La evolución homogénea del dogma católico
Francisco Marín-Sola (1873–1932)
First published 1923
Francisco Marín-Sola, O.P.'s La evolución homogénea del dogma católico (Madrid–Valencia, 1923) is a large Spanish Dominican account of how Catholic doctrine can develop without becoming a different faith. Drawing on Aquinas and the wider scholastic tradition, it distinguishes homogeneous doctrinal growth from modernist or merely historical change and analyzes the role of theological inference, ecclesial teaching, and controversies about grace. The work became an important reference point in twentieth-century Thomist discussions of doctrinal development and remains a key primary witness to Spanish neo-scholastic theology. Schola presents Spanish and English texts from its documented source and translation arrangement; the copyrighted Sauras introductory essay is not included.
Introducción
Capitulum I: Las diversas especies y grados de evolución
§ I: La evolución en general
§ II: Los tres grados de evolución doctrinal
§ III: La evolución en los diversos géneros de ciencias
§ IV: La evolución mediante el raciocinio o paso de la esencia a sus propiedades
§ V: La evolución mediante el raciocinio o paso de la causa a sus efectos
Capitulum II: La evolución del dogma y la virtualidad implícita del dato revelado
§ I: El punto de partida de la evolución dogmática
§ II: Origen histórico de la confusión moderna sobre la verdadera virtualidad revelada
§ III: Clasificación de las diversas teorías católicas sobre esta materia
§ IV: La virtualidad físico-conexiva no es verdadera virtualidad revelada ni teológica
§ V: La verdadera virtualidad revelada y teológica es la virtualidad implícita o metafísico-inclusiva
§ VI: La virtualidad metafísico-inclusiva es realmente homogénea con el dato revelado
§ VII: Dos concepciones opuestas sobre la virtualidad revelada o sagrada teología
Capitulum III: La evolución del dogma y la autoridad de la Iglesia
§ I: La virtualidad revelada antes de la definición de la Iglesia
§ II: La virtualidad revelada después de la definición de la Iglesia
§ III: El lugar orgánico de la autoridad de la Iglesia en nuestra fe divina
§ IV: Si la Iglesia convierte la revelación mediata o virtual en inmediata
§ V: La autoridad de la Iglesia comparada con la de Dios y la de los Apóstoles
§ VI: Dos funciones de la autoridad de la Iglesia respecto al depósito revelado
§ VII: Si la evolución dogmática después de los Apóstoles es subjetiva u objetiva
§ VIII: Si las definiciones de la Iglesia completan o perfeccionan el depósito
Capitulum IV: Las diferentes vías de la evolución del dogma
§ I: La evolución dogmática por vía especulativa
§ II: Ejemplos históricos de evolución dogmática por vía especulativa
§ III: Más ejemplos de lo mismo
§ IV: Si cabe evolución dogmática por vía de asimilación
§ V: La evolución dogmática por vía afectiva o experimental
§ VI: Otras observaciones sobre la vía afectiva
§ VII: Las analogías o imágenes de la evolución dogmática
Capitulum V: La extensión de la evolución dogmática y refutación de la llamada fe eclesiástica
§ I: Origen y sentido de la moderna fe eclesiástica
§ II: La fe eclesiástica y las conclusiones teológicas
§ III: La fe eclesiástica y los hechos dogmáticos
§ IV: La fe eclesiástica y la canonización de los santos
Capitulum VI: Solución de las objeciones contra la evolución del dogma
§ I: Objeciones contra la evolución dogmática en general
§ II: Más objeciones contra lo mismo
§ III: Objeciones contra la identificación de la extensión de la evolución del dogma con la extensión de la infalibilidad
§ IV: Objeciones contra una de las pruebas principales de la evolución del dogma
Capitulum VII: La evolución del dogma y la opinión tradicional
§ I: La opinión de los Santos Padres
§ II: La opinión de Santo Tomás
§ III: Desde Santo Tomás a Molina
§ IV: Desde Molina a nuestros días
398. EL INFLUJO DE MOLINA.—En la sección anterior acabamos de ver cómo ningún teólogo anterior a Molina, al menos entre los que nosotros conocemos, había negado la posibilidad y existencia de la evolución dogmática por vía de verdadera virtualidad o conclusión teológica.
En otros varios lugares de esta obra (84 y 233) hemos también expuesto cómo Molina negó radicalmente la existencia y aun la posibilidad de tal evolución, al negar que la Iglesia puede definir, como verdadero dogma de fe divina, nada que sea virtual o mediatamente revelado.
Nadie se extrañará, pues, de que, a partir de Molina, la opinión de los teólogos no sea ya completamente unánime sobre esta cuestión. Dado el indiscutible prestigio y merecido renombre que adquirió inmediatamente el original e independiente autor de “la ciencia media”, si llega a suceder que la pléyade de eminentes teólogos que la Compañía de Jesús tuvo en el siglo XVII hubiesen apoyado en esta cuestión a Molina, como le apoyaron en tantas otras, la doctrina tradicional sobre la evolución dogmática hubiese corrido peligro de desaparecer de la Teología, pues las otras escuelas no contaron ya en ese siglo y en el siguiente muchos teólogos de la profundidad y amplitud de los del siglo XVI. El siglo XVII es el siglo de oro de los teólogos de la Compañía; como los siglos XIII y XVI lo habían sido de la escuela tomista.
Afortunadamente para la Teología católica, los principales teólogos de la Compañía, como Vázquez, Suárez, Belarmino, Lugo, Tannero..., se declararon en esta cuestión contra Molina, y a eso se debe el que la gran mayoría de los teólogos posteriores, sin distinción de escuelas, hayan continuado defendiendo en el fondo la evolución dogmática, a pesar de una variedad y confusión enorme de nueva nomenclatura.
Esto es lo que trataremos de hacer ver en esta sección, clasificando a los teólogos por siglos, como en la sección anterior, para mayor orden y claridad. Para no alargarnos demasiado, haremos todos los menos comentarios posibles. Por otra parte, hemos elegido solamente los textos de aquellos autores cuya mente sea tan clara que no necesite comentarios.
399. GABRIEL VÁZQUEZ, Soc. Iesu.—No hacía falta citar a este eminente teólogo, pues por todos es conocido y citado no solamente como defensor, sino como exagerador de la evolución dogmática, no distinguiéndola bien de la Teología. Su texto lo hemos citado ya en otra parte (85). Solamente advertiremos que los tomistas le han combatido siempre no por haber hecho definibles de fe las conclusiones teológicas, sino por haberlas hecho de fe aun sin definición de la Iglesia, y mucho más aún por haber comparado el valor de la definición de la Iglesia con el valor del razonamiento privado del teólogo.
400. FRANCISCO SUÁREZ Y EL CARDENAL DE LUGO, Soc. Iesu. También del eximio Suárez, el más ilustre de todos los de su siglo, hemos citado ya los textos y expuesto su posición en este problema (65-78). No solamente defiende la definibilidad de fe de la virtualidad implícita bajo el nombre de formal confuso, sino que llega a defender la definibilidad de la virtualidad no implícita, por creer que ésa era aquella virtualidad propiamente dicha, cuya definibilidad de fe había siempre defendido la Teología tradicional. Por la autoridad inmensa que ejerció en todos los teólogos contemporáneos y posteriores, y por la frase acerada (mirandum est) con que estigmatizó la posición de Molina en esta materia, ha sido uno de los teólogos que más han contribuído a que se admitiese por todos en el fondo la idea tradicional de la evolución del dogma, a la vez que, con su nuevo virtual no implícito y su consiguiente teoría de nuevas revelaciones, contribuía a que se la negase en las fórmulas. El genio fecundo de Suárez ha dejado impresas sus huellas en esta cuestión de la evolución dogmática, como en casi todas las otras cuestiones, más profundamente que ninguno de sus contemporáneos o posteriores.
Del cardenal De Lúgo, el príncipe de los teólogos moralistas, después de Santo Tomás, según la opinión de San Ligorio, y no menos célebre teólogo dogmático que moralista, ya hemos visto (79) que defiende la definibilidad de fe de la conclusión teológico-metafísico-conexiva, que es la que nos interesa, y aun llega a admitir, como Suárez, la definibilidad de la conclusión físico-conexiva. Al igual que Suárez, es uno de los teólogos que más han influído en que fuese admitida en el fondo, por casi todos los teólogos posteriores, la idea tradicional de la evolución dogmática por vía de conclusión teológico-metafísica, aunque con los nombres de formal-confuso o de virtual idéntico-real.
401. EL CARDENAL BELARMINO.—Este insigne teólogo, llamado con razón el príncipe de los controversistas católicos contra el protestantismo, y ya beatificado por sus heroicas virtudes, no podía dejar de defender la evolución dogmática, conociendo como conocía tan perfectamente la tradición patrística y teológica. Citemos algunos breves textos:
"Dogmata fidei quatuor modis probari possunt. Primo, ex testimonio expresso S. Scripturae... Secundo, per *evidentem deductionem ex iis quae expresse habentur in Scriptura... Tertio, ex verbo Dei, non scripto, sed tradito... Quarto, per evidentem deductionem ex verbo Dei tradito... Sufficientia horum quatuor modorum inde patet, quod id solum est de fide quod est a Deo revelatum mediate vel immediate: revelationes autem divinae partim scriptae sunt, partim non scriptae. Itaque decreta conciliorum, et Pontificum, et Doctorum consensus, et alia omnia ad ista quatuor reducuntur: tunc enim faciunt rem de fide, cum explicant Verbum Dei, aut inde aliquid deducunt" 1.
"Concilia non habent neque scribunt immediatas Dei revelationes, aut verba Dei, sed tantum declarant quodnam sit verbum Dei scriptum vel traditum, et quomodo debeat intelligi, et praeterea ex eo per ratiocinationem deducunt conclusiones" 2.
**102. BALTASAR NAVARRETE, Ord. Praed.—**Sigue el dominicano Navarrete, fidelísimo intérprete de Santo Tomás, y cuya autoridad fué siempre muy grande para todos los teólogos posteriores, especialmente para Juan de Santo Tomás. He aquí cómo se expresa:
"Utrum propositiones definitae ab Ecclesia, quae colliguntur ex articulis fidei, sint principia theologiae?
Molina circa hunc articulum, disputatione prima, tenet partem negativam... Haec sententia multa falsa continet, quae pro nunc nollumus censura notare, quia non satis constat quid senserit iste auctor...
Ex quo etiam colligitur quod haec propositio: Christus habet duas voluntates, dupliciter potest accipi. Primo modo, secundum quod deducitur per discursum theologicum et evidentem consequentiam ex principiis fidei, scilicet quod Christus est verus Deus et verus homo: et sic assentimur ei per habitum theologiae. Secundo autem modo, quatenus illamet propositio est definita ab Ecclesia, et sic non assentimur ei per habitum Theologiae, sed per habitum fidei... Quapropter errat maxime dictus auctor (Molina) in eo quod asserit theologum per habitum theologiae assentiri illi veritati, sicut Ecclesia eam deducit: quamvis enim Patres qui dictis Conciliis adfuerunt deduxerunt illam propositionem per habitum theologiae, tamen supposita definitione, habuerunt assensum circa illam per habitum fidei" 3
403. JUAN GONZÁLEZ DE ALBEDA, Ord. Praed.—Unamos con Navarrete a su compañero de religión, y catedrático como él de la Universidad de Alcalá, después de haberlo sido del Colegio de Santo Tomás de la Minerva, de Roma, el maestro González de Albeda, no menos apreciado y citado que Navarrete por los tomistas posteriores. Dice así:
"Secunda conclusio: Theologus non assentitur propositionibus demonstratis in theologia, antequam definiantur ab Ecclesia, per habitum fidei, sed per aliud lumen inferius et subordinatum, nempe per habitum et assensum theologicum: v. gr., huic veritati, Christus est risibilis, non assentitur theologus immediate per lumen fidei, sed per lumen theologiae acquisitum. Haec conclusio procedit contra P. Gabrielem Vázquez...
Tertia conclusio: Fideles omnes per habitum fidei immediate assentiuntur propositionibus immediate definitis ab Ecclesia. Haec conclusio evidenter colligitur ex dictis in prima conclusione, et probatur primo ex communi consensu Doctorum, qui illam docent cum D. Thoma... Atque ideo omnis propositio immediate definita ab Ecclesia, pertinet immediate ad habitum fidei, de quo vide Doctores supra citatos et Magistrum Bannem.
Secundo confirmatur et explicatur: quia ideo propositio demonstrata a theologo non est immediate de fide, sed solum mediate, quia licet principia sint supernaturalia, scilicet articuli fidei, tamen applicantur veritati demonstratae mediante discursu naturali, qui fit in forma per artem syllogisticam. Unde immediate dependet ex aliquo humano et naturali. Sed propositio definita, quantum ad omnia, a quibus dependet, innititur testimonio Dei: nam principia sunt supernaturalia, et discursus regulatur per motionem et assistentiam Spiritus Sancti, dirigentis infallibiliter Pontificem. Et si assumat praemissam naturalem, etiam circa illam dirigit illum specialiter...
Quare dubitandum non est quin Summus Pontifex definiendo faciat propositionem de fide immediate, cum possit facere articulum fidei, non per hoc quia faciat novam fidem, sed per hoc quod noviter explicite determinat, quod implicite in antiquis definitionibus continebatur.
Fundamenta autem quibus movetur Molina... est quia in Ecclesia non est facultas seu auctoritas efficiendi aliquid de fide, quod antea non esset...
Respondetur quod in Ecclesia est potestas ad edendum Symbolum fidei, non per novam revelationem edendo novam fidem, ut in notabili secundo a principio diximus; sed explicando credibilia, deducendo illa ex revelatis... Et cum certum sit de fide immediate, quod Ecclesia, ut regitur a Spiritu Sancto, non posse errare: certum est etiam de fide quod in hoc quod hic et nunc proponit, non errat. Iam enim supra demonstravimus quod quando propositio universalis est immediate de fide, etiam singulares illius sunt immediate de fide, atque adeo omnis propositio definita ab Ecclesia est de fide. Non tamen est alia fides, neque totaliter, neque partialiter, sed est eadem magis explicata, sicut docet D. Thomas 4.
Todos los párrafos que acabamos de citar, tanto de Navarrete como de González, son de la más pura tradición tomista, sin que en ellos aparezca aún el menor rastro de la confusión introducida por la nomenclatura suareciana. Medítenlos todos los tomistas, especialmente aquellos que se escandalizan de cuanto no encuentran en los Salmanticenses o en Billuart.
404. ADAM TANNERO, SOC. IESU.—Después de los dos célebres teólogos españoles que acabamos de mencionar, citemos al no menos célebre teólogo y controversista alemán Adam Tannero, del cual ha escrito con justicia Miguel de San José: “Inter aetatis suae theologos controversistas, quos una Germania optimos habuit, primus Tannero locus iure designandus est” 5. Dice así:
“Quaestio est de conclusionibus immediate non revelatis... Assertio prima: Assensus conclusionis theologiae, qua talis, nimirum ut formaliter deducta ex principiis revelatis, non est assensus fidei, sed theologiae. Est communis contra Scotum et Aureolum... Assertio secunda: Supposito discursu et assensu theologico (supuesta la definición de la Iglesia, diría un tomista) in quo videlicet vel praemissa utraque sit revelata, vel una revelata et altera naturaliter evidens, velut conditione applicante rationem formalem fidei, omnis conclusio theologica etiam immediate potest per fidem credi... Probatur... quia quisquis revelat aliquid, revelat etiam, quantum in se est, id quod cum eo necessario et evidenter est connexum: ac proinde omnis veritas necesario ac evidenter connexa cum veritate revelata, est etiam revelata” 6.
Y en el tratado De fide repite lo mismo: “Assertio IX: ad revelationem divinam, quatenus est obiectum formale fidei nihil interest sive veritas credenda secundum se immediate est a Deo revelata, sive tantum mediate... Idem docui tomo primo, tametsi nonnulli aliter sentiant... Sed ratio assertionis est generalis: quia ad hoc ut aliquid sit de fide, adeoque possit et debeat a me per fidem credi, satis est si sit reipsa a Deo revelatum; sed tales sunt hae propositiones de quibus loquimur, quia per se loquendo, qui revelat aliquid, revelat etiam ea quae cum eo necessario connexa sunt... Quo argumento generatim probavimus loco citato omnem conclusionem evidenter deductam, sive ex duabus revelatis, sive ex una revelata et altera evidenti, objective esse de fide 7
405. FRANCISCO SYLVIO.—Oigamos ahora al fidelísimo comentarista de Santo Tomás, de nacionalidad belga y del clero secular, Francisco Sylvio. Dice así: “Ecclesia quando vel definit, vel credendum proponit aliquod fidei dogma, non condere articulum omnino novum, sed partim declarare quid vel in Scriptura vel in Apostolicis traditionibus contineatur: partim definire ac praecipere ita esse credendum, quomodo antea non passim credebatur explicite, quia illud dogma nondum erat erutum e principiis” 8 “Notandum igitur est quae propositiones ad fidem pertineant. Illac ad fidem pertinent, quae in Scripturis vel Apostolicis traditionibus certo continentur aut quae per Sedem Apostolicam definita sunt, sive in concilio, sive extra... De illis vero quae per necessariam et evidentem consequentiam sequuntur ex aliqua propositione fidei, cuiusmodi sunt conclusiones theologicae, dicendum est quod non sunt per se et immediate ad fidem pertinentes, quodque pertinaciter negans, non sit censendus haereticus, nisi adeo pertinaciter perseveret, ut ab errore non discedat etiam viso quid ex hoc sequatur, ut B. Thomas loquitur” 9 “Articulus secundus (Utrum haeresis sit proprie circa ea quae sunt fidei) docet haeresim proprie solum versari circa ea quae sunt fidei. Addit autem ea esse duplicis generis. Quaedam enim ad fidem pertinent directe et principaliter, hoc est, absque consequentia rationis, cuiusmodi sunt tum articuli fidei, tum alia quae certo constat Ecclesiam tenere velut dogmata fidei. Quaedam vero indirecte et secundario sive mediate: cuiusmodi sunt ea quae ex aliqua propositione, ad fidem immediate pertinente, per necessariam consequentiam colliguntur. Quod subdit: “et circa utraque potest esse haeresis”, veritatem habet, sed eo modo quo lect. 4 in cap. 2 prioris ad Corinthios se explicat. Pertinet, inquit, aliquid ad disciplinam fidei dupliciter... Quaedam vero indirecte... Ex talibus autem non iudicatur aliquis haereticus, nisi adeo pertinaciter perseveret, quod ab errore non discedat, etiam viso quid sequatur"10
406. DOMINGO GRAVINA, Ord. Praed.—Viene ahora un dominico italiano, Domingo Gravina, "non minus insignis doctrina, quam vitae sanctitate"11. En sus controversias contra los herejes se propone la cuestión de "An ex una propositione de fide et altera naturali, necessaria, sequatur conclusio de fide", y responde así: "Illud saltem indirecte ad fidem pertinet, ut docet D. Thomas (p. 1, q. 23, art. 4), ad cuius negationem sequitur aliquid contrarium fidei: sed ad negationem talis conclusionis hoc modo contingit, ut manifestum est: ergo... Ante definitionem Ecclesiae negare huiusmodi conclusiones erroneum quidem est... Post definitionem Ecclesiae easdem negare, haereticum est: immediate namque et sine discursu credendae proponuntur, unde inter principia merito connumerantur"12. Hemos escogido esos dos textos, entre otros muchos de Gravina, para que se vean de nuevo dos cosas: primera, cómo Santo Tomás incluye entre lo revelado indirecto las conclusiones teológicas; segunda, cómo los tomistas anteriores a los Salmanticenses, al tratar de si las conclusiones teológicas son de fe, distinguen siempre, a no ser que lo sobreentiendan, entre antes y después de la definición de la Iglesia.
407. JUAN PABLO NAZARIO, Ord. Praed.—Vaya junto con Gravina otro dominico italiano, conocidísimo y citadísimo comentarista de Santo Tomás, "vir ingenio promptus et acer, S. Theologiae magister clarus"13. Escojamos también dos textitos cortos: "Scito praeterea conclusiones a Stis. Patribus in Conciliis congregatis ex fidei principiis deductas ac definitas ad fidem immediate pertinere... et ex his patet error Molinae"14. "Voco autem conclusionem theologicam illam quae in Sacris Litteris, vel divinis traditionibus, non habetur expresse in terminis formalibus, vel omnino aequivalentibus, licet sit a Summo Pontifice vel sacris Conciliis determinata et de fide credenda"15.
408. FRANCISCO DEL CASTILLO, Ord. Sti. Franc.—Sigue en orden cronológico el madrileño Francisco del Castillo, franciscano. Como buen escotista, no podía menos de apartarse de Molina en esto de la evolución dogmática por vía de virtualidad revelada. Bastará un sólo texto:
"Ex dictis debetis inferri, quid sit dicendum ad illam quaestionem quam movet Molina, ubi supra, et Suárez, scilicet utrum propositiones virtualiter contentae in revelatis sint de fide, si ab Ecclesia definiantur? Respondeo enim quod sic: primo, quia iam erat revelata per conclusionem deductam ex praemissis: unde Ecclesia non definit quod non est revelatum, quod est inconveniens quod cogit Molinam ad asserendum oppositum; et licet talis conclusio elicitive sit theologica, obiective tamen est de fide" 16
409. FRANCISCO DE OVIEDO, Soc. Iesu.—Junto al madrileño anterior, vamos a citar otro también madrileño, pero de la Compañía de Jesús. Los trozos que de él citaremos van a ser más largos, no precisamente por tratarse de un teólogo que "vir erat acuto ingenio et intelligendis, tractandis, enodandisque quaestionibus, praesertim moralibus, solido iudicio" 17, sino porque es uno de los muchos de los que han puesto de manifiesto, sin pretenderlo, el contrabando que se oculta bajo la nueva nomenclatura de formal confuso introducida por Suárez. Oigámosle:
"Distinguuntur etiam revelatio universalis seu confusa, et revelatio mediata seu remota ex eo quod universali seu confusa immediate attingit idemmet obiectum quod singularis ac distincta, et tantum ab hac distinguitur ex modo concipiendi.
Mediata autem non attingit ipsummet obiectum quod immediata. Immediata enim attingit obiectum in seipso: mediata autem non in seipso, sed in aliquo quod ex illo infertur, veluti cum revelatur Christum esse hominem, revelatio terminatur ad ea quae substantialiter hominem constituunt, et ex eo quod ad hoc terminetur, dicitur revelatio mediata omnium quae ex illis inferuntur per veram causalitatem. Sic dicitur, ex eo quod revelatum est Christum esse hominem, esse mediate revelatum esse risibilem. Pone modo, rei explicandae causa, risibilitatem esse passionem physice distinctam ab humanitate, vel quodlibet accidens distinctum et inseparabile naturaliter ab humanitate, loco risibilitatis substitue: hoc autem quod est esse mediate revelatum in re non est esse revelatum, sed inferri necessario ex illo quod revelatum est...
Explicui puncto praecedenti, n.º 78, quid sit revelatio virtualis et mediata: disputo modo an haec sufficiat ad actum fidei: v. gr., an ex eo praecise quod revelatum sit Christum esse hominem, possit credi actu fidei illi inesse potentiam superadditam ridencii. et disputationis causa suppono evidens esse omni homini hanc potentiam inesse. Hac ratione quaestionem exagito, et non inquiero an ex eo quod revelatum sit Christum esse hominem, possit credi esse risibilem; quia etsi sub his terminis eadem possit exagitari quaestio, et sub illis communiter proponatur, nonnulli eis abutuntur. et quaestionem transferunt ad risibile identificatum cum praedicato rationali: qua ratione quaestio intelligenda non est; nam risibile hoc modo acceptum idem est ac rationale, ac proinde eo ipso quod hoc sit revelatum, illud etiam IN RE revelatum erit.
Non superflue IN RE dico: sunt enim aliqua praedicata, cum aliis identificata, de quorum identitate certo nobis non constat. Exemplum sit in Deo: multorum enim sententia fert in eo esse iustitiam, virtutem specialiter sumptam. Demus hanc opinionem esse veram, cuius veritate posita, in Deo idem erit esse omnipotentem seu esse Deum, et habere attributum iustitiae: ac proinde revelatio quae dicit esse Deum, dicit esse iustum, respectu illius qui adaequate penetret quid in re importet significatum per hoc nomen Deus.
Nihilominus, quantumvis res ita se habeat, respectu nostri revelatum non est in Deo esse attributum iustitiae, virtutis specialiter sumptae, quia nobis tantum probabiliter potest constare de existentia huius attributi, quam etiam probabiliter negare possumus. Ac proinde, in re, eo ipso quod dicatur Deum esse, dicatur illi inesse attributum iustitiae specialis, quia de facto idem est realiter cum natura divina: tamen illa revelatio non ita nobis, de existentia huius attributi tantum probabiliter sentientibus, ita est applicata, ut ex vi illius possimus elicere actum fidei, quo iudicemus Deum habere praedictum attributum omnipotentiae, seu esse omnipotentem. In eo autem qui evidenter cognosceret omnipotentiam et speciale attributum iustitiae realiter identificari, eo ipso quod posset credere actu fidei unum attributum, posset credere et aliud, etiam sub expresso conceptu quo formaliter unum attributum ab alio distinguitur...
Haec dixerim contra Puente Hurtado et alios, qui quaestionem confundunt inter praedicata realiter distincta et alia quae formaliter tantum distinguuntur, et ad haec, formaliter tantum distincta, eo ipso quod unum prius et per modum essentiae, et aliud posterius instar passionis intelligatur, volunt extendere sententiam asserentem conclusionem deductam ex una praemissa revelata et alia evidenter cognita, de fide non esse.
Hac ratione quaestione intellecta, affirmativam sententiam tenent Canus, Vega... Negativam sententiam tradunt idem Canus, Suárez... Amplector hanc sententiam negantem... Ratio est: obiectum connexum cum revelato, eo praecise quod cum illo sit connexum, tantum credi potest propter connexionem, quae est inter ipsum et aliud obiectum revelatum; sed haec connexio non est motivum fidei; ergo non potest credi ob fidei motivum: ergo non potest credi actu fidei. Maior patet: supponimus enim obiectum non esse revelatum in se, sed in alio cum quo est connexum et non identificatum. Unde tota ratio assentiendi debet esse connexio. Minor est per se nota, quia obiectum formale fidei est revelatio seu divina auctoritas: non vero connexio unius praedicati cum aliis18.
Estamos seguros que todo teólogo de profesión, y aun todo el que se interese por este gravísimo problema de cuál es la opinión tradicional sobre la evolución del dogma, nos dispensará el que hayamos copiado un párrafo tan largo por el valor que tiene para poner de manifiesto cuál es el verdadero sentido de la nueva nomenclatura, introducida por Suárez, con el formal confuso y virtual puro, y el nuevo sentido que con ello se dió a los nombres tradicionales de inmediato y mediato. Bajo el nombre de formal confuso, o de inmediato implícito, o de virtual implícito, o de revelado IN RE, entienden lo realmente idéntico con el depósito revelado, y reservan el nombre de mediato, o de virtual, o de cohexivo para lo que es realmente distinto de lo revelado y, por lo tanto, no revelado. Con eso dicen en el fondo lo mismo que los antiguos y que nosotros, aunque en las fórmulas parezcan decir lo contrario.
En los anteriores textos del madrileño Oviedo, contemporáneo y compatriota de Juan de Santo Tomás, el lector habrá podido notar el sentido que se da en el siglo XVII a la frase de revelado IN RE. Entienden por ella toda virtualidad o conclusión realmente idéntica con el dato revelado. Entre los tomistas, esa frase aparece por vez primera en Juan de Santo Tomás, y precisamente en el párrafo final y más interesante, en que Juan de Santo Tomás resume y termina todo su célebre artículo cuarto sobre la definibilidad de fe de la conclusión teológica. Dice así: "Unde colliges, quod in veritatibus fidei potest aliquid continere virtualiter, dupliciter. Uno modo, virtualiter illative TANTUM, et hoc pertinet ad theologiam, quae habet pro obiecto illata ex veritatibus fidei. Alio modo, virtualiter implicite, ID EST, quae "IN RE" revelata sunt, et intenta a Spiritu Sancto, sed nobis occulta, et ideo discursu attacta. Et haec (esto es, todo lo revelado in re, o realmente idéntico con lo revelado in se), potest definire Ecclesia et declarare"19.
Como se ve, Juan de Santo Tomás entiende por virtual implícito exactamente lo mismo que nosotros, esto es, todo lo realmente idéntico con los enunciados revelados. Queramos o no queramos los tomistas modernos, tenemos que confesar que Juan de Santo Tomás, como bastantes otros teólogos posteriores, sufrieron la influencia avasalladora del prestigio de Suárez, y que toda esa nomenclatura de virtualiter, illativa tantum y de in re revelatum que usa Juan de Santo Tomás, y que usaron luego otros tomistas, es de origen suareciano.
410. MARCOS SERRA, Ord. Praed.—Omitiendo a Lugo y Juan de Santo Tomás, contemporáneos de Oviedo, pues ya hemos hablado de ellos en otra parte (79 y 307), toca citar al dominico valenciano Serra, ilustre comentarista de la Suma de Santo Tomás. Oigámosle, pues lo merece: “Quod vero aliquae conclusiones theologicae definitae sint ab Ecclesia solum quia mediate revelatae sunt, eo quod evidenter deducuntur ex propositionibus immediate revelatis, non omnes admittunt. Quidam enim asserunt illam “Christus habet humanam voluntatem”, non propter hoc fuisse definitam ab Ecclesia, sed quia in Scriptura continetur, et idem dicunt de aliis similibus. Sed quamvis illud concedamus, ut mihi concedendum videtur, tales conclusiones definiri ab Ecclesia: inde tamen non sequitur ante talem definitionem illas habere certitudinem fidei, nec eius oppositum esse haereticum, sed solum erroneum. Definitio enim Ecclesiae, sicut potest efficere ut aliquid manifeste pertineat ad fidem, ita etiam ut ad fidem pertineat immediate, sicque certitudinem fidei habeat, et eius oppositum sit haereticum, quod antea solum erat erroneum. Nec opus est ut id quod est immediate de fide, sit immediate revelatum a Deo: sed sufficit, ut quamvis sit mediate revelatum a Deo, sit immediate propositum ab Ecclesia” 20.
Todo eso es de pura cepa tomista. Ha sabido Serra expresar el tomismo tradicional no solamente en cuanto al fondo, sino también en cuanto a la nomenclatura.
411. HONORATO FABRI, Soc. Iesu.—No menos claramente se expresa el jesuíta Fabri, aunque su nomenclatura no sea tan precisa. Dice así: “Quaeres: quid dicendum sit de iis conclusionibus quae ex principiis fidei deducuntur? Responsionem ad hoc quaesitum numeris aliquot distinguo... Secundo, quando praedicatum consequentis identificatur cum praedicato antecedentis, si antecedens est de fide, etiam consequens est de fide (es definible de fe, hubiera dicho Serra): v. gr.: Est de fide Verbum factum esse hominem: ergo est de fide Christum habere corpus et animam, esse animal rationale, esse risibilem, intellectivum, volitivum, etc. Ratio utriusque responsionis est quia illud omne est de fide, quod creditur implicite: sed... in actu quo credo Christum esse hominem, certe credo implicite totum id quod dicit homo ex natura sua: id est, habere corpus et animam, esse intellectivum, volitivum, risibile, etc.: igitur hoc credo confuse et implicite: ergo sunt de fide: alioquin nescio quid sit credere aliquid implicite et confuse21.
412. PEDRO ANNATO, Soc. Iesu.—Coloquemos con Fabri a su compañero de religión Pedro Annato, de quien dice nuestro Contenson: "in rebus theologicis acute nitideque scribendis nulli Societatis sine controversia secundus"22. Dice así: "Erronea propositio est quaecumque opponitur... doctrinae quae, licet non sit per Ecclesiam definita, nec formaliter et expresse revelata, infertur tamen communiter a theologis per discursum ex revelatis, unde et conclusio theologica dicitur: sicque est virtualiter revelata, et proxime accedens ad fidem, quia proximum est ut per Ecclesiam definiatur, nihilque deest illi ut fiat de fide praeter definitionem Ecclesiae... Urgebis, ut aliquid credatur fide divina, debet esse revelatum immediate, seu revelatione formali et immediata: ergo non sufficit revelatio virtualis et mediata. Respondeo: nego antecedens. Ratio est primo, quia, ut bene advertunt in sua declaratione celebris Duacensis Academiae Doctores, nullibi reperitur scriptum immediatam requiri revelationem ad fidem divinam, et non sufficere mediatam"23.
413. FELIPE DE LA SANTÍSIMA TRINIDAD, carmelita.—Toca ahora el turno al célebre carmelita Felipe de la Santísima Trinidad. De él dice Gonet que "edidit opera cedro digna", y de su Summa Theologiae thomisticae dice Hurter: "Ea magni fit a Sti. Thomae discipulis: excellit enim insigni perspicuitate et claritate". De este insigne tomista tomamos los párrafos siguientes: "Id quod creditur fide divina, vel debet immediate revelari a Deo, vel deduci ab immediate revelatis per assistentiam Spiritus Sancti"24. "Communis consensus Ecclesiae circa propositionem deducibilem ex duabus praemissis, quarum una est de fide et alia naturaliter nota, facit rem de fide. Nam si consensus Concilii generalis circa similem propositionem facit eam de fide, ut contingit quoties Concilium generale ex una propositione de fide, et alia naturaliter certa, deducit conclusionem theologicam: multo magis communis consensus Ecclesiae circa similem propositionem facit eam de fide25.
Merece también leerse de este autor el comentario que hace a la frase de Santo Tomás26: “Sed postquam manifestum est et praecipue si sit per Ecclesiam determinatum”, así como el comentario a la cuestión de “quomodo obiectum: totale fidei contineatur in Symbolo”27: Es de lo mejor que hemos leído después de los comentaristas clásicos del siglo XVI.
414. DOMINGO DE MARINIS, Ord. Praed.—Tras del anterior: tomista carmelitano viene un tomista dominicano de los más ilustres. Es el italiano Domingo de Marinis, cuyos comentarios sobre Santo Tomás, en opinión de Margott, “melioribus operibus theologicis alterius dimidii saeculi XVII adnumerari debent”. Comentando este gran teólogo el artículo clásico de “Utrum haeresis proprie sit circa ea quae sunt fidei”, se expresa así:
“D. Thomas hic pro obiecto et materia propria haeresis ponit id quod directe et manifeste opponitur alicui veritati fidei: et minus principale obiectum ipsius, intra latitudinem tamen obiecti, constituit id ex quo per evidentem consequentiam colligitur sive infertur aliquid manifeste fidei contrarium...
Directe igitur pertinet ad infidelitatem; propositio illa quae importat aliquid manifeste contrarium fidei. Indirecte vero illa, quae importat errorem ex quo mediate et indirecte infertur aliquid manifeste fidei contrarium, ut sunt propositiones contrariae veritatibus demonstratis in theologia ex altera vel utraque de fide; tunc enim mediante discursu infertur oppositum fidei... Ille enim qui pertinax est in propositione ex qua infertur evidenter aliquid, quod est manifeste contra fidem, in fide errat et haereticus est”28.
Y antes había dicho: “Quia Ecclesia nihil hactenus fidelibus credendum proposuit vel definivit, quod non contineatur in Sacris Litteris, aut Apostolicis traditionibus expressum aut virtualiter contentum”29.
415. JUAN MARTÍNEZ DE RIPALDA, Soc. Iesu.—Otra vez vuelve la ínclita Compañía de Jesús con uno de sus muchos eminentes teólogos del siglo XVII, el navarro Martínez de Ripalda, de quien dice con evidente cariño de familia el tantas veces citado Hurter: "Summus cum Card. De Lugo hac aetate in Hispania ac forte in Europa universa theologus scholasticus"30. El que esté versado en estas cuestiones habrá notado que Ripalda es citado por unos en contra y por otros a favor de la evolución dogmática. Ambos tienen su parte de razón. Ripalda admite la evolución dogmática, pero no con la extensión que hemos visto que la admiten la mayoría de los otros teólogos. De los cinco tipos de conclusión o virtualidad implícita que hemos explicado en otra parte (45), Ripalda niega la definibilidad de los tres primeros, en que se deducen las propiedades metafísicas o radicales; pero admite la del quinto y sexto, que es deducir las propiedades actuales o físicas de la esencia connatural o perfecta. Oigamos sus palabras:
"Assero secundo: Potest esse credibile per fidem obiectum, quod ex altera veritate revelata et altera evidenter scita notum est... Nam Christus non solum creditur per fidem et revelatur esse homo in sensu methaphysico, sed in sensu naturali et physico, scilicet sensu revelationis manifestantis Christum esse hominem (non tantum) conceptu praeciso et methaphysico essentiae seu animalitatis et rationalitatis, sed etiam conceptu naturali et physico hominis, complectente hominis propria iuxta leges physicas et naturales, in eis quae non derogant dignitati suppositi divini et mundi Redemptoris. At humanitas revelata sensu naturali et physico complectitur formaliter (el virtual implícito tomista) et non solum virtualiter (el virtual extrínseco de Suárez) proprietates naturales secluso miraculo sibi nexas, quorum unum est potentia risiva. Quare sola revelatione humanitatis Christi, eo sensu communiter a fidelibus concepta, pertinet ad fidem (es definible de fe, diría un tomista) intellectus ab anima distinctus, necnon voluntas formalis ipsius, et quantitas a substantia corporis distincta, quin aliae singulares harum proprietatum revelationes necessariae sint; quia sensus eius revelationis communiter ab omnibus fidelibus complectitur universaliter, praeter essentiam et substantiam hominis, proprietates etiam, physice et naturaliter ipsi nexas, sub quibus comprehenduntur tamquam species particulares intellectus et voluntas, quantitas, et phantasia, necnon potentia risiva"31.
Al admitir la definibilidad de las propiedades físicas o actuales y negar, sin embargo, la de las propiedades esenciales o radicales, Ripalda nos ha dado uno de tantos ejemplos de su inclinación a opiniones singulares. No recordamos ahora ningún otro teólogo de talla que haya caído en esa incoherencia. De todas maneras, es de alabar Ripalda por haber mantenido la evolución dogmática por vía de conclusión teológica, aunque no lo haya hecho con la amplitud de Suárez y Lugo, pues conclusión teológica propia debe llamarse, y es, el deducir propiedades de la esencia, trátase de propiedades radicales o actuales. Por esa vía se han desarrollado casi todas las conclusiones del tratado de la Encarnación, algunas de las cuales, como los dos entendimientos y dos voluntades de Cristo, han sido ya definidas como de fe, y todas las otras podrían ser igualmente definidas, suponiendo que sean conclusiones verdaderamente evidentes o demostradas (100 y 317).
416. JACOBO PLATELIO, Soc. Iesu.—Con Ripalda uniremos otros teólogos jesuítas que aun nos restan de este siglo. El primero es el egregio Platelio, de cuya Synopsis cursus theologici se han hecho numerosísimas ediciones, "propter suam concinnitatem, claritatem, soliditatem utilitatemque" 32. Oigámosle enseñar la definibilidad de fe divina de toda conclusión teológica y aun de todo hecho dogmático:
"Omnis conclusio deducta ex una revelata et altera lumine naturae certa, est de fide. Quia quando de subiecto affirmatur aliquid praedicatum, simul mediate et virtualiter, adeoque realiter, affirmantur omnia quae certo evidenter cognoscuntur identificata, aut necessario connexa cum tali praedicato... Ergo haec conclusio Christus est risibilis... est sufficienter revelata... ut credi possit fide divina" 33.
Oigámosle ahora defender, y muy bien, la extensión de la evolución dogmática a los hechos que por algo se llaman dogmáticos:
"Probatur quinto: quia propositiones eiusmodi facta continentes deduci possunt ex maiori revelata, et minori moraliter certa: atqui tales propositiones sunt a Pontifice definibiles ut fide divina credenda: ergo..." (l. c.).
417. TIRSO GONZÁLEZ Y DOMINGO VIVA, S. I.—No solamente admite como de fe divina las conclusiones y los hechos, sino que la extiende a la canonización de los santos. En vez de citar de él textos largos, baste decir que el título de la sección sexta de su obra es De fide est, homines canonizatos esse vere sanctos 34.
Encontramos la misma doctrina en Domingo Viva, el comentador clásico de las Damnatae Theses, que se expresa de la siguiente manera: “Potest a Pontifice definiri de fide aliqua conclusio theologica descendens ex una praemissa de fide, et altera moraliter evidenti. Verbi gratia, definiri potest de fide quod Concilium Tridentinum habuerit assistentiam Spiritus Sancti, quae est conclusio theologica descendens ex hac praemissa de fide, quod Concilium Generale legitime congregatum habeat assistentiam Spiritus Sancti, et ex hac alia moraliter evidenti, quod scilicet Tridentinum fuerit legitime Congregatum.
“Ergo definire pariter potest Pontifex de fide factum conexum cum iure, seu conclusionem theologicam descendentem ex una praemissa de fide spectante ad ius, et altera moraliter certa spectante ad factum, ut est conclusio ista damnata quod propositiones Iansenii contentae in eius libro sint haereticae in sensu obvio quem prae se ferunt verba. Ea enim descendit ex hac praemissa de fide spectante ad ius, quod scilicet sint haereticae illae propositiones ut v. gr.: “Sufficit ad merendum libertas a coactione”, et ex hac alia moraliter certa, quod in sensu obvio contineantur in libro Iansenii, ut patet omnium experientia legentium Iansenium”.
“Et de facto multa huiusmodi conclusiones theologicas Ecclesia definivit esse de fide, v. gr.: Quod Christus habuerit voluntatem humanam, quae descendit ex hac revelata, quod Christus sit homo, et ex hac alia naturaliter certa, quod homo habeat voluntatem. Sicut etiam de fide definitum est in Tridentino substantiam panis non subesse accidentibus eucharisticis, quod infertur ex hac praemissa revelata, quod Christus subsit accidentibus eucharisticis et ex hac alia naturaliter certa, quod non possint duae substantiae completae esse sub iisdem accidentibus...
“Eademque ratione definire potest Ecclesia quod D. Ignatius, verbi gratia, sit Sanctus, et cultu duliae adorandus; cum hoc descendat ex hac praemissa de fide, quod sit colendus qui post heroicas virtutes moritur in osculo Domini et ex hac alia post tot praevias Ecclesiae diligentias moraliter certa, quod D. Ignatius, post heroicas virtutes mortuos sit in osculo Domini” 35
418. GERVASIO BIJONIO.—No está menos claro el penetrante adicionador de la Summa de Becano, Gervasio Bijonio. Dice así:
“Omnis conclusio theologica, eo ipso, fide divina credibilis est...
Obiicies primo: Actus fidei divinae immediate nititur divina revelatione: ergo habet pro obiecto propositionem immediate revelatam, cuiusmodi non est conclusio theologica quae mediate tantum revelata est: ergo...
Respondeo, nego consequentiam. Aliud est quod actus fidei divinae immediate nitatur divina revelatione, aliud quod nitatur revelatione immediata...
Instabis: Ut aliqua propositio sit fide divina credibilis debet esse revelata in se... Distinguo maiorem: Si sensus sit debere esse revelatam immediate, nego. Si sensus sit ipsam debere esse vere revelatam 36, concedo.
Están admirablemente resueltas esas dos objeciones. Solamente falta en Bijonio, como en casi todos los teólogos no tomistas, el advertir que esa deducción o explicación intelectual de la conclusión implícita no es de fe formalmente hasta que sea definida por la Iglesia. La Iglesia es la única que tiene misión para explicar divina o dogmáticamente la virtualidad implícita del depósito. La explicación o deducción del teólogo es humana.
419. VICENTE CONTENSON, Ord. Praed.—Oigamos ahora a un teólogo de verdadera cepa tomista, el autor no menos sabio que piadoso de la célebre Theologia mentis et cordis. Dice así:
"Licet omnia ad fidem pertinentia virtualiter in Scripturis contineantur, non tamen formaliter explicantur, sed multa ex illis afflante Spiritu Sancto deducuntur, sicut ex principiis variae conclusiones derivantur" 37.
"Secunda conditio obiecti fidei est: formalis, vel VIRTUALIS revelatio ab Ecclesia declarata. Obiectum fidei debet esse non tantum virtualiter, sed formaliter revelatum, vel saltem ab Ecclesia declaratum. Ratio est quia quod est virtualiter revelatum, per discursus deducitur, et est conclusio theologica, de qua inter doctos, immo et inter ipsos sanctos Patres est controversia: ergo non pertinet ad obiectum fidei, donec adveniente Ecclesiae determinatione declaratur necessariam esse connexionem inter propositionem formaliter et propositionem virtualiter revelatam... et tunc propositio incipit ad obiectum (formale seu immediatum) fidei pertinere, non ideo praecise quia est virtualiter revelata, sed quia cum sit virtualiter revelata, formaliter est ab Ecclesia declarata et ab articulo, in quo latebat, educta" 38.
Doctrina y nomenclatura en estos dos textos de Contenson son de pura cantera tomista. Le parece a uno estar oyendo a Santo Tomás, a Cayetano o a Báñez.
420. EL CARDENAL GOTTI, Ord. Praed.—Nos habíamos propuesto, y lo hemos cumplido hasta el presente, el no citar sobre la evolución dogmática a ningún teólogo cuya menté no fuese clara, no solamente en sí misma, sino aun a la simple lectura de los textos aducidos. Pero antes de despedirnos de los teólogos del siglo XVII vamos a hacer una excepción a favor de un insigne teólogo tomista, cuya mente en esta cuestión es clara, pero cuya nomenclatura no lo es tanto. Desde que Juan de Santo Tomás, empleando la nomenclatura de Suárez, llamó inmediato implícito a lo virtual implícito, hay algunos tomistas posteriores que dicen y repiten que la Iglesia no puede definir como de fe divina sino lo que es inmediata o formalmente revelado, pero que se ve que entienden por inmediato o formal lo mismo que la tradición tomista antesuareciana llamó siempre virtual o consecuencial. Uno de esos tomistas es el cardenal Gotti. He aquí cómo se expresa:
“Cum ergo Ecclesia definit aliquid de novo tenendum esse de fide, quod antea non tenebatur, non facit id quod erat solum mediate (el virtual implícito no es “solum mediate”, sino que es mediato quoad nos, pero inmediato quoad se) revelatum esse immediate revelatum: sed veritates quae, licet antea fuissent immediate revelatae Apostolis (no se trata de cómo fué revelado a los Apóstoles, sino cómo los Apóstoles lo entregaron a la Iglesia; vide núm. 58), non tamen constabat fuisse immediate revelatas... Quare oportet duo distinguere: unum rem esse de fide: alterum obligare fideles ut de fide eam credant. Quoad primum, per definitionem Ecclesiae nulla in re fit mutatio: haec enim veritas: “Christus habet duas voluntates” semper fuit... immediate de fide (immediate quoad se, mediato quoad nos). Fit tamen mutatio quoad secundum: quatenus id quod erat de fide et immediate revelatum (quoad se), ad sui tamen fidem non obligat: posita autem Ecclesiae definitione quod sit de fide, incipit obligare”.
Cualquiera que leyera los anteriores párrafos de Gotti, sobre todo sin los paréntesis, que son nuestros, se persuadiría que Gotti negaba la definibilidad de fe de lo mediato o virtual y, por lo tanto, la evolución dogmática. Lea, sin embargo, los siguientes textos, y verá en qué sentido toma Gotti la palabra inmediato:
“Dico: Articuli fidei quoad substantiam non creverunt, sed solum quoad explicationem... Prior pars probatur. Non dicitur crescere quoad substantiam scientia per hoc quod aliquae eius conclusiones modo sciantur, quae ante ignorabantur: ergo neque dicendum est crescere quoad substantiam fidem seu articulos, per hoc quod aliqua modo credantur, quae ante non credebantur. Consequentia probatur. Ideo enim primum, quia conclusiones illae, esto ignoratae, continebantur tamen in principiis illius scientiae implicite: atqui omnia quae modo credimus, implicite continebantur, vel in duobus illis principiis ab Apostolo traditis... vel in illis quae veteribus Patriarchis et Prophetis revelata sunt: vel tandem expressius in illis quae Christus docuit et a Spiritu Sancto inspirati Apostoli tradiderunt: ergo.
Posterior vero pars (quod solum quoad explicacionem) ex dictis consequitur. Si enim omnia credibilia revelata sunt, saltem implicité, et successu temporum solum facta es explicatio illorum quae in iam revelatis implicité continebantur; ergo dum Ecclesia aliquid ut de fide tenendum proposuit, id non fit nova revelatione ei facta, sed nova explicacione revelationis iam factae, seu rei iam revelatae. Hinc Ecclesia nihil unquam fidelibus credendum proposuit aut definivit, quod non esset vel in Sacris Litteris vel in divinis aut apostolicis traditionibus, saltem virtualiter contentum" 39
421. AHÍ SE VE BIEN CLARO que cuando Gotti dice que sólo es definible lo inmediato, entiende por inmediato lo virtual implícito, pues admite expresamente la definibilidad de éste. Y aún se verá más claro copiando los siguientes textos del tratado De Sacra Theologia, donde dice así: “Dico: Propositio seu doctrina haeretica illa est quae immediate adversatur aut expresso verbo Dei, aut expressae definitioni Ecclesiae. Dicitur insuper “aut expressae definitioni Ecclesiae”, siquidem propositio quae implicité tantum continetur in verbo Dei, postquam Ecclesia declaravit eam revera in illo contineri, fide divina expresse credi debet, ab iis quibus suficienter innotuit latum ab Ecclesia iudicium. Dico propositionem erroneam in fide esse illam quae opponitur... doctrinae non quidem per Ecclesiam definitae, aut formaliter aut expresse revelatae, communiter tamen a Doctoribus per discursum illatae ex revelatis. Quare conclusio theologica communiter dicitur virtualiter revelata, quia ita proxime accedit ad fidem ut nihil ei desit quo de fide sit, nisi expressa Ecclesiae definitio. Unde fit quod propositio erronea et haeresi proxima coincidunt" 40
Está, pues, bien clara la mente del ilustre cardenal Gotti sobre la definibilidad de fe de las conclusiones propiamente dichas. Pero ¡cuánto hubiese ganado en claridad su nomenclatura, lo mismo que la de Juan de Santo Tomás, si no hubiesen jamás usado como sinónimos los nombres de inmediato y de virtual, de los cuales depende la naturaleza de la fe y de la teología, enredando con ello a tantos tomistas modernos!
422. GABRIEL BOYVIN, Ord. S. Franc.—Dejando, para no hacernos interminables, otros muchos teólogos, cerremos el siglo XVII con el franciscano Boyvin, ya que hemos citado a tantos jesuítas y dominicos. Dice así: “Quaeritur: an propositiones illae (scilicet conclusiones theologiae) definitae ab Ecclesia, sint de fide? Ad hanc quaestionem Molina attendens Ecclesiam non habere potestatem faciendi aliquid de fide, quod antea ad fidem non pertinebat, quia illi non fiunt novae revelationes; respondet definitiones Ecclesiae non esse de fide, sed tantum, intra latitudinem certitudinis theologiae, esse certiores definitionibus privatis theologorum, et ita certas ob specialem assistentiam Spiritus Sancti ut illis non possit subesse error. Contrarium tamen asserendum est, conclusionem scilicet quamlibet ab Ecclesia definitam esse de fide... Ex his ergo omnibus concludendum est conclusionem theologicam ut talem non esse de fide; ut definitam vero ab Ecclesia, de fide esse, et reponi inter principia theologiae, ipsique deberi assensum per habitum fidei, et non solum per habitum theologiae, ut vult Molina”41.
Tenemos, pues, que durante todo el siglo XVII, y a pesar de la innovación de Molina, la mayoría de los teólogos continúan defendiendo la evolución del dogma por vía de conclusión teológica propiamente dicha.
Siglo XVIII
423. POR ORDEN CRONOLÓGICO.—Acabamos de ver que durante todo el siglo XVII la gran mayoría de los teólogos de todas las escuelas o nacionalidades continuaron defendiendo, a pesar de la opinión contraria de Molina, la doctrina tradicional sobre la evolución del dogma por vía de conclusión teológica. Vamos a ver lo mismo en el siglo XVIII. Continuaremos aduciendo los teólogos por orden aproximadamente cronológico más bien que por escuelas.
424. JUAN LORENZO BERTI, Ord. S. Aug.—Comencemos por el ilustre teólogo Berti, digno representante de la gloriosa escuela agustiniana. Dice así: “Cum enim propositio de fide ea sit quae in Sacris Litteris, in receptis ab Ecclesia traditionibus, in decretis ac definitionibus Ecclesiae expresse continetur, aut inde certa, manifesta, firmissimaque connexione deducitur, illa propositio haeretica censenda est quae uni ex iis e diametro deprehenditur esse centraria”42.
425. FRANCISCO HENNO, Ord. S. Franc.—Sigue el franciscano Henno, el representante más ilustre de la escuela escotista en este siglo. Copiemos un texto: “Revelatio non semper debet esse inmediata, sed potest dari propositio de fide, licet non sit in se et immediate revelata, sed tantum virtualiter et implicite in propositionibus revelatis contenta. Si autem inferatur ex una revelata et altera naturali, non erit de fide (per se seu ante definitionem)... Advertendum quod licet propositio ut sequitur ex una non revelata, et altera revelata non sit de fide: eo ipso tamen quod definitur ab Ecclesia, sit de fide, et non tantum certa... Quia Ecclesia nobis plurima proponit de fide credenda quae non continentur explicite, formaliter et immediate in Scripturis, sed tantum ex illis per consequentiam deducuntur" 43
426. GABRIEL ANTOINE, S. I.—Viene ahora un meritísimo teólogo de la Compañía, dogmático y moralista a la vez, y uno de los mejores teólogos del siglo XVIII. Su Theologia universa speculativa et dogmatica es digna de ser consultada en esta cuestión del progreso dogmático. Oigámosle: "Dico quarto: Propositio legitime deducta ex maiori universali omnino certa et minori revelata est de fide, et credi potest fide divina. Probatur primo: quia talis propositio est sufficienter revelata. Probatur tertio: quia Ecclesia proponit ut revelatas et fide credendas propositiones legitime deductas ex propositione universali omnino certa, licet non revelata, et ex minore revelata... Obiicies primo: propositio de qua agitur, v. gr., Christus est risibilis... non est revelata formaliter, nequidem implicite; ergo non potest credi fide divina. Respondeo: negando consequentiam. Quia ut propositio credatur fide divina, sufficit quod sit revelata mediate et virtualiter... et credi potest fide divina, immo debere saltem accedente definitione Ecclesiae" 44
427. EDMUNDO SIMONET, S. I.—Juntemos con Antoine otro teólogo de la Compañía, Edmundo Simonet, que no se expresa menos claramente: "Generaliter loquendo, omnis conclusio legitime deducta ex una praemissa de fide absolute revelata, et ex altera omnino certa... est de fide quoad potentiam credendi, imo et quoad obligationem, saltem accedente definitione Ecclesiae. Hinc fide divina credi potest conclusio huius syllogismi: Omnis homo est risibilis: Christus est homo: ergo est risibilis" 45
428. JUAN MARÍN, S. I.—Viene un tercer teólogo, jesuíta también, no menos célebre que Antoine y mucho más que Simonet, el español Juan Marín. Tiene el mérito, no solamente de opinar lo mismo que todos los anteriores sobre la cuestión de la evolución dogmática, sino también de ser un testigo más sobre qué entienden Suárez y Lugo por formal confuso o inmediato implícito, esto es, lo realmente idéntico con lo revelado, aunque sea formalmente distinto. He aquí sus palabras: “Maior difficultas est circa conclusionem deductam ex una praemissa de fide et alia naturali... Suárez, Lugo... dicunt conclusionem esse de fide, quando identificatur cum obiecto revelato: secus quando non identificatur... Placet haec sententia... Insistes: Deus revelans omnipotentiam, solum revelat quod haec vox significat apud audientes, quia significatio vocis debet esse communis loquenti et audienti. Sed haec vox “omnipotentia” solum significat omnipotentiam, ut distinctam ab immensitate et aliis attributis: ergo... Respondeo, concessa maiore, distinguendo minorem: solum significat formaliter omnipotentiam, concedo minorem: realiter, nego minorem. Et ideo audiens solum format conceptum de omnipotentia formaliter; format tamen realiter conceptum de immensitate: quia ille conceptus realiter affirmat immensitatem, etsi non formaliter” 46 Esa doctrina de Suárez y Lugo que sigue aquí Marín, respecto a ser definible de fe todo lo realmente idéntico con el depósito revelado, aunque sea formalmente distinto, la afirman el noventa por ciento, por lo menos, de los teólogos postsuarecianos bajo el nombre de formal confuso o equivalente. El mérito grande de Suárez y Lugo, que nunca se apreciará bastanteemente, consiste en haber cubierto con su grande autoridad la definibilidad de ese virtual idéntico-objetivo, el cual es precisamente lo que los antiguos teólogos designaban con los simples nombres de “virtual” o de “implícito”, pues es el verdadero constitutivo de la propia y rigurosa conclusión teológica. Lo demás no es sino física (73).
429. BERTOLDO CRASSOUS, carmelita.—Citemos ahora un teólogo carmelitano, siquiera para hacer ver cómo, a pesar del enredo armado en esta cuestión por los Salmanticenses con su célebre nego maiorem (80), los teólogos de su Orden continuaban aún un siglo después defendiendo la doctrina tradicional de la definibilidad de fe de las verdaderas conclusiones teológicas. Oigamos a Crassous: “Omnis conclusio theologica, ut contenta in praemissis, est de fide, eo videlicet modo, quo in praemissis est contenta; ita ut sit de fide formaliter, si in praemissis formaliter contineatur: virtualiter vero solum, si solum virtualiter contineatur in illis... Probatur nunc secunda conclusionis pars, nempe quod conclusio theologica virtualiter contenta in praemissis de fide, sit virtualiter de fide. Illud est virtualiter de fide, quod est virtualiter revelatum: eo enim modo quo aliquid est revelatum, eodem est de fide: alias Deus in aliquo a se revelato fidem non mereretur: sed conclusio virtualiter contenta in praemissa vel in praemissis de fide est virtualiter revelata; eodem enim modo est revelata quo est contenta in praemissa revelata: ergo est virtualiter de fide. Et per consequens ista conclusio "ergo Christus est risibilis", deductá ex isto antecedente "Christus est homo", est tantum virtualiter de fide, quia virtualiter tantum in hoc antecedente continetur. Notandum tamen cum Patre Henrico, quod si Ecclesia definieret hanc propositionem esse tenendam de fide, statim evaderet formaliter et directe de fide... Huic doctrinae solus refragatur Molina, testante Suárez" 47.
Creemos que no puede expresarse más hermosamente la doctrina tomista ni razonarse con más claridad.
430. MIGUEL HERCE, O. S. B.—Como representante de la Orden benedictina, siempre fecunda en sabios, citaremos al por muchos años catedrático de Salamanca y luego general de la Orden, el benedictino Herce. Sigue a los Salmanticenses en casi todo, y usa sus razones y hasta sus mismas palabras, pero se aparta de ellos para seguir la doctrina tradicional en lo de la definibilidad de las conclusiones por la Iglesia. Dice así:
"Utrum revelatio virtualis seu mediata sit obiectum formale fidei (per se seu sine definitione Ecclesiae). Prima sententia affirmativam partem defendit... Secunda opinio extreme contraria docet... non sufficere ad obiectum formale fidei... Sic sentiunt communiter thomistae, et ex patribus societatis eximius Doctor cum aliis pluribus: inter quos Pater Molina ita ampliat sententiam ut dicat conclusionem deductam ex una de fide et altera evidente non esse de fide, etiamsi definiatur ab Ecclesia...
Argues primo: Deum esse omnipotentem, infinitum et similia, est veritas pertinens ad fidem: sed hoc non est immediate revelatum... Ergo...
Ad probationem quae ducitur ab exemplis, concedo maiorem et nego minorem. Nam Deum esse incorporeum, infinitum et similia, satis immediate constant ex S. Scriptura, si non iisdem terminis, aliis aequivalentibus, et idem significantibus, ut cum in S. Scriptura dicitur Deum esse spiritum et omnipotentem (hasta aquí es todo casi literalmente de los Salmanticenses, a quienes cita con frecuencia; pero ahora continúa hablando por su cuenta): praeterquam quod talia sunt definita ad Ecclesia, et hoc solo titulo ad fidem spectarent, esto non inveniretur de ipsis expressa vel aequivalens revelatio" 48
431. ANSELMO SCHNELL, O. S. B.—A la misma época y Orden benedictina pertenece Schnell, de quien bastará transcribir las siguientes líneas:
"Praenotandum quarto illa dici virtualiter revelata quae licet in seipsis immediate et formaliter revelata non sint. continentur tamen in alio formaliter revelato. Hoc supposito, tenendum est quod revelatio virtualis sit sufficiens motivum fidei. Ratio est quia talis res virtualiter revelata immediate creditur propter divinam revelationem" 49
432. JUAN SANTIAGO SIDRO VILLARROYO, O. S. A.—La escuela agustiniana está también representada por el ilustre Villarrovo, quien continúa defendiendo, como Egidio Romano, como Fr. Luis de León, como Berti y como todos los de su escuela, la doctrina tradicional. Dice así:
"Omnia quae a Deo revelata sunt, vel ex revelatis deducta ab universa Ecclesia proponuntur, nos theologiae dogmata nominamus. Unum quippe discrimen interest inter dogmata et articulos fidei, quod horum fides explicita esse debet, eorum vero non ita... Sed cum fidei ex aequo repugnet qui alterutrum disserte negat, efficitur et dogmata et articulos fidei esse veritates fidei, ac merito communi dogmatum nomine comprehendi. Dogmata igitur alia sunt immediate a Deo revelata, alia mediate tantum, quae scilicet in primis continentur, ex iisque necessaria consequutione derivantur" 50
433. SAN ALFONSO MARÍA DE LIGORIO.—Omitiendo otros muchos teólogos de este siglo, como los hemos omitido en el anterior, algunos de los cuales habrá aún ocasión de citarlos en otra parte (477-478), cerraremos el siglo XVIII con el más grande que hubo en ese siglo, y que ha merecido ser colocado entre los Doctores de la Iglesia. Aunque San Ligorio sea más frecuentemente citado como teólogo moralista que como dogmático, su autoridad es grande en todo, no solamente por su carácter sagrado de Doctor de la Iglesia, sino también por la extraordinaria imparcialidad de su criterio teológico, tan libre de toda bandería o pasión de escuela o de familia, que creemos apenas se encuentra en eso otro igual, después de Santo Tomás y de San Buenaventura, entre los teólogos escolásticos. He aquí cómo se expresa: "Omnes enim propositiones a Pontificibus damnatae, licet non omnes sint haereticae, sed aliae temerariae, aliae erroneae, aliae scandalosae, etc.; tamen accedente Pontificis definitione, tenendum est de fide quod illae propositiones vere sint temerariae vel alia afficiantur nota, quam ipsas pati Pontifex declaravit" 51
"Immo licet nostra sententia (de praeservatione B. Virginis a culpa originali), ab Ecclesia nondum sit definita, bene tamen potest de fide teneri... Dicit enim D. Thomas quod credere possumus de fide, non solum ea quae habemus per fidem infusam, sed etiam quae percipimus per conclusiones theologicas" 52
**434. SÍNTESIS DEL SIGLO XVIII.—**Vemos, pues, que todos estos autores del siglo XVIII continúan, como los de los siglos anteriores, defendiendo la definibilidad de fe divina de la verdadera conclusión teológica. Aunque cada uno lo exprese a su manera, y con variedad de opinión en detalles particulares, todos convienen en la evolución del dogma por vía de virtualidad o consecuencia propiamente dicha.
Siglo XIX
**435. NUEVA FLORACIÓN TOMISTA.—**Si el siglo XVIII fué para la teología un siglo de decadencia, mucho más lo fué el siglo XIX; sobre todo durante los dos primeros tercios, que precedieron a la encíclica Aeterni Patris, de León XIII. Con la renovación de los estudios tomistas por este inmortal Pontífice, comenzaron también a rejuvenecerse las glorias de la filosofía y la teología católicas, si bien estamos aún muy distantes de poseer muchos filósofos o teólogos de la altura de los de los siglos XVI y XVII, mucho menos de la altura de los del siglo XIII. De entre esos teólogos, relativamente pocos, que han escrito en el siglo XIX o en lo que llevamos del XX, vamos a escoger unos cuantos para hacer ver cómo la doctrina tradicional de la evolución dogmática por vía de conclusión teológica ha continuado y continúa aún enseñándose, como en los siglos anteriores.
**436. LEOPOLDO LIEBERMANN.—**Comencemos con el tan piàdoso como sabio teólogo el alsaciano Liebermann, cuyas instituciones teológicas tanto contribuyeron a promover el estudio de la sana teología en la primera mitad del siglo XIX. Dice así:
«Si tamen conclusio ex fide deducitur per evidentem consequutionem, ad fidem pertinere dicenda est, mediate saltem et indirecte; et theologus qui vim argumenti comprehendit, ei ut ad fidem spectanti assentiri debet. Neque dicas rationem igitur fidem efficere: nam eiusmodi conclusio non ideo ad fidem pertinet quia legitima consequentia ex praemissis deducitur, sed quia hac disserendi ratione apparet eam in praemissa revelata iam contentam. Consequentiam videt ratio, consequens fides amplectitur, tamquam in revelationis fontibus contentum. Igitur ratio medium tantum est et instrumentum quo mihi certum efficitur conclusionem in dogmate directe revelato contineri, quod ubi mihi compertum est, iam ei propter Dei revelantis auctoritatem firma fide adhaereo"53
Es exactamente la doctrina de Vázquez. Defienden la evolución dogmática, pero con exceso, al mirarla como de fe o dogmática antes de la definición de la Iglesia.
437. P. HILARIO DE PARÍS, capuchino.—Con no menos claridad, pero con mucha más exactitud y con un criterio rigurosamente tomista, se expresa el eminente teólogo capuchino P. Hilario. Merece copiarse, aunque sea un poco largo, el siguiente texto:
“Conclusiones autem ex fide fluentes sunt triplicis generis, secundum quod secum deferunt vel fidem, vel certitudinem, vel probabilitatem.
Conclusiones fidei sunt illae quae ex revelato Dei verbo deducuntur infallibiliter respectu Ecclesiae... Ecclesia enim non tantum conservat, sed etiam explicat infallibiliter verbum a Deo revelatum: haec autem explicatio revelatione nova non fit; ideo necessarium est quod Ecclesia ad opus huiusmodi applicet suam rationem, cui tamen assïstit Spiritus Sanctus, ut ratiocinium Ecclesiae procedat infallibiliter. Porro quando infallibiliter constat aliquid ita verbo Dei esse connexum, quod negare nequeat, nisi ipsum verbum Dei negetur, tunc patet istud etiam esse a Deo revelatum et pertinere ad fidem.
Conclusiones certitudinis theologicae dicuntur illae quas theologorum consensus unanimis et constans docet, tales conclusiones veritatem fidei proxime tangunt, et ideo habent certitudinem quae infallibilitati divinae vicina est. Nam his conclusionibus theologicis utitur Ecclesia ad conclusiones fidei determinandas... Sed numquid credendae sunt tamquam obiectum fidei (ante definitionem Ecclesiae)? Disputant ipsi theologi. Hinc autem quidam cum Veronio duplicem distinguunt fidem, divinam et catholicam... Unde aliquid dari posset de fide divina et non de fide catholica, v. gr., si doctus evidenter percipiat aliquid in revelatione contineri, quod ab Ecclesia non proponitur; et haec videtur esse sententia P. Perrone... Nihilominus haec distinctio (la cual es tan antigua como Vázquez) quamvis recentér nonnullis placuerit, consultius est reiicienda: quia innititur falso suposito, quod medium organumve fidei divinae proponendae possit esse duplex, unum universale, scilicet Ecclesia, et aliud particulare, scilicet scientia, qua docti constringerentur ad id credendum, quod Ecclesia haud promulgavit. Porro unicum est medium organumve fidei promulgandae, sacrosancta Mater Ecclesia. Scientia quidem est medium eruendi conclusiones theologicas: sed non est medium habens divinam infallibilitatem, quam Ecclesiae soli Christus contulit. Porro sine infallibilitate divina verbum, Dei non proponitur divinitus ut verbum Dei, sed ut verbum hominum, ut scientiae verbum... Propterea conclusiones theologorum (sine definitione Ecclesiae) valent ad certitudinem, sed non sufficiunt ad fidem.
Nec magis ad fidem pertinet conclusio ex duabus revelatis exurgens, si talis conclusio non sit de his quae doceri solent universaliter ab Ecclesia... Igitur pro ipso theologo conclusio scientiae, etsi certa, numquam erit conclusio fidei, quandiu per organum infallibile transmissum non fuerit: nam theologus et simplex fidelis aequiparantur in fide 54.
438. VERDADERAMENTE DE ORO son todos los párrafos anteriores. A juicio nuestro, es la expresión más fiel que puede hacerse de la verdadera posición tomista reflejada en la obra anterior, media entre la de Vázquez y Molina. Le parece a uno estar leyendo a alguno de los clásicos expositores de la doctrina tomista en el siglo xvi.
439. EL CARDENAL MAZZELLA, S. I.—Pasemos a uno de esos muchos ilustres teólogos que han honrado a la Compañía de Jesús y a su renombrada Universidad Gregoriana en el siglo xix. Dice así el cardenal Mazzella:
“His igitur explicatis, sciendum est omnes concedere veritates formaliter contentas in explicite revelatis (éste es el implicíto-formal), ipsas esse veritates revelatas, ac proinde materiale obiectum fidei...
Quaestio igitur est inter theologos, utrum idem dicendum sit de veritatibus quae solum virtualiter continentur in explicite revelatis... Si agatur de veritate quae implicite (lo implicíto virtual o idéntico-real) continentur in alia explicite revelata, cum qua tamen est solum realiter non formaliter idem, Ripalda, Wirceburgenses et alii tenent illam non esse revelatam: contrarium tamen tenent De Lugo, Suárez (y todos los teólogos anteriores a Molina). Atque huic sententiae subscribendum puto. Obiectum enim sic implicitum in alio explicite revelato, vere est dictum a Deo. Nam Deus intendit manifestare id quod signum quo utitur significare potest illis ad quos loquutio dirigitur: sed signum unius obiecti potest hominibus significare etiam aliud ab eo solum formaliter distinctum, si identitas realis utriusque potest a nobis absque nova revelatione cognosci: ergo... Hinc recte aiunt praemissam non revelatam adhiberi in hoc casu ad intelligendam significationem divinae loquutionis, non ad aliud cum eo connexum proprie inferendum (fíjese el lector en qué es lo que entienden los autores postsuarecianos por "ratione significationis" y por "ratione connexionis"). Ita ex eo dicunt proprietatem methaphisicam alicuius naturae esse per fidem credibilem ex revelatione ipsius naturae: secus vero proprietatem physicam, quam supponunt realiter distinctam et per absolutam saltem potentiam a natura separabilem. Si vero agatur de obiecto quod in alio explicite revelato contineri dicitur, quatenus solum connectitur aut ad eum consequitur (hanc dicunt comprehensionem proprie virtualem), ipse Suárez, De Lugo, etc., negant illud esse per se dictum a Deo ac divina fide credibile. Hinc dicunt non esse per se revelatam conclusionem quae infertur ex una praemissa de fide, et alia naturaliter nota, si haec non explicet significationem alterius praemissae, sed ostendat connexionem alicuius obiecti cum eo quod explicite revelatum est in ea praemissa. Adhiberem hic distinctionem quae videtur esse ad mentem eorum doctorum 55: vel enim obiectum implicitum ita consequitur veritatem explicite revelatam ut in nulla hypothesi separari possit ab illa (no se han fijado Suárez ni Lugo, ni Mazzella, ni infinitos otros en que eso precisamente sucede en toda rigurosa conclusión teológica, metafísica o matemática...), et dicerem illam esse revelatam, secus enim nullo modo stare posset veritas obiecti explicite revelati: vel separari potest ab illa, saltem de absoluta Dei potentia (eso solamente sucede en física, o en solas las conclusiones del tipo cuarto), et tunc reddit sententia Suarezil, Lugonis, etc." 56 Nos hemos permitido transcribir un texto tan largo por dos razones. Primera, para que se vea claro que este sapientísimo teólogo extiende la evolución dogmática, como nosotros, a todo lo realmente idéntico con el depósito revelado, aunque sea formalmente distinto; esto es, a toda la virtualidad implícita del depósito. Segunda, para que aparezca claro una vez más que Suárez y Lugo, lo mismo que sus discípulos posteriores, comprenden bajo el nombre de formal confuso o equivalente toda la virtualidad implícita, y entienden por virtual propio el virtual no implícito o del cuarto tipo.
440. EL CARDENAL FRANZELIN, SOC. IESU.—Al cardenal Mazzella juntemos el nombre todavía más ilustre del cardenal Franzelin, de la misma Compañía de Jesús, y sucesor suyo en el profesorado de la Gregoriana. El que no haya leído de Franzelin sino su clásica obra De divina traditione et Scriptura, habrá sacado la impresión de que es enemigo de toda evolución dogmática. Tanto y tan bien hace resaltar el primer carácter del dogma, que es su inmutabilidad objetiva, que parece no dejar lugar para el segundo carácter, que es desarrollo o evolución dentro de esa misma objetividad inmutable. Pero el que haya leído su tratado De Deo uno y la hermosa introducción que sobre la naturaleza de la Teología puso a ese tratado, se habrá convencido de que el cardenal Franzelin admite, aunque con diferente fraseología, una evolución tan amplia como el cardenal Mazzella. Copiemos el texto siguiente:
“Cum constat utramque praemissam esse veritatem revelatam, vel cum una praemissa iam implicite continet id quod in conclusione enuntiatur, et altera licet non revelata evidenter manifestat hanc comprehensionem conclusionis in praemissa revelata (esto sucede en todo raciocinio de menor metafísicamente cierta. como lo dirá al final Franzelin), sine dubio revelata est veritas quae in tali conclusione enuntiatur... Exemplum conclusionis sub altera forma (esto es: ejemplo de conclusión de una revelada y otra no revelada): potest induci contra Monotheletas. Propositio revelata, Christum praeter naturam divinam habere perfectam naturam humanam, per quam verus (perfectus, se entiende, como acaba de decir, pues, si no, no habría implicitud) homo est, iam continet veritatem alteram, Christum praeter voluntatem divinam habere etiam rationalem voluntatem et volitiones humanas. Quando igitur assumitur altera propositio ad complendum argumentum: Christus est verus homo: atqui homini essentialis est facultas voluntatis rationalis; ergo Christus habet voluntatem humanam: illa propositio assumpta solum manifestat comprehensionem huius conclusionis in propositione revelata. Hoc posito, veritas consequentis potest considerari dupliciter: vel formaliter ut a Deo revelata: tum vero propositioni respondet assensus fidei...
Porro si una ex praemissis est revelata, altera autem solum lumine rationis certa, et si quod in conclusione enuntiatur, nonnisi in utraque simul sumpta continetur (eso no puede suceder jamás cuando la menor es de certeza metafísica, como lo confiesa luego): id quod enuntiatur in conclusione, est quidem certum (será certeza moral, pero no metafísica, y, por lo tanto, mucho menos certeza teológica), non tamen simpliciter contentum in revelatione, atque ideo non est obiectum fidei divinae, sed assensus theologici tantum, qui partim revelatae, partim naturaliter certae veritati praemissarum innititur. Revelatum est sacramentun ex, gr. baptismi conferre gratiam non ponentibus obicem: dum video infantem baptizari ab eo ministro et eo modo, ut nulla possit esse suspicio contra valorem sacramenti, factum est certum, non tamen revelatum hunc infantem esse valide baptizatum: hinc conclusio, hunc infantem esse iustificatum, est certa theoligice, non tamen est de fide (como se ve, para encontrar un ejemplo de conclusión teológica que no sea definible de fe ha tenido Franzelin que acudir a uno que no es rigurosa conclusión teológica ni cosa que lo valga. Pero esto es accidental. Lo esencial, y para lo único que aducimos al cardenal Franzelin, es para lo que ahora viene, y sobre lo que llamamos la atención del lector); quod autem aiunt Canus et Vega (¿y por qué se calla a Vázquez?) propositionem deductam ex una de fide et altera naturaliter evidenti esse et ipsam obiectum fidei, revera non est contrarium: ipsi enim loquuntur de conclusione, quae tota contineatur in praemissa revelata ita, ut propositio naturaliter evidens solum hanc conclusionis comprehensionem in altera revelata manifestet, quem ipsorum esse sensum facile constare potest ex exemplis, quibus utuntur ad suam sententiam declarandam. (Ahora viene lo mejor.) Re autem vera, in hisce syllogismis theologicis PLERUMQUE propositio naturaliter certa, maxime ubi certitudo est METAPHYSICA, solum manifestat comprehensionem consequentis in praemissa revelata: atque ideo huiusmodi conclusiones continentur implicite in revelatione obiectiva ac proinde possunt ab Ecclesia explicite proponi ac definiri fide credendae57.
Tres cosas son notables en este texto del ilustre cardenal. Primera, que admite que son inclusivas y definibles de fe divina la mayor parte (plerumque) de las conclusiones teológicas. Segunda, que admite que eso se verifica especialmente en las conclusiones de menor metafísicamente cierta, o lo que es lo mismo, en todas las rigurosas conclusiones metafísicas, pues para nosotros y para todo tomista que sepa lo que dice, no hay otras rigurosas conclusiones teológicas que ésas. Tercera, que cuando Cano y Vega y Vázquez hablaban de conclusiones de fe entendían esas conclusiones metafísico-inclusivas. Eso es evidente, pues a nadie, antes de Suárez, se le ocurrió llamar conclusión rigurosa a la conclusión físico-conexiva.
Tiene razón Franzelin en decir que Cano y Vázquez entendían por conclusiones las conclusiones implícitas, pues ningún teólogo anterior a Suárez, que nosotros conozcamos, entendió por conclusiones teológicas lo no implícito o físico-connexivo. "Colligit enim theologus ex principiis fidei a Deo revelatis conclusiones suas, atque in principiis ipsis implicitas per argumentationem naturae consentaneam explicat"58. "Ut saepe alias diximus, nec Concilia, nec Sedis Apostolicae Pontifex, nec Sancti Scripturarum interpretes, novas revelationes fidelibus edunt, sed quas ab Apostolis accepit Ecclesia, aut exprimunt, aut interpretantur, aut certe consequentia et connexa colligunt, adversa et repugnantia manifestant"59. Como se ve, lo mismo entiende Cano por conexo teológico que por implícito, pues lo no implícito no es teológico, ni metafísico, ni matemático, sino físico.
441. SANTOS SCHIFFINI y GUILLERMO WILMERS, S. I.—Unamos a los dos anteriores otro ilustre teólogo de la misma Compañía. Después de haber negado, y con razón, que lo revelado virtual sea de fe divina per se o sin definición de la Iglesia, en lo cual todo verdadero tomista debe opinar como Ripalda y los Wirceburgenses, y no como Vázquez y tantos otros, admite claramente que es de fe divina después de la definición de la Iglesia. Baste citar el texto siguiente:
"Instabis: Ecclesia definit non solum ea quae formaliter implicite sunt in doctrina divino-apostolica, verum etiam complura, quae tametsi in hac doctrina non sunt formaliter implicita, cum illa tamen necessario vinculo sunt connexa: atqui, ut antea dictum fuit, hic necessarius nexus non sufficit ut huiusmodi conclusiones dicantur implicite revelatae seu implicite de fide: Ergo.
Respondeo, concessa maiore, distinguendo minorem: si solus spectetur hic nexus, et seorsum a definitione Ecclesiae, quae forte accesserit, concedo: accedente Ecclesiae definitione, nego"60.
He aquí algunos párrafos interesantes de Wilmers:
"Quidquid a Deo revelatum est, id de fide divina credi potest. Atqui a Deo revelatum est singulos supremi magisterii actus infallibiles esse in decidendis, determinandis illis quae ad religionem pertinent sive infallibiliter declarare, aliquam doctrinam esse revelatam, aliam doctrinae revelatae opponi aut immediate aut mediae, doctrinam huius vel illius libri cum veritate revelata concordare aut eidem opponere. Ergo propter revelationem divinam ideoque fide divina credi potest singulos supremi magisterii actus definientes esse infallibiles, sive Ecclesiam infallibiliter declarare aliquam doctrinam esse revelatam, aliam revelatae opponi aut immediate aut mediate. Porro credendo Ecclesiam, infallibiliter declarare aliquam doctrinam esse revelatam, aliam revelatae opponi aut immediate aut mediate, simul implicite credimus doctrinam revera esse talem, qualem esse Ecclesia declarat; actus enim non potest cogitari sine suo obiecto.
Probatur secundo e concursu simultaneo duorum motivorum. Quum ad eamdem rem affirmandam duo motiva concurrunt sive aequaliter se offerunt, nostro arbitrio commissum est, rei assentiri aut propter unum aut propter alterum. Atqui quoties Ecclesia supremo iudicio aliquid ita esse definit, duo motiva ad definitionis veritatem affirmandam se nobis aequaliter exhibent: alterum est Ecclesiae auctoritas creata, alterum est auctoritas Dei revelantis Ecclesiae infallibilitatem in omnibus suis iudiciis supremis, ideoque etiam hoc vel illo singulari. Ergo quod Ecclesia definit, infallibiliter definitum credere possumus aut propter Ecclesiae auctoritatem, aut propter Dei revelantis auctoritatem. Si propter hanc infallibiliter definitum credimus, fidei divinae actum exercemus...
Corollarium primum: Supposita Ecclesiae infallibilitate in sollemni canonizatione Sanctorum, fide divina credi potest ab omnibus defunctum canonizatum esse beatum...
Corollarium secundum: Post damnatas quinque propositiones ex libro Iansenii excerptas, quilibet fide divina, credere potest quinque illas propositiones, prout in Iansenii libro continentur, a fide esse alienas" 61
442. PARTHENIO MINGUES, O. F. M.—Como representante de la escuela franciscana en este siglo, citemos al sabio profesor de Teología en Munich, el M. R. P. Parthenio Mingues, cuyo Compendio de Teología dogmática es por todos tan apreciado para conocer la mente de San Buenaventura y Escoto. Dice así:
“In omnibus his casibus (esto es, lo contenido como particular en el universal o como parte en el todo), potest dici conclusio formaliter revelata, quia immediate ex sola explicatione terminorum elucescit, quare nonnisi syllogismo explicativo opus est.
Non autem dogma adest, si conclusio theologica tantum virtualiter, mediate, plus minusve obscure, in alia veritate includitur, ita ut opus sit argumentatione propria ad cognoscendam eam veritatem quae in altera includitur. Exempli gratia, revelata est propositio: anima est spiritualis: ex spiritualitate animae deduci potest eam esse ingenerabilem, et a Deo ipso immediate produci. Attamen haec conclusio eget vera ratiocinatione; non sequitur eo ipso ex consideratione termini “spiritus”. Quare haec veritas non est dogma.
Verumtamen eiusmodi conclusio per propositionem eccle-
siasticam potest fieri dogma fidei, vel saltem veritas catholica. Ita dogma factum est propositio, Mariam esse immaculatam conceptam, etsi nonnisi virtualiter revelata est. De eiusmodi conclusionibus ait Scotus (4 Sent., d. 5, q. 1, n. 7): “Alia sunt, quae nec necessario sunt credenda explicite ab istis (eruditis) nec ab illis (simplicibus christianis), quia non adhuc illorum veritas est declarata et determinata per Ecclesiam: cuiusmodi sunt multae conclusiones necessario inclussae in articulis creditis: sed antequam sunt per Ecclesiam declaratae ac explicatae, non oportet quemcumque eas credere: oportet tamen circa eas sobrie opinari, ut scilicet homo sit paratus eas tenere pro tempore, pro quo veritas fuerit declarata” 62
El P. Mingues expresa bien en esos párrafos la doctrina tradicional que ya conocemos. Lo revelado virtual no es de fe divina por sí mismo o sin definición; pero puede llegar a serlo por definición. Entre paréntesis, fíjese el lector en ese texto de Escoto que ahí cita el P. Mingues, y que nosotros ya habíamos citado (372). A pesar de que habla Escoto, según todo el mundo lo reconoce, de conclusiones teológicas propiamente dichas, llama declaración, determinación o explicación a la definición de tales conclusiones por la Iglesia, exactamente como la llaman Santo Tomás y San Buenaventura. Fíjense en ello ciertos teólogos modernos que parecen haber perdido la clave de la nomenclatura de los grandes maestros de los siglos xiii y xiv en esta cuestión (506).
443. HONORATO DEL VAL y AURELIO PALMIERI, O. S. A.— Pasemos a otro teólogo no menos ilustre que los anteriores y que ha sabido continuar en el siglo xix las gloriosas tradiciones teológicas de la escuela agustiniana. Su hermoso texto de teología dogmática es comparable a los mejores escritos en el siglo pasado. Dice así:
“Si in explicite revelato virtualiter continetur aliquid aliud omnino ab illo inseparabile (ésa es para los tomistas la única rigurosa conclusión teológica), probabilius dicitur hoc aliud esse per se obiectum fidei divinae (definible de fe divina, diría un tomista); tametsi quad nos, ob defectum cognitionis non semper sit obiectum necesario credendum.
De iis praesertim virtualiter revelatis apud theologos disputatur, an sint per se obiectum fidei divinae. In hac disquisitione nihil novum nobis adiungendum superest ad illa quae diximus in tractatu preliminari ad S. Theologiam dogmaticam. Nimirum:
Affirmativam sententiam tuentur Melchior Canus, Bellarminus et alii magni nominis theologi... Negativam tamen opinionem propugnant plures theologi cum Veronio et Salmanticensibus... Mihi quidem affirmativa placet responsio, ubi agatur de conclusionibus logice necessariis (la conexión metafísica), ita quidem ut negatio propositionis consequentis non possit non implicare negationem praemissae divinitus revelatae63.
Añadamos otro célebre teólogo agustino, el P. PALMIERI, cuyas obras sobre la "teología ortodoxa" son tan universalmente apreciadas. He aquí un extracto:
"Augmentum declarativum fidei, scilicet progressum dogmaticum secundum quid, vel, ut ait S. Anselmus, "profectus fidelis in fide, potius quam fidei in fideli", per Ecclesiam divinam praerogativam infallibilis magisterii praeditam, possibile, necessarium, reale, docet catholica theologia.
Antequam thesis probetur distinctio enucleanda est inter ea quae fide divina explicite vel implicite tenentur... Si quis verbi gratia explicite animam esse naturam spiritualem credit, eo ipso implicite credit animam esse simplicem, incorruptibilem, rationalem, etc., quae omnia requisita sunt cuiuslibet naturae spiritualis... Si haec negentur, Deus diceretur hominibus praecipisse thesauros, quos ipse dedit in terris effodere: principia sublimioris scientiae detegisse, ex quibus homo conclusiones deducendi nullum habere ius"64.
444. JOAQUÍN BERTHIER, Ord. Praed.—Añadamos el nombre de un insigne dominico, no menos teólogo que historiador y artista, cuya obra de Lugares Teológicos es, a juicio nuestro, uno de los mejores suplementos modernos a la obra ya tres veces secular, aunque siempre perenne, de Melchor Cano. Oigamos al P. Berthier:
"Apud homines non datur veritas quae tota simul in se et in consecrariis comprehendatur et exprimatur, quia homo, prout corpore et anima per unitatem substantialem compositus, nihil habet in intellectu, quod prius non habuerit in sensu, proindeque discurrere debet, et veritates lento et tardo passu investigare: hinc est quod veritatem quasi in partes dispersam assequitur nec, sicut Angelus, in principio viso videt omnes consequentias et connexiones. Porro cum omnibus et singulis veritatibus, praesertim altioribus, id est, supernaturalis ordinis, innumerae connectuntur aliae veritates, quas exprimere simul nec facile nec utile fuit. Istae autem dicuntur implicite expresae, quia non in se, sed in aliis asseruntur. Dum igitur Spiritus Sanctus principia revelavit, consectaria pariter revelavit... Si enim altera absque alterius ruina negari nequit, signum est inter utramque dari maximam connexionem, et in revelatione prioris contineri ipsam revelationem posterioris... Cum autem Spiritus Sanctus traditionum divinarum auctor in omnibus veritatibus omnes veritates connexa videat, hinc simul istas tradere voluit... Hinc facile est discernere circa quasnam veritates magisterium exerceat Ecclesia. Primo... secundo... tertio omnes veritates quae ex aliqua veritate revelata educuntur vi conclusionis necessariae. Norunt enim omnes eiusdem auctoris esse et illud quod explicite et illud quod implicite dicit... Idem habetur ex innumeris Patrum et doctorum exemplis, qui semper et ubique ex Scripturis per eductas conclusiones, etiam dogmatice, veritatem propugnaverunt, et falsitatem respuerunt" 65
445. ALEJO LEPICIER, O. S. M.—Bien conocido es de todos este renombrado teólogo, profesor del Colegio Urbano de la Propaganda y general de los Servitas; su claridad, su concisión, su fiel adhesión a Santo Tomás y su criterio profundamente conservador en todas las cuestiones son por todos reconocidos. Oigamos su parecer en la cuestión de que tratamos: “Igitur ad fidem divino-catholicam pertinent ea omnia quae Ecclesia magisterio suo infallibili nobis credenda proponit tamquam formaliter aut virtualiter contenta in revelatione scripta vel tradita. Formaliter quidem, seu inquantum illa veritas invenitur expressa et significata in verbo Del scripto aut tradito, sive totidem verbis, sive verbis aequivalentibus; virtualiter autem, seu inquantum logico processu deducitur ex veritate formaliter revelata... Et si quidem accedat Ecclesiae auctoritas, talis conclusio (virtualiter revelata) erit et ipsa tenenda de fide divina catholica; secus remanebit conclusio mere theologica” 66
No podía el autor haber expresado con más claridad en tan pocas líneas cómo cabe evolución dogmática por vía de verdadera virtualidad o conclusión, cómo esa evolución es meramente teológica antes de la definición y cómo pasa a ser dogmática después de la definición de la Iglesia. Esa es la verdadera posición tomista, media entre la de Molina y de Vázquez.
446. M. M. TUYAERTS, Ord. Praed.—Oigamos ahora a un ilustre dominico belga, el P. Tuyaerts, que se expresa así: “Il suffit de parcourir les définitions portées par l'Eglise pour y trouver, dès les premiers siècles et jusqu'aux temps actuels, des conclusions théologiques, en nombre étonnamment grand, définies comme révélées par Dieu, comme devant être crues de foi divine. Pour ne citer que quelques exemples: L'Eglise a défini que l'âme inteilective est, per se et essentialiter, la forme substantielle du corps humain; que le ministre doit, dans l'administration des sacrements, avoir l'intention de faire ce que fait l'Eglise; que le baptême conféré par les hérétiques est valide; que ce sacrement ne doit pas être réitéré, pour ceux qui tombent dans l'apostasie; que la sainte Vierge Marié a été conçue sans le péché originel; que le pape, enseignant ex cathedra des doctrines révélées de foi ou de moeurs, est infaillible, etc. Il est certain, d'une part, que les points de doctrine qui précèdent, pris au hasard parmi des centaines d'autres, ne sont pas des vérités immediatement révélées; on les chercherait en vain, exprimés selon la teneur donnée ou sous une forme équivalente, dans le dépôt de la foi. D'autre part, il n'est pas moins certain que l'Eglise propose ces doctrines comme des dogmes divins et catholiques, devant être crus de foi divine et catholique... Nous pouvons hardiment conclure que l'Eglise, par la pratique constante de son infaillible magistère, enseigne que les conclusions théologiques peuvent devenir des dogmes de foi67
447. OTROS AUTORES.—La lista de autores que acabamos de citar podría aumentarse con muchísimos más nombres de teólogos renombrados, sobre todo de los siglos XVI, XVII y XVIII, algunos de los cuales tendremos todavía ocasión de citar (477-478).
Aun limitándonos a los teólogos contemporáneos, hubiéramos podido citar los nombres de varios muy renombrados, que, si niegan la evolución dogmática, es para volver luego a afirmarla. sin darse cuenta de la contradicción en que caen.
Así, por ejemplo, podríamos haber citado al jesuíta Christiano Pesch, que dice: "Sed hic oritur quaestio: Estne hic sensus consequens verus Scripturae sensus? Respondeo distinguendum esse inter ea quae logice fluunt, et ea quae propter similitudinem quemcumque cum sensu litterali per hominis considerationem nectuntur. Si adest necessarius nexus logicus, sensus consequens non immerito dicitur sensus Scripturae; nam etsi non quivis homo censetur ea omnia velle verbis suis exprimere, quae usque ad ultimas conclusiones rite ex iis colligi possunt, cum fortasse harum conclusionum ne suspicionem quidem habeat, tamen Spiritus Sanctus qui optime scit quid verbis suis continetur, et quid homines legitime ex iis deducturi sint, recte dicitur haec om-
nia exprimere voluisse 68 Y ¿qué es todo eso sino la evolución del dogma por vía de conclusión teológica propiamente dicha?
Hubiéramos podido también citar al clásico comentarista del Concilio Vaticano Vacant, que dice: “Mais ce controverse (la de si lo revelado virtual es o no verdaderamente revelado y definible de fe divina) a peu d'importance au point de vue qui nous occupe, si l'on remarque avec le cardinal Mazzella 69, qu'on devra certainement regarder comme révélée toute vérité qui sans être exprimée dans aucune des formules de l'Ecriture ou de la tradition, se rattache néanmoins à ces formules, de telle sorte que l'on puisse penser qu'en révélant les dogmes affirmés dans ces formules, Dieu avait l'intention de manifester aussi ces vérités. En nous communiquant ses révélations, Dieu s'est conformé en effet à notre manière humaine de manifester nos pensées. Or quand un homme parle, il a l'intention de faire connaître, non seulement ce qu'il affirme, mais encore tout ce qu'il sous-entend, et en particulier toutes les pensées qu'il faut lui attribuer pour concilier ses affirmations... Comme Dieu possède une science infinie et qu'il connaît parfaitement toutes les dogmes sans lesquels les hommes ne pourraient concilier les vérités formulées dans sa révélation en propres termes, il y a d'autant plus de raison de penser qu'il a voulu manifester ces dogmes, en révélant ces vérités. Par conséquent on peut considérer comme révélés et comme contenus dans le dépôt de la tradition catholique, tous les points de doctrine, non encore définis par l'Eglise, mais que l'on aura besoin d'admettre pour concilier entre elles les vérités de foi catholique... L'Eglise peut donc définir comme appartenant à là foi toutes les vérités sans lesquelles on ne pourrait mettre en harmonie les dogmes crus antérieurement. Il est possible que ces vérités soient restées complétement ignorées en elles mêmes. Il est possible encore que quelques auteurs les aient combattues avant leur définition: car ces auteurs ont pu ne point voir que ces vérités qu'ils rejetaient, étaient en connexion nécessaire avec les dogmes qu'ils admettaient” 70 Y ¿qué es todo eso sino admitir la evolución del dogma por vía de conclusión teológica propiamente dicha?
Hubiéramos podido citar otros muchos teólogos modernos por ese estilo, pero no hemos querido hacerlo para no aducir sino aquellos que la defienden claramente, y consecuentemente, sin negar en una parte lo que afirman en otra.
Entre todos esos que hemos aducido habrá notado el lector que hay variedad en el modo de admitir la evolución dogmática por vía de conclusión teológica propiamente dicha, pero que todos la admiten. Unos la admiten con más extensión que otros. Unos la miran como dogmática o como de fe divina, a estilo de Vázquez y Vega, aun antes de la definición de la Iglesia. Otros, a estilo verdaderamente tomista, no la miran como formalmente de fe divina, sino después de la definición de la Iglesia. Pero todos ellos convienen en admitir verdadera evolución del dogma por vía de conclusión teológica propiamente dicha.
448. COROLARIO.—La consecuencia mínima, pues, que todo lector libre de opiniones preconcebidas tendrá necesariamente que sacar de este pequeño estudio histórico que acabamos de hacer es la siguiente: el que afirme que la doctrina de la evolución del dogma por vía de conclusión teológica, propiamente dicha, es una doctrina recientemente nacida, o de pocos teólogos, o contraria a la opinión común de la escuela tomista, o peligrosa, ignora simplemente la historia de esta cuestión.