De Ecclesia Christi

Ad declarationem visibilitatis Ecclesiae pertinet doctrina de membris eiusdem, partim quidem necessario, ad ipsam scilicet defensionem dogmatis adversus haereticos, ne conditiones membra constituentes ita in donis occultis solique Deo notis reponi sinantur, ut ex hoc ipso Ecclesiae invisibilitas atque adeo negatio dogmatis consequatur; partim vero ad pleniorem dumtaxat intelligentiam, qualis sit Ecclesiae eiusdem visibilitas. Hinc quoad partem priorem, cum quaeritur quinam homines, quantumvis destituti internis quibusdam gratiae donis, certo pertineant, quinam vero ob defectum characterum visibilis Ecclesiae certo non pertineant tamquam membra ad Ecclesiam, plenus reperitur inter omnes catholicos consensus, cum haec res ad ipsa dogmata spectet contra haereticos definita. Quoad partem vero alteram, si in tuto iam posita visibilitate Ecclesiae (an sit) et salvo dogmate, ad distinctiorem intelligentiam, quomodo ea sit, ulterius quaeritur, quinam inter profitentes ipsam integram fidem Ecclesiae non tamen censeri possint membra eius, aliqua occurrit inter theologos opinionum diversitas. Nihilominus hi theologi ipsi omnes consentiunt quoad rei summam, et, si ita loqui fas est, in quaestione practica, quibus relationibus ac nexibus homines illi ad Ecclesiam referantur vel non referantur; quidquid enim participationum ab Ecclesia derivatarum e. g. meris schismaticis, excommunicatis, catechumenis tribuitur a theologis eas hominum classes inter Ecclesiae membra computantibus, istud totum ultro conceditur etiam a doctoribus excludentibus eos a censu membrorum Ecclesiae; et vicissim omnes participationes quas hi secundi istis negant, negant etiam theologi illi priores. Unde controversia haec inter catholicos reducitur ad quaestionem, utrum illi nexus quos hominibus, de quibus agitur, cum Ecclesia remanere certo constat, sufficiant, ut iidem membra Ecclesiae esse, vel ad Ecclesiam pertinere merito censeri ac dici queant, quantumvis aeque certo constet, quosdam alios eorundem nexuum cum Ecclesia vel abruptos esse vel nondum exstare. Eatenus igitur posset dici quaestio potius de modo loquendi quam de ipsa re. Verum si intimam rationem huius dissentionis inquiras, ea sita est in diverso modo, quo tum necessitas medii ut dici solet, pertinendi ad Ecclesiam, extra quam nemo salvatur, tum consequenter ipsa visibilis Ecclesia Iesu Christi concipitur, ut iam superius (in Coroll. ad thes. II.) obiter innuimus; atque ideo dilucidatio huius etiam controversiae theologicae non mediocriter conferre potest ad clariorem intelligentiam dogmatis de ipsa Ecclesiae visibilitate, nec non modi quo pertinere ad Ecclesiam Christi visibilem sit de necessitate medii salutis aeternae.

« Quamvis voluntate Dei legifera et antecedente omnes homines sicut ad salutem ita ad agnitionem veritatis et ad Ecclesiam vocentur; ad actualem tamen unionem cum Ecclesia conditiones necessariae sunt 1°. integritas fidei cum fidei sacramento, quod est baptisma; 2°. obedientia hierarchica; 3°. ius permanens communionis ecclesiasticae. Quare Ecclesiae membra et in Ecclesia non sunt haeretici; nec catechumeni; neque schismatici; neque excommunicati. »

I. Ecclesia est mundus supernaturaliter transformatus, regnum veritatis ac velut incorporatio (ἐνουσίωσις) totius revelatae religionis (th. VI.). Quicumque ergo vocati sunt ad fidem et opera veritatis revelatae, et per hanc ad transformationem salutis inchoatae in via, consummatae in termino (cf. 2. Cor. III. 18.); ii omnes vocati sunt ad Ecclesiam: voluntas vocationis et antecedens destinatio Dei ad salutem et ad Ecclesiam extensione coincidunt. Sed Salvator noster Deus « omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire; unus enim Deus unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus » 1. Tim. II. 4. (vide Tract. de Deo th. XLIX.). Vocati ergo sunt antecedente Dei voluntate ad Ecclesiam Iesu Christi, ex quo tempore eam instituit, omnes qui habent naturam humanam, et in hac natura Deum creatorem Christum mediatorem. Hinc etiam mandatum et institutio Christi, in fundanda sua Ecclesia, « euntes docete omnes gentes baptizantes eos » (Matth. XXVIII.), aliis verbis enuntiatur: « euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae (πάσῃ τῇ κτίσει), qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur » (Marc. XVI.).

Paulus enuntiat universalem eoque ipso antecedentem voluntatem tum finis « (vult omnes homines salvos fieri), » tum medii « (et ad agnitionem veritatis venire) » et connectit duplicem rationem huius universalis voluntatis in Deo, quia nimirum Deus est omnium hominum Deus, et quia Christus Iesus homo hominum, h. e. omnium quorum naturam assumpsit, mediator est « (unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus). » Penes Marcum ipse mediator praesens qui dederat redemptionem semet ipsum, exsecutionem illius voluntatis universalis mandat Apostolis eorumque perennibus successoribus; et quoad medium, rationem universalitatis priorem includit in ipsa appellatione, quia sunt Dei creatura, alteram « quia unus mediator, » in se ipso praesentem sistit: « praedicate evangelium omni creaturae; » quoad finem vero, de cuius non amplius voluntate antecedente (ceterum inclusa in mandato universalis praedicationis) sed de assecutione in ipso effectu agitur, Christus Dominus distinguit voluntatem secundum hominum cooperationem, enuntiatque voluntatem consequentem conditionatam: « qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. »

Omnes igitur humanae creaturae Dei, omnes homines sicut ad aeternam salutem ita ad regnum veritatis ac fidei, ad Ecclesiam per merita Christi mediatoris antecedente Dei voluntate vocati sunt; deberent esse membra Ecclesiae, atque adeo ratione huius vocationis et officii possumus eos dicere membra Ecclesiae voluntate Dei antecedente. Unde illi, qui licet nondum sint, aliquando tamen futuri sunt actu membra Ecclesiae, dici debent aeterna vocatione consequente, et quamdiu non actu sunt, ut Augustinus loqui solet, secundum praescientiam membra Ecclesiae ¹. Non in se sed in hac Dei praescientia, non actu sed potentia proxima ad ovile et ad populum Christi pertinebant, de quibus ipse dixit: « alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere » Io. X. 16; et ad Paulum primo docentem Corinthi: « quoniam populus est mihi multus in hac civitate » Act. XVIII. 10; pariterque hoc sensu iam ante praedicationem Pauli Antiochiae Pisidiae membra erant Ecclesiae illius, de quibus scriptum est: « crediderunt, quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam » ² Act. XIII. 48.

At haec universalis voluntas et etiam particularis destinatio Dei per se spectata nihil confert ad propriam rationem visibilis Ecclesiae; sed ad huius notionem collustrandam, quaestio nobis est, quinam omnes et soli actu pertineant tamquam membra ad Ecclesiam Iesu Christi in terris, hoc est ad Ecclesiam visibilem, quoniam alia praeter visibilem Ecclesia in terris non datur (th. XIX.). Ut huic quaestioni plenius respondeatur, duplex nobis necessaria est disquisitio. Primum scilicet demonstrabimus, quaenam sint conditiones, sine quibus nemo possit esse et dici simpliciter membrum Ecclesiae, seu quod perinde est, quinam homines simpliciter ad Ecclesiam non pertineant. In sequentibus deinde dicemus de conditionibus, quae ulterius non requirantur ad constituendum vere et simpliciter membrum Ecclesiae. Utraque enim consideratio necessaria nobis est, ut intelligamus, quinam homines omnes et soli vere sint membra Ecclesiae.

Conditiones porro illas necessarias, sine quibus nemo ad Ecclesiam simpliciter pertineat, intelligere non possumus, nisi saltem generatim considerando naturam ipsius Ecclesiae, regni Iesu Christi in terris, in superioribus thesibus iam declaratam. Inde vero apparebit, conditiones esse tres unitatem fidei cum fidei sacramento, unitatem legitimae subordinationis, quam Patres unitatem charitatis (socialis) solent appellare, et unitatem iuridicae seu canonicae communionis, quamvis singulorum defectus non pari gradu vincula cum Ecclesia abrumpat, de qua re dicetur in thesi sequenti.

II. Regnum Iesu Christi in terris ex sua essentia ac fundamentali suo elemento est regnum veritatis revelatae, cui respondet fides divina. Haec autem veritas, quoniam regnum est visibile in terris, non est revelatio immediate in animis singulorum, sed est veritas in custodia, praedicatione et explicatione visibilis magisterii a Christo ad hunc finem et hac auctoritate instituti pro omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Hinc etiam respondens fides divina in hoc regno non est fides animo tantum concepta et singulis citra institutum magisterium sive inspirata sive aliunde ab eis efformata, et manens in independentia ab eodem magisterio sed est « obedientia fidei » et singulorum ac omnium unius fidei professio, sub magisterio custodum, praeconum, doctorum depositi. « Corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem... quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent ei, quem non audierunt (πῶς δὲ πιστεύσουσιν, οὗ οὐκ ἤκουσαν)? quomodo autem audient sine praedicante? quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur (ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσι)?.... ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi » Rom. X. 10. sqq. Hinc regula obiectiva fidei est communis et universalis praedicatio legatorum Christi: « praedicate evangelium omni creaturae, qui non crediderit condemnabitur; » hanc vero praedicationem seu hoc evangelium docendum a legatis, credendum et exercendum a fidelibus Christus declarat esse « omnia quaecumque ipse mandavit, aut quae « omnia docti fuerint Apostoli a Spiritu veritatis. » Porro ut haec obiectiva fidei regula semper maneat incorrupta, atque hinc obligatio « obedientiae fidei » semper eadem subsistat erga missos in Apostolis velut in primis radicibus dispensatores mysteriorum Dei; ipsius Christi assistentia et Paracliti permansio in et cum docentibus legatis promissa est « omnibus diebus usque ad consummationem saeculi » et « in aeternum » futura. Haec igitur universalis, perenniter vivens et infallibilis praedicatio legatorum Christi, est illa «semel tradita sanctis fides,» et «forma doctrinae,» in quam indeclinabiliter tradita est Ecclesia Christi, et in quam propterea tradi et cui obedire necesse est singulos, qui eiusdem Ecclesiae membra esse et manere velint: «gratias autem Deo, quod fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinae, in quam traditi estis» ³. Marc. XVI; Matth. XXVIII; Io. XIV. 16. 17. 26; Rom. VI. 17. Ex hac «obedientia fidei» oritur unitas fidei in universalitate, ut fides totius Ecclesiae sit etiam fides singularum partium, sive maiorum ut sunt Ecclesiae particulares, sive minorum ut sunt singula membra; vicissim vero ex necessitate unitatis fidei «(unus Deus, una fides),» intelligitur intestina necessitas «obedientiae fidei» a Christo et a Spiritu Sancto per Apostolos institutae in ipsa institutione et declaratione perennis et infallibilis magisterii. «Gratiam et apostolatum accepimus ad obediendum fidei in omnibus gentibus» (εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι). «Secundum praeceptum Dei ad obeditionem fidei in cunctis gentibus cogniti (mysterii)» Rom. I. 5; XVI. 26. Haec ipsa igitur magisterii viventis praedicatio constituitur regula, secundum quam et cui est obediendum fide: «spem habentes crescentis fidei nostrae... secundum regulam nostram» (κατὰ τὸν κανόνα ἡμῶν); adeoque «ut idem sapiamus et in eadem permaneamus regula» 2. Cor. X. 15; Phil. III. 16; Gal. VI. 16. Inde sicut necessaria est «una fides,» ita quamdiu permanetur in statuta regula obedientiae fidei, facto ipso conservatur fides una non solum Romanorum, sed et Colossensium et Thessalonicensium parique ratione omnium Ecclesiarum particularium et omnium membrorum, quae fides est in universo mundo. Rom. I. 8. 12; Coloss. I. 6; 1. Thess. I. 7. 8. Vide supra th. XI. et Tract. de Traditione th. IV.

Sicut igitur fides pertinet ad ipsam essentiam Ecclesiae ac fidei professio et praedicatio est prima fundamentalis manifestatio totius vitae Ecclesiae; ita proprietas prima et conditio, sine qua nemo potest esse membrum huius corporis ac civis huius regni Iesu Christi in terris, est «obedientia fidei» explicita, vel saltem implicita professio totius fidei ab Ecclesia propositae et praedicatae⁴.

III. Verum Christus instituit etiam sacramentum fidei, baptismum, quo non modo infunditur habitus fidei, et continetur obiectiva realis professio fidei; sed imprimitur etiam indelebilis character tamquam consecratio in membrum corporis et in civem regni Iesu Christi (cf. de Sacram. in genere th. XIII. n. II.). Hinc fides primum postulatur, sed cum ea, ubique coniungitur sacramentum fidei ad formanda membra Ecclesiae. «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit;» «cum credidissent evangelizanti de regno Dei; baptizantur viri ac mulieres;» «quid prohibet me baptizari?.... Si credis ex toto corde, licet;» «audientes credebant et baptizabantur» Marc. XVI. 16; Act. VIII. 12. 36; XVIII. 8. Imo huius coniunctionis inter fidem et baptismum sensus expressius etiam declaratur, quod fide suscepta, per sacramentum perficitur obsignatio et unio cum corpore Christi, quod est Ecclesia. «In quo (Christo) et vos... credentes signati estis (ἐσφραγίσθητε) Spiritu promissionis Sancto» Eph. I. 13. ⁵ (cf. de Sacram. th. XII.) «Unum corpus et unus Spiritus, unus Dominus, una fides, unum baptisma» ib. IV. 5. Unum corpus nempe quod Spiritu vivificatur et quod Domini est, non per unam fidem dumtaxat sed aeque necessario per unum Christi baptisma consignata habet sibique inserta membra sua. «Docete (μαθητεύσατε discipulos facite) baptizantes eos» Matth. XXVIII. 19: «qui receperunt sermonem eius (Petri) baptizati sunt, et (hoc baptismo) appositae sunt (προσετέθησαν) in die illa animae circiter tria millia» Act. II. 41. «In uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus» 1. Cor. XII. 12. 13.⁶

Sicut ergo fides velut prima conceptio in utero matris Ecclesiae et necessaria praeparatio ad nativitatem praesupponitur, ita nativitas ipsa, in visibili Ecclesia appositio et realis unio ad corpus Christi non perficitur nisi per sacramentum fidei. «Dei Spiritus novum hominem matris alvo agitatum (catechumenum) et partu fontis exceptum manibus sacerdotis effundit, fide tamen pronuba» Pacian. serm. de baptism. n. 6. «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto non intrabit in regnum coelorum: fiunt ergo inchoationes quaedam fidei conceptionibus similes, non tamen solum concipi sed etiam nasci opus est, ut ad vitam perveniatur aeternam» Aug. ad Simplic. l. I. q. 2. «Quoscumque legimus in corpore Christi, quod est Ecclesia, pertinere ad regnum coelorum, non nisi baptizatos intelligere debemus» Id. ad Seleucian. ep. 265. n. 4.

Catechumeni dicuntur esse «in vestibulo» (ἐν προθύροις), quibus adhuc «in ipsam aulam ingredi necesse sit» (εἴσω γενέσθαι σε δεῖ) Greg. Naz. or. 40. n. 16; Cyrill. Hieros. Procatech. n. 1. Sunt adhuc «inserendi Ecclesiae» Cyrill. ibid. n. 17. August. de peccat. merit. et remiss. n. 39; ad Simplician. l. I. q. 2. n. 2. Assemanius in codice liturgico T. I. et II. collegit formulas precum super catechumenos iam credentes et mox baptizandos, ex diversis Ecclesiis latina, graeca, syra, chaldaica, armena, coptica, quae omnes in unum conspirant sensum. «Ut renoventur fonte baptismatis, et inter Ecclesiae tuae membra numerentur;» «tibi in Ecclesia tua gratia baptismatis renascantur;» «novo Testamento sobolem novae prolis adscribe:» ex Sacrament. Gelasii et Gregorii usque ad recentissimam recognitionem Pauli V. (T. I. p. 3. 5. 20. 22. 74. T. II. p. 21.). «Qui ad baptismum sunt dispositi, unias illos sanctae tuae catholicae Ecclesiae» (ἕνωσον αὐτοὺς τῇ ἁγίᾳ σου καθολικῇ ἐκκλησίᾳ); «planta (φύτευσον) eos in sancta tua catholica et apostolica Ecclesia;» «ut inserantur in radice olivae pinguis, quae est sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia» (apud Graecos et Coptos et Syros T. I. p. 120. 163. T. II. p. 134. 162. 240. 285.). «Ut sint oves veri Pastoris obsignatae signaculo Spiritus tui Sancti, et honorabilia membra in corpore sanctae tuae Ecclesiae;» «Suscipe eos in ovili tuo» (apud Syros, Chaldaeos, Coptos, Maronitas T. I. p. 166. 183. 220. 223. T. II. 268. 330. 348.). «Ut fiat corpus et membrum Ecclesiae tuae» (apud Armenos T. I. p. 170. 172.). Hinc est, quod catechumeni fide iam suscepta, manent tamen «expertes participationis et initiationis omnium sacramentorum hierarchicorum⁷, quia ex divina nativitate subsistentiam nondum acceperunt» Dionys. hierarch. eccles. c. 7. Est enim «ipse baptismus initium sacramentorum omnium, in quo complantamur similitudini mortis Christi» s. Bernard. serm. de coena Domini n. 2. Quae omnia simul complectens declarat Eugenius IV. «Primum omnium sacramentorum locum tenet sanctum baptisma, quod vitae spiritualis ianua est; per ipsum enim membra Christi ac de corpore efficimur Ecclesiae.» Decret. pro Armen.

IV. Si in Ecclesia consideretur tantummodo veritas revelata quae ipsi a Christo et ab Apostolis tradita est tamquam depositum custodiendum, praeter professionem integrae fidei et fidei sacramentum, de quibus hactenus diximus, non aliud requiri videretur, ut quis tamquam civis fidelis et initiatus ad hoc «regnum veritatis» pertineat. At vero regno Dei in terris non minus quam magisterium infallibile eique respondens unitas professionis per «obedientiam fidei,» ex institutione Christi essentialis est potestas regiminis seu sacrum imperium in legitima successione apostolica et nominatim ratione monarchiae (th. X.) in successoribus Petri, eidemque potestati respondens obedientia et per hanc unitas seu communio ecclesiasticae conversationis, quae ipsa unitas a Patribus dici solet «charitas pacis» (Aug. de Baptism. l. III. n. 19. et alibi saepe), charitas nempe socialis. Imo haec potestas regiminis seu iurisdictionis ipsa est, quae ex Christi conditoris Ecclesiae institutione ut «glutinum» unitatis, quemadmodum Cyprianus loquitur, format, connectit ac continet totam visibilem Ecclesiam. «Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo claves regni coelorum.» Ipse Christus dedit Apostolos, ac deinde, usque ad completionem mensurae aetatis plenitudinis Christi in suo corpore quod est Ecclesia, pastores ac doctores in opus ministerii ad hunc finem et effectum, ut sancti, filii nempe ac membra Ecclesiae, sint consummati ac intime coniuncti in unum atque ita iugiter aedificetur corpus Christi: «ad consummationem (πρὸς τὸν καταρτισμὸν) sanctorum in opus ministerii in aedificationem corporis Christi.» Matth. XVI; Ephes. IV. Coloss. II. Qui igitur non vult fundari in petra, non est de magna domo Ecclesiae; qui recusat subesse potestati clavium, extorris est a regno coelorum, tum proxime ac immediate ab eo quod est in terris, tum consequenter ab eo quod est in coelis; qui non tenet caput per nexus et coniunctiones illas, quibus continetur et aedificatur corpus Christi (cf. th. XVI. n. II.), ipse non est membrum corporis.

Efficienter itaque (efficientia utique ministeriali) unio cum Ecclesia, cum regno Dei in terris, cum fraternitate quae in mundo est cum ovili Christi, cum discipulis Christi, cum corpore Christi ab iis proficiscitur ac dependet, quibus divina institutione dictum est: «tu es petra; tibi dabo claves regni coelorum; confirma fratres tuos; pasce oves meas; docete eos observare omnia, et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus; attendite vobis et universo gregi, in quo vos posuit Spiritus Sanctus Episcopos regere Ecclesiam Dei; pastores et doctores in opus ministerii in aedificationem corporis Christi.» Matth. XVI. XXVIII; Luc. XXII; Act. XX; Eph. IV; 1. Pet. V. Huic potestati subiunguntur ac uniuntur quibus ex eadem divina auctoritate et institutione dictum est: «et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini domus spiritualis; si Ecclesiam (illos nempe quibus ibi promissum est, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo) non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus; obedite praepositis vestris et subiacete eis, ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri» Matth. XVIII; Heb. XIII; 1. Pet. II.

Hinc valet utique tum primo de unione et subiectione erga successorem Petri et erga successionem Apostolicam universim, tum de unione et subiectione erga Episcopos singulos, quatenus hi in subordinatione sub Petri successore ac proinde in unione cum tota successione Apostolica legitimam exercent potestatem, quod Patres saepe repetunt, in episcopatu contineri Ecclesiam. «Ubi Episcopus comparuerit, ibi et multitudo sit, quemadmodum ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est Ecclesia» (vel simpliciter si spectetur Episcopus universalis repraesentans Christum pro tota Ecclesia, vel pars catholicae Ecclesiae, si spectentur singuli Episcopi particulares manentes in unione cum Episcopo universali) Ignat. ad Smyrn. n. 8. «Ecclesia est plebs sacerdoti adunata, et pastori suo grex adhaerens.» «Scire debes, Episcopum in Ecclesia esse, et Ecclesiam in Episcopo; et si quis cum Episcopo non sit, in Ecclesia non esse; et frustra sibi blandiri eos, qui pacem cum Dei sacerdotibus non habentes obrepunt, et latenter apud quosdam communicare se credunt, quando Ecclesia quae catholica est, scissa non sit neque divisa, sed sit ubique connexa et cohaerentium sibi invicem sacerdotum glutino copulata» Cyprian. ep. 69. ad Florent. Pupian. Hoc vero glutinum, quatenus est glutinum visibile unius visibilis Ecclesiae, ex institutione Christi esse ipsum Petrum in singulis suis successoribus, satis ex superius demonstratis constat. «Ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est, eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique, conservata est ea quae est ab Apostolis traditio» Iren. III. c. 3. «Dominus noster... Episcopi honorem et Ecclesiae suae rationem disponens in Evangelio loquitur et dicit Petro: tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam... Inde per temporum et successionum vices Episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super Episcopos constituatur, et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur» Cyprian. ep. 33. ad lapsos. De hoc ita per successionum vices cum Petro cohaerente Episcopatu valet, quod Irenaeus testatur: «Eis qui in Ecclesia sunt presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab Apostolis, sicut ostendimus, qui cum Episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt; reliquos vero, qui absistunt a principali successione, et quocumque loco colligunt, suspectos habere... Ab omnibus igitur talibus absistere oportet; adhaerere vero his qui et Apostolorum, sicut praediximus doctrinam custodiunt, et cum presbyterii nomine sermonem sanum et conversationem sine offensa praestant» Iren. IV. cap. 26.

In hac porro communione ecclesiasticae conversationis sub regimine successionis Apostolicae manifestum est includi et contineri communicationem sacramentorum in unitate Ecclesiae sub sacerdotio eidem Ecclesiae unito, inde a Christo institutore et ab Apostolis primis sacerdotibus legitime sibi succedente usque ad secundum magni sacerdotis adventum (1. Cor. XI. 26.). Possunt quippe esse et sunt extra unitatem Ecclesiae vera sacramenta Christi, quae valide sed illegitime atque adeo sacrilege administrentur; administratio autem legitima non potest esse nisi in unitate Ecclesiae, cuius sunt et pro qua sunt instituta ipsa sacramenta. Hoc vero ipsum est non solum generatim propter statum peccati, cuiusmodi sacrilegia, proh dolor! etiam intra Ecclesiam patrantur, sed speciatim quia illi sese subtraxerunt potestati liturgicae, quae partem constituit potestatis regiminis seu iurisdictionis, atque hoc ipso sese separarunt et excisi sunt ab unitate Ecclesiae, cum haec citra subiectionem sub potestate regiminis, qua unitas continetur, consistere non possit. Nec mirum, quod haec unio in sacramentis non minus quam in regimine sociali a vetustis Patribus inde ab aevo Apostolico tam instanter commendetur ut proprius character unitatis Ecclesiae; sunt enim sacramenta vinculum unitatis inter visibilia omnium sanctissimum. «Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa..... ita et Christus. Etenim in uno Spiritu (ἐν ἑνὶ πνεύματι) omnes nos in unum corpus baptizati sumus... et omnes in uno Spiritu (εἰς ἓν πνεῦμα) potati sumus.» «Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus, omnes, qui de uno pane participamus» (1. Cor. X. 17; XII. 13.). Unde facile intelligitur, quod diximus, ipsam divisionem in sacramentis (quia ex parte schismaticorum est violatio unitatis corporis Christi) et non solam indignam participationem, formaliter constituere sacrilegium. «Divisiones fugite ut principium malorum⁸. Omnes Episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri; et presbyterio ut Apostolis; diaconos autem revereamini ut Dei mandatum. Separatim ab Episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad Ecclesiam spectant. Illa rata habeatur Eucharistia, quae sub Episcopo peragitur, vel cui ipse concesserit. Ubi comparuerit Episcopus, ibi et multitudo sit, quemadmodum ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est Ecclesia. Non licet sine Episcopo neque baptizare, neque agapen celebrare⁹; sed quod ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum, ut firmum sit ac ratum omne, quod peragitur.» Ignat. ep. ad Smyrn. n. 8. Hoc idem apud Irenaeum dicitur de iis, «qui quocumque loco colligunt;» et eodem modo apud Cyprianum extorres declarantur, «qui latenter apud quosdam communicare se credunt;» et quisquis «audet constituere aliud altare, precem alteram illicitis vocibus facere,» dicitur «dominicae hostiae veritatem per falsa (ex parte offerentium sacrilega) sacrificia profanare.»

V. Contumaci negatione doctrinae fidei ab Ecclesiae magisterio sufficienter propositae, defectione ac subtractione a legitima potestate regiminis et separatione a potestate liturgica, quibus Christus Salvator suam Ecclesiam ut regnum visibile instituit, ex ipsa natura rei continetur defectio ab Ecclesia. Evidens autem est, Ecclesiam pro sua potestate indiciaria et coërcitiva (th. XII. n. IV.) posse, et constat semper consuevisse huiusmodi exclusionem adversus rebelles sua etiam iuridica sententia pronuntiare ac declarare. Unde ab ipso exordio Ecclesiae in Conciliis et Pontificum decretis videmus haereticos et schismaticos tum iure constituto tum etiam plerumque specialibus ac personalibus sententiis anathemate damnari. Iam vero ex ipsa ratione ac natura Ecclesiae, quatenus societas est visibilis, et ex notione potestatis regiminis, quae sicut legifera ita etiam iudiciaria est et coactiva, consequitur non modo contra haereticos et schismaticos, qui ipso suo delicto a regno veritatis et unitatis deficiunt, sed etiam ob alia gravia crimina posse decerni exclusionem ab Ecclesia. Huiusmodi porro legitimae sententiae excommunicationis privant quidem immediate et directe externa communicatione in conversatione cum « fraternitate quae in mundo est, » in liturgia et sacramentis, quatenus excludunt a societate visibili; verum hoc ipso privant etiam participatione illorum bonorum spiritualium et invisibilium, quae in istis visibilibus continentur, quia excludunt a societate supernaturali, et ratae habentur a Christo auctore bonorum Ecclesiae tum secundum elementum visibile tum secundum elementum invisibile spirituale, quatenus cum visibili cohaeret: « tibi dabo claves regni coelorum; et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis. » Ergo (ut inde concludit Augustinus) « cum excommunicat Ecclesia, in coelo ligatur excommunicatus, » sicut vicissim ex potestate solvendi « cum reconciliatur ab Ecclesia, in coelo solvitur reconciliatus » Aug. in Io. tract. 50. n. 12. ¹⁰

Certe sicut Christus in sua Ecclesia, ut est regnum sanctificationis, instituit potestatem sacerdotii, quae simul sit iudicialis ad remittenda et retinenda peccata in foro interno conscientiae (Io. XX. 22. 23.), et huiusmodi peccatorum retentio ipsa natura sua ligat conscientiam etiam pro usu sacramentorum et rerum sacrarum visibilium in Ecclesia; ita in eadem sua Ecclesia ut est regnum veritatis et sacrae disciplinae seu conversationis (τῆς πολιτείας cf. Eph. II. 12; Phil. III. 20.), instituit iudicialem potestatem regiminis etiam immediate pro foro externo ad solvenda et liganda, quaecumque in regno Dei solutionem merentur vel ligationem postulant (Matth. XVI. XVIII.). Haec autem, quatenus ligandi potestas spectatur, primo quidem non solum illa sunt, quibus iam per sese contra regnum veritatis et unitatis in sancta conversatione rebellio habetur, sed alia quoque quaecumque bono ipsius regni opponuntur. Tum vero ligamina huiusmodi possunt pertingere usque ad interdictionem omnium bonorum et institutorum visibilium, quorum administratio ipsi potestati universali ligandi atque solvendi commissa est, atque adeo usque ad exclusionem ab ipso regno visibili.

Sane Matth. XVIII. Christus Dominus loquitur in primis de « fratre » pertinente ad societatem religiosam Ecclesiae, quod etiam manifestum est ex poena infligenda, de qua mox dicemus, et ex contextu sequenti, « ubi sunt congregati in nomine meo... ibi sum in medio eorum. » Porro delictum quod supponitur, est obstinata offensio contra alium, et inde consequens inobedientia, nullatenus vero spontanea separatio ab Ecclesia. Potestas porro iudicandi de delicto utroque confertur ipsi Ecclesiae; haec autem Ecclesia iudicans potestate independente et sine appellatione ad aliud tribunal extraneum designatur in Apostolis. « Dic Ecclesiae; si autem Ecclesiam non audierit... Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo. » Poenam denique quae ab hac iudiciaria potestate infligenda est, Dominus enuntiat illis verbis: « sit tibi sicut ethnicus et publicanus. » Quod quidem ex ipsa vi verborum in contextu, ubi de fratre agitur societatis religiosae, quae est Ecclesia, et de ipsius Ecclesiae iudicio, profecto non aliud est aut intelligi potest, quam exclusio ab Ecclesia, sicut ab ea exclusi sunt ethnici ex ipsa rei natura, et publicani ex sententia synagogae confirmata a Domino per illam coniunctionem et aequiparationem cum ethnicis ¹¹. Hic sensus poenae ecclesiasticae ab ipso Christo designatae ea formula « sit ut ethnicus et publicanus » confirmari potest ex aliis locis, in quibus Apostoli iudicium exercent et sententiam dicunt contra eos, qui certissime erant et declarabantur separati ab Ecclesia. « Circa fidem naufragaverunt... quos tradidi Satanae ut discant non blasphemare. » « Si quis vobis evangelizaverit praeter id, quod accepistis, anathema sit. » « Qui non confitetur Iesum Christum venisse in carne, hic est seductor et antichristus... Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec ave ei dixeritis ¹²; qui enim dicit illi ave, communicat operibus eius malignis » 1. Tim. I. 20; Gal. I. 9; 2. Ioan. 10.

Exemplum illustre exercitii illius a Christo institutae potestatis ligandi usque ad exclusionem ab Ecclesia ob crimina, quae non ex sua iam natura separationem inducant, exhibet Paulus 1. Cor. V. Delictum iudicandum et puniendum est incestus unius ex fidelibus v. 1. Imo nominantur adhuc alia peccata, in quae si inter fideles occurrant, simili poena pro eorum gravitate animadvertendum sit v. 11. Non ergo Christus (Matth. XVIII.) sententiam restringit ad solam quae ibi explicite nominatur, obstinatam offensionem fratris, quod alioquin manifestum est ex universalitate collatae potestatis: « quaecumque alligaveritis super terram. » Porro Paulus exercet verum iudicium et dicit iuridicam sententiam potestate a Christo accepta, potestate ecclesiastica, cuiusmodi in solos baptizatos exseri potest. « Quid enim mihi est de iis qui foris sunt, iudicare? nonne de iis qui intus sunt, vos iudicatis? (τοὺς ἔξω κρίνειν.... τοὺς ἔσω κρίνετε). Nam eos qui foris sunt, Deus iudicabit » v. 12. Iudices quippe sunt illi, quibus dictum est: « baptizantes eos... docentes servare omnia; » et vicissim: « obedite praepositis vestris et subiacete eis, ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri » (Heb. XIII. 17.). Neque igitur de potestate iudicandi et puniendi agitur extraordinaria et solis Apostolis collata, sed omnino de potestate ordinaria a Christo instituta; nam eam ait potuisse et pridem debuisse exerceri ab ipsa Ecclesia Corinthiorum ¹³, ab iis nempe qui a Christo (Matth. XVIII.) designantur nomine Ecclesiae, et sunt tum Apostoli tum ab eis derivatam potestatem habentes, « praesides Ecclesiae, » ut contextus Evangelii demonstrat et Chrysostomus cum aliis Patribus explicat. Forma autem iuridica sententiae a Paulo latae est gravissima: « iam iudicavi ut praesens eum, qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Iesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Iesu Christi » v. 3. 4. Iam poenam ipsam decretam attendamus; de hac enim potissimum nunc nobis sermo est. Ea his verbis exprimitur: « tollatur de medio vestrum (ἐξαρθῇ ἐκ μέσου ὑμῶν), qui hoc operatus est; » « auferte malum (hominem) ex vobis ipsis » (ἐξάρατε τὸν πονηρὸν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν); addita aliqua declaratione modi: « ne comminisceamini eis; » « cum eiusmodi nec cibum sumere; » non cibum profanum, multo ergo minus cibum dominicum (cf. XI. 32-34.) ¹⁴. Similibus omnino formulis superius vidimus a Paulo et Ioanne enuntiari exclusionem haereticorum. Poena denique cum sententia excommunicationis coniuncta vel eam consequens est: « tradere huiusmodi Satanae in interitum carnis, » quod ipsum 1. Tim. I. 20. pronuntiavit contra haereticos. Sed quia pro peccatore fideli poena est potissimum medicinalis, ibi additur ad spem erigendam: « ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Iesu Christi; » pro haeresiarchis vero comminatio severior: « ut discant non blasphemare; » est enim in his et excisio ab Ecclesia plenior, et minor spes reditus.

Ex institutione Christi igitur, ex doctrina et praxi Apostolorum potestas ligandi in Ecclesia exstat huiusmodi, ut peccator, quamvis ratione tantum habita ipsius peccati adhuc manens in Ecclesia, per sententiam illius potestatis possit tolli de medio Ecclesiae, tradi Satanae, excludi a communicatione et conversatione cum fidelibus in rebus primo ecclesiasticis atque inde ratione finis huius poenae etiam in rebus civilibus, ut sit extra Ecclesiam sicut extra eam sunt (licet aliis rationibus et modis) ethnici et publicani et haeretici.

Catholicus intellectus et Patrum explicationes in hunc, quem diximus sensum, Christi institutionem et Apostolicam doctrinam accipiendam esse luculenter demonstrant.

Hilarius locum utrumque Apostoli (1. Cor. V; 1. Tim. I.) explicans scribit « licet Apostolus tradat (Satanae), scit tamen se et in virtute Christi et in suo spiritu (virtute a Christo accepta) traditurum... qui enim ab Ecclesiae corpore respuuntur, quae Christi est corpus, tamquam peregrini et alieni a Dei corpore dominatui diaboli traduntur » Hil. in Ps. 118. littera 16. Ain n. 5.

Eodem sensu sed ad praecavendam haeresim Novatianorum spem reconciliationis ostendens loquitur Ambrosius. « Venit (Apostolus) in virga, quia a communione sacra convictum removit; et bene dicitur tradi Satanae, qui separatur a Christi corpore. Venit etiam in charitate spirituque mansuetudinis, vel quia sic tradidit, ut spiritum eius salvum faceret, vel quia eum quem ante sequestraverat, postea (2. Cor. II. sqq.) sacramentis reddidit » Ambr. de poenit. l. I. c. 15. n. 78.

Pariter Hieronymus: « Apostolus loquitur, quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare; et in alio loco, quos tradidi, inquit, Satanae in interitum carnis, ut Spiritus salvus sit. Non debemus ergo, si forsitan ob aliquod peccatum de congregatione fratrum et de domo Dei eiicimur, reluctari, sed aequo animo latam in nos ferre sententiam, et dicere cum propheta (Mich. VII. 9.): iram Domini sustinebo, quoniam peccavi ei, donec iustificet causam meam » Hieronym. in Ezech. XVII. 19. (l. V. in fine).

Augustinus ubi triplicem classem distinguit peccatorum: « nisi essent quaedam ita gravia, inquit, ut etiam excommunicatione plectenda sint, non diceret Apostolus, congregatis vobis et meo Spiritu tradere eiusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Iesu » Aug. de fide et operib. c. 26. n. 48.

Quid sibi velit excommunicatio, quam Augustinus memorat, etiam ubi minime de haeresi aut schismate sed de aliis fidelium peccatis agitur, in eadem Africa (ne Tertullianum commemoremus, qui suos Montanisticos errores descriptioni huius censurae inspersit), graviter iam declaraverat Cyprianus. Pomponium episcopum « consulte et cum vigore fecisse, » scribit, abstinendo diaconum ob peccatum incontinentiae, et ita etiam virgines incontinentes « graviori censura eiiciendas esse, nec in Ecclesiam postmodum tales facile recipiendas. » Nihilominus contra haereticum rigorem Montanistarum ¹⁵ etiam huiusmodi « Christi adultera » si poenitentiam egerit « aestimato iusto tempore, postea exomologesi facta ad Ecclesiam redeat. » Verum si in peccato persistant, « sciant se cum hac sua impudica obstinatione numquam a nobis admitti in Ecclesiam posse, ne exemplum ceteris ad ruinam delictis suis facere incipiant. » Ergo per ipsam sententiam qua abstinentur et eiiciuntur profecto foris sunt, quare comparando veterem legem et novam oeconomiam ita concludit: « Interfici Deus iussit sacerdotibus suis non obtemperantes et iudicibus a se ad tempus constitutis non obaudientes. Et tunc quidem gladio occidebantur, quando adhuc et circumcisio carnalis manebat; nunc autem quia circumcisio spiritualis esse apud fideles servos Dei coepit, spirituali gladio superbi et contumaces necantur, dum de Ecclesia eiiciuntur ¹⁶; neque enim vivere foris possunt, cum domus Dei una sit, et nemini salus esse nisi in Ecclesia possit. » Cypr. ep. 62. ad Pompon.

Patres graeci in eundem sensum, ut latini, loquuntur de separatione ab Ecclesia secundum Christi institutionem ab Apostolis declarata et exercita. « Audi denique ipsum (Apostolum) dicentem de eo qui peccaverat; tradidi, inquit, huiusmodi hominem Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat. Vides ergo, quia non solum per Apostolos suos Deus tradidit delinquentes in manus inimicorum; sed et per eos qui Ecclesiae praesunt, et potestatem habent non solum solvendi sed et ligandi, traduntur peccatores in interitum carnis, cum pro delictis suis a Christi corpore separantur... cum delictum eius manifestum fit Ecclesiae, et per sacerdotes de Ecclesia pellitur, ut notatus ab omnibus erubescat, et converso eveniat illi, quod sequitur, ut spiritus salvus fiat in die Domini nostri Iesu Christi » Origen. in Iudic. hom. 2. n. 5. (T. II.).

Gregorius Nyssenus orationem habet adversus eos, qui poenas ecclesiasticas graviter ferunt, ac speciatim de homine loquitur, qui « cum ab Ecclesia exclusus sit » (κἂν τῆς ἐκκλησίας ἀποκλεισθῇ), pervicacem se ostendit. Sicut Patres alii ad Evangelium et ad Apostolum appellat, ex quibus potestatem Ecclesiae et valorem poenae etiam in coelo atque adeo pro altera vita demonstrat. « Per Petrum Episcopis dedit clavim poenarum, quae in coelo valeant (τὴν κλεῖδα τῶν ἐπουρανίων τιμῶν). Agnosce quod solutus, solutus es; et ligatus vinculis invisibilibus constrictus es. Si oculos haberes ad animae substantiam pertingentes, ostenderem tibi excommunicato (σοι τῷ ἀφωρισμένῳ) speciem condemnati, gravissimis vinculis cervice depressi, nullum membrum liberum aut solutum habentis. Atque utinam cum vita supplicium terminaretur; nunc vero si quid humanum evenerit, et repente mors accesserit, ut latro de nocte, scito tibi occlusa esse, quae illic sunt. Diligentes sunt et qui non ludant illius regni ianitores, vident animam separationis notas ferentem (τὴν ψυχὴν τὰ τοῦ ἀφορισμοῦ φέρουσαν σύμβολα); quasi quemdam foetore et sordibus carceris notatum, abigunt eam a semita quae ad bona ducit, non sinunt cernere agmina iustorum et angelicam laetitiam.... Ne excommunicationem arbitreris esse episcopali arbitrio inductam; paterna lex est, antiqua Ecclesiae regula, quae a lege traxit originem et in gratia obtinuit. Considera s. Paulum per epistolam excommunicationis sententias (τὰς ἀποφάσεις τοῦ ἀφορισμοῦ) contra reos ferentem, et Corinthium iuvenem huiusmodi medicamento sanantem » Gregor. Nyss. l. c. (T. II. p. 746. 747.). Consentiunt reliquis Patribus in explicatione 1. Cor. V. (collato 1. Tim. I.) Chrysostomus, et qui eius interpretationes fere solent in compendium redigere Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus. « Quomodo tradiderit (Satanae), audi. Congregatis, inquit, vobis et spiritu meo cum virtute Domini nostri Iesu Christi tradite huiusmodi Satanae. Eiiciebatur ergo statim a communi consessu, abscindebatur a grege; erat desertus et nudus, tradebatur lupo. Sicut enim nubes castra Hebraeorum, ita Spiritus Ecclesiam signabat ¹⁷. Si quis ergo extra eiiciebatur, comburebatur (spiritualiter in nova, corporaliter in veteri lege). Extra autem eiiciebatur iudicio Apostolorum »¹⁸ Chrys. in 1. Tim. hom. 5. n. 2.

Quoad rem ipsam non aliud quam hactenus expositam doctrinam Scripturae et Patrum continent «formulae excommunicationis» paulo recentiores, quae variis non semper et ubique iisdem ceremoniarum solemnitatibus¹⁹ ad poenae gravitatem ob oculos ponendam circumvestiri solebant. In omnibus huiusmodi formulis summa rei ad hanc fere revocatur sententiam: «Canonica instituta et sanctorum Patrum exempla sequentes, (ecclesiarum Dei violatores) auctoritate Dei et iudicio Sancti Spiritus a gremio sanctae matris Ecclesiae et consortio totius christianitatis eliminamus, quousque resipiscant et Ecclesiae Dei satisfaciant» (apud Baluzium Capitular. T. II. p. 670.). Ita s. Gregorius VII. Stephanum simoniacum: «excommunicavimus (inquit) et a gremio sanctae Ecclesiae separavimus;» de Venetis excommunicatis: «extra consortium membrorum Christi et Ecclesiae facti estis;» Ravennates qui deposito Episcopo adhaerere ausi fuerint, «eos velut putrida membra a toto corpore Christi, quod est Ecclesia catholica, anathematis gladio resecamus atque abiicimus»²⁰ illi qui conatibus pacis inter filios Raimundi restituendae obstiterit, «gratiam s. Petri auferimus, eumque sicut membrum diaboli et desolatorem christianae religionis festinabimus a communione christianae societatis abscindere; » comes Flandriae si a defensione Lamberti invasoris Teruanensis ecclesiae intra quadraginta dies nollet recedere; «segregatas et excommunicatus foret a corpore et communione sanctae Ecclesiae auctoritate Dei et iudicio Sancti Spiritus;» Lambertum invasorem ipsum «sancta universalis Ecclesia irrecuperabiliter depositum maledixit et anathematizavit, et extorrem omnino a communione totius Ecclesiae esse iudicavit.» Harduin. Concil. T. VI. P. I. p. 1361. 1367. 1371. 1402. 1408. 1506. 1508. Hinc eos, qui ab excommunicatione absolvuntur, idem Gregorius solet dicere: «ad sinum communis matris Ecclesiae revocari;» «auctoritate beati Petri suscipi et ad gremium matris nostrae Ecclesiae reduci;» «relaxato anathematis vinculo in communionis gratiam et sinum sanctae matris Ecclesiae recipi» Ibid. p. 1343. 1344. 1356. 1384. 1508. In eundem sensum Innocentius III. loquitur de iis, «qui pro suis excessibus ab Ecclesia separati diu non erubuerunt in excommunicatione manere;» et comes Celanus excommunicatus dicitur «expulsus ab Ecclesia extra eam vagari.» Poenitentibus vero excommunicatis (de Philippo Svevico agit) «redeuntibus ad Ecclesiae gremium, inquit, nolumus aditum veniae denegare» Innocent. III. Opp. (ed. Migne) T. II. p. 1032; T. III. p. 1095.

Ex demonstratis constat, professionem integrae fidei una cum fidei sacramento, subiectionem hierarchicam erga visibile caput Ecclesiae et erga legitimos unicuique proprios pastores, communionem denique iuridicam conditiones esse necessarias ad unionem singulorum membrorum cum Ecclesia constituendam, ita ut non modo ii, quibus omnia, sed etiam quibus singula ea unionis vincula desint, simpliciter loquendo in Ecclesia esse tamquam eius membra dici nequeant. Non ergo solum infideles omnino foris sunt, ut sine ambiguitate per se manifestum est; sed neque haeretici, neque catechumeni, neque schismatici, neque ob alia quaevis delicta excommunicati, simpliciter membra Ecclesiae et in Ecclesia esse existimari possunt, quamvis secundum quid iidem omnes cum Ecclesia cohaerere, et eorum aliqui etiam membra Ecclesiae aliquo sensu dici possint, de qua distinctione agendum nobis adhuc remanet. Interea advertatur, in commemoratis conditionibus ac vinculis unitatis gradus esse, ita ut integritas fidei sit fundamentum, cui et subiectio hierarchica et communio iuridica innitantur; atque inde est, quod haeresis tum schisma tum excommunicationem, schisma vero excommunicationem non tamen per se haeresim²¹, excommunicatio nec schisma nec haeresim comprehendat.

«Facta distinctione inter id quod est pertinere ad Ecclesiam Christi in terris simpliciter et ex integro, et quod est pertinere seu referri ad illam secundum quid et ex aliqua parte, tenendum est, omnes illos quos nominavimus, ex aliqua parte cohaerere cum Ecclesia. Namque 1°. qui in secta aliqua materialiter tantum versantur, ii in foro interno et in iudicio Dei per veram fidem et characterem baptismi sunt membra unius catholicae Ecclesiae Christi, in foro tamen externo et in iudicio Ecclesiae adulti inter eos praesumuntur haeretici aut schismatici; haeretici et schismatici formales ipso charactere baptismali manent iurisdictioni ac legibus Ecclesiae subiecti, et eodem charactere omnibusque institutis Ecclesiae propriis quae sibi retinuerunt, eo strictius obligantur, ut redeant ad ovile, cuius signum gerunt impressum, sicut vicissim Ecclesia oves cum signo errantes eo diligentius quaerit. 2°. Excommunicati ex ipsa intentione ac indole poenae medicinaliter non mortaliter sunt exclusi, ut quam primum satisfaciendo quaerant reconciliationem, et vi poenae bonis quidem visibilibus Ecclesiae visibilis, non tamen per se spiritualibus, nisi quatenus haec cum illis cohaerent, privati sunt. 3°. Catechumeni quantumvis fide, spe et charitate cum spiritu Ecclesiae, atque ita voluntatis voto cum ipsa visibili Ecclesia in terris uniri possint, quoniam tamen eidem actu ipso et charactere sacramenti fidei incorporati non sunt, ideo nec visibilium mysteriorum Ecclesiae participes esse possunt nec eius iurisdictioni ac legibus obnoxii sunt, sed ex lege divina et naturali obligantur magisterio Ecclesiae eiusdemque magisterii disciplinae.»

I. Quae in superiori thesi demonstrata sunt valent utique, quando haeresis, schisma, excommunicatio stricto sensu una cum perseverante animi pertinacia considerantur, et vicissim praedicata pertinere ad Ecclesiam et esse membra Ecclesiae sensu proprio pleniore et, ut supra diximus, simpliciter loquendo accipiuntur. Ex altera vero parte vincula multa sunt, quibus iidem haeretici, schismatici, excommunicati, et catechumeni nondum baptizati cum Ecclesia aliquatenus cohaerent, vel pro diversa eorum dispositione cohaerere possunt, adeo ut sine distinctione huius rei liquida declaratio fieri nequeat. Et sane diversitas opinionum ancipitesque in hac disputatione theologorum sententiae ex neglectis his distinctionibus derivari videntur.

Universim a) valet distinctio, ut aliud sit simpliciter pertinere ad Ecclesiam et esse tamquam membrum in corpore Ecclesiae, tamquam civem in visibili regno Dei, atque rursum aliud sit secundum quid et ut Augustinus loquitur, ex aliqua parte pertinere, ad hanc Ecclesiam et ad hoc regnum Dei in terris. Sed hoc ipsum quod dicimus secundum quid pertinere ad Ecclesiam, indiget explicatione. Igitur b) aliud est esse ex iure subiectum legiferae, iudiciariae, coactivae potestati Ecclesiae; et aliud est esse participem bonorum, quae Christus in Ecclesiam «quasi in depositorium dives» contulit. (Cf. Iren. III. 4. n. 1; 24. n. 1.). Porro c) distingui debet inter eos qui in foro etiam externo, in quo iudicat Ecclesia iudicio externo sociali, sint et habeantur membra Ecclesiae, et inter alios, si qui in foro tantum interno coram Deo, in quo Ecclesia non iudicat nisi sacramentaliter, ad ipsam pertineant. Postremo d) aliud est participem esse bonorum et donorum visibilium, quae Christus in sua Ecclesia et pro solis membris Ecclesiae instituit ad finem quidem gratiarum ac charismatum invisibilium ipsiusque beatitudinis aeternae; et aliud est harum gratiarum aeternaeque beatitudinis posse fieri participem sine actuali participatione illorum donorum visibilium. Hoc ultimum fieri quidem potest, sed (ob ipsam connexionem visibilium et invisibilium donorum a Christo ordinatam) non nisi cum relatione ad ipsa dona visibilia, adeoque ad Ecclesiam cuius illa sunt propria; ac propterea non nisi per votum saltem implicitum unionis visibilis in defectu hic et nunc inculpabili donorum visibilium.

Secundum has distinctiones iam examinemus, quomodo illi quos in superiori thesi demonstravimus, non esse actu membra Ecclesiae adeoque simpliciter ad eam non pertinere, nihilominus secundum aliquid ad eam pertinere dici possint, et quomodo illud aliquid et proinde ipsum illud pertinere ad Ecclesiam in diversis aliter atque aliter se habeat.

II. Sacramenta a Christo utique in sua Ecclesia et pro sua Ecclesia sunt instituta; imo sunt unum ex principalibus elementis, quibus Ecclesia Christi in terris fundatur et aedificatur (th. XIX. n. II. 2.). Hinc sacramenta, etiamsi a ministro haeretico aut schismatico extra Ecclesiam catholicam atque adeo illicite et sacrilege conferantur, ipsa tamen manent sacramenta Christi institutoris et principalis dispensatoris, et sacramenta Ecclesiae catholicae, pro qua et in qua sunt instituta¹ (vide Tract. de Sacr. in genere th. X. XV.). His igitur sacramentis et ceteris Christi institutis, si quae ab Ecclesia catholica, cuius sunt propria, velut a materna domo rebelles asportaverunt, relationem habent ad ipsam Ecclesiam².

1°. Ob rationem modo dictam sacramenta Ecclesiae ubicumque valide conferuntur omnes illos effectus habent, quos obex in suscipiente non impedit. Si ergo nominatim de baptismo loquamur, is a ministro haeretico aut schismatico collatus infantibus, in quibus obex nullus esse potest, omnes habet effectus essentiales eosdem, ac si collatus esset a ministro catholico. Non modo igitur insigniuntur charactere Christi, sed etiam filii Dei regenerantur per gratiam et incorporantur sanctae matri Ecclesiae, cuius membra saltem in foro interno et coram Deo tamdiu manent, quousque actu proprio (qui sit mortale peccatum) haeresi aut schismati non adhaeserint. De his qui haeretici aut schismatici materiales (h. e. in foro tantum externo) dicuntur, pleno sensu valet, quod multis locis docet Augustinus de sacramento, quo mater Ecclesia non modo per uterum suum sed etiam per uterum ancillarum generat filios. «Est una Ecclesia, quae sola catholica nominatur, et quidquid suum habet in communionibus diversorum a sua unitate separatis, per hoc quod suum in eis habet, ipsa utique generat non illae. Neque enim separatio earum generat, sed quod secum de ista tenuerunt; quod si et hoc dimittunt, omnino non generant. Haec itaque in omnibus generat, cuius sacramenta retinentur, unde possit tale aliquid ubicumque generari; quamvis non omnes quos generat, ad eius pertineant unitatem, quae usque in finem perseverantes salvabit... Ergo ipsa generat et per uterum suum et per uteros ancillarum ex eisdem sacramentis, tamquam ex viri sui semine... Sed qui superbiunt et legitimae matri non adiunguntur, similes sunt Ismaeli, de quo dictum est, eiice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Qui autem pacifice diligunt legitimam patris sui coniugem, cuius legitimo iure generati sunt, similes sunt filiis Iacob, quamvis de ancillis natis sed tamen eandem hereditatem sumentibus» Aug. de Baptism. l. I. c. 10. n. 14.

Qui igitur «superbiunt» seu ex quibusvis pravis cupiditatibus et culpabili negligentia veritatem, ut deberent, non quaerunt, aut sufficienter eam propositam amplecti recusant, ii iam formaliter aut aequipollenter errori adhaerent, atque ita contra Deum eiusque Ecclesiam rebelles, ab hac utpote haeretici aut schismatici formales non modo in foro externo sed etiam coram Deo et in foro interno, divulsi sunt et omnino extorres. Contra vero materiales tantum haeretici aut schismatici h. e. ratione solum externae professionis non autem culpabili animi adhaesione, censendi sunt etiam adulti, si in illis vere existit illa bonae fidei dispositio, quam Augustinus in quibusdam Donatistis supponit. «Qui sententiam suam quamvis falsam atque perversam nulla pertinaci animositate defendunt, et praesertim quam non audacia praesumptionis suae pepererunt, sed a seductis atque in errorem lapsis parentibus acceperunt, quaerunt autem cauta sollicitudine veritatem, corrigi parati, cum invenerint, nequaquam sunt inter haereticos deputandi. Tales ergo vos nisi esse crederem, nullas fortasse vobis litteras mitterem» Aug. ep. 43. (al. 142.) n. 1. Facile autem patet, hanc bonam fidem, quae aequiparat ignorantiam invincibilem, non habere locum in apostatis (vide Conc. Vatic. Constit. Dei Filius cap. 3. et inter canones n. III. can. 6.); in illis vero, qui inde a teneris annis in haeresi educati sunt, limites figere, ubi ignorantia invincibilis desinat, plerumque non valemus; sed reatus conscientiae iudicio Dei scrutatoris cordium relinquendus est, quamvis ex rerum et personarum adiunctis saepe facilius, qui malae quam qui bonae fidei sunt, humana etiam aestimatione discerni possint. «Tenendum quippe ex fide, extra Apostolicam Romanam Ecclesiam salvum fieri neminem posse... sed tamen pro certo pariter habendum est, qui verae religionis ignorantia laborent, si ea sit invincibilis, nulla ipsos obstringi huiusce rei culpa ante oculos Domini. Nunc vero quis tantum sibi arroget, ut huiusmodi ignorantiae designare limites queat iuxta populorum, regionum, ingeniorum aliarumque rerum tam multarum varietatem?» Pius IX. Allocut. Singulari quadam 9. Dec. 1854.

In foro externo omnes, qui plenum rationis usum adepti adhuc perstiterunt in secta haeretica, ab Ecclesia praesumuntur et habentur haeretici. «Quamquam qui in infantia baptizatus apud haereticos et apud eos in falsa doctrina nutritur, postea factus adultus possit aliquamdiu non peccare contra fidem catholicam, quamdiu non ei proponitur sufficienter, ut obligetur ad eam amplectendam; postquam tamen ei fides catholica sufficienter proponitur, et obligatio eam amplectendi et relinquendi errores contrarios, si adhuc in iis perseveret, erit haereticus» Lugo de Fide disp. 20. p. 2. n. 149. Hinc testatur Albit. (de inconst. in fide c. 14. n. 58.), minores annis quatuordecim sola professione fidei, maiores vero abiuratione haeresis ex sectis in Ecclesiam suscipi consuevisse.

2°. Ex principiis positis porro intelligimus, quid de haeresi mere interna concludendum sit, si qui sine ulla animi haeretici manifestatione in ipsa visibili Ecclesia Christi se versari profitentur. Huiusmodi homines in foro externo quidem et coram Ecclesia militante reputantur membra Ecclesiae, neque excommunicatione neque aliis poenis ecclesiasticis ligati sunt, cum Ecclesiae iudiciales et poenales sententiae ad peccata mere interna non referantur; sed sicut culpa et poena ligantur coram Deo, ita huiusmodi interna peccata in Ecclesia ad illud solum sacramentale iudicium pertinent, quod a Christo iudice infinitae misericordiae est institutum ad « remittenda et retinenda peccata » (Io. XX. 23.). At coram Deo et coram Ecclesia triumphante culpa peccati ligat secundum totam suam propriam rationem, et si ita loqui fas est, secundum totam suam intensionem culpae et respondentem extensionem reatus poenae. « Ex sola culpa ligatur quis, quoad Deum apud triumphantem Ecclesiam; ex sola vero sententia (iudiciali) ligatur, quoad homines apud Ecclesiam militantem; » Innoc. III. loco infra citando. Iam vero qui fidem divinam in animo suo negat, is in se ipso primam essentialem conditionem membri Ecclesiae, civis in regno veritatis, fundamentum totius vitae religiosae et ecclesiasticae coram Deo et in foro suae conscientiae subvertit omnino. Ergo quamvis sententia ligatus non sit, nec proinde desinat quoad homines apud militantem Ecclesiam in foro externo computari inter eius membra; culpa tamen haereseos, quamdiu homo in ea pertinax est, ex ipsa sua propria ratione est huiusmodi, ut quoad Deum apud triumphantem Ecclesiam et in foro conscientiae ab unitate fidei, hocque ipso ab unitate regni veritatis, quod est Ecclesia, defecerit. Haec in Constitutione dogmatica Ineffabilis Deus exstat doctrina lucidissima, in qua intelligenda nescio cur nonnulli difficultatem repererint. « Si qui secus ac a Nobis definitum est (de immunitate B. Virginis ab omni originalis culpae labe), quod Deus avertat, praesumpserint sentire, ii noverint ac porro sciant, se proprio iudicio condemnatos, naufragium circa fidem passos esse, et ab unitate Ecclesiae defecisse; ac praeterea facto ipso suo semet poenis a iure statutis subiicere, si quod corde sentiunt, verbo aut scripto vel alio quovis externo modo significare ausi fuerint. » Cf. August. de unitate Eccles. n. 74. quem locum inferius citamus.

3°. In ipsis sectarum asseclis, qui sive iam in receptione baptismi sive progressu temporis culpabili assensu formales sunt haeretici aut schismatici, sacramentum non omni caret effectu, et per hunc ipsum gignit relationem aliquam ad Ecclesiam. Christus enim sacramentum fidei et regenerationis ad formanda membra Ecclesiae ita instituit, ut eius efficacia simul imprimeretur indelebilis character tamquam sigillum signans membra Ecclesiae, qui quidem character in se et in sua realitate independens est a dispositione atque adeo a fide et charitate non modo ministri conferentis sed etiam hominis recipientis (vide de Sacr. in genere th. XII.). Ut quispiam actu constituatur membrum Ecclesiae, civis regni Dei in terris, requiruntur fides, charitas socialis h. e. per agnitionem et submissionem sub potestate regiminis Ecclesiae, unio cum communione sanctorum, et sigillum fidei ac charitatis h. e. character baptismalis. Adulti autem sive dum scientes in secta haeretica aut schismatica baptizantur, sive dum postea ad eam deficiunt, fide simul et sociali charitate (ut haeretici) vel hac saltem charitate (ut schismatici) destituti, hoc ipso ab Ecclesia sunt exclusi; attamen per characterem indelebilem baptismi coram Deo, et angelis, et hominibus signum gerunt impressum, quo Ecclesiae in perpetuum obligantur; atque ita relatio iurisdictionis Ecclesiae erga ipsos, et proinde respondens relatio ipsorum erga Ecclesiam, cuius legibus, iudiciis et poenis quantumvis rebelles obstringuntur, simul cum charactere et vi characteris manet incommutabilis pro hac vita, pro qua nimirum potestas regni Dei in terris est instituta.

Quinimo character non quomodocumque est sigillum unionis cum Ecclesia, atque idcirco, ubi culpa hominis sancta haec unio non perficitur vel abrupta est, velut igne Spiritus Sancti inusta perenniter manens tessera obligationis ad Ecclesiam; sed praeterea est ex sua essentia participatio sacerdotii Christi, non quidem ut in sacramento Ordinis active ad offerendum sacrificium et administranda mysteria Dei, sed ad cultum divinum, ut institutus est in Ecclesia Christi, et ad validam perceptionem sacramentorum. « Totus ritus christianae religionis derivatur a sacerdotio Christi. Et ideo manifestum est, quod character sacramentalis specialiter est character Christi, cuius sacerdotio configurantur fideles secundum characteres sacramentales, qui nihil aliud sunt quam quaedam participationes sacerdotii Christi ab ipso Christo derivatae. » s. Thom. 3. q. 43. a. 3. Haec « configuratio » ad Christum magnum sacerdotem et ontologica deputatio ad cultum christianum et ad mysteria Christi quae pro Ecclesia et in Ecclesia sua instituit, a Patribus dicitur perpetua consecratio permanens etiam, ubi seiungitur a sanctificatione per gratiam, etiam in haereticis. « Christiani baptismi sacramentum, quando unum atque id ipsum est, etiam apud haereticos valet et sufficit ad consecrationem, quamvis ad vitae aeternae participationem non sufficiat; quae consecratio reum quidem facit haereticum extra Domini gregem habentem dominicum characterem, corrigendum tamen admonet sana doctrina, non iterum similiter consecrandum » August. ad Bonifac. ep. 98. n. 4. ³

Hac igitur obligatione ad Ecclesiam, hac configuratione ad Christum sacerdotem, cuius est baptismus; hac consecratione ad cultum christianum in sola Ecclesia verum ac legitimum, quae omnes relationes ipso charactere essentialiter et indelebiliter constituuntur, non fit quidem, ut haeretici et schismatici formales sint actu in Ecclesia; fit tamen certissime, ut veluti res furto haereseos aut schismatis ablata clamet ad dominum, ad Ecclesiam scilicet legitimam matrem, extra cuius gregem dominicum habentes dominicum characterem errantes vagantur. Hinc vicissim non magis potestas iurisdictionis quam viscera charitatis Ecclesiae ad eos referuntur, ut propter « characterem christianitatis » (Innoc. III. cap. Maiores) tamquam ex speciali ratione eo diligentius filios rebelles ad sinum suum revocet. « Qui foris sunt in diversis erroribus constituti, currant dum tempus est, ad legitimam matrem, quae sicut ex utero suo natos filios continet diligenter et nutrit, sic ex ancilla natos non solum redeuntes non respuit, quin etiam misericordiae visceribus errantes inquirit, et pro affectu incessanter invitat, quos in societatem paternae haereditatis inducat. Neque enim in eis attendit ancillaris uteri conditionem, sed paterni recognoscit seminis veritatem. Quae est enim veritas paterni seminis, nisi baptisma perceptum in nomine Trinitatis? Hoc illa in quocumque repererit, tamquam legitima mater sui iuris esse cognoscit. Novit enim, sicut Rachel, non solum proprio utero, filios parere, verum etiam ex ancilla genitos suo nomine, tamquam genitos legitima vindicare. » Fulgent. de remiss. peccator. l. I. c. 23. His visceribus misericordiae Augustinus pluribus locis haereticos et schismaticos compellat. « Respondes et dicis mihi: sed habeo sacramentum. Habes, agnosco; propter hoc te quaero. Magnam causam addidisti, quare te diligentius quaeram; ovis es enim de grege Domini mei, cum signo errasti; ideo quaero magis, quia ipsum signum habes.... Unum signum habemus, quare in uno ovili non sumus?..... Ideo te quaero, ut non pereas cum signo; salutis enim signum est, si habeas salutem, si habeas charitatem; hoc enim signum extra tibi inesse potest, prodesse non potest. » Aug. serm. ad pleb. Caesareens. n. 4. « Eos (Donatistas) oportet advertere, quam pie ramum a se fractum tanto studio radix catholica inquirit... Ideo sudamus ideo laboramus... dum arbor quaerit ramum, dum grex ex ovili Christi ovem perditam quaerit. Si pastoralibus visceribus praediti sumus ⁴, per sepes et spinas nos coarctare debemus; membris laceratis ovem quaeramus, et pastori principique omnium cum laetitia reportemus » Id. l. de gestis cum Emerito n. 7. 12. In haereticis igitur et schismaticis baptizatis supra non baptizatos est novus veluti « titulus pacis » (quemadmodum Augustinus characterem appellat l. c. ad pleb. Caesar.) ipsis, ut redeant, Ecclesiae ut magis quaerat. Nam sicut signum impressum militibus, quo officii ad castra imperatoris redeundi admonentur; ita character Regis Christi, ubicumque sit impressus, manet, quo Deo et angelis et Ecclesiae « manifestus fias, etiamsi desertor fugeris » (κἂν λειποτακτήσῃς, κατάδηλος γίνῃ πᾶσιν) (Chrys. in 2. Cor. hom. 3. n. 7. ad finem.). Vide de Sacram. in genere th. XII. n. II; XIII. n. II. III.

III. Excommunicati qui (ut supponitur) fidem catholicam retinent, quamvis ex demonstratis in superiori thesi et ipsi ab Ecclesia, regno Dei in terris sint exclusi, pluribus tamen vinculis quam haeretici et schismatici et interioribus relationibus ad Ecclesiam referuntur.

1°. Hac in causa maxime advertendum est ad ipsam propriam indolem et ad finem excommunicationis. Est haec poena ex institutione sua, ex fine legislatoris et iudicis non « interfectoria percussio » ad eradicandum sed « ustio medicinalis » ad sanandum, ut scilicet peccator ipsa gravitate poenae moveatur ad poenitentiam et citius reconcilietur Deo et Ecclesiae; adeoque per se et ex suo fine, nisi pervicacia obstet peccatoris, est exclusio temporaria. « Cum quisque fratrum, id est Christianorum intus in Ecclesiae societate constitutorum in aliquo tali peccato fuerit deprehensus, ut anathemate dignus habeatur, fiat hoc, ubi periculum schismatis nullum est... sed corripite ut fratrem, non enim ad eradicandum sed ad corrigendum.... Ita enim et salva pace corrigitur, et non interfectorie percutitur, sed medicinaliter uritur... Ut per correptionem separationis de congregatione fratrum malus quisque auferendus sit, studio tamen sanandi non odio perimendi esse faciendum, nemo dubitaverit » August. contr. ep. Parmen. l. III. n. 13–15. Eodem sensu s. Doctor alibi loquitur « Ipsa quae damnatio nominatur, quam facit episcopale iudicium, qua poena in Ecclesia nulla maior est, potest, si Deus voluerit, in correptionem saluberrimam cedere atque proficere..... Pastoralis tamen necessitas habet, ne per plures serpant dira contagia, separare ab ovibus sanis morbidam; ab illo cui nihil est impossibile, ipsa forsitan separatione sanandam » Aug. de corrept. et grat. c. 15. n. 46. (refertur etiam a Gratiano Caus. 24. q. 3. can. 17.). Totum comprehendit Bonifacius VIII. hoc decreto: « Cum medicinalis sit excommunicatio non mortalis, disciplinans non eradicans, dum tamen is in quem lata fuerit, non contemnat ⁵, caute provideat iudex ecclesiasticus, ut in ea ferenda ostendat se prosequi, quod corrigentis fuerit medentis » De sent. excom. in 6. (Decretal. l. VI. tit. IX. cap. 1.).

2°. Excommunicati tenentur utique, pro ipso scopo poenae medicinalis, per poenitentiam et satisfactionem praestandam Ecclesiae aliisque modis, qui aliquando sint necessarii vel opportuni, quaerere reconciliationem; et quousque rite absoluti non fuerint, manent etiam coram Deo et in conscientia privati iis bonis externis et visibilibus, a quibus excommunicatio excludit, pariterque bonis internis et spiritualibus illis, quae cum iisdem externis necessario sunt connexa. At excommunicatio licet externa quaedam media ad gratiam, non tamen per se aufert vel impedit charitatem et gratiam Dei; unde potest sane esse absolutus a culpa apud Deum et Ecclesiam triumphantem, qui quoad communionem bonorum quae diximus manet ligatus apud Ecclesiam militantem ⁶. Qui ita sunt dispositi ex sua parte sincere quaerentes reconciliationem et absolutionem, licet nondum actu, certe tamen voto ad Ecclesiam pertinent, atque adeo non sunt extra viam salutis. De his enim fere idem valet, quod Augustinus aliique scribunt de iis, quos aliquando sententia iniusta, valida tamen excommunicari contingat ⁷. « Talium virorum propositum est aut sedatis remeare turbinibus: aut si id non sinantur, vel eadem tempestate perseverante, vel ne suo reditu talis aut gravior oriatur, tenent voluntatem consulendi etiam eis ipsis, quorum motibus perturbationibusque cesserunt, sine ulla conventiculorum segregatione usque ad mortem defendentes et testimonio iuvantes eam fidem, quam in Ecclesia catholica praedicari sciunt. Hos coronat in occulto Pater, in occulto videns. Rarum hoc videtur genus, sed tamen exempla non desunt; immo plura sunt quam credi potest » (tempore Augustini in Africa et alibi aliis temporibus, quibus Deus magnas quasdam in Ecclesia perturbationes permisit) August. de vera Relig. c. 6. n. 11. cf. de Baptism. cont. Donat. l. I. c. 17. n. 26. In eandem sententiam monet s. Gregorius: « Pastor vel absolvere indiscrete timeat vel ligare; is autem qui sub manu Pastoris est, ligari timeat vel iniuste, nec Pastoris sui iudicium temere reprehendat, ne etsi iniuste ligatus est (valide tamen, secus enim ligatus non esset), ex ipsa tumida reprehensionis superbia, culpa quae non erat, fiat. » Gregor. in Evang. hom. 26. n. 6. ⁸.

IV. Sicut excommunicatio est quidem poena gravissima ex iustitia ad vigorem disciplinae pro bono communi conservandum, sed simul habet rationem medicinae ad sanandum ex charitate erga singulos; ita quidquid cum Catechumenis agit Ecclesia, totum est ex sola charitate, et si quid rigoris, praesertim antiquis temporibus, interveniebat, hoc ipsum non poenae sed poenitentiae rationem habebat ex sollicitudine et cura materna erga infantes ⁹, quos pia mater nondum natos velut in utero efformabat, ut quam optime dispositi ad sacramentum regenerationis pervenirent.

Haec cura materna multipliciter sese prodit, et ipsamet partim constituit partim demonstrat eorundem Catechumenorum habitudinem ac propinquitatem ad Ecclesiam, quamvis, ex demonstratis in superiori thesi, nondum sint membra corporis Ecclesiae et cives visibilis regni Dei in terris.

1°. Ex ipsa fide qua in Christum iam credebant, ¹⁰ antiquitus nomen etiam habebant Christianorum. « Qui aliquando fuerit cathecumenus... Si eum de Clero quisque cognoverit esse Christianum, aut testes aliqui exstiterint fideles, placuit ei baptismum non negari » Concil. Illiberit. can. 45. Eadem appellatio extat in can. 7. adscripto Concilio Oecumenico II. In Sacramentario gothico et gallicano praescribitur « oratio ad Christianum faciendum: signo te in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, ut sis Christianus » (Assemani Cod. liturgic. T. I. p. 29. 43. et penes graecos ex citato canone 7°. ibidem p. 108.). Quin etiam in distributione ordinum Ecclesiae, inter hos gradus ultimo Patres recensent catechumenos. Tres enim sunt ordines Ecclesiae, primus quidem praepositorum (τῶν ἡγουμένων), « duo vero (ordines) sunt subditorum (τῶν ὑποβεβηκότων), cum populus Ecclesiae Christi in duos ordines diribeatur, fidelium scilicet et eorum qui nondum regenerationis per baptisma digni habiti sunt » (τῶν πιστῶν καὶ τῶν μηδέπω τῆς διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας ἠξιωμένων). Euseb. demonst. evang. l. VII. c. 3; Origen. hom. V. in Ezech. n. 4. Eodem sensu dixit Augustinus catechumenos iam esse de magna domo, verum non ut liberos et membra familiae, sed tamquam servos, qui bonorum familiae non sunt participes. « Quod signum crucis habent in fronte catechumeni, iam de domo magna sunt; sed fiant ex servis filii. Non enim nihil sunt, qui iam ad domum magnam pertinent... Transeant per mare rubrum, manducent manna, ut quemadmodum crediderunt in nomine Iesu, sic se ipsis credat Iesus » Aug. in Ioan. tract. 11. n. 4.

2°. Modus quo ad ordinem Christianorum et ad domum magnam catechumeni pertineant, apparet ex disciplina in eis observata, quae tota pertinet ad inductionem fidei per instructionem in elementis doctrinae christianae (unde et nomen τῶν κατηχουμένων derivatur; cf. Act. XVIII. 25; Gal. VI. 6.), ad impetrationem charitatis per conversationis et morum sanctitatem, ad praeparationem pro baptismo regenerationis et pro insertione in Ecclesiam, per ipsam fidem et vitae sanctitatem atque etiam per multas sacras caerimonias, quae ad ipsum sacramentum baptismi referuntur eique veluti viam sternunt. Ritus isti sacri descripti sunt in libris sacramentariis, eorumque aliquos, et inter hos « sacramentum catechumenorum, » commemorat Augustinus. « Et cathecumenos secundum quemdam modum suum per signum Christi et orationem manus impositionis puto sanctificari; et quod accipiunt, quamvis non sit corpus Christi, sanctum est tamen (sal nempe quod alibi « speciem benedictam » appellat de catechiz. rudib. c. 23. cf. Confess. l. I. c. 2.), et sanctius quam cibi quibus alimur, quia sacramentum est.... ¹¹ Sanctificatio catechumeni, si non fuerit baptizatus, non ei valet ad intrandum in regnum coelorum, aut ad peccatorum remissionem. » Aug. de peccat. merit. et remiss. c. 26. n. 42.

Rigor disciplinae praesertim in ultimo stadio catechumenatus (illuminandorum τῶν φωτιζομένων seu apud Latinos competentium i. e. petentium cum aliis baptismum) quandoque severius observabatur. « Baptizandi nomen suum dent, et diu abstinentia vini et carnium, ac manus impositione crebra examinati baptismum percipiant, » (can. 85. in « Statutis Ecclesiae antiquae, » quae perperam Concilio Carthag. IV. tribui solebant. Harduin. I. p. 984.). Eadem commemorat Augustinus de diebus, « quibus gratiam (baptismi) percepturi suis nominibus datis, abstinentia, ieiuniis, exorcismis purgantur » Aug. de fid. et operib. c. 6. n. 8. Eodem autem loco demonstrat, ista omnia tandem ad inducendam poenitentiam et emendationem vitiorum, « ne sanctum canibus detur, » pertinere. « Quid autem aliud agit totum tempus, quo catechumenorum locum et nomen tenent, nisi ut audiant, quae fides et qualis vita debeat esse Christiani, ut cum se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini manducent, et de calice bibant? (perceptio nempe Eucharistiae coniuncta est cum baptismo)... Quod autem fit per omne tempus, quo in Ecclesia salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes catechumenorum gradus excipiat (al. accipiant), hoc fit multo diligentius et instantius his diebus, quibus competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum sua nomina dederunt. » Ibid. n. 11.

Si igitur quaerimus, quomodo catechumeni fuerint et sint subditi Ecclesiae, quoniam (ut Eusebius ait) « populus subditorum in duos ordines diribetur fidelium et nondum baptizatorum » seu catechumenorum; discrimen est inter utrosque. Baptizati enim (etiam qui ab Ecclesia exclusi sunt) per ipsum sacramentalem characterem (ut superius demonstravimus) non solum magisterio sed proprie dictae potestati iurisdictionis legiferae, iudiciariae, coactivae seu punitivae subduntur; catechumeni vero magisterio quidem, atque ideo omnibus illis dispositionibus Ecclesiae, quae ad instructionem et ad congruam praeparationem pro baptismo referuntur, etiam ipsi tenentur, non praecise vi legis ecclesiasticae et humanae, sed ex obligatione legis divinae et (ea supposita) naturalis, qua ad fidem, ad poenitentiam, ad baptismum, atque ad mores hisce legibus conformes obstringuntur: « poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum. » Act. II. 38.

Ex eodem principio explicandae sunt, et ad eumdem finem ordinatae erant etiam poenae, quibus cathecumeni subiiciebantur. Omnes enim illae poenae, quae catechumenis impositae dicuntur, tandem revocabantur ad protractionem catechumenatus et ad dilationem baptismi, ut scilicet ii qui commissis gravioribus delictis nondum satis dispositi videbantur, diligentius pro baptismo et pro vita christiana sese praepararent. Ita in canone 5°. Neocaesareensi ob crimina commissa ¹², in 14°. Nicaeno ¹³ ob lapsum in persecutione relegantur catechumeni ad primum gradum catechumenatus, qui erat audientium. In Concilio Illiberitano, in quo alia etiam plura sunt vel obscura vel abnormia, ob adulterium et infanticidium can. 68°. catechumenae baptismus differtur usque ad finem vitae: « in fine placuit baptizari. » Ceterum non nisi eos, qui vel factis vel etiam aperta professione peccatis renuntiare se nolle ostendunt, a baptismo repellendos esse, et ad hanc « renuntiationem » omnem catechumenorum disciplinam referri, s. August. toto libro « De fide et operibus » demonstrat. Huiusmodi homines qui post congruam probationem emendationis spem nullam faciant, etiam ab ordine chatechumenorum eiiciendos esse per se patet, et citato canone Neocaesareensi praescribitur.

3°. Clarum est, catechumenos posse concipere et potissimum sinceros competentes iam concepisse veram fidem et votum unionis cum Ecclesia, extra quam nulla salus est; supposita autem fide praesertim simul computatis tam multis adiutoriis externis, quibus gratia interna coniungitur, posse etiam proficere ad actus perfectae charitatis, atque ita coram Deo iustificari ante realem susceptionem sacramenti. Id vero multo magis liquet in martyrio pro Christo, quod catechumeni, antequam baptizari possent, aliquando subierunt. Unde a theologis distingui solet baptismus aquae, sanguinis, et flaminis seu poenitentiae, ut s. Thomas (3. q. 66. a. 11.) et Alexander Halensis (P. IV. q. 8. m. 9. a. 4.) appellant, vel ut alii cum s. Bonaventura (4. dist. 4. P. II. a. 1. q. 1.) loquuntur, baptismus fluminis, flaminis et sanguinis. Hoc utrumque (votum ac martyrium) non proprie sed metonymice baptisma appellatur, quatenus implicito voto baptismi relationem habet ad illum, atque adeo semper in hac vita manet obligatio ad ipsum sacramentum baptismi ¹⁴; potissimum vero nomen accepit baptismi, quatenus in vicem baptismi proprie dicti substituitur non quidem ad omnes eius effectus sed ad effectum iustificationis. Martyrium vero etiam metaphorice ex similitudine baptismus vocatur. « Quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius (εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ) baptizati sumus... si enim complantati facti sumus similitudini mortis eius, simul et (complantati similitudini) resurrectionis erimus. » Rom. VI. 3. 5. Haec autem, quae in baptismo symbolica est, perficitur similitudo realis in martyrio per imitationem passionis et mortis cruentae Iesu Christi, quam ipsemet baptismum appellavit: baptismo quo ego baptizor, baptizamini. Marc. X. 39. cf. Luc. XII. 50. S. Thomas explicat similitudinem et efficaciam mortis Christi: « passio mortis Christi operatur quidem in baptismo aquae per quamdam figuralem repraesentationem... sed in baptismo sanguinis per imitationem operis » s. Th. 3. q. 66. a. 12.

Effectus itaque iustificationis omnino certus est tum in baptismo flaminis « sive (s. Thomas l. c. a. 11.) Spiritus Sancti, in quantum scilicet alicuius cor per Spiritum Sanctum movetur ad credendum, et diligendum Deum et poenitendum de peccatis, » tum eo magis in baptismo sanguinis, qui imo etiam in infantibus efficaciam habet ex opere operato. (Vide Suarez de Sacram. disp. 29. sect. 1.).

« Catechumenos nobis opponunt, si quis ex his ante quam in Ecclesia baptizetur, in confessione nominis apprehensus fuerit et occisus, an spem salutis et praemium confessionis amittat, eo quod ex aqua prius non sit renatus. Sciant igitur.... cathechumenos illos nec privari baptismi sacramento (i. e. eius effectu), utpote qui baptizentur gloriosissimo et maximo sanguinis baptismo, de quo et Dominus dicebat habere se aliud baptisma baptizari » (Luc. XII. 50.) s. Cyprian. ep. 73. ad Iubai. p. 136.

Quamvis vero Patres solum martyrium aliquando memorent, quo sine actuali perceptione baptismi salus obtineri possit ¹⁵; certum nihilominus est, inchoatam salutem seu iustificationem etiam tribui actui charitatis, qui ex natura sua, ex voluntate nempe observandi omnia divina praecepta, votum baptismi inclusum habet. Iam saeculo III. auctor libri de Rebaptismate coaevus Cypriano data opera distinguit unius baptismatis (ut ait) tres species, baptisma Spiritus, aquae et sanguinis. Ex Act. X. 44. In primis demonstrat effectum baptismi Spiritus. « Atque hoc non erit dubium, in Spiritu Sancto homines posse sine aqua baptizari, sicut animadvertis baptizatos hos (Cornelium cum suis) prius quam aqua baptizarentur... quandoquidem et hi sine manus impositione Apostolorum et sine lavacro, quod postea adepti sunt, gratiam repromissionis acceperint, et sic paulo ante emundatis cordibus eorum Deus per fidem ipsorum etiam remissionem peccatorum simul eis largitus sit. » Tum de baptismo sanguinis ex Matth. X. 32. ita disserit. « Quid autem statues in personam eius verbum audientis (catechumeni), qui forte adprehensus in nomine Christi statim confessus, ac priusquam baptizari aqua permitteretur ei, fuerit punitus, utrum periisse eum pronuntiabis, quia non est aqua baptizatus?... Nihil interest utrum hic verbum audiens an fidelis sit, qui confitetur Domino, » (confessione nempe martyrii) Anonym. inter Opp. Cypriani ed. Baluzii p. 356. 361. Notissima est Ambrosii « consolatio de obitu Valentiniani » iunioris, qui adhuc catechumenus fraudibus Arbogastis comitis in Gallia periit. « Aut si quia solemniter non sunt celebrata mysteria, hoc movet; ergo nec martyres si catechumeni fuerint, coronentur; non enim coronantur, si non initiantur. Quod si suo abluuntur sanguine, et hunc sua pietas abluit et voluntas. » S. Ambros. de obitu Valentin. n. 53. cf. n. 30. 51. 52. 75. Eandem doctrinam tradit Augustinus. « Invenio non tantum passionem pro nomine Christi id, quod ex baptismo deerat, posse supplere, sed etiam fidem conversionemque cordis, si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest..... sed tunc impletur invisibiliter, cum ministerium baptismi non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit. » Aug. de Baptism. l. IV. n. 29. cf. in Leviticum q. 84. Egregie veritatem hanc demonstrat s. Bernardus in Tract. de baptism. et aliis quaest. ad Hugonem Victorinum cap. 2. Concilium denique Tridentinum sess. VI. c. 4. postquam definivit iustificationem esse translationem in statum gratiae et adoptionis filiorum Dei, subdit: « quae quidem translatio post Evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis aut eius voto fieri non potest, sicut scriptum est, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei. » Pertinet huc damnatio propositionum Baii 31. 32. 33. 43. 71.

4°. Sine dubio, qui fide vera iam imbuti, eoque magis qui iam charitate iustificati sunt, et qui veram fidem sanguine martyrii obsignant, etiamsi sacramento fidei initiari non potuerint, pertinerent ad Ecclesiam Dei latiori sensu acceptam, de qua in thesi II. diximus, si huiusmodi Ecclesia in terris nunc tempore novi Testamenti existeret. At postquam Christus suam universalem Ecclesiam in terris propria visibili forma, propriis institutis ac legibus fundavit, praeter hanc Ecclesiam Christi visibilem alia in terris non extat (th. XXI.). Omnes ergo isti non initiati baptismo, qui est ianua ad Ecclesiam, simpliciter ad Ecclesiam Christi visibilem pertinere dici non possunt, nec eius mysteriorum visibilium participes nec eius legibus (formaliter ut sunt leges Ecclesiae) subiecti sunt. Unde catechumeni sive martyrium immineat sive sine eo charitate iustificati sint, tenentur praecepto divino per baptismum « incorporari Ecclesiae » (quae verba sunt Augustini), quantum in ipsorum est potestate; quod quidem si ipsi scientes et volentes implere nollent, iam etiam conditio necessaria charitatis et proinde iustificationis deficeret. Ideo dixit Augustinus per conversionem cordis tunc impleri invisibiliter effectum sacramenti, « cum ministerium baptismi non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit. » At eodem loco monet s. Doctor, catechumenum quantumvis iam iustificatum, ut Cornelium qui iam Spiritum Sanctum acceperat (Act. 2. 4. 44.), nondum esse in Ecclesia, priusquam baptizetur. « Non debemus improbare iustitiam hominis, quae prius esse coepit quam coniungeretur Ecclesiae, sicut esse coeperat iustitia Cornelii priusquam ipse esset in plebe christiana » Aug. l. c. n. 28. ¹⁶ De eodem Cornelio alibi declarat necessitatem baptismi ad hunc effectum, ut incorporaretur Ecclesiae; et ideo si baptismus culpa ipsius catechumeni negligatur, neque antecedentem iustitiam sufficere ad obtinendum regnum coelorum, quia nimirum ipsa illa iustificatio per culpam aboleretur. « In quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit ad obtinendum regnum coelorum, sicut in catechumenis (nisi scilicet adsint conditiones, de quibus superius audivimus Augustini doctrinam), sicut in ipso Cornelio (manente obligatione baptismi), antequam sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesiae » Id. l. I. q. 2. n. 2. ad Simplician.

Quod igitur dixit Apostolus de membris Ecclesiae, « unum corpus, unus Spiritus... in una spe vocationis vestrae, unus Dominus, una fides, unum baptisma » (Eph. IV. 4.), in istis iustificatis, de quibus loquimur, verificatur secundum totum, quod est spirituale; unus nempe spiritus est adeoque una charitas in una fide et in una spe vocationis, et ideo uni Domino adhaerent (cf. 1. Cor. VI. 17.) ; attamen id, quod Apostolus visibile coniungit cum invisibili, et quod per se ex institutione et lege Christi coniunctum esse debet, in eis non verificatur actu sed solo voluntatis voto, « unum corpus et unum baptisma. » Nam quia docente Apostolo « in unum corpus baptizati sumus, » quibus baptismus deest, ii non actu sed solo voto adeoque non simpliciter sed secundum quid pertinent ad unum corpus, ipsa tamen charitate et ipso voto voluntatis sunt in uno spiritu; hic est, quod dici solet distinguendo corpus et animam Ecclesiae. Qui ergo in eo statu sive per martyrium sive sine martyrio decedunt, iuncti cum Domino et cum spiritu, quem dedit Ecclesiae suae, quamvis elemento visibili eiusque charactere sine sua culpa careant, uniuntur Ecclesiae triumphanti et communioni omnium Sanctorum (vide th. II.). Unde intelligitur, sicut martyres antiqui Testamenti ita etiam martyres catechumenos non secus ac martyres baptizatos ab Ecclesia militante esse honorandos; cognoscuntur enim et agnoscuntur ex visibili actu martyrii ab ipsa Ecclesia militante ut membra sua secundum quid perfectione dispositionis, quod in sequenti thesi declarabimus, et ex eadem dispositione simpliciter ut membra Ecclesiae triumphantis¹⁷.

« Quamvis modo quo in superiori thesi dictum est, aliqui iustificari et salvari possint, quin in foro externo agnoscantur ad Ecclesiam visibilem pertinere; attamen 1°. illi ipsi non salvantur nisi per Ecclesiam, cuius est verbum fidei et cuius intuitu dantur gratiae salutiferae, et non salvantur nisi in Ecclesia, cuius non solum spiritu sed etiam visibilibus elementis coniunguntur voluntate, quae — apud Deum pro facto reputatur. — Haec enim elementa visibilia 2°. ex institutione divina non sunt de necessitate praecepti dumtaxat sed de necessitate medii ad iustificationem et salutem; quocirca iustificatio in novo Testamento numquam efficitur sine relatione ad illa et spirituali saltem hominis coniunctione cum iisdem elementis visibilibus, atque ita coram Deo et Ecclesia triumphante exsistit non sine unione cum Ecclesia in terris. Neque vero 3°. huiusmodi aliquorum membrorum unio cum Ecclesia et — sine visibilibus sacramentis sanctificatio — quidquam officit dogmati de visibilitate Ecclesiae Christi. »

Cum Ecclesia Christi, ut superius vidimus, una et sola divinitus constituta expressio sit ac velut incorporatio totius revelatae religionis, qua Deus vult omnes homines in hoc ordine reparato salvos fieri et sine qua nemo salvatur, eo ipso constat, uniri ac pertinere ad hanc Ecclesiam non solum esse aliquod medium, sed esse medium absolute necessarium ad salutem. Ecclesia ergo societas est non optioni hominum moraliter liberae permissa, sed necessaria. Hoc autem loco nexus cum hactenus disputatis omnino postulat, ut declaretur, qualis unio cum Ecclesia intelligi debeat ex dogmate catholico, dum profitemur « neminem extra Ecclesiam salvari. » Ex qua ipsa declaratione quaestio altera oritur, quomodo actualis unio cum Ecclesia dicatur non solum necessaria ex praecepto divino sed etiam ut necessarium medium salutis aeternae. Postremo umbra quaedam discutienda erit, quae ex ista doctrina circa ipsam visibilitatem Ecclesiae non nemini incidere posset.

I. Ex superius demonstratis certum est, catechumenos et excommunicatos antequam illi per baptismum « incorporentur, » hi per absolutionem restituantur Ecclesiae, supposita vera fide, quae nempe explicita sit saltem in articulos necessarios et implicita in omnes veritates revelatas, posse per Dei gratiam pervenire ad actum charitatis et contritionis, qua cum charitate tamquam proxima dispositione iustificatio, et cum hac, si ita ante actualem unionem cum Ecclesia Christi visibili decedent, salus aeterna infallibiliter connectitur. « Quicumque enim Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei..... Si autem filii, et haeredes » Rom. VIII. 14. 17. Manifestum est autem, hoc perinde valere, si haeretici baptizati aut sine baptismo infideles sive interna propositione cum interna gratia sive modo extraordinario sola interna illustratione, quae suppleat verbum externum (vide ad Tract. de Trad. et Script. Append. ed. 2. c. 3. p. 609; c. 5. p. 691. et doctrinam ibi citatam s. Thomae de Verit. q. 14. a. 11; 3. dist. 25. q. 2. a. 1. sol. 1.), convertantur ad veram fidem; huiusmodi enim haeretici iam fidelibus excommunicatis, infideles vero catechumenis pares essent. Haec simul consistunt in sua veritate et concilianda sunt cum altera doctrina catholica in Concilio Lateranensi IV. adversus Albigenses et alias saepius definita: « Una est fidelium universalis Ecclesia, extra quam nullus omnino salvatur » (cap. Firmiter credimus). Ne vero in huiusmodi definitionibus nomen Ecclesia latiori sensu accipiatur, quo fides assumitur ut unicum essentiale ac sufficiens vinculum membrorum Ecclesiae (cf. th. II.), tum alia multa faciunt tum etiam diserta declaratio Pii IX. in solemni allocutione (habita ad Cardinales et Episcopos 9. Decemb. 1854, qui ex toto orbe interfuerant definitioni de immaculata conceptione B. Virginis); his enim verbis Pontifex dogma enuntiavit: « Tenendum quippe ex fide est, extra Apostolicam Romanam Ecclesiam salvum fieri neminem posse. » Conciliatio tota eo reducitur, ut ex indubia doctrina catholica explicentur vincula et connexiones cum Ecclesia, quibus fiat ut illi ipsi qui tantummodo « ex parte » et secundum quid cum Ecclesia Christi cohaerent, salvi fieri possint, iidemque misericordi gratia Christi per Ecclesiam et non sine intuitu eorum relationis ad Ecclesiam salventur.

1. Vera fides, quae in illis omnibus, de quibus loquimur, supponenda est ut fundamentum, cui charitas et iustificatio et proinde salus aeterna innititur, considerari potest secundum propositionem externam « (fides ex auditu) » et secundum gratiam internam illuminationis et motionis « (nemo venit ad me, nisi Pater traxerit eum). »

a) Verbum Dei obiectum fidei in praesenti oeconomia secundum Christi institutionem primitus Christo et Spiritu Sancto revelante per Ecclesiam promulgatum, ab eadem Ecclesia Spiritu veritatis assistente per saeculorum decursum custoditum est sincerum et integrum ut depositum sibi commissum. Credibilitas ipsa verbi constituitur per charismata Ecclesiae; ad ipsam enim in qua divinitus revelata religio incorporata est, referuntur et ex ipsa progrediuntur omnia motiva credibilitatis, adeo ut Ecclesia sit horum quidam complexus, et ipsamet in se magnum ac perfectum credibilitatis motivum. (Concil. Vatican. Const. Dei Filius cap. 3. Cf. Tract. de Traditione Append. cap. V.). Ad eos igitur omnes, qui veram fidem « ex auditu verbi Dei » concipiunt, praedicatio non pervenit, nec eis (ipsis etiam insciis) verbum ut credibile ac credendum proponitur, nisi quatenus conservatum est per veram Ecclesiam Christi; minime vero haec propositio verbi credibilis et credendi fit aut fieri potest per sectas ab Ecclesia hoc est a sola divinitus constituta custode et praecone veritatis atque a magno illo semper conspicuo motivo credibilitatis lapsas et extorres, de quibus non solum valet exprobratio: « an a vobis verbum Dei processit? » sed illa multo gravior sententia: « veritatem Dei in iniustitia detinent. » (Rom. I. 18; 1. Cor. XIV. 36.)¹

b) Gratia interna illuminationis et motionis latius utique patet quam Ecclesia visibilis; secus enim omnis conversio ad ipsam Ecclesiam esset impossibilis, cum fides et ipsum initium fidei sine hac gratia a nemine, sicut oportet, suscipi queat (Conc. Arausic. II. can. 5.). Unde etiam propositiones Quesnelli (26. 27. 29.) et Pistoriensium (22.) damnatae sunt, quibus gratiae adiutoria ad solos fideles restringebantur: « Extra Ecclesiam nulla conceditur gratia »². At vero sicut finis ultimus, quem Deus ex sese in omnibus gratiis largiendis intendit, est salus aeterna, ita omnium gratiarum quae extra Ecclesiam conceduntur, finis propinquior est conversio ad ipsam Ecclesiam. Duo enim stadia, regnum Dei inchoatum in terris quod est Ecclesia, et regnum Dei consummatum in coelis sese invicem excipiunt et in divina oeconomia connectuntur ad unam communionem sanctorum: « qui crediderit et baptizatus fuerit (in regno sanctificationis), salvus erit; » « vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis (in regno veritatis) venire. » (Marc. XVI. 16; 1. Tim. II. 4.). Sicut ergo gratiae extra Ecclesiam conceduntur ad formanda membra Ecclesiae, si homines cooperari voluerint, ita gratiae eaedem omnes verissime dici possunt donari intuitu Ecclesiae. Quicumque igitur extra corpus Ecclesiae ad fidem et ad charitatem perducuntur, atque ita videntur salvari posse extra Ecclesiam, re ipsa ad supernaturales illas dispositiones et consequenter ad iustificationem et salutem non perveniunt nisi per verbum Ecclesiae tamquam custodis depositi et per gratiam Ecclesiae non quidem tamquam dispensatricis sed tamquam proximi finis, pro quo et cuius intuitu a Deo gratiae conceduntur. Hic primus sensus est isque fundamentalis, quo dici debet omnino neminem salvari nisi per Ecclesiam³

2. Iste sensus verissimus quidem, supplendus tamen est per aliam considerationem, ut intelligamus dogma, quo neminem atque adeo neque illos ipsos, de quibus modo diximus, extra Ecclesiam salvari profitemur. Vidimus in thesi XIX. totam Ecclesiam et singula eius instituta, ad exemplar capitis sui Verbi incarnati, componi duplici elemento, uno visibili ac per se naturali, altero invisibili et essentialiter ex sese supernaturali, quo illud prius informatur et supernaturaliter elevatur: « unum corpus et unus spiritus. » Finis autem horum institutorum omnium et totius Ecclesiae militantis est transformatio ac sanctificatio mundi eiusdemque glorificatio ad Ecclesiam triumphantem, et in his omnibus gloria Christi ac Dei: « ut sit Deus omnia in omnibus » (th. XX.). Coniunctio porro utriusque elementi, visibilis et invisibilis, corporis et spiritus in Ecclesia ita est intima, ut sanctificatio et consequenter salus aeterna seu glorificatio sicut omnium ita singulorum hominum nulla sperari aut haberi possit, nisi per unionem cum ipsa Ecclesia, quatenus est non spiritus tantummodo sed corpus et spiritus: « Christus caput est Ecclesiae, ipse salvator corporis eius... et se ipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret... et exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam. » Sicut ergo corpus seu elementa visibilia in Ecclesia nec sanctificant nec salvant sine spiritu h. e. sine informantibus elementis divinis et invisibilibus, ita spiritus non operatur sanctificationem et salutem sine unione et relatione ad corpus Ecclesiae. Verumtamen in modo necessario huius unionis cum corpore, atque adeo in usu necessario elementorum visibilium distingui debet iustificatio ex opere operato et ex opere operantis. De opere operato nihil hoc loco necesse est dicere; constat enim illud non perfici nisi per visibile sacramentum baptismi, quo ipso completur (fide supposita) incorporatio in Ecclesiam, aut per sacramenta alia quae iam supponunt iustificandos esse actu Ecclesiae membra. Unde pro illis qui operis operantis sunt incapaces, alia praeter hanc in Ecclesia iustificationem via salutis nulla est reliqua. Si vero de opere operantis agitur, necessitas usus elementorum visibilium et generatim unionis cum corpore Ecclesiae manet quidem, non eandem tamen habet rationem.

Ad aliquam huius rei eliquationem consideremus primum iustificationem peccatoris in ipsa Ecclesia. Potestas iurisdictionis sacramentalis seu potestas clavium in foro interno atque adeo sacramentum poenitentiae ex divina Christi institutione medium est necessarium ad remissionem peccatorum pro ipsis fidelibus in Ecclesia; nihilominus peccator remissionem peccatorum iustificationemque ex opere operantis consequi potest et toties consequitur, quoties perfectae charitatis et in ea contritionis actum elicit, quin potestate clavium in sacramento a peccatis absolvatur.

Attamen in hac iustificatione manet non solum divinum praeceptum sed ea necessitas sacramenti quae dicitur necessitas medii, de qua ratione paulo post dicemus; atque ideo manet non solum obligatio peccata omnia subiiciendi clavibus sed etiam ipsius iustificationis intestina relatio ad eandem clavium potestatem et ad sacramentum⁴, quae ipsa causa est, cur in omni actu perfectae contritionis de peccatis nondum absolutione remissis implicita sit voluntas sacramenti suscipiendi. Haec doctrina catholica certissima demonstrat, actualem usum medii externi et visibilis posse suppleri per actus internos charitatis in iustificatione ex opere operantis, in hoc tamen ipso peccatorem ex divino iure positivo ligamen et coniunctionem habere cum visibili sacramento ut medio necessario iustificationis⁵.

Iam vero in ratione medii necessarii ad iustificationem et consequenter ad salutem par est conditio peccatoris in Ecclesia quoad sacramentum poenitentiae, ac est eorum qui sunt extra Ecclesiam, in ordine ad baptismum et universim ad unionem cum Ecclesia visibili. Sicut ergo in illo ita etiam in his perfecta dispositio ex opere operantis ad iustificationem potest supplere actu susceptum sacramentum fidei et actualem unionem cum visibili Ecclesia, ita ut haec unio perficiatur in foro interno et coram Ecclesia triumphante, quin sit in foro externo coram Ecclesia militante. Hanc appellat Augustinus (l. qq. 50. in Levitic. cap. 84.). « invisibilem sanctificationem sine visibilibus sacramentis. » Quamvis autem verissimum quidem sit, huiusmodi homines uniri cum elementis invisibilibus, cum spiritu, et ut dici solet, cum anima Ecclesiae; hoc tamen ipsum non perficitur sine relatione ad ipsum corpus h. e. ad Ecclesiam in terris visibilem. Sicut enim iustificatio peccatoris in Ecclesia, quae sit ex opere operantis, non est adscribenda contritioni sine voto sacramenti poenitentiae, propter quod peccator habet necessariam relationem et, quantum ex se est et ex suo voto, coniunctionem cum sacramento; ita in iis qui foris sunt, iustificatio non est adscribenda contritioni sine voto baptismi et per hunc unionis cum corpore Ecclesiae, si non sint baptizati ⁶; et si sint baptizati, iustificatio eadem non perficitur sine voto sacramenti poenitentiae atque hoc ipso reconciliationis et reintegrationis in visibili Ecclesia. Habent ergo illi necessariam pro iustificatione relationem, et quantum in ipsis est atque ex suis actibus, coniunctionem non solum cum anima sed cum ipso corpore Ecclesiae. Valet enim, quemadmodum multis prosequitur s. Bernardus (Tract. ad Hugon. Victorin. de baptism. et aliis qq. c. 2. n. 8.), sicut de malis ita de bonis et per se necessariis actibus externis, « quod voluntas (apud Deum) pro facto reputetur, ubi factum excludit necessitas. » Qui igitur ita iustificantur et salvantur, non solum per Ecclesiam ratione qua supra diximus, sed etiam (quatenus in ipsis est), in Ecclesia et certe non extra Ecclesiam salvantur. Noti illi sunt semper coram Deo et Ecclesia triumphante; aliquando etiam actibus externis manifestis, ut martyrio pro fide et unione catholica, possunt cognosci et agnosci etiam ab Ecclesia militante. « Prorsus sanguinis pro Christo effusio magnae cuiusdam fidei indubitata probatio est, non Deo tamen sed hominibus... Pro certo cum non aliunde martyrium nisi ex fidei merito illam obtinuerit praerogativam, ut singulariter vice baptismi secure suscipiatur; non video, cur non ipsa aeque et sine martyrio apud Deum tantumdem possit, cui et sine martyrii probamento procul dubio innotescit. » S. Bernard. l. c.

His quae diximus, iam fere praeoccupavimus solutionem alterius quaestionis, quomodo coniunctio cum Ecclesia non solum exigatur necessitate praecepti sed omnino necessitate medii ad salutem.

1°. Medium in modo loquendi theologorum hic habet significationem causae. Necessaria ergo ad salutem necessitate medii sunt et dicuntur ea omnia et sola, quae per modum causae vel formalis vel efficientis ac disponentis conducunt ad salutem ita, ut sine illis salus obtineri non possit. Ista autem sunt in triplici ordine. a) Fundamentaliter ac per modum causae formalis medium necessarium est gratia sanctificans. Huius inquam medii in praesenti ordine supernaturali necessitas est fundamentalis, quoniam haec gratia sola sufficit et sine ea nihil sufficit ad salutem; quae vero sunt alia media, ea necessaria sunt, quatenus requiruntur ad hoc ipsum fundamentum gratiae sanctificantis construendum. Itaque b) pro adultis in ordine ad ipsam gratiam sanctificantem et per hanc ad salutem media necessaria sunt gratiae actuales per modum causae disponentis. Utraque haec causa necessaria est ex ipsa propria ratione supernaturalis beatitudinis, et eatenus ex ipsa rei natura citra specialem aliam institutionem Dei sanctificatoris et beatificatoris. Sed c) sunt in praesenti ordine media necessaria quaedam alia per modum causae efficientis ad acquirendam gratiam sanctificantem atque idcirco ad salutem aeternam ex speciali positiva Dei institutione, sacramentum nimirum baptismi atque per hunc unio cum regno Christi Ecclesia, et pro peccatoribus qui adscripti iam sunt Ecclesiae, sacramentum poenitentiae. Haec sacramenta sunt instituta ita, ut baptismus quidem pro iis qui operis operantis sunt incapaces, et sacramentum utrumvis pro iis qui per opus operantis removerunt obicem gratiae non tamen pervenerunt ad perfectam dispositionem charitatis, sint necessaria media in se ipsis h. e. in actuali applicatione, qua gratiam sanctificantem, et baptismus simul formationem membri Ecclesiae, instrumentaliter efficiunt ex opere operato. Verumtamen quia haec gratiae instrumenta externa sunt, et quia (ut Patres Ambrosius, Augustinus, Bernardus ceterique in hac re docent) apud Deum perfecta « voluntas pro facto reputatur; » hinc fit, quod Deus perfectam dispositionem per actum charitatis, quatenus includit voluntatem sacramenti in Ecclesia instituti et ex hac institutione per se necessarii ad iustificationem, suscipiat « pro facto sacramenti » ad effectum iustificationis et (quoad voluntatem baptismi) ad effectum unionis cum Ecclesia coram Deo et coram Ecclesia triumphante. Deus ergo iustificat et (modo explicato) invisibiliter format Ecclesiae membrum non propter solum actum charitatis per se et praecise spectatum, sed simul propter voluntatem seu votum baptismi, quod in actu charitatis includitur, « reputando voluntatem pro facto » sacramenti a se instituti et necessarii ad effectum iustificationis et unionis cum Ecclesia.

Ita sine dubio habet doctrina Concilii Tridentini superius commemorata. Ex verbis Salvatoris, « nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei, » Concilium probat, translationem in statum gratiae et filiorum Dei « post Evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis aut eius voto fieri non posse. » Docet ergo s. Synodus, in verbis Christi quibus ipse actus lavacri regenerationis seu baptismi exprimitur atque adeo ut necessarium medium instituitur, includi tamen etiam votum baptismi (perfectum scilicet charitate), quia voluntas apud Deum pro facto reputatur; ac proinde etiam tum fieri sanctificationem intuitu baptismi, quatenus homo coram Deo spiritualiter ipso voto participem se reddit « aquae et Spiritus Sancti, » ut semper maneat verum, neminem⁷ posse introire in regnum Dei sive inchoatum in terris sive consummatum in coelis, et transferri in statum filiorum Dei, nisi renatus fuerit ex aqua et Spiritu S. per se quidem actuali, veluti autem per accidens saltem spirituali applicatione baptismi per votum perfectae voluntatis. Idem igitur valet de translatione in statum filiorum Dei quoad non baptizatos, quod expressis verbis docet Concilium de iustificatione peccatorum baptizatorum, in utrisque nimirum fieri quidem iustificationem per actum perfectae charitatis seu contritionis, attamen post Evangelium h. e. post institutionem utriusque sacramenti tamquam medii necessarii ad iustificationem et salutem, « ipsam reconciliationem nihilominus ipsi contritioni sine sacramenti voto, quod in illa includitur, non esse adscribendam. » Hoc ergo sensu intelligi debet, quod dixit s. Thomas, per actus poenitentis posse obtineri remissionem peccatorum « tamen prout hi actus aliqualiter ordinantur ad claves Ecclesiae; » prout videlicet homo per votum sacramenti baptismi vel poenitentiae, quod in contritione includitur, spiritualiter coniungitur cum sacramento tamquam medio ex institutione Christi necessario ad iustificationem. Hic sensus in doctrina synodi Tridentinae videtur omnino clarissime expressus, eumque disputatione paulo subtiliori defendit Card. de Lugo (de Sacram. Eucharistiae disp. III. sect. 1.).

2°. Ne vero importunae difficultates ingerantur, tria sunt animadvertenda. a) Votum sacramenti in actu perfectae charitatis seu contritionis includitur, quatenus generalis est voluntas adimplendi omnia divina praecepta et adhibendi omnia media a Deo instituta ut necessaria ad reconciliationem. Unde non requiritur, ut illud votum sacramenti concipiatur speciale et explicitum; sed imo in actu charitatis elicito etiam ab homine, qui nec quidquam novit vel non cogitat de necessitate sacramenti, voluntas illa seu illud votum necessario implicite continetur. b) Adeoque discrimen inter iustificationem per actum charitatis in veteri et in novo Testamento non est ex parte hominis, quasi in novo Testamento requireretur alius et magis explicitus actus quam in oeconomia veteri; sed discrimen est in ipsa obiectiva diversa oeconomia, quod nunc sunt aliqua praecepta et necessaria instituta, quae prius non erant; atque ideo generalis voluntas observandi et praestandi omnia necessaria nunc continet implicitum votum sacramenti baptismi vel poenitentiae, quod antea non continebat. Ex parte vero Dei actus condonandi peccata et sanctificandi per infusionem gratiae nunc, post institutionem sacramenti tamquam medii necessarii ad iustificationem, respicit coniunctionem spiritualem hominis cum ipso sacramento per eius votum implicitum. c) Hoc non ita intelligendum est, ac si sacramentum, quod actu non confertur efficaciam et virtutem aliquam exerceret ex opere operato; sed tota virtus est in perfectione dispositionis ex opere operantis. Deus autem (ut dictum est et ex doctrina Concilii constat) hoc opus operantis eatenus habet pro ultima dispositione ad gratiam infundendam, quatenus charitas perfecta includit votum baptismi et per hunc unionis cum Ecclesia, atque ita « voluntatem pro facto reputans » hominem iustificat et spiritualiter coram se unit Ecclesiae non sine relatione ad visibile sacramentum, ut medium necessarium, a se institutum.

3°. Ex dictis manifestum est, quomodo differat necessitas medii ab ea quae est tantummodo necessitas praecepti, non solum quoad internam gratiam, de qua res est per se clara, sed etiam quoad media externa sacramenti baptismi ac poenitentiae. Nam a) ea quae habent dumtaxat necessitatem praecepti, non sunt instituta ut causae ad gratiam infundendam, sed sunt necessaria tantummodo ad vitandum peccatum et ad removendum obicem gratiae; quae vero sunt de necessitate medii, ea ex institutione divina habent rationem causae ad infusionem gratiae. Quamvis igitur in actu charitatis et contritionis implicite contineatur voluntas e. g. restituendi bona aliena sicut voluntas baptismi, illa tamen includitur dumtaxat ad excludendam voluntatem peccati atque ita ad removendum obicem gratiae, quin restitutio per se sit causa gratiae; votum contra baptismi est voluntas rei non solum praeceptae sed etiam institutae, ut sit per se instrumentalis causa gratiae. Hinc est, quod Concilium Tridentinum numquam dixit, iustificationem non esse adscribendam contritioni sine voluntate adimplendi omnia praecepta, hoc enim iam per se intelligitur et ipso nomine contritionis continetur, qua excluditur voluntas peccati; contra vero quamvis inter omnia illa praecepta contineatur etiam praeceptum sacramenti baptismi et poenitentiae, s. Synodus expresse tamen haec distinxit docuitque, neminem posse transferri in statum filiorum Dei sine baptismo vel eius voto, non iam solum quia sicut in aliis praeceptis excludenda est voluntas peccandi, sed quia Christus instituit baptismum ut causam regenerationis: « nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei; » et ex pari ratione iustificationem peccatoris in Ecclesia « non esse adscribendam ipsi contritioni sine sacramenti voto, quod in ea includitur » (vide supra n. I.). b) Propter hanc rationem causae alterum oritur discrimen; quia nimirum illa, quae habent tantummodo necessitatem praecepti,⁸ necessaria sunt, ne quis peccet et ponat obicem gratiae, non autem quasi ipsa per se essent efficacia gratiae; idcirco conditiones omnes quae excusant a peccato, e. g. ignorantia inculpabilis, etiam efficiunt, ut non sint nec dici possint necessaria ad iustificationem et salutem; at vero in iis quae sunt de necessitate medii, conditiones huiusmodi excusant quidem a novo peccato, minime tamen efficiunt, quominus illa maneant adhuc media necessaria ad gratiam, cuius sunt causa, et consequenter ad salutem. Licet igitur invincibiliter ignorans existentiam aut necessitatem sacramenti propter hanc suam ignorantiam excusetur a peccato, non tamen a peccatis aliunde contractis iustificatur nec salvatur nisi per implicitum, ut diximus, sacramenti votum, « quod coram Deo pro facto reputatur. »

III. Ex declarata distinctione, dum aliquos in foro dumtaxat interno « coram Deo et Ecclesia triumphante, » non tamen in foro etiam externo coram Ecclesia militante, atque ita non visibiliter sed « invisibili sanctificatione sine visibilibus sacramentis, » atque sacramenti voto dumtaxat, « quod apud Deum pro facto reputatur, » Ecclesiae Christi coniungi dicimus, dubium oriri posset, quomodo haec doctrina componatur cum visibilitate Ecclesiae.

Sed 1°. proprietas Ecclesiae qua est conspicua, potissimum consistit in conspicuo magisterio, ministerio, sacerdotio, et consequenter in visibili exsertione authenticae doctrinae, sacri regiminis, sacrificii et sacramentorum (th. XXI.) quae omnia integra manere nec quidquam detrimenti pati ex doctrina in hac thesi proposita, per se constat.

2°. Quoad membra Ecclesiae nequaquam in eo est visibilitas eiusdem, quasi de singulis distributive certitudine infallibili constare deberet, eos vere et coram Deo pertinere aut non pertinere ad Ecclesiam, quum tali certitudine neque de singulorum charactere baptismali neque de eorum interna fide neque de immunitate ab excommunicatione constet. Non enim de singulorum membrorum sed de Ecclesiae visibilitate exstat divina promissio et revelatio, qua generatim et cumulative de universitate eorum, qui signis externis distinguuntur, certi reddimur eos non ficte tantum sed vere et coram Deo ad Ecclesiam Christi in terris pertinere ea certitudine infallibili, qua Deus pollicitus est se suam Ecclesiam in terris, quae non est alia quam visibilis et ex fidelibus hominibus congregata, conservaturum usque ad consummationem saeculi, hocque ipso numquam permissurum esse, ut in ea vera fides, vera sacramentorum et sacrificii administratio, vera sub sacro regimine communio deficiat. Huic autem visibili unioni et communioni sicut ex eo, quod in illa singuli aliqui non vera sed simulata fortasse sint membra, nihil decedit; ita multo adhuc minus quidquam ei officit, quod singuli aliqui in foro interno dumtaxat et coram Deo, non etiam in foro externo coram Ecclesia militante membra Ecclesiae eiusdem constituantur. Salva visibilitate corporis Ecclesiae singuli aliqui possunt videri esse, et non vere coram Deo esse membra Ecclesiae; vicissim singuli aliqui possunt coram Deo vere esse et coram Ecclesia militante non videri membra eiusdem, quia sicut in malis ita in bonis coram Deo non autem coram hominibus « voluntas pro facto reputatur. »

« Tam divinis institutis in Ecclesia velut practice tum theoretice diserta doctrina in Scripturis revelatum et in catholica traditione luculenter explicatum est, non solos iustos sed etiam peccatores omnes praeter eos, quos in antecedentibus ab Ecclesia extorres esse demonstravimus, esse vere et simpliciter membra Ecclesiae visibilis. Neque Patres ac nominatim Augustinus huic veritati contradicunt, si quando¹ peccatores ad Ecclesiam pertinere negare videntur, sed Ecclesiam considerant secundum quid, secundum finem scilicet proximum actualis sanctificationis, et secundum donum sanctitatis. »

Hactenus probatum est, quinam homines ad Ecclesiam Christi in terris atque adeo ad Ecclesiam visibilem non pertineant; sed iam ulterius quaeritur, an ea velut negativa enumeratio ac remotio e censu membrorum Ecclesiae sit completa, et non potius sicut haeresis vel schisma et excommunicatio criminibus inflicta, ita alia insuper vel omnia vel saltem notoria et publica peccata ante et citra excommunicationis sententiam a regno Dei in terris h. e. ab Ecclesia excludant? Non enim minus quam veritas fidei et charitas socialis videtur propria forma Ecclesiae esse sanctitas et charitas theologica; unde sicut illis destituti, ita etiam hac sanctitate privati non videntur pertinere ad Ecclesiam, quae celebratur in Scripturis et in traditione, et ex ipsa sua fundatione suoque fine comprobatur regnum sanctitatis aeque ac regnum veritatis.

At vero peccatores reos quorumcumque delictorum praeter eos, qui in superioribus thesibus descripti sunt, vere et simpliciter membra Ecclesiae esse ac manere, tam liquidum est ex ipsa natura visibilis Ecclesiae, ex tota vita et historia, ex doctrina et institutis eiusdem, ut mirum sit hanc veritatem ab haereticis tum antiquis Montanistis, Novatianis, Pelagianis ², Donatistis, tum medio aevo a multiplicibus sectis Catharorum, tum recentius a Protestantibus ac Iansenianis, quamvis ab aliis aliter, impugnari potuisse. Sed nimirum veteres sectae ac Ianseniani veram rationem sanctitatis Ecclesiae et sanctificationis per Ecclesiam perverterunt; Deformatoribus autem saeculi XVI. et nunc porro illis eorum discipulis, qui se Christianos adhuc profitentur, praescindendo etiam ab eorum absurdis commentis de iustificatione, necessarium erat et est figmentum illud Ecclesiae invisibilis ex solis sanctis aut praedestinatis ut suam sectam recenter conflatam inde a Christo et ab Apostolis semper exstitisse sed nemini mortalium cognitam aut cognoscibilem persuaderent, seu potius quam stulte tam pervicaciter affirmarent contra catholicos, qui eos defectionis a fide et communione perennis Ecclesiae Iesu Christi ineluctabili ratione convincebant. Partim igitur ad ulteriorem vindicationem visibilitatis, partim ad declarationem intestinae conditionis ac finis Ecclesiae in terris pertinet haec demonstratio unionis et commixtionis peccatorum cum iustis et sanctis membris in uno corpore.

I. Finis Ecclesiae et omnium institutorum eius est utique perfectio sanctitatis et unionis cum Deo; sed Ecclesia in terris est adhuc in via, et consummatio non erit nisi in termino beatae visionis et fruitionis. Hinc Ecclesia in terris militat ut fiat triumphans in coelo, certat in agone ut assequatur bravium; regnum inchoatum contendit ad consummatum, fides ad visionem, spes ad fruitionem, charitas adhuc mutabilis et in dolore ad charitatem incommutabilem in plena beatitudine. Quo in duplici statu, prior est quidem etiam quoad totum corpus imperfectus in comparatione cum statu secundo perfecto ³, quemadmodum Apostolus comparat id quod nunc est tantum ex parte (ἐκ μέρους), cum eo quod futurum est perfectum (τὸ τέλειον), statum fidei in terris ut parvuli cum statu visionis ut adulti iam viri (1. Cor. XIII. 9-12.), nec tamen ob hanc imperfectionem negative dictam desinit Ecclesia esse sponsa et corpus Christi; ita ergo etiam imperfectio privative peccati in multis membris singulis, quae aegrota quidem sunt, non tamen finaliter mortua et a corpore⁴ divulsa sed in ipso corpore sananda, neque in ipsis rationem membrorum tollit ⁵, eoque minus destruit veritatem corporis Christi, quod adhuc «aedificatur» et crescit, necdum pervenit «in virum perfectum in mensuram aetatis plenitudinis Christi» (Eph. IV. 12-16.).

1°. Sane Dominus Ecclesiam suam docuit, in ea et pro ea instituit formam orandi, qua eius membra in unione et communione indesinenter clamare iubentur: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Haec oratio, ut ea ipsa verborum universalitate apparet, non ad sola peccata quotidiana illa, quae gratiam non auferunt, et de quibus discipulus quem diligebat Iesus, protestatur, «si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est» (1. Io. I. 8.), sed imo etiam magis ad peccata gravia refertur, ad impetrandam scilicet necessariam pro remissione dispositionem ⁶. Id sicut ex ipsis verbis orationis et ex longe maiori indigentia gratiae pro remittendis gravibus criminibus⁷, ita etiam ex parabola de uno inter servos regis «qui debebat ei decem millia talenta» (Matth. XVIII. 23. sq.) manifestum est; in illa enim divinus Magister declaravit eam ipsam connexionem inter faciendam a nobis et impetrandam a Deo orantibus nobis debitorum remissionem, quam in formula orationis expresserat ⁸; debita autem illic non iam levia sed gravissima a Deo remittenda in exemplum adducuntur.

Ad hanc normam divinitus praescriptam Ecclesia conscia infirmitatis filiorum suorum nihil fere instantius et frequentius a Deo exorat in suis publicis et privatis precibus quam tum praeservationem a committendis tum purgationem a commissis peccatis: «populi tui Deus institutor et rector, peccata quibus impugnatur expelle;» «reatus nostri confessio indulgentiam valeat percipere delictorum;» «cunctarum nobis indulgentiam propitius largire culparum;» «peccata nostra castigatione voluntaria cohibentes, temporaliter potius maceremus quam suppliciis deputemur aeternis;» «ab imminentibus peccatorum nostrorum periculis te mereamur protegente eripi, te liberante salvari.»

Haec et his gemina in omnium rituum occidentis et orientis liturgicis libris repetita non modo sunt verax et humilis oratio ex lege supplicandi, sed simul ex lege credendi confessio fidei, quae connexa est cum ea fide, qua credimus Ecclesiam, qualis nunc est in terris. Cum fide enim in Patrem, et Filium eumque incarnatum ac redemptorem, et in Spiritum Sanctum coniungitur in apostolico et in aliis deinceps symbolis fides, qua credimus non quidem in Ecclesiam sed Ecclesiam et sanctorum communionem velut complexum operum supernaturalium ss. Trinitatis, pretium redemptionis per Filium incarnatum, regnum ac templum sanctificatum in Spiritu Sancto, atque in hac Ecclesia quatenus in terris est, credimus ex eadem redemptione et sanctificatione remissionem peccatorum perenniter futuram ⁹.

2°. Pro ipsis membris Ecclesiae Christus sicut alia sacramenta ad augendam et conservandam sanctitatem ita sacramentum instituit remissionis peccatorum (Io. XX. 23. cf. Iac. V. 15. 16.). Adeoque sunt in regno sanctificationis tum sacramenta vivorum ad vitam supernaturalem, qua iam vivunt, nutriendam et conservandam: «qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die» (Io. VI.); tum sacramenta mortuorum non solum ad regenerationem, qua primum nascuntur in Ecclesia, et quae renovatio (ἀνακαινισμός) non nisi semel fieri potest: «impossibile est enim eos qui semel sunt illuminati (τοὺς ἅπαξ φωτισθέντας)... rursus renovari (πάλιν ἀνακαινίζειν) ad poenitentiam» (Heb. VI.)¹⁰; sed etiam ad reconciliationem (καταλλαγή) cum Deo, de qua Apostolus peccatoribus in Ecclesia clamat: «obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo» (2. Cor. V. 20.), dum simul timet, ne forte aliquos, causam suae tristitiae, inveniat in Ecclesia impoenitentes: «ne lugeam multos in eis qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditia et fornicatione et impudicitia quam gesserunt» (2. Cor. II. 3; XII. 20. 21.).

Hinc divinae institutioni remissionis peccatorum innititur disciplina poenitentialis, quae ab apostolicis temporibus derivata iam II. et III. saeculo secundum certas et quoad rei summam universales normas in occidentalibus et orientalibus Ecclesiis observabatur. Hac tamen in causa duo sunt animadvertenda. Primo quidem in multis documentis ecclesiasticis directe non nisi de poenitentia publica agitur, cui gravissimorum et publicorum tantum criminum rei subiiciebantur; tum vero remotio poenitentium a mysteriis secundum diversos eorum gradus diversa non est confundenda cum excommunicatione proprie dicta et cum recisione a corpore Ecclesiae; a perceptione enim Eucharistiae ante absolutionem exclusi erant ex ipso fine huius sacramenti et ex lege divina ab Apostolo promulgata 1. Cor. XI. 27. 28; a mysteriis et functionibus aliis arcebantur ad ampliorem satisfactionem etiam ¹¹ Ecclesiae praestandam et ad salubriorem praeparationem pro sacramentis. In libro II. Constitutionum Apostolicarum, quae saeculo III. scriptae antiquissimas leges Ecclesiae exhibent, hoc discrimen inter disciplinam poenitentium in Ecclesia et inter excommunicationem clarissime ostenditur. Primum docetur Episcopus non solum, quomodo peccatores poenitentes absolvendi sint «manuum impositione,» sed etiam quibus remediis sunt sanandi et praeparandi ad absolutionem sive acerbis sive lenibus, etiamsi «vulnus altum sit et intumuerit,» et «si ulcus serpat, cauterio utere et putredinem extrahe, ieiuniis scilicet affligens.» Quando vero haec omnia nihil profecerint et insuper periculum infectionis pro aliis membris oriatur, tum demum praescribitur veniendum esse ad excommunicationem. «Haec cum feceris, et deprehendis quod a pedibus usque ad caput non est malagma imponere nec oleum nec ligamina, sed dilatatur ulcus et omnem medicationem anticipat ad modum gangraenae cuncta membra putrefacientis; tunc multa cum circumspectione et consultatione, adhibitis aliis etiam medicis peritis, abscinde membrum putridum ut non corrumpatur totum corpus Ecclesiae. Ne igitur facilis sis et promptus ad abscindendum... Si vero impoenitentem aliquem videris et obduratum, tunc cum dolore et luctu ab Ecclesia reseca insanabilem» (ἀνιάτως ἔχοντα τῆς ἐκκλησίας ἀπόκοπτε) ibi c. 41.

Eodem pertinet distinctio Augustini inter peccata alia etiam gravissima, quibus homo non praeciditur ab Ecclesia, et inter haeresim, qua, quamdiu in ea persistit, iam praecisus est. «Tunc enim quisque infructuosus et nondum a radice praecisus est, cum mala cupiditate agit quidem illa opera, de quibus dictum est, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt (Gal. V.); sed cum¹² pro ipsis operibus etiam veritati apertissimae, qua redarguitur, resistere coeperit, tunc praeciditur... Sic et antequam visibiliter excommunicetur, quisquis contra veritatem, qua convincitur et arguitur, hostilem gestat animum, iam praecisus est. Ita fit, ut et semen bonum et semen malum, utraque crescant per agrum usque ad messem, idest et filii regni et filii maligni (qui mala cupiditate agunt illa opera, de quibus paulo ante dixerat) utrique per mundum (Ecclesiam in toto mundo) crescant usque in finem saeculi» August. de unitat. Eccles. n. 74.

II. Quae indicavimus, satis exhibent demonstrationem velut practicam seu in ipsis elementis et actis Ecclesiae manifestam, in regno sanctificationis non solos comprehendi, «qui iusti sint et sancti, ut iustificentur et sanctificentur adhuc» (cf. Ap. XXII. 11.), sed etiam «qui in peccatis sint, ut remittantur eis» (cf. Iac. V. 15.). Non minus clare Christus Dominus doctrina sua theoretica describit et confirmat hunc statum adhuc imperfectum regni sui in terris, ita ut in ipso regno usque ad consummationem saeculorum cum iustis et sanctis commixti sint peccatores.

Doctrina haec continetur in parabolis a Christo ipso explicatis de indole regni sui in terris, idque tam manifesto, ut a Conciliis Africanis et ab Augustino in doctrina catholica asserenda et errore Donatistarum confutando, ad membrorum Ecclesiae diversitatem quod attinet iustorum et peccatorum, hae divini magistri parabolae habitae fuerint tamquam ineluctabile argumentum et fere fundamentum catholicae demonstrationis. Regnum coelorum simile est agro, in quo simul crescunt triticum et zizania usque ad messem, quando messores colligent zizania ad comburendum, triticum vero reponent in horrea Domini. Hanc parabolam Christus discipulis postulantibus explicuit. «Ager est mundus;» totum scilicet tempus status regni coelorum in hoc saeculo; nam messis est «consummatio saeculi;» in regno Dei pro statu praesenti sunt «filii regni,» digni nempe regno aeterno, tamquam triticum, et «filii nequam» (υἱοὶ τοῦ πονηροῦ) in eodem agro, qui operibus suis sequuntur diabolum ¹³, atque per haec opera sunt zizania seminata a diabolo. In consummatione saeculi demum, «mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno eius omnia scandala et eos, qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis.» Sunt ergo et erunt in regno Christi in terris scandala et operatores iniquitatis usque ad consummationem saeculi, in qua demum sicut meritis ita praemiis et poenis aeternis plena erit separatio filiorum regni et filiorum nequam. Matth. XIII. 24. 38-41.

Eiusdem rationis sunt parabolae aliae. «Simile est regnum coelorum sagenae missae in mare et ex omni genere piscium congreganti.» Genera piscium explicantur duo, bonorum et malorum. Rete educitur ad littus, «cum impleta est,» seu cum numerus sanctorum in Ecclesia Dei et consequenter etiam reproborum impletus est; tum pisces ex eadem sagena, quae est regnum coelorum, separantur; sicut triticum in horrea ita pisces boni in vasa Domini colliguntur, sicut zizania ad comburendum ita pisces mali foras mittuntur (ἔξω ἔβαλον) ex sagena scilicet in qua hactenus fuerant permixti cum bonis. Conclusio et declaratio parabolae datur a Domino iisdem verbis, ut in praecedenti: «sic erit in consummatione saeculi» Matth. XIII. 47-50.

In adventu Filii hominis, qua hora non putatur, sive ad iudicium particulare in morte singulorum sive ad iudicium universale in consummatione omnium, «tunc simile erit regnum coelorum decem virginibus.» Omnes et soli illi, quibus constituitur regnum coelorum in terris, repraesentantur decem virginibus, quae omnes eo ipso, quod sunt in regno coelorum, «exierunt obviam sponso et sponsae» (sponso Christo et sponsae ut erit «ornata viro suo» Ap. XXI. 2. sq.). At ex illis omnibus in regno coelorum obviam euntibus «quinque sunt fatuae,» quibus vasa quidem fidei mortuae sed non oleum lucentis charitatis habentibus et clausa iam ianua, cum tempus non erit amplius, frustra pulsantibus respondetur, nescio vos. Hinc monentur illi utique, qui repraesentantur per parabolam virginum, et proinde sunt in regno coelorum, et in eo sumpserunt lampades suas euntes in occursum sponso et sponsae: « vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam, » quia nimirum etiam inter hos possunt esse et sunt, qui non sumpserunt oleum in vasis suis Matth. XXV. 1. sq.

Praeter haec Patres adversus Donatistas saepe urgent similitudinem a Ioanne Baptista positam de tritico et paleis in eadem area Matth. III. 12. « Tentarunt sane Episcopi vestri (Donatiani) negare scriptum in Evangelio, quod areae sit Ecclesia comparata; sed mox evangelicorum verborum commemoratione convicti ad id se converterunt, ut etiam ibi dicerent occultos malos significatos, non manifestos, de quibus scriptum est: veniet ferens ventilabrum in manu sua et mundabit aream suam, frumentum recondet in horreo, paleas autem comburet igni inexstinguibili. Vos itaque iudicate, aperite oculos, aures intendite veritati; si propterea, sicut ipsi dixerunt, Dominus Ecclesiam retibus comparavit, quia non manifestos sed latentes in ea malos intelligi voluit, quos ita non vident sacerdotes, quemadmodum pisces intra retia sub fluctibus non vident piscatores; numquid et area sub aqua vel sub terra trituratur? aut certe nocturnis horis, non in sole conteritur, aut in ea rusticus caecus operatur? Quanto ergo melius se ipsos corrigunt, quam Evangelia sancta pervertunt, et ad vanum suae mentis errorem eloquia Dominica detorquere conantur..... Custodit autem Deus innocentiam sanctorum et fidelium suorum, sicut piscium bonorum, sicut pinguium frumentorum, ut intra ista retia non eis noceant permixta genera reprobanda, et in ista area non eis noceat permixta palea ventilanda » August. l. post Collation. Carthag. n. 14.

Similia disputat Augustinus de convivio, cui intervenerat etiam conviva non habens vestem nuptialem Matth. XXII. 11. sq.¹⁴ « Quomodo hoc verum est, inquit, nisi quia in illo uno grande corpus figurabatur omnium malorum ante Domini iudicium convivio Dominico permixtorum? » Aug. ibid. n. 27. Praeclarissime hanc significationem convivii nuptialis explicat s. Gregorius in Evang. hom. 38. n. 7-14. « Ecce iam ipsa qualitate convivantium aperte ostenditur, quia per has regis nuptias praesens Ecclesia designatur, in qua cum bonis et mali conveniunt. Permixta quippe est diversitate filiorum, quia sic omnes ad fidem generat, ut tamen omnes per immutationem vitae ad libertatem spiritalis gratiae culpis exigentibus non perducat. Quousque namque hic vivimus, necesse est ut viam praesentis saeculi permixti pergamus; tunc autem discernimur, cum pervenimus. Boni enim soli nusquam sunt nisi in coelo, et mali soli nusquam sunt nisi in inferno; haec autem vita quae inter coelum et infernum sita est, sicut in medio subsistit, ita utrarumque partium cives communiter recipit; quos tamen sancta Ecclesia et nunc indiscrete suscipit et postmodum in egressione discernit » Gregor. l. c. n. 7. Eandem doctrinam exhibet parabola seu potius metaphora de ovibus et hoedis Matth. XXV. 32: « Hoc agebamus, ut causae et personae hoedorum non praeiudicaret causa et persona ovium, quamvis communibus pascuis utraque pecora serventur, donec a pastore summo in iudicio novissimo alii ad sinistram, alii ad dexteram segregentur » August. loc. cit. n. 6. Ita porro explicant comparationem Apostoli (2. Tim. II. 20.) de magna domo, in qua sunt vasa tum pretiosa tum vilia. Huiusmodi vilium vasorum ab Ecclesia exclusionem Cyprianus exprobrat Novatianis: « quantus arrogantiae tumor est... ut quis aut audeat aut facere se posse credat, quod nec Apostolis concessit Dominus, ut zizania a frumento putet se posse discernere, aut quasi ipsi palam ferre et aream purgare concessum sit, paleas conetur a tritico separare; cumque Apostolus dicat, in domo autem magna non solum vasa aurea et argentea sed et lignea et fictilia, aurea et argentea vasa videatur eligere, lignea vero et fictilia contemnere, abiicere, damnare, quando non nisi die Domini vasa lignea divini ardoris incendio concrementur, et fictilia ab eo cui data est ferrea virga, frangantur » Cyprian. ep. 52. p. 74. cf. ep. 51. p. 65. In hunc sensum ex eodem testimonio argumentatur Pacianus ep. 1. n. 5. et ep. 3. n. 4. 26. Aug. de baptism. l. VII. n. 99; serm. 15. n. 2; Ambrosiaster in l. c. Apostoli.

Lucido compendio doctrinam catholicam ex s. Scripturis et catholica traditione de statu Ecclesiae, peccatoribus cum iustis communione professionis regiminis et sacramentorum usque ad consummationem saeculi commixtis, comprehenderunt Episcopi catholici Africae in « mandato, » quo suis octodecim selectis ad disputandum cum Donatianis Episcopis in collatione habita Carthagine anno 411. mense Iunio normas praescripserant, quas in disputatione sequerentur ¹⁵. Primum quidem, aiunt, demonstrent Episcopi selecti veram Christi Ecclesiam in lege, in prophetis, in psalmis, in Scripturis novi Testamenti, ex quibus omnibus praecipua testimonia inducant, praedictam esse et celebratam eam, quae sit inter omnes gentes, atque adeo eius notam essentialem esse catholicitatem. Tum vero, quod nunc ad nos pertinet, ita prosequuntur. « Hanc ergo Ecclesiam, quae isto modo, ut praedictum et impletum est, ab Ierusalem sumpsit exordium atque inde se in Iudaeam et Samariam aliasque orbis terrae partes Apostolorum praedicatione diffudit... dicunt isti, contra quorum errorem collegis nostris collationem defensionemque mandamus, Caeciliani Episcopi quondam Carthaginensis Ecclesiae et sociorum eius nescio quibus peccatis periisse pollutam, atque in parte Donati eius reliquias remansisse ¹⁶. Hanc vanam et sacrilegam criminationem hic quibus mandamus, ita redarguant et refellant, ut primum Ecclesiae causam a causa quorumdam hominum distinguant. Quoniam Ecclesia permixtos malos habitura praedicta est, quousque messis tempore a tritico zizania segregentur, vel a frumento palea ventilata discedat, vel oves ad dexteram haedi ad sinistram, qui nunc eisdem pascuis permixti sunt, segregentur, vel mali pisces a bonis, qui nunc intra eadem retia simul trahuntur ad littus, in eodem littore, hoc est in fine saeculi, dirimantur. Homines autem quilibet in Ecclesia, si boni sunt, triticum vel frumentum eius sunt, oves eius sunt, pisces eius boni sunt; sin autem mali sunt, zizania, palea, hoedi, pisces mali eius sunt. Non ergo propter eos tota messis, tota area, grex totus, piscatio tota damnata est, ne cum ante tempus audemus quasi de malis temere iudicare, et aliis aliorum obiectare peccata, bonos propter malos sacrilega separatione deseramus; cum potius malos propter bonos pia unitate tolerare debeamus. Urgendi ergo sunt isti harum evangelicarum similitudinum et tam perspicuae veritatis inimici, ut doceant quod intendunt, ac prius ostendant, si valuerint, quomodo Ecclesia... quorumlibet quos accusant, contagione perierit, et in Donati parte remanserit. » Quapropter non in repellendis criminibus, quae licet falsa contra Caecilianum aliosque ingerunt, cardo defensionis constituendus est, et non tam iuridice de factis particularibus hominum disputandum cum criminatoribus haereticis, sed potius theologice demonstrandum, in vera Christi Ecclesia esse posse et esse peccatores eosque non modo occultos sed etiam manifestos.

Ad hanc demonstrationem praeter parabolas evangelicas pertinent, quae ulterius iniungunt promenda suis deputatis, inter quos longe praecipuus eminebat Augustinus. « Quod nos dicimus, inquiunt, ad eorum crimina repellenda ab eis, quibus officium defensionis huius imponimus, evidentissime et exemplis cumulatius (nempe ultra doctrinam contentam in parabolis allatis) ostendatur, id est Ecclesiam Christi nullorum malorum usque in finem sibimet permixtorum, non solum ignotorum verum etiam cognitorum, quasi corruptione pestifera posse inquinari atque deleri. » Exempla huiusmodi inducunt ex sanctis prophetis, « qui ab eo populo, in quo utique etiam boni inter malos erant, non se corporali discrimine (abrupta communicatione religiosa) dividebant, melius iudicantes per patientiam ferre malos quam per calumniam relinquere bonos. » Imo evidentissimam ostensionem habemus in ipso collegio Apostolico. « Ipse Dominus Iesus Christus exemplum singulare patientiae traditorem suum, utique pessimum, non solum cognitum in discipuli numero (in numero ac censu nempe non solum membri Ecclesiae sed membri etiam dignitate apostolica insigniti) pertulit, verum etiam praecognitum (sua culpa tandem reprobum¹⁷ futurum) in discipulorum numerum assumpsit. » Idem evidentissime ostenditur perenni traditione, in doctrina nimirum et disciplina Ecclesiae inde ab aevo apostolico. Nam « Apostolorum temporibus testis est Apostolus Paulus, inter falsos fratres gemens (2. Cor. XI. 26.) et quosdam per invidiam, quod utique vitium diabolicum est, Christum annuntiantes in epistola sua (Phil. I. 15.) notans, quemadmodum boni malos, propter unitatem Christi pietate sollicita conservandam, sine ulla sua perditione in sacramentorum communione tolerabant, a quorum malitia longe abhorrebant. Post Apostolos etiam Episcopi boni, quemadmodum propter unitatem Christi non solum quoslibet laicos verum etiam coepiscopos toleraverunt malos, testes sunt litterae martyris Cypriani, ubi gemit avaritiam quorumdam collegarum usque ad crudelitatem foenoris rapinasque fundorum; nec tamen malorum contagione factus est talis, sed bonorum dilectione pertulit tales, non tantum id exemplo admonens, verum etiam praecepto instruens. Nam in quadam epistola sua (ep. 54. ad Maxim.) dicit: etsi videntur in Ecclesia esse zizania, non tamen impedire debet aut fides aut caritas nostra, ut quoniam esse zizania in Ecclesia cernimus, ipsi de Ecclesia recedamus » ¹⁸. Concludunt denique suum de hac disputatione « mandatum » argumento ad hominem, quod Augustinus saepe urget sed nobis nunc necessarium non est. Donatistae nempe statuerant, eos qui a suo schismate alio schismate cum Maximiano recesserant, non fuisse pollutos, dummodo Maximiani ordinationi schismaticae non interfuissent. Ex hac licet absurda eorum sententia ita pro doctrina vera argumentantur catholici. « Vel sero hinc intelligere cogantur (a deputatis catholicis), multo potius in unitate catholica malos bonis tamquam paleam frumentis abesse¹⁹ non posse, si in concisione (secta) schismatica, ubi palea sola est, putatus est Maximianus eiusdem concisionis suae socios, tantum qui ordinationi eius praesentes non fuerunt, non potuisse maculare. »

Ne in re satis manifesta ulterius progrediamur, ex Scripturis sacris, ex institutis et disciplina Ecclesiae et in hac ex apostolica traditione, ex ipso fine ipsaque indole sanctae et sanctificantis Ecclesiae constat, et in controversia praesertim Donatiana quarto et quinto saeculo omnino ad liquidum deductum et explicite definitum est, peccatores quoslibet baptizatos qui veram fidem citra haeresim, et socialem caritatem citra schisma retinent, quamdiu sententia ecclesiastica excommunicati non sunt, vere et simpliciter esse membra Ecclesiae visibilis ac cives regni Dei in terris. Unde inter dogmata, « quae ita fidei catholicae congruunt, ut si quis non solum omnibus sed etiam singulis voluerit contraire, in eo quod singulis horum contumaciter repugnat et his contraria docere non dubitat, haereticus et fidei christianae inimicus atque ex hoc omnibus catholicis anathematizandus appareat, » s. Fulgentius merito hunc etiam ponit articulum. « Firmissime tene et nullatenus dubites, aream Dei esse catholicam Ecclesiam, et intra eam usque in finem saeculi frumento mixtas paleas contineri, hoc est bonis malos sacramentorum communione misceri... utiliterque malos a bonis intra Ecclesiam tolerari, si hoc cum eis bene vivendo et bene monendo agatur, ut et videntes et audientes quae bona sunt, mala sua respuant et iudicandos se a Deo pro suis malis operibus contremiscant, atque ita praeveniente dono gratiae de suis iniquitatibus confundantur, et ad bonam vitam per Dei misericordiam convertantur. Bonos vero a malis intra Ecclesiam dumtaxat catholicam constitutis non debere nisi operum dissimilitudine separari, ut cum quibus divina communicant sacramenta, non habeant mala opera, quibus illi sunt criminosi, communia » s. Fulgent. l. de Fide ad Petrum cc. 43. et 44.

III. Quae quamvis ita sunt, negari tamen non potest magnum discrimen, quo iusti et sancti et quo peccatores, filii Dei et filii diaboli uniuntur in compage Ecclesiae sanctae, in communione sanctorum, et sunt ac dicuntur membra corporis cuius Christus caput, atque adeo membra Christi. Superius vidimus unionis cum Ecclesia multiplices esse nexus, eosque non omnes unius sed universim loquendo duplicis ordinis. Nam a) sunt nexus externi, in se ipsis conspicui, qui licet habeant rationem mediorum ad finem nempe ad charitatem et sanctitatem, sunt tamen ex institutione fundatoris Ecclesiae essentialia elementa, quibus ipsa Ecclesia in terris formaliter ut visibilis constituitur. b) Sunt nexus interni, omnino spirituales, in se ipsis non conspicui, qui licet nobiliores sint et finis proximus sanctae ac sanctificantis Ecclesiae, hoc tamen ipso, quod non nisi per priora illa manifestantur, rationem visibilitatis Ecclesiae et societatem conspicuam non constituunt. Elementa conspicua ex Christi institutione essentialia demonstravimus esse, sacramentum fidei baptismum, communionem professionis fidei sub legitimo magisterio, socialem charitatem seu obedientiam disciplinae sub legitimo hierarchico regimine seu sacro imperio, communionem cultus divini ac sacramentorum sub legitimo sacerdotio, ita ut quibus vel unum horum desit, non baptizati, haeretici, schismatici, excommunicati ad Ecclesiam in terris simpliciter non pertineant, quamvis secundum quid ad eam pertinere, nexibus scilicet quos adhuc retinent, « ex aliqua parte ei uniri » possint, ut Augustinum loquentem audivimus; imo etiam per accidens fieri potest, ut perfectione dispositionum spiritualium et nexuum internorum coram Deo, « apud quem voluntas pro facto reputatur, ubi factum excludit necessitas, » actuales nexus externi suppleantur, modo quo superius declaratum est. Hinc e converso fit, ut peccatores licet vinculis omnibus externis vere et simpliciter perseverent esse membra visibilis Ecclesiae in terris, ab eadem tamen Ecclesia secundum nobiliora eius elementa spiritualia et secundum finem proximum qui est sanctificatio, maneant difformes, atque idcirco si Ecclesia secundum hanc formam sanctitatis, secundum finem actualis sanctificationis, et ita secundum spiritum consideretur, possint ac debeant dici non pertinere ad Ecclesiam.

Si igitur comparemus modum loquendi de peccatoribus in Ecclesia, et de iis qui foris existentes secundum aliquid tamen ad Ecclesiam referuntur, ordo inversus est. Hi posteriores sunt et simpliciter, hoc est sine addita declaratione, possunt ac debent dici esse extra Ecclesiam et non esse in Ecclesia; non vero possunt dici pertinere ad Ecclesiam nisi expressa vel saltem ex contextu manifesta declaratione, secundum quid seu secundum quae vincula adhuc reliqua referri et pertinere ad Ecclesiam dicantur ²⁰. Contra vero peccatores de quibus agimus, simpliciter sunt membra Ecclesiae, et non nisi secundum quid ad Ecclesiam, sub certa scilicet formali ratione et spirituali dono consideratam, pertinere negari possunt. Nisi scilicet addatur vel subintelligatur aliqua declaratio, debent dici et non possunt sine errore in fide negari esse in Ecclesia; si tamen vel explicite declaretur vel implicite subintelligatur, Ecclesiam et coniunctionem membrorum eius non universim, sed singillatim et unice secundum spiritum vivificantem et participationem unionemque cum hac vita spiritus spectari, nihil impedit, quominus peccatores dicantur secundum hunc modum considerandi non esse in Ecclesiae compage, non esse de Ecclesia, non pertinere ad Ecclesiam esse extra Ecclesiam.

Haec valent, non quasi fas esset hunc modum loquendi passim usurpare, sed ut rite intelligantur locutiones quaedam apud Patres e. g. apud Optatum Milevitanum occurrentes et frequentissimae apud Augustinum, qui contra Donatistas ceteroquin primas tenebant in defensione doctrinae catholicae de peccatoribus in Ecclesia usque ad consummationem saeculi commixtis cum sanctis et iustis, ut ex iisdem Patribus satis demonstravimus. Ratio considerandi Ecclesiam eo modo, quo peccatores non comprehenduntur istis Patribus erat primo quidem illa generalis, de qua diximus; ornamentum scilicet praecipuum sponsae Christi et corporis Christi et finis per se intentus est actualis sanctitas cui soli iusti respondent peccatores vero contrarie opponuntur; tum ratio ss. istis doctoribus erat altera particularis et polemica ex ipsa indole haeresis Donatianae argumentorumque, quibus eam defendere consueverunt. Duplex enim eorum erat error, quod notorii peccatores non sint membra Ecclesiae, et porro quod quicumque sunt extra Ecclesiam, quia Spiritum Sanctum promissum et datum soli Ecclesiae non habent, sacramenta valide administrare non possunt, pro qua sententia solemne eis erat appellare ad auctoritatem martyris Cypriani. Iam contra priorem partem Patres, et prae ceteris luculentius Augustinus, ut vidimus, demonstrant dogma esse revelatum in Scripturis et explicatum in Traditione, zizania cum tritico in uno agro, peccatores cum iustis in una Ecclesia communicare non operibus et nexibus sanctitatis, sed magisterio et doctrina, regimine et disciplina, sacerdotio et sacramentis. Quoad partem alteram haereseos, quoniam iam alia inducitur consideratio obiecti et mutato elencho transitus fit ab elementis visibilibus ad elementum internum inhabitantis Spiritus Sancti, Augustinus respondere solet, ab Ecclesia ita considerata, ab hoc nexu et hac compage Spiritus Sancti peccatores omnes, non solum notorios, sed etiam occultos quos Donatiani non excludebant ab Ecclesia, aeque esse extorres; Cyprianum vero etiam a peccatoribus manifestis sacramenta valide administrari posse, semper agnovisse. Quare cum ad Ecclesiam, quatenus in ea consideratur elementum spirituale sanctitatis, peccatores non magis pertineant quam haeretici aut schismatici, et nihilominus peccatores iidem, ut Cyprianus ex integro Donatiani ex parte agnoscunt, valide administrent sacramenta, licet privati inhabitatione Spiritus Sancti; eadem potestas etiam haereticis et schismaticis negari nequit, quia sacramenta sunt ac manent sacramenta Christi et Ecclesiae, non vero hominum a quibus ministrantur.

Ita argumentatur Augustinus tum alibi saepe tum nominatim l. III. inde a n. 22. et toto fere l. IV. de Baptismo contra Donat., ut duo haec coniungat, peccatores esse intus et esse in Ecclesia; nihilominus tamen non esse in unitate Ecclesiae, quae formatur pace in Spiritu Sancto, et non pertinere ad unicam columbam, quae est sine macula. « Quia nec isti Ecclesiae devoti sunt, qui videntur esse intus, et contra Christum vivunt, id est contra Christi mandata faciunt; nec omnino ad illam Ecclesiam pertinere iudicandi sunt, quam sic ipse mundat lavacro aquae in verbo, ut exhibeat sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi. Quod si in ista Ecclesia non sunt, ad cuius membra non pertinent, non sunt in Ecclesia, de qua dicitur: una est columba mea, una est matri suae; ipsa est enim sine macula et ruga²¹. Aut asserat, qui potest, huius columbae membra esse, qui saeculo verbis, non factis renuntiant... Nos autem secundum id quod in praesenti est quisque hominum, quaerimus utrum in illis Ecclesiae membris, quae una columba dicta est et sponsa sine macula et ruga, hodie deputandi sint, de quibus dicit Cyprianus in epistola quam commemoravi, quod viam Domini non tenerent nec data sibi ad salutem caelestia mandata servarent (inducit plura ex Cypriani ep. 7. ad Clerum; 73. ad Iubaian.; ex lib. de lapsis)... Quod si eos in suis membris nec illa columba cognoscit, et talibus si in eadem perversitate permanserint, dicturus est Dominus, non novi vos, recedite a me qui operamini iniquitatem; videntur esse in Ecclesia, et non sunt (eo quo hic agitur, modo considerata), imo et contra Ecclesiam faciunt. Quomodo ergo baptismo Ecclesiae (ipsomet Cypriano fatente) baptizare possunt, quod nec ipsis prodest nec accipientibus, nisi intrinsecus vera conversione mutentur, ut ipsum sacramentum quod eis accipientibus non proderat, quando saeculo verbis non factis renuntiabant, prodesse incipiat, cum et factis coeperint renuntiare; ita et illi quorum est aperta separatio (ab Ecclesia simpliciter spectata), quia in membris illius columbae nec hi (aperte separati) nec illi (peccatores) sunt hodie, sed aliqui eorum fortasse futuri sunt... Sicut autem urgeri videor, cum dicitur mihi: ergo haereticus dimittit peccata? sic et ego urgeo, cum dico: ergo qui coelestia mandata non servat, avarus, raptor, foenerator, invidus, verbis non factis saeculo renuntians (quos omnes iisdem verbis Cyprianus in Ecclesia esse et valide tum conferre tum recipere sacramenta fatebatur), dimittit peccata? Si per vim sacramenti Dei, sicut ille ita et ille; si per meritum suum, nec ille nec ille. Illud enim sacramentum et in malis hominibus Christi esse cognoscitur; in corpore autem unicae columbae, incorruptae, sanctae, pudicae, non habentis maculam aut rugam, nec ille nec ille invenitur » August. de Baptism. l. IV. n. 4. 5.

Luculentius in eodem opere explicat discrimen, quod iusti ipsam domum Dei secundum decorem suum et secundum fructuum seu finem spectatam constituunt et sunt in compage domus, quae fructifera iustitia continetur; peccatores sunt in domo, sed non eam constituunt, quia non pertinent ad compagem iustitiae; haeretici, schismatici, et excommunicati qui habendi tamquam ethnici et publicani, non sunt in domo sed ex domo, hoc est, exierunt ex domo; iusti itaque corporaliter et spiritaliter, communione sacramentorum et sanctitate morum, sunt in Ecclesia; peccatores sunt in ea corporaliter et non spiritaliter, communione sacramentorum non sanctitate morum; alii vero « separatiores » in ea neutro modo sunt. « Puto, inquit, me non temere dicere, alios ita esse in domo Dei, ut ipsi etiam sint eadem domus Dei, quae dicitur aedificari super petram, quae unica columba appellatur, quae sponsa pulchra sine macula et ruga, et hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae vivae, paradisus cum fructu pomorum, quae domus etiam claves accepit ac potestatem solvendi et ligandi²². Hanc domum si quis corripientem corrigentemque contempserit, sit tibi, inquit, tamquam ethnicus et publicanus. De hac domo dicitur, Domine dilexi decorem domus tuae... et beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te; et innumerabilia talia. Haec domus etiam triticum dicitur, sive tricenum sive sexagenum sive centenum fructum afferens cum tolerantia. Haec domus est in vasis aureis et argenteis et lapidibus pretiosis et lignis imputribilibus... Haec quippe in bonis fidelibus est et sanctis Dei servis ubique dispersis spiritali unitate devinctis in eadem communione sacramentorum, sive se facie noverint sive non noverint. Alios autem ita dici esse in domo, ut non pertineant ad compagem domus, nec ad societatem fructiferae pacificaeque iustitiae, sed sicut palea dicitur esse in frumentis; nam et istos esse in domo, negare non possumus, dicente Apostolo, in magna domo non solum aurea vasa sunt vel argentea, sed et ligna et fictilia, et alia quidem sunt in honorem, alia in contumeliam. Ex hoc numero innumerabili (peccatorum), non solum turba intus premens cor paucorum, in tantae multitudinis comparatione sanctorum; sed etiam disruptis retibus haereses et schismata existunt in eis, qui iam magis ex domo quam in domo esse dicendi sunt, de quibus dicitur, ex nobis exierunt, sed non erat ex nobis. Separatiores enim sunt iam etiam corporaliter segregati, quam illi qui interius carnaliter et animaliter vivunt, et spiritaliter separati sunt. » Prosequitur deinde Augustinus docere, tum in magna domo etiam « a fictis quos Spiritus Sanctus fugit, » tum ab haereticis et schismaticis « qui separatiores non magis in domo quam ex domo sunt, » verum accipi sacramentum sed inutiliter, « quod ut fiat utile, inquit, ab haeresi vel schismate recedendum est, et illi domui cohaerendum; quod non solum haeretici et schismatici, sed etiam illi facere debent, qui sic sunt in domo per communionem sacramentorum, ut extra domum sint per diversitatem morum » Ibid. l. VII. n. 99. 100.

Non ergo Augustinus aut sibi aut catholicae doctrinae de peccatoribus simpliciter ac vere membris Ecclesiae in terris umquam contradixit, sed eandem Ecclesiam diversimode consideravit vel secundum visibilia elementa et unitatem corporis, in qua peccatores sunt cum iustis coniuncti et permixti, vel secundum proximum finem actualis sanctificationis membrorum et sanctitatem spiritus, in qua compage iustitiae peccatores nondum sunt, sed ad eam doctrina, disciplina, sacramentis (elementis visibilibus), et gratiis internis invisibilibus in Ecclesia ipsa promoventur et adducuntur. « Quicumque in caritate friguerit, infirmatur in corpore Christi; sed potens est ille qui iam exaltavit caput nostrum, etiam infirma membra sanare, dum tamen non nimia impietate praecidantur, sed haereant corpori, donec sanentur. Quidquid enim adhuc haeret corpori, non desperatae sanitatis est » Aug. serm. 137. n. 1.

Hactenus Cl. Auctor; reliqua desiderantur.