De Ecclesia Christi

« Tam divinis institutis in Ecclesia velut practice tum theoretice diserta doctrina in Scripturis revelatum et in catholica traditione luculenter explicatum est, non solos iustos sed etiam peccatores omnes praeter eos, quos in antecedentibus ab Ecclesia extorres esse demonstravimus, esse vere et simpliciter membra Ecclesiae visibilis. Neque Patres ac nominatim Augustinus huic veritati contradicunt, si quando¹ peccatores ad Ecclesiam pertinere negare videntur, sed Ecclesiam considerant secundum quid, secundum finem scilicet proximum actualis sanctificationis, et secundum donum sanctitatis. »

Hactenus probatum est, quinam homines ad Ecclesiam Christi in terris atque adeo ad Ecclesiam visibilem non pertineant; sed iam ulterius quaeritur, an ea velut negativa enumeratio ac remotio e censu membrorum Ecclesiae sit completa, et non potius sicut haeresis vel schisma et excommunicatio criminibus inflicta, ita alia insuper vel omnia vel saltem notoria et publica peccata ante et citra excommunicationis sententiam a regno Dei in terris h. e. ab Ecclesia excludant? Non enim minus quam veritas fidei et charitas socialis videtur propria forma Ecclesiae esse sanctitas et charitas theologica; unde sicut illis destituti, ita etiam hac sanctitate privati non videntur pertinere ad Ecclesiam, quae celebratur in Scripturis et in traditione, et ex ipsa sua fundatione suoque fine comprobatur regnum sanctitatis aeque ac regnum veritatis.

At vero peccatores reos quorumcumque delictorum praeter eos, qui in superioribus thesibus descripti sunt, vere et simpliciter membra Ecclesiae esse ac manere, tam liquidum est ex ipsa natura visibilis Ecclesiae, ex tota vita et historia, ex doctrina et institutis eiusdem, ut mirum sit hanc veritatem ab haereticis tum antiquis Montanistis, Novatianis, Pelagianis ², Donatistis, tum medio aevo a multiplicibus sectis Catharorum, tum recentius a Protestantibus ac Iansenianis, quamvis ab aliis aliter, impugnari potuisse. Sed nimirum veteres sectae ac Ianseniani veram rationem sanctitatis Ecclesiae et sanctificationis per Ecclesiam perverterunt; Deformatoribus autem saeculi XVI. et nunc porro illis eorum discipulis, qui se Christianos adhuc profitentur, praescindendo etiam ab eorum absurdis commentis de iustificatione, necessarium erat et est figmentum illud Ecclesiae invisibilis ex solis sanctis aut praedestinatis ut suam sectam recenter conflatam inde a Christo et ab Apostolis semper exstitisse sed nemini mortalium cognitam aut cognoscibilem persuaderent, seu potius quam stulte tam pervicaciter affirmarent contra catholicos, qui eos defectionis a fide et communione perennis Ecclesiae Iesu Christi ineluctabili ratione convincebant. Partim igitur ad ulteriorem vindicationem visibilitatis, partim ad declarationem intestinae conditionis ac finis Ecclesiae in terris pertinet haec demonstratio unionis et commixtionis peccatorum cum iustis et sanctis membris in uno corpore.

I. Finis Ecclesiae et omnium institutorum eius est utique perfectio sanctitatis et unionis cum Deo; sed Ecclesia in terris est adhuc in via, et consummatio non erit nisi in termino beatae visionis et fruitionis. Hinc Ecclesia in terris militat ut fiat triumphans in coelo, certat in agone ut assequatur bravium; regnum inchoatum contendit ad consummatum, fides ad visionem, spes ad fruitionem, charitas adhuc mutabilis et in dolore ad charitatem incommutabilem in plena beatitudine. Quo in duplici statu, prior est quidem etiam quoad totum corpus imperfectus in comparatione cum statu secundo perfecto ³, quemadmodum Apostolus comparat id quod nunc est tantum ex parte (ἐκ μέρους), cum eo quod futurum est perfectum (τὸ τέλειον), statum fidei in terris ut parvuli cum statu visionis ut adulti iam viri (1. Cor. XIII. 9-12.), nec tamen ob hanc imperfectionem negative dictam desinit Ecclesia esse sponsa et corpus Christi; ita ergo etiam imperfectio privative peccati in multis membris singulis, quae aegrota quidem sunt, non tamen finaliter mortua et a corpore⁴ divulsa sed in ipso corpore sananda, neque in ipsis rationem membrorum tollit ⁵, eoque minus destruit veritatem corporis Christi, quod adhuc «aedificatur» et crescit, necdum pervenit «in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis Christi» (Eph. IV. 12-16.).

1°. Sane Dominus Ecclesiam suam docuit, in ea et pro ea instituit formam orandi, qua eius membra in unione et communione indesinenter clamare iubentur: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Haec oratio, ut ea ipsa verborum universalitate apparet, non ad sola peccata quotidiana illa, quae gratiam non auferunt, et de quibus discipulus quem diligebat Iesus, protestatur, «si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est» (1. Io. I. 8.), sed imo etiam magis ad peccata gravia refertur, ad impetrandam scilicet necessariam pro remissione dispositionem ⁶. Id sicut ex ipsis verbis orationis et ex longe maiori indigentia gratiae pro remittendis gravibus criminibus⁷, ita etiam ex parabola de uno inter servos regis «qui debebat ei decem millia talenta» (Matth. XVIII. 23. sq.) manifestum est; in illa enim divinus Magister declaravit eam ipsam connexionem inter faciendam a nobis et impetrandam a Deo orantibus nobis debitorum remissionem, quam in formula orationis expresserat ⁸; debita autem illic non iam levia sed gravissima a Deo remittenda in exemplum adducuntur.

Ad hanc normam divinitus praescriptam Ecclesia conscia infirmitatis filiorum suorum nihil fere instantius et frequentius a Deo exorat in suis publicis et privatis precibus quam tum praeservationem a committendis tum purgationem a commissis peccatis: «populi tui Deus institutor et rector, peccata quibus impugnatur expelle;» «reatus nostri confessio indulgentiam valeat percipere delictorum;» «cunctarum nobis indulgentiam propitius largire culparum;» «peccata nostra castigatione voluntaria cohibentes, temporaliter potius maceremus quam suppliciis deputemur aeternis;» «ab imminentibus peccatorum nostrorum periculis te mereamur protegente eripi, te liberante salvari.»

Haec et his gemina in omnium rituum occidentis et orientis liturgicis libris repetita non modo sunt verax et humilis oratio ex lege supplicandi, sed simul ex lege credendi confessio fidei, quae connexa est cum ea fide, qua credimus Ecclesiam, qualis nunc est in terris. Cum fide enim in Patrem, et Filium eumque incarnatum ac redemptorem, et in Spiritum Sanctum coniungitur in apostolico et in aliis deinceps symbolis fides, qua credimus non quidem in Ecclesiam sed Ecclesiam et sanctorum communionem velut complexum operum supernaturalium ss. Trinitatis, pretium redemptionis per Filium incarnatum, regnum ac templum sanctificatum in Spiritu Sancto, atque in hac Ecclesia quatenus in terris est, credimus ex eadem redemptione et sanctificatione remissionem peccatorum perenniter futuram ⁹.

2°. Pro ipsis membris Ecclesiae Christus sicut alia sacramenta ad augendam et conservandam sanctitatem ita sacramentum instituit remissionis peccatorum (Io. XX. 23. cf. Iac. V. 15. 16.). Adeoque sunt in regno sanctificationis tum sacramenta vivorum ad vitam supernaturalem, qua iam vivunt, nutriendam et conservandam: «qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die» (Io. VI.); tum sacramenta mortuorum non solum ad regenerationem, qua primum nascuntur in Ecclesia, et quae renovatio (ἀνακαινισμός) non nisi semel fieri potest: «impossibile est enim eos qui semel sunt illuminati (τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας)... rursus renovari (πάλιν ἀνακαινίζειν) ad poenitentiam» (Heb. VI.)¹⁰; sed etiam ad reconciliationem (καταλλαγή) cum Deo, de qua Apostolus peccatoribus in Ecclesia clamat: «obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo» (2. Cor. V. 20.), dum simul timet, ne forte aliquos, causam suae tristitiae, inveniat in Ecclesia impoenitentes: «ne lugeam multos in eis qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditia et fornicatione et impudicitia quam gesserunt» (2. Cor. II. 3; XII. 20. 21.).

Hinc divinae institutioni remissionis peccatorum innititur disciplina poenitentialis, quae ab apostolicis temporibus derivata iam II. et III. saeculo secundum certas et quoad rei summam universales normas in occidentalibus et orientalibus Ecclesiis observabatur. Hac tamen in causa duo sunt animadvertenda. Primo quidem in multis documentis ecclesiasticis directe non nisi de poenitentia publica agitur, cui gravissimorum et publicorum tantum criminum rei subiiciebantur; tum vero remotio poenitentium a mysteriis secundum diversos eorum gradus diversa non est confundenda cum excommunicatione proprie dicta et cum recisione a corpore Ecclesiae; a perceptione enim Eucharistiae ante absolutionem exclusi erant ex ipso fine huius sacramenti et ex lege divina ab Apostolo promulgata 1. Cor. XI. 27. 28; a mysteriis et functionibus aliis arcebantur ad ampliorem satisfactionem etiam ¹¹ Ecclesiae praestandam et ad salubriorem praeparationem pro sacramentis. In libro II. Constitutionum Apostolicarum, quae saeculo III. scriptae antiquissimas leges Ecclesiae exhibent, hoc discrimen inter disciplinam poenitentium in Ecclesia et inter excommunicationem clarissime ostenditur. Primum docetur Episcopus non solum, quomodo peccatores poenitentes absolvendi sint «manuum impositione,» sed etiam quibus remediis sunt sanandi et praeparandi ad absolutionem sive acerbis sive lenibus, etiamsi «vulnus altum sit et intumuerit,» et «si ulcus serpat, cauterio utere et putredinem extrahe, ieiuniis scilicet affligens.» Quando vero haec omnia nihil profecerint et insuper periculum infectionis pro aliis membris oriatur, tum demum praescribitur veniendum esse ad excommunicationem. «Haec cum feceris, et deprehendis quod a pedibus usque ad caput non est malagma imponere nec oleum nec ligamina, sed dilatatur ulcus et omnem medicationem anticipat ad modum gangraenae cuncta membra putrefacientis; tunc multa cum circumspectione et consultatione, adhibitis aliis etiam medicis peritis, abscinde membrum putridum ut non corrumpatur totum corpus Ecclesiae. Ne igitur facilis sis et promptus ad abscindendum... Si vero impoenitentem aliquem videris et obduratum, tunc cum dolore et luctu ab Ecclesia reseca insanabilem» (ἀνιάτως ἔχοντα τῆς ἐκκλησίας ἀπόκοπτε) ibi c. 41.

Eodem pertinet distinctio Augustini inter peccata alia etiam gravissima, quibus homo non praeciditur ab Ecclesia, et inter haeresim, qua, quamdiu in ea persistit, iam praecisus est. «Tunc enim quisque infructuosus et nondum a radice praecisus est, cum mala cupiditate agit quidem illa opera, de quibus dictum est, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt (Gal. V.); sed cum¹² pro ipsis operibus etiam veritati apertissimae, qua redarguitur, resistere coeperit, tunc praeciditur... Sic et antequam visibiliter excommunicetur, quisquis contra veritatem, qua convincitur et arguitur, hostilem gestat animum, iam praecisus est. Ita fit, ut et semen bonum et semen malum, utraque crescant per agrum usque ad messem, idest et filii regni et filii maligni (qui mala cupiditate agunt illa opera, de quibus paulo ante dixerat) utrique per mundum (Ecclesiam in toto mundo) crescant usque in finem saeculi» August. de unitat. Eccles. n. 74.

II. Quae indicavimus, satis exhibent demonstrationem velut practicam seu in ipsis elementis et actis Ecclesiae manifestam, in regno sanctificationis non solos comprehendi, «qui iusti sint et sancti, ut iustificentur et sanctificentur adhuc» (cf. Ap. XXII. 11.), sed etiam «qui in peccatis sint, ut remittantur eis» (cf. Iac. V. 15.). Non minus clare Christus Dominus doctrina sua theoretica describit et confirmat hunc statum adhuc imperfectum regni sui in terris, ita ut in ipso regno usque ad consummationem saeculorum cum iustis et sanctis commixti sint peccatores.

Doctrina haec continetur in parabolis a Christo ipso explicatis de indole regni sui in terris, idque tam manifesto, ut a Conciliis Africanis et ab Augustino in doctrina catholica asserenda et errore Donatistarum confutando, ad membrorum Ecclesiae diversitatem quod attinet iustorum et peccatorum, hae divini magistri parabolae habitae fuerint tamquam ineluctabile argumentum et fere fundamentum catholicae demonstrationis. Regnum coelorum simile est agro, in quo simul crescunt triticum et zizania usque ad messem, quando messores colligent zizania ad comburendum, triticum vero reponent in horrea Domini. Hanc parabolam Christus discipulis postulantibus explicuit. «Ager est mundus;» totum scilicet tempus status regni coelorum in hoc saeculo; nam messis est «consummatio saeculi;» in regno Dei pro statu praesenti sunt «filii regni,» digni nempe regno aeterno, tamquam triticum, et «filii nequam» (υἱοὶ τοῦ πονηροῦ) in eodem agro, qui operibus suis sequuntur diabolum ¹³, atque per haec opera sunt zizania seminata a diabolo. In consummatione saeculi demum, «mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno eius omnia scandala et eos, qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis.» Sunt ergo et erunt in regno Christi in terris scandala et operatores iniquitatis usque ad consummationem saeculi, in qua demum sicut meritis ita praemiis et poenis aeternis plena erit separatio filiorum regni et filiorum nequam. Matth. XIII. 24. 38-41.

Eiusdem rationis sunt parabolae aliae. «Simile est regnum coelorum sagenae missae in mare et ex omni genere piscium congreganti.» Genera piscium explicantur duo, bonorum et malorum. Rete educitur ad littus, «cum impleta est,» seu cum numerus sanctorum in Ecclesia Dei et consequenter etiam reproborum impletus est; tum pisces ex eadem sagena, quae est regnum coelorum, separantur; sicut triticum in horrea ita pisces boni in vasa Domini colliguntur, sicut zizania ad comburendum ita pisces mali foras mittuntur (ἔξω ἔβαλον) ex sagena scilicet in qua hactenus fuerant permixti cum bonis. Conclusio et declaratio parabolae datur a Domino iisdem verbis, ut in praecedenti: «sic erit in consummatione saeculi» Matth. XIII. 47-50.

In adventu Filii hominis, qua hora non putatur, sive ad iudicium particulare in morte singulorum sive ad iudicium universale in consummatione omnium, «tunc simile erit regnum coelorum decem virginibus.» Omnes et soli illi, quibus constituitur regnum coelorum in terris, repraesentantur decem virginibus, quae omnes eo ipso, quod sunt in regno coelorum, «exierunt obviam sponso et sponsae» (sponso Christo et sponsae ut erit «ornata viro suo» Ap. XXI. 2. sq.). At ex illis omnibus in regno coelorum obviam euntibus «quinque sunt fatuae,» quibus vasa quidem fidei mortuae sed non oleum lucentis charitatis habentibus et clausa iam ianua, cum tempus non erit amplius, frustra pulsantibus respondetur, nescio vos. Hinc monentur illi utique, qui repraesentantur per parabolam virginum, et proinde sunt in regno coelorum, et in eo sumpserunt lampades suas euntes in occursum sponso et sponsae: « vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam, » quia nimirum etiam inter hos possunt esse et sunt, qui non sumpserunt oleum in vasis suis Matth. XXV. 1. sq.

Praeter haec Patres adversus Donatistas saepe urgent similitudinem a Ioanne Baptista positam de tritico et paleis in eadem area Matth. III. 12. « Tentarunt sane Episcopi vestri (Donatiani) negare scriptum in Evangelio, quod areae sit Ecclesia comparata; sed mox evangelicorum verborum commemoratione convicti ad id se converterunt, ut etiam ibi dicerent occultos malos significatos, non manifestos, de quibus scriptum est: veniet ferens ventilabrum in manu sua et mundabit aream suam, frumentum recondet in horreo, paleas autem comburet igni inexstinguibili. Vos itaque iudicate, aperite oculos, aures intendite veritati; si propterea, sicut ipsi dixerunt, Dominus Ecclesiam retibus comparavit, quia non manifestos sed latentes in ea malos intelligi voluit, quos ita non vident sacerdotes, quemadmodum pisces intra retia sub fluctibus non vident piscatores; numquid et area sub aqua vel sub terra trituratur? aut certe nocturnis horis, non in sole conteritur, aut in ea rusticus caecus operatur? Quanto ergo melius se ipsos corrigunt, quam Evangelia sancta pervertunt, et ad vanum suae mentis errorem eloquia Dominica detorquere conantur..... Custodit autem Deus innocentiam sanctorum et fidelium suorum, sicut piscium bonorum, sicut pinguium frumentorum, ut intra ista retia non eis noceant permixta genera reprobanda, et in ista area non eis noceat permixta palea ventilanda » August. l. post Collation. Carthag. n. 14.

Similia disputat Augustinus de convivio, cui intervenerat etiam conviva non habens vestem nuptialem Matth. XXII. 11. sq.¹⁴ « Quomodo hoc verum est, inquit, nisi quia in illo uno grande corpus figurabatur omnium malorum ante Domini iudicium convivio Dominico permixtorum? » Aug. ibid. n. 27. Praeclarissime hanc significationem convivii nuptialis explicat s. Gregorius in Evang. hom. 38. n. 7-14. « Ecce iam ipsa qualitate convivantium aperte ostenditur, quia per has regis nuptias praesens Ecclesia designatur, in qua cum bonis et mali conveniunt. Permixta quippe est diversitate filiorum, quia sic omnes ad fidem generat, ut tamen omnes per immutationem vitae ad libertatem spiritalis gratiae culpis exigentibus non perducat. Quousque namque hic vivimus, necesse est ut viam praesentis saeculi permixti pergamus; tunc autem discernimur, cum pervenimus. Boni enim soli nusquam sunt nisi in coelo, et mali soli nusquam sunt nisi in inferno; haec autem vita quae inter coelum et infernum sita est, sicut in medio subsistit, ita utrarumque partium cives communiter recipit; quos tamen sancta Ecclesia et nunc indiscrete suscipit et postmodum in egressione discernit » Gregor. l. c. n. 7. Eandem doctrinam exhibet parabola seu potius metaphora de ovibus et hoedis Matth. XXV. 32: « Hoc agebamus, ut causae et personae hoedorum non praeiudicaret causa et persona ovium, quamvis communibus pascuis utraque pecora serventur, donec a pastore summo in iudicio novissimo alii ad sinistram, alii ad dexteram segregentur » August. loc. cit. n. 6. Ita porro explicant comparationem Apostoli (2. Tim. II. 20.) de magna domo, in qua sunt vasa tum pretiosa tum vilia. Huiusmodi vilium vasorum ab Ecclesia exclusionem Cyprianus exprobrat Novatianis: « quantus arrogantiae tumor est... ut quis aut audeat aut facere se posse credat, quod nec Apostolis concessit Dominus, ut zizania a frumento putet se posse discernere, aut quasi ipsi palam ferre et aream purgare concessum sit, paleas conetur a tritico separare; cumque Apostolus dicat, in domo autem magna non solum vasa aurea et argentea sed et lignea et fictilia, aurea et argentea vasa videatur eligere, lignea vero et fictilia contemnere, abiicere, damnare, quando non nisi die Domini vasa lignea divini ardoris incendio concrementur, et fictilia ab eo cui data est ferrea virga, frangantur » Cyprian. ep. 52. p. 74. cf. ep. 51. p. 65. In hunc sensum ex eodem testimonio argumentatur Pacianus ep. 1. n. 5. et ep. 3. n. 4. 26. Aug. de baptism. l. VII. n. 99; serm. 15. n. 2; Ambrosiaster in l. c. Apostoli.

Lucido compendio doctrinam catholicam ex s. Scripturis et catholica traditione de statu Ecclesiae, peccatoribus cum iustis communione professionis regiminis et sacramentorum usque ad consummationem saeculi commixtis, comprehenderunt Episcopi catholici Africae in « mandato, » quo suis octodecim selectis ad disputandum cum Donatianis Episcopis in collatione habita Carthagine anno 411. mense Iunio normas praescripserant, quas in disputatione sequerentur ¹⁵. Primum quidem, aiunt, demonstrent Episcopi selecti veram Christi Ecclesiam in lege, in prophetis, in psalmis, in Scripturis novi Testamenti, ex quibus omnibus praecipua testimonia inducant, praedictam esse et celebratam eam, quae sit inter omnes gentes, atque adeo eius notam essentialem esse catholicitatem. Tum vero, quod nunc ad nos pertinet, ita prosequuntur. « Hanc ergo Ecclesiam, quae isto modo, ut praedictum et impletum est, ab Ierusalem sumpsit exordium atque inde se in Iudaeam et Samariam aliasque orbis terrae partes Apostolorum praedicatione diffudit... dicunt isti, contra quorum errorem collegis nostris collationem defensionemque mandamus, Caeciliani Episcopi quondam Carthaginensis Ecclesiae et sociorum eius nescio quibus peccatis periisse pollutam, atque in parte Donati eius reliquias remansisse ¹⁶. Hanc vanam et sacrilegam criminationem hic quibus mandamus, ita redarguant et refellant, ut primum Ecclesiae causam a causa quorumdam hominum distinguant. Quoniam Ecclesia permixtos malos habitura praedicta est, quousque messis tempore a tritico zizania segregentur, vel a frumento palea ventilata discedat, vel oves ad dexteram haedi ad sinistram, qui nunc eisdem pascuis permixti sunt, segregentur, vel mali pisces a bonis, qui nunc intra eadem retia simul trahuntur ad littus, in eodem littore, hoc est in fine saeculi, dirimantur. Homines autem quilibet in Ecclesia, si boni sunt, triticum vel frumentum eius sunt, oves eius sunt, pisces eius boni sunt; sin autem mali sunt, zizania, palea, hoedi, pisces mali eius sunt. Non ergo propter eos tota messis, tota area, grex totus, piscatio tota damnata est, ne cum ante tempus audemus quasi de malis temere iudicare, et aliis aliorum obiectare peccata, bonos propter malos sacrilega separatione deseramus; cum potius malos propter bonos pia unitate tolerare debeamus. Urgendi ergo sunt isti harum evangelicarum similitudinum et tam perspicuae veritatis inimici, ut doceant quod intendunt, ac prius ostendant, si valuerint, quomodo Ecclesia... quorumlibet quos accusant, contagione perierit, et in Donati parte remanserit. » Quapropter non in repellendis criminibus, quae licet falsa contra Caecilianum aliosque ingerunt, cardo defensionis constituendus est, et non tam iuridice de factis particularibus hominum disputandum cum criminatoribus haereticis, sed potius theologice demonstrandum, in vera Christi Ecclesia esse posse et esse peccatores eosque non modo occultos sed etiam manifestos.

Ad hanc demonstrationem praeter parabolas evangelicas pertinent, quae ulterius iniungunt promenda suis deputatis, inter quos longe praecipuus eminebat Augustinus. « Quod nos dicimus, inquiunt, ad eorum crimina repellenda ab eis, quibus officium defensionis huius imponimus, evidentissime et exemplis cumulatius (nempe ultra doctrinam contentam in parabolis allatis) ostendatur, id est Ecclesiam Christi nullorum malorum usque in finem sibimet permixtorum, non solum ignotorum verum etiam cognitorum, quasi corruptione pestifera posse inquinari atque deleri. » Exempla huiusmodi inducunt ex sanctis prophetis, « qui ab eo populo, in quo utique etiam boni inter malos erant, non se corporali discrimine (abrupta communicatione religiosa) dividebant, melius iudicantes per patientiam ferre malos quam per calumniam relinquere bonos. » Imo evidentissimam ostensionem habemus in ipso collegio Apostolico. « Ipse Dominus Iesus Christus exemplum singulare patientiae traditorem suum, utique pessimum, non solum cognitum in discipuli numero (in numero ac censu nempe non solum membri Ecclesiae sed membri etiam dignitate apostolica insigniti) pertulit, verum etiam praecognitum (sua culpa tandem reprobum¹⁷ futurum) in discipulorum numerum assumpsit. » Idem evidentissime ostenditur perenni traditione, in doctrina nimirum et disciplina Ecclesiae inde ab aevo apostolico. Nam « Apostolorum temporibus testis est Apostolus Paulus, inter falsos fratres gemens (2. Cor. XI. 26.) et quosdam per invidiam, quod utique vitium diabolicum est, Christum annuntiantes in epistola sua (Phil. I. 15.) notans, quemadmodum boni malos, propter unitatem Christi pietate sollicita conservandam, sine ulla sua perditione in sacramentorum communione tolerabant, a quorum malitia longe abhorrebant. Post Apostolos etiam Episcopi boni, quemadmodum propter unitatem Christi non solum quoslibet laicos verum etiam coepiscopos toleraverunt malos, testes sunt litterae martyris Cypriani, ubi gemit avaritiam quorumdam collegarum usque ad crudelitatem foenoris rapinasque fundorum; nec tamen malorum contagione factus est talis, sed bonorum dilectione pertulit tales, non tantum id exemplo admonens, verum etiam praecepto instruens. Nam in quadam epistola sua (ep. 54. ad Maxim.) dicit: etsi videntur in Ecclesia esse zizania, non tamen impedire debet aut fides aut caritas nostra, ut quoniam esse zizania in Ecclesia cernimus, ipsi de Ecclesia recedamus » ¹⁸. Concludunt denique suum de hac disputatione « mandatum » argumento ad hominem, quod Augustinus saepe urget sed nobis nunc necessarium non est. Donatistae nempe statuerant, eos qui a suo schismate alio schismate cum Maximiano recesserant, non fuisse pollutos, dummodo Maximiani ordinationi schismaticae non interfuissent. Ex hac licet absurda eorum sententia ita pro doctrina vera argumentantur catholici. « Vel sero hinc intelligere cogantur (a deputatis catholicis), multo potius in unitate catholica malos bonis tamquam paleam frumentis abesse¹⁹ non posse, si in concisione (secta) schismatica, ubi palea sola est, putatus est Maximianus eiusdem concisionis suae socios, tantum qui ordinationi eius praesentes non fuerunt, non potuisse maculare. »

Ne in re satis manifesta ulterius progrediamur, ex Scripturis sacris, ex institutis et disciplina Ecclesiae et in hac ex apostolica traditione, ex ipso fine ipsaque indole sanctae et sanctificantis Ecclesiae constat, et in controversia praesertim Donatiana quarto et quinto saeculo omnino ad liquidum deductum et explicite definitum est, peccatores quoslibet baptizatos qui veram fidem citra haeresim, et socialem caritatem citra schisma retinent, quamdiu sententia ecclesiastica excommunicati non sunt, vere et simpliciter esse membra Ecclesiae visibilis ac cives regni Dei in terris. Unde inter dogmata, « quae ita fidei catholicae congruunt, ut si quis non solum omnibus sed etiam singulis voluerit contraire, in eo quod singulis horum contumaciter repugnat et his contraria docere non dubitat, haereticus et fidei christianae inimicus atque ex hoc omnibus catholicis anathematizandus appareat, » s. Fulgentius merito hunc etiam ponit articulum. « Firmissime tene et nullatenus dubites, aream Dei esse catholicam Ecclesiam, et intra eam usque in finem saeculi frumento mixtas paleas contineri, hoc est bonis malos sacramentorum communione misceri... utiliterque malos a bonis intra Ecclesiam tolerari, si hoc cum eis bene vivendo et bene monendo agatur, ut et videntes et audientes quae bona sunt, mala sua respuant et iudicandos se a Deo pro suis malis operibus contremiscant, atque ita praeveniente dono gratiae de suis iniquitatibus confundantur, et ad bonam vitam per Dei misericordiam convertantur. Bonos vero a malis intra Ecclesiam dumtaxat catholicam constitutis non debere nisi operum dissimilitudine separari, ut cum quibus divina communicant sacramenta, non habeant mala opera, quibus illi sunt criminosi, communia » s. Fulgent. l. de Fide ad Petrum cc. 43. et 44.

III. Quae quamvis ita sunt, negari tamen non potest magnum discrimen, quo iusti et sancti et quo peccatores, filii Dei et filii diaboli uniuntur in compage Ecclesiae sanctae, in communione sanctorum, et sunt ac dicuntur membra corporis cuius Christus caput, atque adeo membra Christi. Superius vidimus unionis cum Ecclesia multiplices esse nexus, eosque non omnes unius sed universim loquendo duplicis ordinis. Nam a) sunt nexus externi, in se ipsis conspicui, qui licet habeant rationem mediorum ad finem nempe ad charitatem et sanctitatem, sunt tamen ex institutione fundatoris Ecclesiae essentialia elementa, quibus ipsa Ecclesia in terris formaliter ut visibilis constituitur. b) Sunt nexus interni, omnino spirituales, in se ipsis non conspicui, qui licet nobiliores sint et finis proximus sanctae ac sanctificantis Ecclesiae, hoc tamen ipso, quod non nisi per priora illa manifestantur, rationem visibilitatis Ecclesiae et societatem conspicuam non constituunt. Elementa conspicua ex Christi institutione essentialia demonstravimus esse, sacramentum fidei baptismum, communionem professionis fidei sub legitimo magisterio, socialem charitatem seu obedientiam disciplinae sub legitimo hierarchico regimine seu sacro imperio, communionem cultus divini ac sacramentorum sub legitimo sacerdotio, ita ut quibus vel unum horum desit, non baptizati, haeretici, schismatici, excommunicati ad Ecclesiam in terris simpliciter non pertineant, quamvis secundum quid ad eam pertinere, nexibus scilicet quos adhuc retinent, « ex aliqua parte ei uniri » possint, ut Augustinum loquentem audivimus; imo etiam per accidens fieri potest, ut perfectione dispositionum spiritualium et nexuum internorum coram Deo, « apud quem voluntas pro facto reputatur, ubi factum excludit necessitas, » actuales nexus externi suppleantur, modo quo superius declaratum est. Hinc e converso fit, ut peccatores licet vinculis omnibus externis vere et simpliciter perseverent esse membra visibilis Ecclesiae in terris, ab eadem tamen Ecclesia secundum nobiliora eius elementa spiritualia et secundum finem proximum qui est sanctificatio, maneant difformes, atque idcirco si Ecclesia secundum hanc formam sanctitatis, secundum finem actualis sanctificationis, et ita secundum spiritum consideretur, possint ac debeant dici non pertinere ad Ecclesiam.

Si igitur comparemus modum loquendi de peccatoribus in Ecclesia, et de iis qui foris existentes secundum aliquid tamen ad Ecclesiam referuntur, ordo inversus est. Hi posteriores sunt et simpliciter, hoc est sine addita declaratione, possunt ac debent dici esse extra Ecclesiam et non esse in Ecclesia; non vero possunt dici pertinere ad Ecclesiam nisi expressa vel saltem ex contextu manifesta declaratione, secundum quid seu secundum quae vincula adhuc reliqua referri et pertinere ad Ecclesiam dicantur ²⁰. Contra vero peccatores de quibus agimus, simpliciter sunt membra Ecclesiae, et non nisi secundum quid ad Ecclesiam, sub certa scilicet formali ratione et spirituali dono consideratam, pertinere negari possunt. Nisi scilicet addatur vel subintelligatur aliqua declaratio, debent dici et non possunt sine errore in fide negari esse in Ecclesia; si tamen vel explicite declaretur vel implicite subintelligatur, Ecclesiam et coniunctionem membrorum eius non universim, sed singillatim et unice secundum spiritum vivificantem et participationem unionemque cum hac vita spiritus spectari, nihil impedit, quominus peccatores dicantur secundum hunc modum considerandi non esse in Ecclesiae compage, non esse de Ecclesia, non pertinere ad Ecclesiam esse extra Ecclesiam.

Haec valent, non quasi fas esset hunc modum loquendi passim usurpare, sed ut rite intelligantur locutiones quaedam apud Patres e. g. apud Optatum Milevitanum occurrentes et frequentissimae apud Augustinum, qui contra Donatistas ceteroquin primas tenebant in defensione doctrinae catholicae de peccatoribus in Ecclesia usque ad consummationem saeculi commixtis cum sanctis et iustis, ut ex iisdem Patribus satis demonstravimus. Ratio considerandi Ecclesiam eo modo, quo peccatores non comprehenduntur istis Patribus erat primo quidem illa generalis, de qua diximus; ornamentum scilicet praecipuum sponsae Christi et corporis Christi et finis per se intentus est actualis sanctitas cui soli iusti respondent peccatores vero contrarie opponuntur; tum ratio ss. istis doctoribus erat altera particularis et polemica ex ipsa indole haeresis Donatianae argumentorumque, quibus eam defendere consueverunt. Duplex enim eorum erat error, quod notorii peccatores non sint membra Ecclesiae, et porro quod quicumque sunt extra Ecclesiam, quia Spiritum Sanctum promissum et datum soli Ecclesiae non habent, sacramenta valide administrare non possunt, pro qua sententia solemne eis erat appellare ad auctoritatem martyris Cypriani. Iam contra priorem partem Patres, et prae ceteris luculentius Augustinus, ut vidimus, demonstrant dogma esse revelatum in Scripturis et explicatum in Traditione, zizania cum tritico in uno agro, peccatores cum iustis in una Ecclesia communicare non operibus et nexibus sanctitatis, sed magisterio et doctrina, regimine et disciplina, sacerdotio et sacramentis. Quoad partem alteram haereseos, quoniam iam alia inducitur consideratio obiecti et mutato elencho transitus fit ab elementis visibilibus ad elementum internum inhabitantis Spiritus Sancti, Augustinus respondere solet, ab Ecclesia ita considerata, ab hoc nexu et hac compage Spiritus Sancti peccatores omnes, non solum notorios, sed etiam occultos quos Donatiani non excludebant ab Ecclesia, aeque esse extorres; Cyprianum vero etiam a peccatoribus manifestis sacramenta valide administrari posse, semper agnovisse. Quare cum ad Ecclesiam, quatenus in ea consideratur elementum spirituale sanctitatis, peccatores non magis pertineant quam haeretici aut schismatici, et nihilominus peccatores iidem, ut Cyprianus ex integro Donatiani ex parte agnoscunt, valide administrent sacramenta, licet privati inhabitatione Spiritus Sancti; eadem potestas etiam haereticis et schismaticis negari nequit, quia sacramenta sunt ac manent sacramenta Christi et Ecclesiae, non vero hominum a quibus ministrantur.

Ita argumentatur Augustinus tum alibi saepe tum nominatim l. III. inde a n. 22. et toto fere l. IV. de Baptismo contra Donat., ut duo haec coniungat, peccatores esse intus et esse in Ecclesia; nihilominus tamen non esse in unitate Ecclesiae, quae formatur pace in Spiritu Sancto, et non pertinere ad unicam columbam, quae est sine macula. « Quia nec isti Ecclesiae devoti sunt, qui videntur esse intus, et contra Christum vivunt, id est contra Christi mandata faciunt; nec omnino ad illam Ecclesiam pertinere iudicandi sunt, quam sic ipse mundat lavacro aquae in verbo, ut exhibeat sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi. Quod si in ista Ecclesia non sunt, ad cuius membra non pertinent, non sunt in Ecclesia, de qua dicitur: una est columba mea, una est matri suae; ipsa est enim sine macula et ruga²¹. Aut asserat, qui potest, huius columbae membra esse, qui saeculo verbis, non factis renuntiant... Nos autem secundum id quod in praesenti est quisque hominum, quaerimus utrum in illis Ecclesiae membris, quae una columba dicta est et sponsa sine macula et ruga, hodie deputandi sint, de quibus dicit Cyprianus in epistola quam commemoravi, quod viam Domini non tenerent nec data sibi ad salutem caelestia mandata servarent (inducit plura ex Cypriani ep. 7. ad Clerum; 73. ad Iubaian.; ex lib. de lapsis)... Quod si eos in suis membris nec illa columba cognoscit, et talibus si in eadem perversitate permanserint, dicturus est Dominus, non novi vos, recedite a me qui operamini iniquitatem; videntur esse in Ecclesia, et non sunt (eo quo hic agitur, modo considerata), imo et contra Ecclesiam faciunt. Quomodo ergo baptismo Ecclesiae (ipsomet Cypriano fatente) baptizare possunt, quod nec ipsis prodest nec accipientibus, nisi intrinsecus vera conversione mutentur, ut ipsum sacramentum quod eis accipientibus non proderat, quando saeculo verbis non factis renuntiabant, prodesse incipiat, cum et factis coeperint renuntiare; ita et illi quorum est aperta separatio (ab Ecclesia simpliciter spectata), quia in membris illius columbae nec hi (aperte separati) nec illi (peccatores) sunt hodie, sed aliqui eorum fortasse futuri sunt... Sicut autem urgeri videor, cum dicitur mihi: ergo haereticus dimittit peccata? sic et ego urgeo, cum dico: ergo qui coelestia mandata non servat, avarus, raptor, foenerator, invidus, verbis non factis saeculo renuntians (quos omnes iisdem verbis Cyprianus in Ecclesia esse et valide tum conferre tum recipere sacramenta fatebatur), dimittit peccata? Si per vim sacramenti Dei, sicut ille ita et ille; si per meritum suum, nec ille nec ille. Illud enim sacramentum et in malis hominibus Christi esse cognoscitur; in corpore autem unicae columbae, incorruptae, sanctae, pudicae, non habentis maculam aut rugam, nec ille nec ille invenitur » August. de Baptism. l. IV. n. 4. 5.

Luculentius in eodem opere explicat discrimen, quod iusti ipsam domum Dei secundum decorem suum et secundum fructuum seu finem spectatam constituunt et sunt in compage domus, quae fructifera iustitia continetur; peccatores sunt in domo, sed non eam constituunt, quia non pertinent ad compagem iustitiae; haeretici, schismatici, et excommunicati qui habendi tamquam ethnici et publicani, non sunt in domo sed ex domo, hoc est, exierunt ex domo; iusti itaque corporaliter et spiritaliter, communione sacramentorum et sanctitate morum, sunt in Ecclesia; peccatores sunt in ea corporaliter et non spiritaliter, communione sacramentorum non sanctitate morum; alii vero « separatiores » in ea neutro modo sunt. « Puto, inquit, me non temere dicere, alios ita esse in domo Dei, ut ipsi etiam sint eadem domus Dei, quae dicitur aedificari super petram, quae unica columba appellatur, quae sponsa pulchra sine macula et ruga, et hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae vivae, paradisus cum fructu pomorum, quae domus etiam claves accepit ac potestatem solvendi et ligandi²². Hanc domum si quis corripientem corrigentemque contempserit, sit tibi, inquit, tamquam ethnicus et publicanus. De hac domo dicitur, Domine dilexi decorem domus tuae... et beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te; et innumerabilia talia. Haec domus etiam triticum dicitur, sive tricenum sive sexagenum sive centenum fructum afferens cum tolerantia. Haec domus est in vasis aureis et argenteis et lapidibus pretiosis et lignis imputribilibus... Haec quippe in bonis fidelibus est et sanctis Dei servis ubique dispersis spiritali unitate devinctis in eadem communione sacramentorum, sive se facie noverint sive non noverint. Alios autem ita dici esse in domo, ut non pertineant ad compagem domus, nec ad societatem fructiferae pacificaeque iustitiae, sed sicut palea dicitur esse in frumentis; nam et istos esse in domo, negare non possumus, dicente Apostolo, in magna domo non solum aurea vasa sunt vel argentea, sed et ligna et fictilia, et alia quidem sunt in honorem, alia in contumeliam. Ex hoc numero innumerabili (peccatorum), non solum turba intus premens cor paucorum, in tantae multitudinis comparatione sanctorum; sed etiam disruptis retibus haereses et schismata existunt in eis, qui iam magis ex domo quam in domo esse dicendi sunt, de quibus dicitur, ex nobis exierunt, sed non erat ex nobis. Separatiores enim sunt iam etiam corporaliter segregati, quam illi qui interius carnaliter et animaliter vivunt, et spiritaliter separati sunt. » Prosequitur deinde Augustinus docere, tum in magna domo etiam « a fictis quos Spiritus Sanctus fugit, » tum ab haereticis et schismaticis « qui separatiores non magis in domo quam ex domo sunt, » verum accipi sacramentum sed inutiliter, « quod ut fiat utile, inquit, ab haeresi vel schismate recedendum est, et illi domui cohaerendum; quod non solum haeretici et schismatici, sed etiam illi facere debent, qui sic sunt in domo per communionem sacramentorum, ut extra domum sint per diversitatem morum » Ibid. l. VII. n. 99. 100.

Non ergo Augustinus aut sibi aut catholicae doctrinae de peccatoribus simpliciter ac vere membris Ecclesiae in terris umquam contradixit, sed eandem Ecclesiam diversimode consideravit vel secundum visibilia elementa et unitatem corporis, in qua peccatores sunt cum iustis coniuncti et permixti, vel secundum proximum finem actualis sanctificationis membrorum et sanctitatem spiritus, in qua compage iustitiae peccatores nondum sunt, sed ad eam doctrina, disciplina, sacramentis (elementis visibilibus), et gratiis internis invisibilibus in Ecclesia ipsa promoventur et adducuntur. « Quicumque in caritate friguerit, infirmatur in corpore Christi; sed potens est ille qui iam exaltavit caput nostrum, etiam infirma membra sanare, dum tamen non nimia impietate praecidantur, sed haereant corpori, donec sanentur. Quidquid enim adhuc haeret corpori, non desperatae sanitatis est » Aug. serm. 137. n. 1.

Hactenus Cl. Auctor; reliqua desiderantur.