt nomina Filii Dei relativa ad Patrem, quibus directe quidem significatur eius origo a Patre et adsignificatur modus originis per generationem; sic dicitur Verbum, Sapientia, figura (χαρακτήρ), imago, virtus, splendor Patris. Sunt nomina alia, quibus directe et expresse significatur modus processionis per generationem, ut ipsa nomina Filius, unigenitus, generatio. Iam vero priora illa omnia transferuntur a Patribus nominatim graecis ad significandam relationem Spiritus Sancti ad Filium, ubi manifestum est et a Patribus ipsis indicatur, retineri solum significationem directam originis seposita significatione modi originis. Quod quia in nominibus altero loco memoratis fieri nequit, ideo manent propria solius secundae personae genitae, et numquam usurpantur ad exprimendam relationem Spiritus Sancti.

a) Docent Patres velut principium generale: « talem ordinem et talem naturam habet Spiritus ad Filium, qualem habet Filius ad Patrem » ⁵ Athanas. ep. I. ad Serap. n. 21.; Basil. cont. Eunom. l. V. T. I. p. 304.

b) Speciatim deinde exceptis, ut dixi, nominibus Filii, geniti, unigeniti quae manent propria secundae personae ex peculiari modo processionis per generationem, reliquas omnes appellationes designantes relationem originis Filii ad Patrem seu Filii processionem ex Patre, iidem Patres graeci assumunt ad exprimendam relationem Spiritus Sancti ad Filium.

Filius est Verbum, mens expressa (ὁ νοῦς) et ratio Patris (supra p. 165. sqq.); pariter Spiritus Sanctus a ss. Basilio et Cyrillo dicitur Verbum Filii, mens Filii (supra p. 410. 430).

Filius est imago Patris, figura (χαρακτήρ) substantiae eius; vicissim Spiritus Sanctus a Gregorio Thaumaturgo, Athanasio, Basilio, Cyrillo dicitur Filii imago, imago naturalis, sigillum naturae Filii, forma Filii ⁶ (supra p. 409. 427. 447. 471).

Filius est splendor Patris, lumen de lumine; Spiritus Sanctus splendor Filii, lumen tertium (p. 427. 473). Item Filius est vultus Patris ut expressio eiusdem; vicissim Spiritus Sanctus dicitur vultus Filii (Cyrill. in Io. p. 787. vide Petav. VIII. c. 7. n. 6. 7). Filius dicitur Sapientia et virtus Patris: Spiritus Sanctus ab Athanasio (ad Serap. I. n. 25.), Cyrillo (dialog. VII. p. 593) appellatur Spiritus Sapientiae et virtutis velut odor ex flore, vivens virtus Filii viventis. Filius tum Sap. VII. 25. tum a PP. (supra p. 289) describitur ut « vapor (ἀτμίς) virtutis Dei et emanatio quaedam claritatis; » pariter a Cyrillo (Thesaur. p. 338) Spiritus Sanctus dicitur procedere « ex essentia Filii velut ex aqua vapor » (ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὥσπερ ἐξ ὕδατος ἀτμίς).

De Filii consubstantialis relatione ad Patrem ut ad suum principium a plurimis Patribus intelligitur illud Christi dictum: Pater maior me est (Io. XIV. 28). « Non dixit melior me est.... sed maior, non aliqua magnitudine aut tempore, sed propter nativitatem ex ipso Patre » Athanas. contr. Arian. or. I. n. 58. Atqui idem Athanasius eodem sensu originis ibid. n. 50 declarat Filium maiorem Spiritu Sancto. Coram Iudaeis, inquit, Christus loquens ut Filius hominis Spiritum Sanctum indicavit maiorem se spectato secundum humanitatem; at « discipulis suam divinitatem maiestatemque ostendens, nec amplius se minorem Spiritu Sancto, sed maiorem et aequalem esse significans ⁷ dedit Spiritum Sanctum, et dixit: accipite Spiritum Sanctum ».

Certe quando haec dicuntur ad exprimendum ordinem Filii ad Patrem, nemo dubitat, quin relatio originis significetur et processio Filii ex Patre; ergo cum Patres graeci eadem omnia transferunt ad describendum ordinem Spiritus Sancti ad Filium, non aliud possunt significare quam processionem ex Filio.

c) Hinc etiam Eunomiani aliique Ariani obiiciebant et Patres ipsi quaerunt, si haec omnia non minus vere dicuntur de relatione Spiritus ad Filium, quam de relatione Filii ad Patrem, cur Spiritus Sanctus non sit Filius Filii? Quae quidem vel ipsa quaestio esset absurda, nisi tum haeretici intellexissent tum Patres ratam ac fixam habuissent doctrinam catholicam eo sensu, quod Filius est principium Spiritus Sancti. Id Patres in sua responsione quoque manifestissimum reddunt; neque enim respondent negando suppositum, quod scilicet Filius sit principium Spiritus Sancti; sed immo inculcant, rationem cur Filius Filii non sit, non utique esse ex defectu processionis, « non quod Spiritus non sit ex Deo per Filium, tamquam Verbum Filii et imago Filii » Basil. supra p. 430.; « non genitus, non nomine Filii appellatus, sed tamen ex eadem essentia Patris ac Filii Spiritus Sanctus » Epiphan. Ancor. n. 7. 8.; « Spiritus Sanctus ex Patre per Filium, non tamen filiationis modo » Damasc. ep. ad Iordan. n. 28 (cf. Athanas. ad Serap. I. n. 25.; Gregor. Naz. or. 31. al. 37. n. 7-9): verum huius rei vel nullam aliam rationem dandam esse aiunt, quam quod in Scriptura et universa revelatione procedens Spiritus non dicitur Filius; vel dant rationem, quia non ab uno sed a duobus procedit, Filius autem duorum ne in humanis quidem datur (ut plerumque disputat Augustinus); vel generatim dicunt, quia praeter generationem extat alius modus processionis, et quia hoc alio non autem modo filiationis procedit Spiritus, ideo non esse nec dici Filium Filii ll. cc.