La evolución homogénea del dogma católico
Francisco Marín-Sola (1873–1932)
First published 1923
Francisco Marín-Sola, O.P.'s La evolución homogénea del dogma católico (Madrid–Valencia, 1923) is a large Spanish Dominican account of how Catholic doctrine can develop without becoming a different faith. Drawing on Aquinas and the wider scholastic tradition, it distinguishes homogeneous doctrinal growth from modernist or merely historical change and analyzes the role of theological inference, ecclesial teaching, and controversies about grace. The work became an important reference point in twentieth-century Thomist discussions of doctrinal development and remains a key primary witness to Spanish neo-scholastic theology. Schola presents Spanish and English texts from its documented source and translation arrangement; the copyrighted Sauras introductory essay is not included.
Introducción
Capitulum I: Las diversas especies y grados de evolución
§ I: La evolución en general
§ II: Los tres grados de evolución doctrinal
§ III: La evolución en los diversos géneros de ciencias
§ IV: La evolución mediante el raciocinio o paso de la esencia a sus propiedades
§ V: La evolución mediante el raciocinio o paso de la causa a sus efectos
Capitulum II: La evolución del dogma y la virtualidad implícita del dato revelado
§ I: El punto de partida de la evolución dogmática
§ II: Origen histórico de la confusión moderna sobre la verdadera virtualidad revelada
§ III: Clasificación de las diversas teorías católicas sobre esta materia
§ IV: La virtualidad físico-conexiva no es verdadera virtualidad revelada ni teológica
§ V: La verdadera virtualidad revelada y teológica es la virtualidad implícita o metafísico-inclusiva
§ VI: La virtualidad metafísico-inclusiva es realmente homogénea con el dato revelado
§ VII: Dos concepciones opuestas sobre la virtualidad revelada o sagrada teología
Capitulum III: La evolución del dogma y la autoridad de la Iglesia
§ I: La virtualidad revelada antes de la definición de la Iglesia
§ II: La virtualidad revelada después de la definición de la Iglesia
§ III: El lugar orgánico de la autoridad de la Iglesia en nuestra fe divina
§ IV: Si la Iglesia convierte la revelación mediata o virtual en inmediata
§ V: La autoridad de la Iglesia comparada con la de Dios y la de los Apóstoles
§ VI: Dos funciones de la autoridad de la Iglesia respecto al depósito revelado
§ VII: Si la evolución dogmática después de los Apóstoles es subjetiva u objetiva
§ VIII: Si las definiciones de la Iglesia completan o perfeccionan el depósito
Capitulum IV: Las diferentes vías de la evolución del dogma
§ I: La evolución dogmática por vía especulativa
§ II: Ejemplos históricos de evolución dogmática por vía especulativa
§ III: Más ejemplos de lo mismo
§ IV: Si cabe evolución dogmática por vía de asimilación
§ V: La evolución dogmática por vía afectiva o experimental
§ VI: Otras observaciones sobre la vía afectiva
§ VII: Las analogías o imágenes de la evolución dogmática
Capitulum V: La extensión de la evolución dogmática y refutación de la llamada fe eclesiástica
§ I: Origen y sentido de la moderna fe eclesiástica
§ II: La fe eclesiástica y las conclusiones teológicas
§ III: La fe eclesiástica y los hechos dogmáticos
§ IV: La fe eclesiástica y la canonización de los santos
Capitulum VI: Solución de las objeciones contra la evolución del dogma
§ I: Objeciones contra la evolución dogmática en general
§ II: Más objeciones contra lo mismo
§ III: Objeciones contra la identificación de la extensión de la evolución del dogma con la extensión de la infalibilidad
§ IV: Objeciones contra una de las pruebas principales de la evolución del dogma
Capitulum VII: La evolución del dogma y la opinión tradicional
§ I: La opinión de los Santos Padres
§ II: La opinión de Santo Tomás
§ III: Desde Santo Tomás a Molina
LA DOCTRINA DE LOS TEÓLOGOS, DESDE SANTO TOMÁS A. MOLINA, SOBRE LA EVOLUCIÓN DEL DOGMA.
366. EN LOS TRES SIGLOS LARGOS que van desde Santo Tomás hasta fines del siglo XVI no existe un solo teólogo que haya negado la evolución del dogma católico por vía de rigurosa y propia conclusión teológica. Al menos nosotros no lo hemos encontrado, a pesar de haber hojeado con interés cuantos teólogos de ese período han caído en nuestras manos durante estos doce últimos años.
Nos haríamos, pues, interminables si fuésemos a citar los textos de todos los teólogos que defienden esa doctrina. Para no alargarnos demasiado, escogeremos aquellos teólogos de quienes podamos citar un texto corto, pero que exprese con bastante claridad la mente de su autor. Para proceder con orden los dividiremos por siglos.
A) Siglo XIII
367. SAN BUENAVENTURA.—«Utrum liceat contrarie opinari de notionibus? Respondeo dicendum quod contra opinari, vel potest esse circa ea quae spectant ad doctrinam christianae religionis, vel circa ea quae spectant ad doctrinam humanae inquisitionis.
Circa ea quae spectant ad doctrinam humanae inquisitionis, licet contraria opinari et asserere; quia illa non faciunt ad salutem.
Asserere autem contrarium in his quae spectant ad doctrinam religionis, distinguendum est. Nam quaedam sunt de necessitate fidei, quaedam de necessitate Scripturae, quaedam sunt his annexa, ut sunt quae faciunt ad fidei explicacionem et Scripturae expositionem.
Circa ea quae sunt de necessitate fidei, opinari contrarium, simpliciter est peccatum in altero, scilicet qui falsum opinatur. Et si sit simplex opinio, est peccatum erroris: si autem assertio et defensio, non tantum error, sed haeresis dicenda est.
In his autem quae sunt de certitudine Scripturae, ignorantes Scripturas, licet contraria opinari, nec est culpa: ut si unus simplex homo credat quod Iacob fuit pater Isaac, alter non, sed e converso. Et primus quidem, licet suspicetur vel opinetur falsum, tamen non peccat, quia ignorat Scripturam. Scienti autem Scripturam non licet, imo peccat, si simpliciter opinetur. Si autem defendat, haereticus est iudicandus, quoniam contradicit Scripturae Sanctae».
Ahora viene lo importante, o sea lo referente a las conclusiones teológicas. Continúa así el Santo: "In his autem quae sunt annexa fidei vel Scripturae, aut una opinio sequitur ad fidem vel Scripturam et ad alteram sequitur oppositum, et tunc dicendum est quod ante pertractationem, licet contrarie opinari: sed post pertractationem non licet, immo peccatum est (esto es, pecado de herejía) sicut in his quae determinata sunt per fidem et Scripturam. Sicut fuit de opinione Porretani circa proprietates... Unde postquam ostensum est sibi inconveniens, nisi retractasset errorem, fuisset ab Ecclesia haereticus iudicatus. Sed hoc retractavit in Concilio Rhemensi, ut dicit Bernardus" 1
- Aunque dijimos que no citaríamos de cada teólogo sino algún texto corto, y así lo haremos en casi todos los que siguen, no hemos podido resistirnos a citar casi íntegro este artículo de San Buenaventura, para que por él se vea cómo por revelado indirecto o consecuencial entendía no solamente lo secundario de la Sagrada Escritura, según algunos creen, sino también todo lo verdaderamente consecuencial; y cómo eso consecuencial era de fe divina y su negación herejía una vez definido por la Iglesia: post pertractationem in concilio. Aún aparecerá esto más claro en los textos siguientes del mismo Santo Doctor:
"Ad praedictorum intelligentiam notandum est quod doctrina fidei quaedam habet antecedentia, quaedam consequentia, quaedam principia seu obiecta. Sicut in aliis scientiis videmus esse quaedam principia communia, quae supponuntur, sicut dignitates. Quaedam vero principia intrinseca demonstrationum. Quaedam vero sunt sicut consequentia, ut sunt conclusiones corollarias. Per hunc etiam modum in doctrina fidei antecedentia sunt ea quae sunt de dictamine iuris naturalis. Principia vero sunt ea ad quae fidei illuminatio directe dirigit, et ista dicuntur articuli. Consequentia vero sunt illa quae ex illis articulis possunt elici et ad illos articulos habent sequi" 2
No menos claramente se expresa en este mismo lugar al contestar a una objeción. Dice así:
"Ad illud quod opponitur quod multa sunt credenda, quae in articulis non continentur, dicendum quod verum est de antecedentibus, sicut est hoc quod est Deum esse. Et de consequentibus sicut multa alia quae de ipsis articulis elicit Sacra Scriptura et doctrina theologica, sicut Christum a sua conceptione habuisse plenitudinem gratiae, et consimilia" 3
Creemos que no puede estar más claro para el que entienda la lengua de los antiguos teólogos.
- COMENTARIO LUMINOSO.—En fin, no estará de más confirmarlo con el comentario que ponen los sabios editores de la gran edición moderna de las obras de San Buenaventura. Comentando el artículo en que San Buenaventura trata la cuestión de "Utrum fides creverit quoad credendorum multitudinem", dicen lo siguiente: "Insinuatur a Sto. Bonaventura hic et in sequentibus quaestionibus duplex modus quo aliquid in articulo continetur, scilicet vel ita ut in uno articulo virtualiter contineantur alii articuli, postea determinate credendi, ut passio et mors Christi, in mysterio redemptionis; vel ita ut in articulo continetur non quidem alius articulus, sed aliquid quod ut conclusio in eo continetur. Consule D. Thomam, hic, q. 2, a. 2, quaestiuncula 1, ad 5. Substantia igitur fidei remanente eadem, per explicacionem crevit etiam numerus articulorum credendorum: sed haec explicatio, sive primo modo sumpta, completa fuit in Evangelio. Ast alio sensu (esto es, quod continetur in articulo ut conclusio) sumpta explicatio fidei proficere potest et in singulis hominibus et in tota Ecclesia. Hoc docet Conc. Vaticanum 4: Crescat igitur, etc. Consule etiam hic q. 2, 3, et dubium primum" 5.
**370. CONSECUENCIA.—**Los que dicen, pues, que la doctrina de la evolución del dogma por vía de conclusión teológica nació con Escoto, no han leído a Santo Tomás y San Buenaventura, o los han leído de prisa. Lo más probable nos parece que los han leído teniendo en la mente la idea de que por conclusión se entiende la conclusión no implícita (el virtual del tipo cuarto, o virtuale tantum de Suárez); y como Santo Tomás y San Buenaventura al hablar de conclusiones entienden claramente las conclusiones implícitas, y por eso lo llaman crecimiento de explicación, ciertos teólogos modernos han creído que no se trataba de conclusiones propias, sino impropias, cuando las conclusiones implícitas son las únicas propiamente teológicas.
**371. EGIDIO ROMANO.—**Exactamente como Santo Tomás y San Buenaventura se expresa el gran teólogo agustiniano y discípulo del Doctor Angélico, Egidio de Roma. Dice así: "Utrum liceat de notionibus contrarie opinari?... Obiectio 2.ª: Praeterea, ex errore circa notiones sequitur error circa personas divinas: sed errare contra personas divinas non est sine peccato: cum igitur alteram positionum contrariarum necesse sit esse falsam, contrarie opinari circa notiones, absque peccato fieri non valet. Ad secundum dicendum quod aliquis potest errare circa divina, dum tamen non contradicat articulis fidei vel eis quae sunt determinata ab Ecclesia, etiam dato quod ex dictis eius possit elici aliqua conclusio quae esset contra articulos fidei vel contra ea quae tenet Ecclesia, ita tamen quod ipsemet ignoraret talem deductionem. Sed si ei fieret talis deductio, et ostenderetur sibi quod dicta eius contradicunt iis quae tenet Ecclesia, si ipse ex tunc suam positionem non dimitteret, sic errando peccaret, et si errorem suum cum pertinacia assereret, esset haereticus^27.
372. Duns Escoro.—Pasemos al gran teólogo, digno émulo de Santo Tomás y que con San Buenaventura comparte la jefatura de la ilustre escuela franciscana. En él encontraremos sobre esta materia exactamente la misma doctrina que acabamos de ver en Santo Tomás; San Buenaventura y Egidio Romano. Comencemos las citas: "Utrum liceat contrarie opinari de notionibus? Respondeo dicendum, licitum esse aliter atque aliter de notionibus opinari, sobrie tamen, sic ut opinans paratus sit suam deponere opinionem, si aliter ab Ecclesia declaretur. Ad cuius evidentiam sciendum, quaedam ita simpliciter pertinere ad substantiam fidei ut omnes, etiam simplices, usu tamen rationis pollentes, illa explicite credere teneantur... Alia vero pariter pertinere ad substantiam fidei, sed explicite tantum credenda a maioribus in Ecclesia... Alia denique ad fidem ita expectare ut ad explicite credendum in illa neque simplices, neque maiores in Ecclesia adigantur: et eiusmodi sunt conclusiones multae necessario inclusae in articulis creditis: his enim explicite credendis nemo tenetur, priusquam per Ecclesiam declaratae proponantur tamquam fidei obiectum... Quaestionem autem de numero notionum esse et spectare ad ordinem conclusionum in fidei articulis virtualiter inclusarum, ac proinde licite quemque posse de his contrarium opinari, ex eo est evidens, quod citra omnem notam, ac erroris suspicionem, variae extiterunt de notionibus sententiae, etiam inter praecipuos Ecclesiae Doctores"^28. "Nihil est asserendum esse de veritate fidei, nisi quod traditur in Scriptura, vel ab universali declaratur Ecclesia, vel ex altero istorum sic tradito vel declarato necessario et evidenter sequitur"^29. "Ad aliud de Cypriano dico quod aliqua sunt de substantia fidei quod omnes, etiam simplices, tenentur ista explicite credere... Alia sunt explicite requisita de substantia fidei,
6 7 8 observanda a maioribus Ecclesiae... Alia sunt quae nec hecessario sunt explicite credenda ab istis (maioribus) nec ab illis (simplicibus), quia non adhuc illorum veritas est declarata et determinata per Ecclesiam, cuiusmodi sunt multae conclusiones necesario inclusae in articulis creditis: sed antequam sunt per Ecclesiam declaratae et explicatae, non oportet quemcumque eas credere, oportet tamen circa eas sobrie opinari, ut scilicet homo sit paratus eas tenere pro tempore, pro quo veritas fuerit declarata 9
“Nihil est tenendum tamquam de substantia fidei, nisi quod potest expresse haberi de Scriptura, vel expresse declaratum est per Ecclesiam, vel evidenter sequitur ex aliquo plane contento in Scriptura vel plane determinado ab Ecclesia”.
Podríamos citar otros varios teólogos del' siglo XIII, pero creemos que los cuatro citados, que son los fundadores de las tres grandes escuelas, la dominicana, la franciscana y la agustiniana, bastan para hacer ver que la doctrina de la evolución dogmática por vía de conclusión teológica era ya doctrina corriente y común entre los príncipes de la teología escolástica del siglo XIII.
B) Siglos XIV y XV
**373. Dos SIGLOS JUNTOS.—**Juntamos bajo un mismo epígrafe estos dos siglos porque en ellos, y sobre todo en el primero, abundan poco los teólogos de verdadero mérito. El nominalismo de Occam por una parte y por otra el funesto y larguísimo cisma de Occidente hicieron languidecer los estudios teológicos o los sumieron en inútiles sutilezas dialécticas. Citaremos los textos de ocho teólogos, entre los cuales figuran algunos de gran renombre e indiscutible mérito, tales como Gersón, Dionisio Cartujano; el cardenal Torquemada y, sobre todo, Capréolo. De cuantos teólogos de estos dos siglos hemos podido consultar, todos, sin una sola excepción, continúan defendiendo, como los del siglo XIII, la evolución del dogma por vía de conclusión teológica, propiamente dicha; si bien algunos de ellos, más o menos tocados de nominalismo, no distinguen suficientemente entre los hábitos de la teología y de la fe, ni, por lo tanto, entre la conclusión teológica antes y después de su definición por la Iglesia. Aunque Occam sea unos años anterior a Auréolo, comenzaremos por éste, que trata la cuestión ex profeso y más extensamente.
374. PEDRO AURÉOLO.—“Dum proceditur ex una propositione credita et alia necessaria, aut ex ambabus creditis, ad inquirendum aliquid quod est in fide dubium quid tenendum sit, non acquiritur alius habitus nisi fides. Ille siquidem habitus fides est, cuius oppositum est haeresis. Sed oppositum conclusionis deductae ex uno articulo et una propositione necessaria est haereticus, utpote dicere quod in Christo non sunt duae voluntates, quod siquidem sequitur ex articulo dicente quod “in Christo sunt duae voluntates”, divina videlicet et humana, et ex hac necessaria propositione “Omnis intellectualis natura habet propriam voluntatem”: ergo et talis conclusio tenetur per fidem, et talis deductio non generat alium habitum distinctum a fide”.
“Praeterea, implicitum et explicitum non diversificant habitum fidei, alias non esset eadem fides Patrum Veteris Testamenti et Novi. Adhuc, plura vel pauciora credere, non diversificat fidem, alias sacerdos qui tenetur plura explicite credere, non haberet eamdem fidem cum vetula quae tenetur ad pauciora. Sed conclusio per hunc modum deducta non est nisi explicita ex priori articulo in quo erat implicita: talis etiam qui habet deductionem istius conclusionis non ideo plura credit quam alter: Ergo ex hoc non tollitur quin illa conclusio cognoscatur per fidem” 10.
375. GUILLERMO OCCAM.—“Illae solae veritates sunt catholicae reputandae et de necessitate salutis credendae, quae in canone Bibliae explicite vel implicite asseruntur, ita quod si aliquae veritates in Biblia sub propria verborum forma minime contineantur, ex solis contentis in ea consequentia necessaria et formali possunt inferri” 11.
376. COMENTARIO A ESTOS DOS TEXTOS.—Como se ve, estos dos teólogos del siglo XIV, ambos nominalistas, como varios que veremos del siglo XV, lejos de negar la evolución dogmática por vía de conclusión, la defienden con exceso. Porque ven que la conclusión teológica está verdaderamente implícita en el depósito revelado, la cual basta para que haya definibilidad de fe o capacidad de evolución dogmática, creen que con sólo que esa implicitud sea explicada por el raciocinio humano, ya es verdad dogmática o de fe, sin fijarse que la explicación de la razón es explicación humana, y por lo tanto pertenece a un hábito humano o teológico, mientras no intervenga la explicación divina de la definición de la Iglesia.
377. JUAN GERSÓN.—“Primus gradus veritatum credendarum est canon totius Scripturae Sacrae, et singulorum quae in illa litteraliter asserta sunt. Secundus gradus est veritatum ab Ecclesia determinatarum... Tertius gradus est veritatum specialiter aliquibus revelatarum, quae ab illis quibus rerevelatio facta est absque ulla dubitatione credendae sunt... Quartus gradus continet veritates omnes et singulas quae concluduntur ex praemissis veritatibus in consequentia certa in lumine fidei (de dos premisas reveladas), vel in evidenti lumine naturali (una revelada y otra de razón); quamvis non in propria forma verborum illic habeantur. Quemadmodum ista veritas est de necessitate salutis tenenda quod Christus habuit nervos et venas: quamvis in Scriptura Sacra non habeatur in propria verborum forma. Et ita de similibus sine numero; quoniam ista est evidens consequentia, nedum in lumine fidei, sed in lumine rationis apud philosophos: "Christus est verus homo; ergo Christus habuit nervos et venas" 12.
378. JUAN CAPRÉOLO.—El llamado "princeps thomistarum", por haber sido el primero, cronológicamente hablando, entre los grandes comentaristas impresos de Santo Tomás, no podía dejar de defender el carácter de implicitud de toda verdadera conclusión teológica en el depósito revelado, que es la base de la evolución dogmática; a la vez que defender la distinción específica entre los hábitos de la fe y la teología, sin lo cual se va a parar a la confusión entre la razón y la fe, y entre el valor humano del raciocinio y el valor divino de las definiciones dogmáticas de la Iglesia.
Contestando a Escoto, quien fundándose precisamente en esa implicitud de las conclusiones había negado o no distinguido suficientemente entre el hábito de la teología y el de la fe, se expresa así:
"Ad quartum dicitur quod licet Biblia non procedat per modum scientiae demonstrativae, tamen ex contentis in Biblia, quae se habent ut principia scientiae, Sancti demonstrative intulerunt conclusiones de quibus est theologia, arguendo contra haereticos ex principiis theologiae. Et ideo, licet theologia non tradatur in sacro canone stylo syllogistico explicite, tamen in libris sequentium theologorum traditur modo scientifico et modo artis explicite. Omnia tamen IMPLICITE in Biblia continentur" 13.
Como dijimos en otra parte (351), todo teólogo debiera grabar en su mente esa última frase, verdaderamente áurea, del príncipe de los tomistas: "Omnia tamen (esto es, todas las verdaderas conclusiones teológicas) implicite continentur in Biblia". Por eso de que toda verdadera conclusión teológica está verdaderamente implicita en el depósito revelado o premisa de fe, su definición por la Iglesia no es otra cosa que explicación de la fe, como tantas veces repiten Santo Tomás, San Buenaventura y Escoto.
379. EL CARDENAL TORQUEMADA.—Después del príncipe de los tomistas viene el insigne cardenal Torquemada, el fundador o primer organizador del moderno tratado De Ecclesia. Citemos de él siquiera un par de textos:
“Catholica veritas est quae ex divinae revelationis lumine supernaturali immediate vel mediate est habita, explicite in propria verborum forma, vel implicite bona et necessaria consequentia... His enim duobus modis dicitur aliquid contineri in S. Scriptura, aut in propria verborum forma, sicut ista est: “Christus fuit homo”; et aliquid implicite, quod scilicet, bona et necessaria consequentia ex positis formaliter in S. Scriptura sequitur. Sicut ex illa “Christus fuit homo” (hombre perfecto), sequitur quod habuit animam rationalem, intellectum agentem et possibilem et omnes potentias animae. Item quod in corpore suo fuerint nervi ac venae et similia: quorum tamen nullum in propria verborum forma habetur in littera S. Scripturae”14.
Fíjese todo lector en cómo Torquemada, lo mismo que Capréolo, no solamente usan la palabra implícito, sino que explican categóricamente qué es lo que se entiende por implícito cuando se habla de continencia en el depósito revelado. “Implicite, quod scilicet bona et necessaria consequentia ex positis formaliter in Sacra Scriptura sequitur”. Es exactamente la misma fórmula empleada luego por el cardenal Cayetano y por Báñez (383, 396).
380. DIONISIO CARTUJANO.—Al lado del cardenal Torquemada, bien merece ser citado el célebre Doctor Extático, Dionisio Cartujano. Aunque muy conocido por sus obras escriturarias y ascéticas, no es tan conocido, o al menos tan citado hoy día como se merece, por sus obras de teología dogmática. Sus comentarios sobre los cuatro libros de las Sentencias, lo mismo que su Summa Fidei Orthodoxae, a la cual puso el subtítulo de “Medulla operum D. Thomae”, son notabilísimos por la claridad y fidelidad con que expresa la doctrina pura de Santo Tomás. Citemos algunos textos sobre la cuestión que nos interesa.
“An liceat circa notiones in divinis diversimode opinari? Ad fidem aliquid dupliciter pertinet, scilicet, directe ut articuli fidei... Secundo, pertinet aliquid ad fidem indirecte, videlicet ex quibus sequitur aliquid contrarium fidei... Circa talia (lo indirecto) autem licet diversimode opinari sine periculo haeresis, antequam sit determinatum ex hoc sequi aliquid contra fidem: si enim post hanc determinationem, praesertim ab Ecclesia factam, quis aliter opinetur, incurri-. tur haeresis. Unde nunc multa reputantur haeretica, quae olim non erant haeretica, propter novam determinationem Ecclesiae, vel quia nunc est magis manifestum quid ex eis sequatur 15.
En el libro tercero, artículo cuarto, de la misma obra trata de "quomodo fides crevisse dicatur per successionem temporum", y lo resuelve extractando a Santo Tomás casi con sus mismas palabras. Pero merece notarse el empleo de la palabra virtualiter como sinónima de implicitae, para que se vea cómo los antiguos, cuando hablaban de virtualidad, entendían siempre la virtualidad implícita. He aquí un texto por ejemplo: "Sic ergo articulorum fidei quidam continentur virtualiter in aliis: quoniam in fide Redemptionis humanae includuntur implicitae Incarnatio, Passio, Resurrectio et alia talia" 16.
Terminemos con otro texto semejante: "Obiectio: videtur illicitum scripturis utriusque testamenti aliquid addere... Ad haec D. Thomas respondet: contingit apponere ad Scripturam dupliciter: primo, aliquid contrarium seu diversum addendo, quod est erroneum aut praesumptuosum: secundo, id quod continetur in Scripturis implicite, clarius explicando, et hoc est laudabile. Hinc Richardus: Non debet apponere dissimile vel repugnans, sed potest addi verum ad illius explanationem. Et hoc forsan non est proprie apponere, sed implicitum explicare et manifestare: quoniam verum valens ad expositionem Scripturae, in ipsa implicitae ac virtualiter continetur" 17
**381. GABRIEL BIEL.—**Cerremos los siglos xiv y xv, tan pobres en grandes teólogos, con el nominalista Gabriel Biel, muerto en 1495. Dice así: "Fides implicita est fides habitualis aut actualis assensus alicuius propositionis generalis, multas particulares in se includentis. Dicitur propositio universalis vel generalis includere omnes illas particulares quae ex ea inferri possunt, immediate aut mediate vero assumpto" 18.
Tenemos, pues, que todos los teólogos de los siglos xiv y xv continúan, como Santo Tomás, San Buenaventura y Escoto, mirando como definibles de fe divina, y por tanto como capaces de evolución dogmática, todas las conclusiones propiamente dichas. No hay más diferencia sino que los teólogos de filiación escotista o nominalista confunden o no distinguen suficientemente entre el hábito de la teología y el de la fe, o entre las conclusiones antes y después de la definición de la Iglesia, haciéndolas de fe por sí mismas (per se) o sin definición.
C) Siglo XVI
-
ENTREMOS YA EN EL SIGLO XVI, el siglo de oro de la restauración de la teología católica, en el cual los grandes genios del siglo XIII hallan al fin dignos comentadores y continuadores de sus glorias. Trece son los teólogos de este siglo, entre los que nosotros hemos podido consultar, que traten de la cuestión de la evolución del dogma o definibilidad de la virtualidad revelada. Entre ellos figuran nombres tan ilustres como el cardenal Cayetano, Melchor Cano, Domingo Soto, Ambrosio Catarino, Bartolomé de Medina, Domingo Báñez y Pablo Grisaldi, de la escuela dominicana; Alfonso de Castro, Andrés de Vega y Antonio de Córdoba, de la franciscana; fray Luis de León, de la agustiniana; el cardenal Toledo, de la naciente Compañía de Jesús, y los obispos Santiago Simancas y Bartolomé de Torres, del clero secular. Están, pues, en ellos bastante bien representadas todas las escuelas o tendencias de la Teología católica en el siglo XVI. Comencemos por el príncipe de los comentaristas de Santo Tomás 19.
-
EL CARDENAL CAYETANO.—Todo teólogo sabe que el cardenal Cayetano tiene un opúsculo sobre la Inmaculada Concepción, dirigido al Papa León X cuando este Sumo Pontífice trataba de examinar en el Concilio ecuménico de Letrán la definibilidad de fe de la Inmaculada Concepción. En ese opúsculo se le ofreció a Cayetano ocasión de tratar ex profeso sobre qué cosas son o no definibles de fe divina. A ello dedica el capítulo primero, cuyo título es: "De duplici via discernendi ea quae fidei sunt, vel ei adversantur". He aquí cómo se expresa: "Duae sunt viae quibus decerni potest religioni christianaе quid credendum sit, altera ordinaria, altera extraordinaria. Ordinaria est divina revelatio facta in primis Auctoribus S. Scripturae, contenta in Canonicis libris Bibliae, traditionibusque Apostolorum, in Symbolo et aliis quae constat Ecclesiam per Apostolos suscepisse, ut sacramenta... (ahora viene lo importante). Nec refert, in S. Scriptura et aliis, an aliquid sit revelatum explicite (ut creatio mundi, Incarnatio Verbi Dei et alia huiusmodi) an implicite, ut sunt omnia illa quorum opposita non possunt sustineri cum veritate S. Scriptura et aliorum quae certa fide tenemus, nisi quod ingenio, labore, ratione, et intellectu opus est, ut manifestentur haec, quae IMPLICITE dicuntur contineri esse NECESSARIO CONNEXA illis in quibus contineri dicuntur."20
Rogamos a todo lector, especialmente a todo lector tomista, que lea y relea desapasionadamente ese texto del cardenal Cayetano. En él verá claramente enseñado lo que forma la base y el nervio de la evolución dogmática, esto es, que puede ser definido como dogma de fe todo lo verdaderamente implícito en el depósito revelado, y que es verdaderamente implícito todo lo necesariamente conexo. Implicite, ut sunt omnia quorum opposita non possunt sustineri cum veritate S. Scripturae et aliorum quae fide scimus...; implicite dicuntur contineri necessario connexa illis in quibus contineri dicuntur. Más clara definición de la continencia implícita no podía darse.
384. LABOR HUMANA DE LA IGLESIA.—Ahí tiene también el lector bien claramente expuesto en qué consiste la labor humana de la Iglesia previa a la definición. Hace falta trabajo intelectual y trabajo muy laborioso, que a veces lleva siglos enteros. Ingenio, labore, ratione et intellectu opus est. ¿Para qué? Muchos se contentan con responder: que para averiguar si la verdad que se trata de definir está o no implícita en el depósito revelado. Eso es verdad, y también lo reconoce el cardenal Cayetano. Pero olvidan esos teólogos que el medio que la Iglesia emplea para conocer si una verdad está implícita en el depósito es el ver si está necesariamente conexa con él. "Ingenio, labore, ratione et intellectu opus est ut manifestentur haec, quae implicite contineri dicuntur, esse necessario connexa cum illis in quibus contineri dicuntur". Ese es el fin de la labor de la Iglesia (labor hecha en el concilio o hecha anteriormente por los Santos Padres, cuyos textos el concilio aduce), y eso basta para que quepa definición de fe. El instrumento empleado ha sido la conexión, pero la cosa hallada y definida es la continencia implícita o inclusión. Lo mismo da, pues, conexión absolutamente necesaria con lo revelado, que implicitud en lo revelado, que definibilidad de fe divina. Esa es la doctrina tomista que Cayetano heredó de todos sus antecesores, y que se encuentra en casi todos sus sucesores tomistas, hasta que los Salmanticenses, enredados en la confusión de Suárez y Lugo, confundieron a su vez a algunos tomistas posteriores.
385. ALFONSO DE CASTRO.—Después de oído al dominico Cayetano, oigamos al franciscano Castro en su célebre obra Adversus haereses:
"Illa igitur propositio quae Scripturae Sacrae, iuxta sensum ab Ecclesia Catholica receptum, contradicit, est citra omnem controversiam haeretica iudicanda. Neque curandum est an aperte contradicat, an latenter: quoniam quocumque modo repugnare constiterit, erit merito de haeresi notanda. Sunt enim aliquae haereses quarum contrariae aut contradictoriae sunt expressae in S. Scriptura... Sunt etiam aliae haereses quarum contrariae aut contradictoriae, licet sic non exprimantur in S. Litteris, ut sub illo verborum tenore habeantur, tamen ex illis per evidentissimam consequentiam inferuntur, et tales assertiones latenter pugnant contra S. Scripturam: quia Scriptura repugnat contra illa quae ab illis necessario derivantur. Et tales propositiones sunt etiam haereticae censendae, perinde ac primae: quoniam ea quae ex contentis in S. Scriptura, necessaria consequentia inferuntur, tantam habent veritatis firmitatem et fidei necessitatem, quantam illa ex quibus colliguntur... Hanc sententiam docet Gregorius Naciancenus, lib. 5 de theologia, sic dicens: Quae colliguntur ex Scripturis Sacris, perinde habendae sunt, ac si in illis scripta essent. Haec Gregorius. Iuxta hanc regulam multa Sacri Doctores asserunt et constantissime praedicant tamquam necessario credendam, quia ex dictis S. Scripturae colliguntur, quamvis in illa non reperiantur" 21
Ahí tenemos no solamente defendida con claridad la evolución del dogma por vía de verdadera conclusión teológica, sino también interpretado en ese sentido el texto de San Gregorio Nacianceno que en otra parte citamos (357).
386. DOMINGO SOTO.—Dejando por ahora a Melchor Cano, de cuya mente nos ocuparemos en sección aparte (449), sigue su hermano de hábito y su comprofesor en Salamanca, el célebre Domingo Soto.
Sabido es que Domingo Soto no solamente defendió la definibilidad de fe de la conclusión teológica propiamente dicha, sino que llegó a hacerla de fe por sí misma (per se) o sin definición de la Iglesia, con lo cual solamente las conclusiones probables o dudosas pertenecerían a la teología si las evidentes pertenecían per se a la fe. En esto Domingo Soto fué combatido por Melchor Cano, por Báñez y por todos los tomistas 22.
No obstante, Soto se corrigió o se explicó a sí mismo en su clásica obra De natura et gratia,23 en donde, al admitir la definibilidad de fe de las conclusiones o deducciones teológicas, advierte que solamente son de fe cuando esas deducciones son definidas por la autoridad de la Iglesia. He aquí sus palabras: “Tertium est illud quod iam supra, non uno tantum in loco, informavimus. Habitus enim non generat assensum, nisi circa proprium suum obiectum (quod axioma est celebratissimum philosophorum omnium, perinde ac theologorum): sed obiectum aut propositum fidei non est nisi Deus, et illa quae ad spem nostram pertinentia, revelata sunt in Sacra Scriptura, vel inde auctoritate Ecclesiae deducta et expressa: ergo illorum dumtaxat est assensus fidei”^46. Si en algo, pues, se excedió Domingo Soto en esta cuestión, no fué ciertamente en restringir la evolución dogmática, sino en admitirla con exceso, exceso que él mismo corrigió después, explicándose como se explican todos los tomistas.
387. AMBROSIO CATARINO.—Junto a Domingo Soto citemos a su, en varias cuestiones, irreconciliable y bilioso impugnador, el célebre Ambrosio Catarino. Célebre, decimos, no solamente por su originalidad y singularidad en muchas cuestiones, sino también porque, siendo dominico, parece que se complacía en impugnar con preferencia las opiniones de sus hermanos de hábito. Sin embargo, en esta cuestión de la definibilidad de fe divina de las conclusiones sigue la doctrina tradicional. Oigamos sus palabras: “Concludo ergo quod sicut haereticus est, non solum qui negat quae expressa sunt in Scripturis, verum etiam qui quentiam evidentem: nam qui sequuntur per talem consequentiam, iidem sunt assensus fidei... Nec possunt dici (assensus theologiae) fides: nam fides est assensus qui habetur immediate sola auctoritate, aut qui inde evidenter deducitur, ut Christus est homo, et per consequens visibilis” (DOMINICUS SOTO, In dialecticam Aristotelis commentarii, p. 1.ª, q. 2, ad 7 [Salmanticae 1574], p. 91). “Ad tertium argumentum doctissimus Magister frater Dominicus de Soto (l. 1 Post., q. 2) ait quod quando per evidentem consequentiam deducitur conclusio ex principiis fidei, tunc etiam ipsa conclusio similiter est certa secundum fidem... Verumtamen haec sententia est falsa... Item falsum est quod ait “similiter est de fide: Christus est homo et Christus est risibilis”. Quoniam si quis confiteretur Christum esse perfectum hominem, negaret autem esse risibilem, quia opinatur risibilitatem non pertinere ad perfectionem hominis, hic esset malus philosophus, sed nondum haereticus, quoniam ab Ecclesia non est hactenus definitum quod Christus est risibilis. At vero si ab Ecclesia definiretur risibilitatem pertinere ad perfectionem humanae naturae, iam qui negaret esset haereticus” (BÁÑEZ, In 1 partem P. Thomae, q. 1, a. 2, ad 3, argumentum [Salmanticae 1585], p. 53). Melchor Cano también refuta a Soto, aunque sin nombrarle, pues enseñaban juntos en Salamanca. El texto lo daremos más adelante, al tratar de la mente de Melchor Cano (455). ea negat quae in iis quae sunt expressa continentur, et inde necessaria atque evidenti consequentia deducuntur, ita divini iuris praevaricator est, non solum qui transgreditur quod ibi expresse praecipitur, verum etiam qui id .quod inde evidenter deducitur, praetermittit" 24.
**388. ANDRÉS DE VEGA.—**No hacía falta citar a este teólogo franciscano, pues todos los manuales traen su nombre al lado del de Vázquez como defensor de la definibilidad de fe de las conclusiones propiamente dichas. Creemos, sin embargo, que al lector le agradará conocer el texto, rara vez citado, en que defiende su opinión, y que dice así:
"Multae sunt propositiones de fide quae non aliter possunt probari esse de fide nisi quia sequuntur evidenter ex creditis cum aliqua saltem propositione evidenti secundum lumen naturale. Et potest hoc ostendi in multis propositionibus de Deo et de Christo, quae ab omnibus fidelibus hac ratione recipiuntur ut certae, et oppositae censentur haereticae: ut patet de istis: Deus est incorporeus, Deus est immaterialis, Deus est infinitae virtutis; Christus habet cor, Christus habet phlegma, Christus secundum corpus et secundum animam et omnia in eis contenta est sub utraque specie Sacramenti Eucharistiae: Christus sine substantia panis et vini est sub utraque specie panis et vini, et similibus. Huiusmodi enim propositiones non sunt expressae in Scripturis, sed ex contentis in eis evidenter deducuntur, saltem cum una evidenti secundum lumen naturale" 25.
El lector habrá notado en este texto de Vega el mismo defecto que ya notamos en casi todos los teólogos de filiación escotista o nominalista. Defienden la evolución dogmática, pero la defienden con exceso, al hacerla dogmática o de fe divina, sin distinguir entre antes o después de la definición de la Iglesia.
**389. ANTONIO DE CÓRDOBA.—**Unamos con Andrés de Vega a su hermano de hábito Antonio de Córdoba, que defiende con no menos claridad la evolución dogmática por vía de conclusión, aunque con el mismo defecto que Vega. He aquí sus palabras:
"Propositio de fide catholica seu veritas catholica est propositio seu veritas revelata immediate vel mediate. Dicitur veritas revelata immediate vel mediate, quod alii dicunt in se, vel in suo antecedenti... Veritas autem revelata mediate, vel in suo antecedenti est illa quae ex supradictis veritatibus catholicis, in se seu immediate revelatis, infertur in bona consequentia certa et necessaria, in lumine fidei (de dos premisas de fe) seu naturali (o con una de razón), licet in propria forma talis veritas in S. Scriptura non contineatur, ut quod Christus habuit nervos, et sanguinem, et alios humores, ossa et venas, et huiusmodi. Et ad hoc genus spectant omnes fere determinationes seu definitiones Conciliorum, Summorumque Pontificum, in materia tamen fidei et morum, quae praedicto modo ex S. Scriptura deducuntur, et omnibus necessario credendae proponuntur" 26
No se queda corto este sabio franciscano al calificar de reveladas mediamente omnes fere definitiones Conciliorum. Santo Tomás no dijo casi todas, sino que se contentó con decir muchas: "Et propter hoc multa nunc reputantur haeretica, quae antea non reputabantur, propter hoc quod nunc est magis manifestum quid ex eis sequatur" 27
390. BARTOLOMÉ DE TORRES.—Siguiendo el orden cronológico, citemos a un comentarista de Santo Tomás, perteneciente al clero secular, catedrático primario de la Universidad de Sigüenza en España y obispo de Canarias. Comentando el ya tantas veces citado artículo de Santo Tomás "Utrum liceat contrarie opinari de notionibus", se expresa así:
"Stus. Thomas ergo, praemissa credibilium divisione, constituit duas conclusiones. Divisio plane haec est: Credibilia sunt duplicis generis; quaedam quae pertinent ad fidem directe, alia indirecte. Ea autem directe ad fidem pertinent, quae principaliter sunt divinitus tradita... Ea vero indirecte ad fidem attinent, quae nobis praecipue credenda non proponuntur, sed ex eorum oppositis sequitur aliquid contrarium fidei. Hac praemissa divisione, prior D. Thomae conclusio est: asserere cum pertinacia aliquid falsum, contrarium ei quod directe pertinet ad fidem, haereticum est. Secunda conclusio, sine pertinacia asserere aliquid falsum, repugnans ei quod indirecte pertinet ad fidem, haeresis non est...
Sit quarta assertio: Pertinacia in hoc consistir ut quis ex deliberatione, sciens, et prudens, dissentiat, alicui fidei propositioni, vel oppositae assentiat, intelligens illam contineri in S. Scriptura, aut Ecclesiae definitione, aut ex eis evidenter deduci, etiamsi per unum temporis punctum illi dissentiat. Istam palam tenet Stus. Thomas in praesenti" 28
391. SANTIAGO SIMANCAS.—Veamos el testimonio de otro obispo del clero secular, que escribió su obra De Catholicis Institutionibus por encargo del Papa Gregorio XIII, a quien va dedicada. Dice así:
"Ad Summum tenemur credere non solum divinis Scripturis, Ecclesiae traditionibus, iustis conciliis, Summorum Pontificum Constitutionibus, Patrum decretis, sacrorum doctorum receptis sententiis; sed etiam illis veritatibus quae deducuntur ex his per certam consequentiam in lumine fidei, vel evidenti ratione naturali: si modo veritates ita inferuntur, ut omnibus praesertim sapientibus sint persuasae; quia haec illis insunt, et illic comprehenduntur et continentur, unde per talem consequentiam deducuntur. Et haec est vera recepta et catholica sententia" 29.
Fíjese el lector cómo por conclusiones entiende Simancas las conclusiones inclusivas. "Quia haec illis insunt, et illis comprehenduntur et continentur, unde tales consequentiae eliciuntur". La definibilidad de fe viene de esa inclusión o continencia; la conexión no es sino el medio que usa la Iglesia para verla.
392. PABLO GRISALDI.—No menos claramente se expresa el dominico Grisaldi:
"Ut uno verbo rem totam complectar, propositio de fide est credere ac tenere omnia ea quae Sacra Biblia, traditio Apostolica, Romana Sedes, generale Concilium, consentiens Sacrarum Scripturarum omnium Sanctorum expositio, et ea quae ab istis consequutione necessaria deducuntur... Non illud tantummodo ad doctrinam catholicam pertinet, quod Apostolis expresse revelatum est, verum hoc etiam quod ex altera propositione revelata, et altera lumine naturali, syllogismo collectioneque evidenti conficitur" 30.
393. BARTOLOMÉ DE MEDINA.—Contemporáneo de Grisaldi y dominico como él es el célebre teólogo Bartolomé de Medina, uno de los inmortales profesores primarios de la Universidad de Salamanca y clásico comentarista de la Prima Secundae de Santo Tomás 31. Veamos cómo se expresa:
"Secunda igitur quaestio est utrum possimus certo et infallibiliter cognoscere quod habeamus fidem divinam et supernaturalem. Pro parte negativa sic arguitur: Nam infallibilis certitudo tantum reddit nos certos de divinis revelationibus quas Ecclesia proponit... Respondetur quod virtus fidei non solum illa est quae revelata est immediate, sed etiam quae deducitur per consequentiam evidentem ex divinis revelationibus. Haec autem veritas, quod fidelis habeat veram fidem, deducitur ex revelatis per evidentem consequentiam, ad hunc modum: De fide est neminem posse assentiri omnibus quae proponit Ecclesia, nisi habeat veram fidem et divinam: sed ego experior quod assentior omnibus quae proponit Ecclesia: ergo habeo veram fidem"32
394. FRAY LUIS DE LEÓN.—Bien merece figurar al lado de Medina su compañero de profesorado en Salamanca, el insigne agustino fray Luis de León, eminente en literatura, no menos eminente en ciencia escrituraria, y tan eminente en la Sagrada Teología especulativa como en la Sagrada Escritura o en las bellas letras. El haber estado sus obras teológicas casi tres siglos sin una buena edición es lo único que puede explicar el que no se le cite con la frecuencia que se merece. Citemos nosotros sus palabras referentes a la cuestión que nos ocupa:
"De rebus et propositionibus fidei dupliciter loqui possumus: uno modo, absolute secundum seipsas: alio modo per respectum ad nos. Si loquamur primo modo, illa sola sunt de fide, quae a Deo sunt revelata, vel immediate, quia explicite sunt ab Illo tradita: vel mediate, quia evidenter colliguuntur ex iis quae ipse tradidit, si vero loquamur secundo modo, tunc illa sunt de fide, quae et revelata sunt a Deo, et nobis constat aliqua ratione a Deo esse revelata. Sed quatuor sunt rationes, quae nos possunt reddere certos circa hoc: primum, S. Scriptura: secundum, Apostolorum traditio: tertium, conciliorum et pontificum definitiones: quartum, evidentia rationis inferens ex uno in aliud... Sed dubitabit aliquis de hoc quod diximus ultimo loco, scilicet quod pertinent ad fidem propositiones quae evidenti consequentia colliguuntur ex propositionibus fidei, ut "Christus est risibilis". nam hoc videtur falsum... In hoc dubio, sit: Prima conclusio: tales propositiones evidenter collectae ex propositionibus de fide, etiam de fide censendae sunt. Patet, quia sunt a Deo revelatae, saltem mediate. Item in Concilio Constantinopolitano tertio iudicati sunt haeretici, qui negabant in Christo esse voluntatem humanam, quia haec propositio "Christus habet voluntatem humanam", sequitur ex hac: "Christus est (perfectus) homo"33
Fíjese de nuevo el lector cómo la razón que dan siempre los teólogos para decir que las conclusiones son definibles de fe no es precisamente porque hay conexión con lo revelado, sino porque habiendo conexión verdaderamente teológica hay continencia implícita, y por lo tanto hay verdadera revelación, aunque mediata para nosotros: "Patel, quia a Deo REVELATAE, saltem mediate".
-
EL CARDENAL TOLEDO.—Sigue el cardenal Toledo, el primer cardenal de la Compañía de Jesús, y no menos piadoso que eminente teólogo. Comentando el artículo segundo de la cuestión 11 de la Secunda Secundae, "Utrum haeresis proprie sit circa ea quae sunt fidei", se expresa así: "Conclusio: Haeresis est error circa ea quae fidei sunt directe vel indirecte, puta circa articulos fidei vel circa ex ipsis illata, cum pertinacia assertus... Dices: quae dicitur propositio catholica? Dico, dupliciter dici assertionem seu propositionem catholicam. Uno modo immediate, puta quae statim ex regula fidei habetur. Regula autem fidei discernendae multiplex est, ut diximus superius. Est enim Scriptura Sacra. Concilium Generale, Pontifex ut Pontifex, traditio Apostolica et Ecclesia Universalis. Quae ergo habentur ex aliqua harum regula, dicuntur catholicae assertiones modo priori. Altero modo dicitur assertio catholica mediate, quae derivatur optima et clara consequentia ex propositione priori. Qui ergo contradicit alteri earum, in haeresim incidit"34.
-
DOMINGO BÁÑEZ.—Vamos a cerrar el examen de los teólogos del siglo XVI35 con el ilustre nombre de uno de los comentadores más penetrantes y exactos de la Suma Teológica de Santo Tomás y, a nuestro juicio, el que lleva la palma a todos, después, como es claro, del cardenal Cayetano. La doctrina de Báñez sobre la evolución del dogma puede resumirse en estas cuatro proposiciones: Primera: la conclusión teológica propiamente dicha no es de fe divina antes de su definición por la Iglesia. Segunda: pero es de fe divina si la Iglesia la define. Tercera: la Iglesia puede definir y ha definido de hecho rigurosas y propias conclusiones teológicas. Cuarta: tales definiciones no constituyen una fe nueva, pero sí una explicación nueva o una explicación mayor, aunque no mayor que la que poseyeron los Apóstoles. Estas cuatro proposiciones, que forman como el resumen de la doctrina de Santo Tomás sobre la evolución dogmática, podrían probarse con abundantes textos de Báñez. Elijamos solamente cuatro textos cortos y claros.
a) "Ad tertium argumentum doctissimus Magister de Soto 36 ait quod quando per consequentiam evidentem deducitur conclusio ex principio fidei, tunc etiam ipsa conclusio similiter est certa secundum fidem... Veruntamen haec sententia falsa est... Item falsum est quod ait, similiter est de fide, Christus est homo, et Christus est risibilis. Quoniam si quis confiteretur Christum esse perfectum hominem, negaret autem esse risibilem, quia opinatur risibilitatem non pertinere ad perfectionem hominis, hic esset malus philosophus, sed nondum haereticus. Quoniam ab Ecclesia non est hactenus definitum, quod Christus est risibilis... Respondetur ergo ad argumentum quod conclusiones, quae ex principiis fidei, vel ex uno principio fidei et altero naturaliter evidenti per bonam consequentiam deducuntur, sunt PROPRIE theologicae scientiae conclusiones. Et nihilominus dicuntur esse conclusiones de fide, non immediate, sed mediate: et oppositum illarum dicitur error circa fidem mediate: et qui contrarium sentit, venit in suspicionem haeresis" 37
b) "Quoniam ab Ecclesia non est hactenus definitum, quod Christus est risibilis, at vero si ab Ecclesia definiretur risibilitatem pertinere ad perfectionem humanae naturae, quemadmodum definitum est habere duplicem voluntatem, humanam et divinam, iam qui negaret Christum esse risibilem esset haereticus" 38
c) "Ecclesia Sancta multoties definivit propositiones tamquam de fide, quae expresse in Sacris Litteris non habebantur, sed communiter ab omnibus theologis et doctoribus Ecclesiae affirmabantur constanter, et erant propositiones theologicae... Ergo similiter posset modo definiri tamquam de fide veritates illas in quibus tota thcologorum schola concordat: ergo illis contradicere erroneum est: v. gr.: docent firmiter omnes theologi quod Christus Dominus, ab instante suae Incarnationis, divinam viderit Essentiam. Hoc in divinis litteris expresse non extat, neque ab Ecclesia Dei definitum est tamquam de fide tenendum: sed theologi colligunt per bonam consequentiam ex aliis locis S. Scripturae et fidei fundamentis, et ita communiter receptum est, ut illud absque erroris nota nemo possit negare, possctque ab Ecclesia definiri tanquam de fide39.
d) "Error est in fide, asserere quod post Apostolorum tempora Doctores Ecclesiae aut etiam ipsa Ecclesia plura credat de pertinentibus ad fidem aut explicatius quam Apostoli et Sacri Scriptores Evangelicae doctrinae crediderunt... Probatur secundo: quia Ecclesia nihil hactenus fidelibus credendum proposuit vel definivit, quod non contineretur in Sacris Litteris aut Apostolicis traditionibus expressum aut virtualiter contentum, ita ut inde per evidentem consequentiam educeretur40. "Neque Summus Pontifex neque tota Ecclesia possunt novum articulum aut novum dogma condere quantum ad substantiam. Id quod explicatur a nobis exemplo. Si quis consulat moralem philosophum de aliqua morali dubitatione, et ille respondeat iuxta moralia principia, tunc profecto philosophus ille potius explicat quod latebat, quam sit auctor veritatis. Ad hunc modum, quando Summus Pontifex definit aliquid esse de fide tenendum, habet se ut explicantem latentem veritatem, non ut auctorem veritatis... Et hoc pacto intelligatur D. Thomas in articulo, quando ait quod nova editio Symboli pertinet ad auctoritatem Summi Pontificis, videlicet quantum ad novam explicationem. Ex quo sequitur, perperam haereticos adversus nos obiicere quod Summus Pontifex faciat novam fidem41.
**397. CONCLUSIÓN IMPORTANTE.—**Todo el que penetre bien esas cuatro afirmaciones de Báñez, que no son sino fiel comentario de la doctrina de Santo Tomás, verá cómo puede existir, y existe de hecho, después de los Apóstoles, verdadera evolución dogmática por vía de rigurosa y propia conclusión teológica, pero sin que por eso dejen de distinguirse específicamente los hábitos de la teología y de la fe; sin que por eso hagan falta nuevas revelaciones ni paso alguno de lo no revelado a revelado, sino de lo revelado inmediato quoad se a revelado inmediato quoad nos; sin que por eso, en fin, tal evolución sea evolución en cuanto a la substancia, o heterogénea, sino en cuanto a nueva explicación, u homogénea.
Si ciertos tomistas, posteriores al siglo de oro de la Teología, no han sabido concordar esas cosas, y hasta les parecen contradictorias, es porque, ofuscados con la virtualidad puramente conexiva (virtuale tantum), han perdido la verdadera noción tomista de la virtualidad implicita, la cual es el constitutivo específico de la verdadera y propia Teología y la base, a la vez, de la evolución dogmática. Por ser evolución de verdadera virtualidad, es verdadera evolución; por ser evolución de virtualidad verdaderamente implícita, es evolución de explicación u homogénea.