De Ecclesia Christi

«Spectata redemptione tamquam principio ac fonte, Ecclesia Iesu Christi in proposito, voluntate, et opere redemptoris est mundus supernaturaliter transformatus per divinam doctrinam, legem, et gratiam; pretium autem redemptionis mundi et emptionis Ecclesiae est sanguis Iesu Christi Filii Dei.»

I. Si supposito lapsu generis humani, illud cogitemur sine Christo redemptore, quem liberrima misericordia Deus misit in mundum, quisnam quaeso ex principiis fidei et ex ipsa historia populorum, qui postquam venit, eum non receperunt, concipiendus esset status totius humani generis, quae «civitas terrena» sine «civitate coelesti?» Fides et consequenter ad lumen fidei ipsa historia nobis exhibet universum genus in suo primo progenitore, ut in naturali radice et origine totius stirpis, infectum peccato, omnibus donis gratiae spoliatum, a supernaturali suo fine delapsum, impotens tendendi adhuc ad hunc finem, in mente utique rationali sed in tenebris ignorantiae sine lumine supernaturali, in voluntate libera sed infirma sine viribus gratiae; «mundum totum in maligno positum» et «in sapientia carnis, quae inimica Deo legi Dei non est subiecta, nec enim potest;» filios Adam «venumdatos sub peccato, sub lege in membris repugnante legi mentis, et captivante in lege peccati;» «natura filios irae;» paucis, totam infelicem progeniem in servitute ignorantiae et errorum, concupiscentiae et depravationis, peccati et damnationis.

Iam Filius Dei ex ipso hoc genere Adami factus homo venit in hunc mundum «via, veritas et vita,» ut ipsum mundum illuminaret veritate sua, ordinaret in viam salutis lege sua, sanctificaret vita gratiae suae. «Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret....... ut salvetur mundus per ipsum» Io. III. 17; «in hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per eum...... quoniam Pater misit Filium suum salvatorem mundi» 1. Io. IV. 9. 14. cf. Io. VI. 33; XII. 31. 47. Haec salvatio mundi in effectu ipso peragitur primum negative ut homines desinant esse mundus «tenebrarum,» «in maligno positus» mundus «damnatus» (Eph. VI. 12; 1. Io. VI. 19; 1. Cor. XI. 32.): «de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo» Io. XV. 19. Tum positive Verbum caro factum contra ignorantiam et errorem magisterio doctrinae externae et internae illuminans «(lux mundi);» contra concupiscentiam et infirmitatem imperio legis ordinans et gratia confortans «(iugum meum suave est);» contra peccatum et damnationem sacerdotio sanctificationis iustificans et perficiens «(una enim oblatione consummavit in aeternum sanctificatos... sacerdos magnus super domum Dei)» electos de mundo fide spe et charitate, doctrina lege et cultu divino secum ipso atque in se ipso omnes inter se invicem unit, hacque unione externa et interna, visibili et invisibili per se ipsum et in se ipso transformans mundum «in dispensatione plenitudinis temporum instaurando omnia quae in coelis et quae in terra sunt» constituit regnum Dei in terris «civitatem sanctam Ierusalem descendentem de caelo a Deo» (Apoc. XXI.), quae est Ecclesia. Ecclesia autem haec Iesu Christi sicut est mundus salvatus a Christo universalis spatio «usque ad ultimum terrae,» ita est plenitudo temporis et tempore universalis «usque ad consummationem saeculi;» atque ideo perennis est in ea sicut forma interna et invisibilis donorum gratiae, ita forma externa et visibilis in supernaturali magisterio, imperio, sacerdotio, quod in Christo suum habens principium et finem, a Christo perenniter derivatur in Ecclesiam. «Si qua ergo in Christo nova creatura¹; vetera transierunt: ecce facta sunt omnia nova. Omnia autem ex Deo, qui nos reconciliavit sibi per Christum; et dedit nobis ministerium reconciliationis; quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi..... et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo ergo legatione fungimur tamquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo» 2. Cor. V. 17-20. «Totus ergo mundus Ecclesia est, et totus mundus odit Ecclesiam. Mundus igitur odit mundum, inimicus reconciliatum, damnatus salvatum, inquinatus mundatum. Sed iste mundus quem Deus in Christo reconciliat sibi... de mundo electus est inimico, damnato, contaminato.... Mundus perditionis qui odit mundum reconciliationis» Aug. in Ioan. tract. 87. n. 2-4. Hoc etiam sensu Origenes Ecclesiam appellat mundum a Christo illuminatum: «Dicatur itaque Ecclesia mundus, quando a Christo illuminatur» Orig. in Ioann. tom. 6. T. IV. p. 158.

II. Terminus itaque a quo huius transformationis est mundus sanctificandus, terminus ad quem est Ecclesia sanctificata; forma ipsa est sanctitas interna in omnibus donis gratiae, in fide et spe et charitate, atque sanctitas externa in magisterio ac doctrina, in imperio ac lege, in sacerdotio ac sacramentis. Pretium autem donorum omnium transformantium, ac proinde pretium sicut redemptionis mundi ita emptionis Ecclesiae est sanguis Filii Dei, vita nempe et mors, satisfactiones et merita Iesu Christi, ipse denique Iesus Christus, Dei Filius. Hinc sicut dicitur Christus Iesus «dedisse semet ipsum redemptionem (ἀντίλυτρον) pro omnibus,» quia Deus «omnes homines vult salvos fieri» 1. Tim. II. 6; et dicitur ipsemet esse «propitiatio pro peccatis totius mundi» 1. Io. II. 2: ita velut terminus constituendus, velut templum aedificandum et consecrandum meritis ac sanguine Christi declaratur Ecclesia: «Ecclesia Dei, quam acquisivit sanguine suo» (διὰ τοῦ ἰδίου αἵματος) Act. XX. 28; Christus dilexit Ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret» Eph. V. 25-27. Tabernaculum typicum dedicatum est et Ecclesia Mosaica mundata sanguine typico animalium; tabernaculum verum, Ecclesia coelestis dedicatur et mundatur melioribus hostiis, per sacerdotem magnum Iesum Christum nempe sanguine proprio. «Moyses ipsum quoque librum (codicem testamenti) et omnem populum aspersit dicens: hic sanguis testamenti, quod mandavit ad vos Deus; etiam tabernaculum et omnia vasa ministerii sanguine similiter aspersit; et omnia paene in sanguine secundum legem mundantur..... Necesse est ergo exemplaria (ὑποδείγματα cf. supra p. 15.) melioribus hostiis quam istis» Heb. IX. 19. sq. Nam ut paulo ante dixerat Apostolus, Christus «sanctorum minister et tabernaculi veri, quod fixit Dominus et non homo..... melius sortitus est ministerium, quanto et melioris testamenti mediator est, quod in melioribus repromissionibus sancitum est..... per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa» ib. VIII. 2. 6; IX. 12.

Verbum igitur caro factum sanguine suo in cruce effuso meruit; doctrina veritatis in magisterio, lege salutis in imperio, sacramentis sanctificationis in sacerdotio, donis externis et gratiis internis effecit mundi transformationem; hicque mundus transformatus atque his donis visibilibus ac invisibilibus unitus cum Christo et unitus in se constituitur «Ecclesia acquisita sanguine Dei:» quare pretium pro Ecclesia redimens sanguis Iesu Christi, merces pro sanguine Iesu Christi Ecclesia empta. «Redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi et incontaminati.... ut fides vestra et spes esset in Deo; animas vestras castificantes in obedientia charitatis²... Ad quem (Dominum I. Ch.) accedentes lapidem vivum... et ipsi tamquam lapides vivi supraedificamini domus spiritualis.... genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis eius, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum, qui aliquando non populus, nunc autem populus Dei; qui non consecuti misericordiam, nunc autem misericordiam consecuti» 1. Pet. I. 18-II. 10; Eph. II. 12-22; Coloss. I. 20-23.

III. Hinc sanguis Iesu Christi est «sanguis testamenti aeterni» Heb. X. 29; XIII. 20., primum quidem ut effusus semel in sacrificio crucis condidit testamentum reconciliationis mundi et consecravit Ecclesiam, quae propterea a ss. Patribus dicitur de latere secundi Adam in cruce dormientis esse desumpta³; tum vero est «sanguis novi Testamenti» Matth. XXV. 28; Marc. XIV. 24; Luc. XXII. 20; 1. Cor. XI. 25., ut perenniter in Ecclesia et ab Ecclesia perenni oblatus in sacrificium et haustus in refectionem animarum⁴ eam visibili sacramento et invisibili charitate sponso Iesu Christo intime coniungit ac unit: «Calix benedictionis, cui benedicimus, nonne communicatio (κοινωνία) sanguinis Christi est? et panis quem frangimus, nonne participatio (κοινωνία) corporis Domini est? Quoniam unus panis (est), unum corpus multi sumus, omnes, qui de uno pane participamus» 1. Cor. X. 16. «Non potest vivere corpus Christi nisi de spiritu Christi. Inde est quod exponens nobis Apostolus Paulus hunc panem, unus panis, inquit, unum corpus multi sumus. O sacramentum pietatis, o signum unitatis, o vinculum charitatis.... Hunc itaque cibum et potum (Christus) societatem vult intelligi corporis et membrorum suorum, quod est sancta Ecclesia in praedestinatis et vocatis et iustificatis et glorificatis sanctis et fidelibus eius. Quoniam primum iam factum est, id est praedestinatio; secundum et tertium factum est et fit et fiet, id est vocatio et iustificatio; quartum vero nunc in spe est, in re autem futurum est, id est glorificatio. Huius rei sacramentum id est unitatis corporis et sanguinis Christi alicubi quotidie, alicubi certis intervallis dierum in dominica mensa praeparatur, et de mensa dominica sumitur quibusdam ad vitam; quibusdam ad exitium: res vero ipsa cuius sacramentum est, omni homini ad vitam, nulli ad exitium, quicumque eius particeps fuerit.» Aug. in Io. tract. 26. n. 13. 15.

«Habitudines inter Christum et Ecclesiam praeclarissime exhibentur in ss. Scripturis sub ratione sponsae et corporis Christi, quibus Ecclesiae cum Christo intima unio secundum ipsam naturam a Verbo assumptam, et Christi in Ecclesiam dilectio ac efficientia, et Ecclesiae sublimatio declaratur. Est enim Ecclesia corpus Christi non solum, quatenus in se est corpus morale et ad Christum refertur ut ad finem et ad Dominum; sed est corpus mysticum Christi, quod per supernaturales iuncturas visibiles et invisibiles ipsi capiti unitur, ab eo existentiam et vitam haurit, eiusque est plenitudo.»

Ut iam ex antecedentibus apparet, omnia ornamenta omnesque proprietates Ecclesiae, immo ipsa eius formalis ratio et essentia tamquam ex fonte et origine dimanant ex intima Ecclesiae unione cum Christo. Christus enim si secundum humanitatem unitam divinitati spectetur, suas satisfactiones, sua merita completa in sacrificio crucis, suum corpus et sanguinem, se ipsum totum dat et testamento legat Ecclesiae «(hic sanguis novum testamentum);» eam sibi magistro, regi, sacerdoti coniungit, atque in ea participato magisterio, regno, sacerdotio perenniter manet. Si secundum divinitatem unitam humanitati consideretur, Ecclesiam omnesque proprietates et omnia eius elementa pervadit ac multiplici divisione gratiarum elevat, illuminat, roborat, sanctificat. Hac autem ipsa sui unione donorumque suorum communicatione format et quodammodo informat Ecclesiam.

Nunc vero distinctius considerandum nobis est, quomodo haec unio Christi cum Ecclesia in revelatione nobis exhibeatur.

I. Habitudo amoris, communicationis, unitatis intima inter homines est in matrimonio, ubi duo efficiuntur «caro una,» una moralis persona, unus fit alterius et ambo veluti partes totius ex indissolubili vitae societate; atque inde dilectio unius in alterum se habet ut dilectio sui ipsius, bona et mala unius aestimantur et sunt bona ac mala alterius.

1°. Iam hanc unitatem inter sponsum et sponsam Christus Dominus non solum assumpsit velut imaginem suae dilectionis erga Ecclesiam; sed ut suae unionis, communicationis, dilectionis et tutelae qua Ecclesiam complectitur, perpetua esset obiectiva repraesentatio, matrimonium superaddita gratia sublimavit ad ordinem supernaturalem sacramenti. Ipse igitur dignitate et sanctitate sacramenti instituit et effecit matrimonium supernaturalem similitudinem suae unitatis cum Ecclesia; ut nimirum non solum naturalibus proprietatibus quae sunt consertae matrimonio a Deo creatore, imaginem referret, quemadmodum in veteri Testamento; sed ut supernaturalis sanctitas unitatis indissolubilis inter sponsum et sponsam esset «magnum sacramentum in Christo et Ecclesia»¹.

Mysterium data opera explicat s. Paulus Eph. V. 23-32. Secundum divinam hanc doctrinam ab Apostolo declaratam Christus per sui ipsius unitionem et donorum coelestium communicationem efformans, sanctificans, conservans, glorificans Ecclesiam suam est archetypus; sanctificata unitas viri cum uxore est sacrum signum et similitudo, qua ille archetypus repraesentetur.

a) Apostolus primum enuntiat propositionem complexam deinceps per partes explicandam: in sacramento «vir caput est mulieris; » in archetypo « Christus caput est Ecclesiae, ipse Salvator corporis eius » ². Sub hoc schemate capitis et corporis tum intima unitas tum effusa communicatio iam comprehenditur, de qua inferius seorsum dicemus. Hic Paulus istud symbolum solummodo considerat in comparatione cum altero sponsi et sponsae, ad cuius explicationem per singulas proprietates continuo progreditur.

b) Ex ratione capitis est habitudo non aequalitatis sed subordinationis: in archetypo « Ecclesia subiecta est (ὑποτάσσεται) Christo, ita (in repraesentatione) et mulieres viris suis in omnibus. »

c) Subiectio non est servilis, sed est habitudo summae dilectionis. Haec dilectio in Christo non iam supponit Ecclesiam realiter existentem et ex sese antecedenter dignam, sed est ad Ecclesiam formandam, ut ex dilectione faciat Ecclesiam sponsam dignam dilectione sponsi ³. Quo est maior dilectio in sponso divino ut in principio harum sanctarum nuptiarum, eo est maior in suo effectu, in sanctitate videlicet et immaculata pulchritudine sponsae. Ibi dilectio, cuius imago sanctus amor sponsi erga sponsam, progreditur usque ad traditionem sui ipsius in mortem pro Ecclesia: « viri diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et se ipsum tradidit pro ea; » finem vero habet et effectum ipsam Ecclesiam, ut sit sancta et immaculata: « ut illam sanctificaret mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam. »

d) Inter virum et uxorem unitas non est tantummodo moralis per dilectionem, sed est unitas quaedam physica, quae postulat unitatem dilectionis et per hanc consecranda est. Haec quoque unitas physica consecrata per efficacissimam dilectionem coniungit Christum cum Ecclesia sponsa eo sublimius et sanctius, quo archetypus est suo symbolo praestantior; praestantior inquam tum in sponso Christo, tum in sponsa Ecclesia, tum in modo unionis, tum in donis omnium gratiarum, quibus Ecclesiam velut carnem suam perpetuo nutrit et fovet. « Qui suam uxorem diligit, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habuit: sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam: quia membra sumus corporis eius, de carne eius et de ossibus eius. »

Hoc ultimum incisum v. 30. cum sequenti v. 31. declarat, quomodo sit inter Christum et Ecclesiam unitas velut physica, quae simul divina dilectione sponsi erga sponsam informatur. Prima nempe unio, fundamentum totius reparationis, est unio hypostatica Verbi cum natura humana, qua haec facta est natura Verbi, ut « quo attolleretur altius, non haberet » (Aug. Praed. ss. c. 15.), et Verbum caro factum est. In hac autem natura assumpta ex genere humano « ei tota virtualiter comtemperata est massa » (Gregor. Nyss. cont. Eun. T. II. p. 45. vide de Incarnat. th. XLVI.), totius scilicet generis humani reparandi per naturam ex hoc genere assumptam constitutus est Adam secundus mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, ut ipse « Pater futuri saeculi » hoc idem humanum genus sibi formaret in Ecclesiam reparatam ⁴. Unde sicut ipse Iesus Christus in ordine suae temporariae generationis nascitur « de carne et de ossibus » generis humani (vide de Incarnat. th. XIV. n. III.), ita in ordine regenerationis ex secundo Adam Ecclesia est de carne eius et de ossibus eius seu de sancta eius humanitate: « ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Deus (cf. Io. XVII. 6.); quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum, qui habebat mortis imperium » (Heb. II: 13.).

Totus locus Apostoli Eph. 30. 31. de quo agimus, exhibet interpretationem sensus mystici et sublimioris comprehensi in loco altero Gen. II. 23. 24. In creatione prima et in institutione matrimonii ut radicis humani generis propagandi Heva creatur non solum eiusdem naturae, sed ad constituendam intimam unitatem, primum quidem creatur ex substantia viri: « aedificavit Dominus Deus costam quamtulerat de Adam, in mulierem... Dixitque Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; » tum vero in hoc fundamento non solum pro primis parentibus, sed in omne tempus futurum ut matrimonium semper respondeat primitivae illi unitati, constituitur relatio sponsi et sponsae dilectione et indissolubili unione: « quamobrem (quia os ex ossibus, caro de carne) relinquet homo patrem suum et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. » Iam vero primam partem, quae sensu litterali est de Hevae in ordine naturali matris omnium viventium formatione ex substantia Adam, Apostolus directe enuntiat in suo sensu antitypo de formatione Ecclesiae ex secundo Adam, quae est mater nostra in ordine supernaturali ⁵. Partem deinde alteram, quae est de dilectione et indissolubili unione sponsi ac sponsae, enuntiat iisdem verbis, ut sunt in genesi, verum intelligendam sensu non solum litterali, sed simul typico de sponso Christo et sponsa Ecclesia, qui sensus ab Apostolo intentus manifesto apparet tum ex nexu secundae partis cum prima, tum ex diserta declaratione, sensum literalem et immediatum quo significatur vinculum matrimoniale, continere magnum mysterium in Christum et in Ecclesiam. « Nutrit et fovet (velut carnem suam) Christus Ecclesiam: quia membra sumus corporis eius, de carne eius et de ossibus eius. Propter hoc ⁶ relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia » (εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν). Haec itaque ea est quam dico ratione incarnationis coniunctionem Christi cum Ecclesia secundum unitatem (specificam) naturae et quodammodo physicam.

2°. Ex hac Apostoli doctrina intelligemus alia loca Scripturarum, in quibus tam frequenter laudantur nuptiae sanctae Christi sponsi cum Ecclesia sponsa. Ubi scilicet cum nostra natura unio hypostatica in incarnatione, et per naturam a nobis assumptam velut per « primitias nostras » coniunctio cum Ecclesia, tum ex Verbo incarnato origo Ecclesiae, tum eius ad Ecclesiam indissolubilis communicatio per dilectionem suam et per dona sua, tum ex hac communicatione fecunditas Ecclesiae hisce nuptiis adumbrantur. Totus liber Cantici Canticorum non aliud sonat sensu, saltem in plerisque locis, omnino literali quam Christum et Ecclesiam anhelantes ad has nuptias spirituales tum adhuc futuras. Unde Concilium V. damnavit Theodorum Mopsuestenum etiam in eo quod negaret « codicem Cantici Canticorum habere propheticorum dictationem bonorum Ecclesiae » Hard. III. p. 86. sq. Psalmus XLIV. eandem celebrat desponsationem. In prophetis saepe quidem synagoga exhibetur ut sponsa, sed ut repudianda, quo cum divortio connecti solet descriptio unionis indissolubilis futurae cum Ecclesia. « Et recordabor ego pacti mei tecum in diebus adolescentiae tuae, et suscitabo tibi pactum sempiternum » Ez. XVI. 60. « Et erit in die illa, ait Dominus, vocabit me (populus meus), vir meus, et non vocabit me ultra Baali (Dominus meus) ⁷; et auferam nomina Baalim de ore eius... » « et sponsabo te mihi in sempiternum, et sponsabo te mihi in iustitia et iudicio et misericordia et miserationibus et sponsabo te mihi in fide » Os. II. 16. sq. cf. Is. LIV. 5. 6. (in textu hebraico).

In libris N. T. Christus « sponsus » est, « habens sponsam Ecclesiam » Io. III. 29. Matth. IX. 15; XXII. 2. Ecclesia etiam particularis « despondetur uni viro » et « virgo casta exhibetur Christo » 2. Cor. XI. 2. Nam sicut unus sponsus, ita una quidem sponsa est regina Ecclesia, per se tamen spectatae singulae Ecclesiae, constituentes simul omnes unam illam sponsam, significantur velut virgines quae ad Christum sponsum adducuntur (παρθένον ἁγνὴν παραστῆσαι τῷ Χριστῷ): « astitit regina a dexteris tuis... omnis gloria eius filiae regis ab intus (in aedibus regalibus coram rege)..... adducentur virgines post eam, proximae eius ⁸ afferentur tibi » Ps. XLIV. 10. sq. Victoria et glorificatio Ecclesiae est solemnitas nuptialis, ubi sponsa Ecclesia ornatur sponso suo Christo: « demus gloriam ei; quia venerunt nuptiae Agni, et uxor eius praeparavit se; et datum est illi, ut cooperiat se byssino splendenti et candido; byssinum enim iustificationes sunt sanctorum... beati qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt » Apoc. XIX. 7-9. (cf. Matth. XXII. 2. sq.). Sanctam civitatem Ierusalem novam vidit Ioannes « descendentem de coelo a Deo, paratam sicut sponsam ornatam viro suo » ibid. XXI. 2.

II. Huic schemati sponsi et sponsae affine est, et ab ipso Apostolo Eph. V. connexum alterum sed adhuc expressius ad declarandam ineffabilem sublimationem Ecclesiae, quo haec exhibetur velut corpus Christi ⁹. Secundum hanc rationem s. Paulus data opera Ecclesiam describit 1. Cor. Eph. Coloss.; unde hic modus considerandi Ecclesiam non solum apud ss. Patres et Doctores communis est, sed etiam populo christiano familiaris, eoque manifestior eius praestantia, ut fere dici possit christiana definitio Ecclesiae. Quare magni sane momenti est distinctam notionem informare, quomodo Ecclesia sit et quo sensu determinato dicatur corpus Christi seu plenius corpus Christi mysticum.

In primis ex omnibus locis quibus Apostolus hac de re agit, et ex ipsa rei evidentia manifestum est, expressionem esse translatam et quidem a corpore organico humano; eodemque modo manifestum est, hoc sensu quia translatus est non intelligi corpus, quod sit pars physice componens naturam humanam Christi; unde ad hoc discrimen a corpore Christi physico indicandum (non tamen unice nec praecipue ex hac ratione, ut paulo post patebit) addi solet epitheton: corpus Christi mysticum. Si tantummodo negative spectetur haec distinctio, quod non sit corpus Christi physicum, posset etiam dici corpus Christi sensu morali; sed expressio foret minus apta minusque efficax ad positive significandum modum supernaturalis unionis Ecclesiae cum Christo et per Christum in se ipsa. Hoc igitur discrimen primo declarandum est, quomodo praestet et quid superaddat id quod corpus sit ac dicatur mysticum prae corpore dumtaxat sensu morali.

Dantur utique tum societates in ordine civili tum communiones particulares in ordine ecclesiastico, quae ex similitudine cum corpore organico physico appellantur corpora, quod et pluribus hominibus componuntur tamquam membris in gradibus et functionibus diversis, et membra omnia communi fine communibusque mediis diversimode distributis sicque conspirantibus viribus inter se colligantur, et ab uno vel a pluribus per modum unius tamquam a capite in usu mediorum, in assecutione finis, in vita sociali (per potestatem et exercitium regiminis) conservantur ac diriguntur. Unde quoniam haec omnia vincula non constituunt intrinsecus et physice unum (sicut corpus physicum ex sibi intimo principio vitae habet unitatem organicam), sed tantummodo plurium hypostasi et natura individua distinctorum conspirationem et directionem ad communem finem atque ita organismum quemdam potestatum et functionum; et quoniam praeterea haec omnia fundata in iuribus et officiis et in libertate personali pertinent ad ordinem morum, ideo huiusmodi communiones dicuntur corpora moralia. Ex hac ratione unionis etiam patet, in huiusmodi corporibus moralibus ordinis naturalis unum membrum ab alio et ab ipso capite non pendere physice in suo esse et in suis insitis viribus, sed tantummodo morali obligatione et in assecutione finis, quatenus is unitis viribus plurium obtinendus est. Propterea licet analogice dicantur caput et membra corporis unius moralis, nemo tamen dicet corpus aut¹⁰ membra esse capitis, totam civitatem esse corpus regis, singulos cives regis membra, exercitum ac milites corpus et membra ducis. Atqui haec omnia multis in locis ab Apostolo et ex Apostolo in universali praedicatione ac professione ecclesiastica affirmantur de corpore Ecclesia et de fidelibus velut membris in relatione ad caput Christum, ita, ut ratio unionis et habitudinis ad caput in corporibus moralibus nullatenus sufficiat ad declarandum modum, quo Ecclesia est corpus Christi. Formae enim loquendi disertaeque explicationes Apostoli ita comparatae sunt, ut licet Ecclesia corpus sit collectivum singulique fideles sint personae per se consistentes natura individua distinctae tum inter se tum a Christo capite, atque adeo Ecclesia non sit pars componens humanam Christi naturam et hoc sensu non physice sed moraliter corpus Christi, intelligi tamen debent unio non solum exterior sed omnino intima per continuam realem communicationem et conservationem omnium munium et institutionum, omnium potestatum et sacramentorum, omnium gratiarum et virium supernaturalium, vitae supernaturalis, totius denique esse secundum elementa invisibilia et visibilia, quo formaliter est et existit Ecclesia Christi. Quod vero maximum est, istae omnes habitudines recapitulantur velut in fonte, et velut in fastigio absolvuntur perenni sacrificio et perenni sacramentali praesentia Christi secundum divinitatem et secundum humanitatem in Ecclesia et in Ecclesiae membris, atque haec per sacrificium et sacramentum unio, et, ut PP. loquuntur, commixtio et insertio Christi in suam Ecclesiam efficax ad diffusionem vitae et gratiae ab iisdem Patribus appellatur unio physica, qua reddimur Christo « concorporales et consanguinei » (vid. Tract. de Euch. ed. 2. p. 91. 96. 102.). Ista igitur unio intima, realis, secundum quid physica Christi capitis cum Ecclesia corpore suo sane est in mysterio credenda per fidem et recte dicitur mystica, ac propterea Ecclesia corpus Christi mysticum (cf. de Euch. p. 146. in nota).

Vera haec notio corporis Christi mystici ipsis verbis Apostoli demonstranda est, qui eam nobis tradidit.

1°. Ecclesia in se spectata est unum corpus morale in ordine supernaturali, et corpus vivificatum uno spiritu; nimirum spectari debet secundum elementum visibile et secundum elementum in se quidem invisibile, quod tamen per visibile tamquam huius forma sese manifestat, sicut spiritus et vita in corpore humano vivente. Haec unitas corporis et spiritus, quamdiu Ecclesia adhuc spectatur ut corpus morale in se ipsa, est primo per ordinationem ad unum omnium finem supernaturalis vocationis. « Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. » Porro haec unitas perficitur eo, quod « unus Dominus (Iesus Christus), una fides, unum baptisma: » unus Dominus, cui omnes subordinantur et hoc ipso in unum corpus et uno spiritu ordinantur, idque per fidem unam tum in se tum in fidei sacramento, secundum invisibile et visibile elementum. « Etenim in uno Spiritu (ἐν ἑνὶ πνεύματι) omnes nos in unum corpus (εἰς ἓν σῶμα) baptizati sumus, sive Iudaei sint gentiles sive servi sive liberi; et omnes in uno Spiritu (εἰς ἓν πνεῦμα) potati sumus » 1. Cor. XII. 13. Postremo haec unitas corporis et spiritus suum habet et principium et finem, quia « unus Deus et Pater omnium. » Unus Deus et Pater « super omnes » tamquam principium et finis elevans, a quo et ad quem omnes elevandi sumus; « per omnia (per omnes) » tamquam principium et finis pervadens omnes et per se ipsum uniens ad corpus unum in unitate spiritus; « in omnibus nobis » ¹¹ inhabitando tamquam principium et finis beatificans nunc in spe, postmodum in re. Eph. IV. 4-6.

2°. Tota haec unitas « corporis et spiritus » est per Iesum Christum a) tamquam per causam meritoriam et sanctificantem. Per eius enim merita infunduntur charismata et gratiae omnibus membris, sed ut convenit corpori organico, singulis pro diversitate membrorum diversa. « Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi » ¹². Tum b) ipsa persona Iesu Christi suis meritis, gratia et gloria suae maiestatis « implens » coelum et terram et inferiores partes terrae est veluti centrum uniens totius Ecclesiae, fidelium in terra, iustorum in inferioribus partibus terrae tum in limbo veteris Testamenti tum in purgatorio poenae residuae, ac denique Angelorum et sanctorum omnium in coelo. « Quia descendit primum in inferiores partes terrae... ipse est qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia » ibid. 7-10. Per hanc descriptionem ipsius personae Iesu Christi ut centri unientis totam Ecclesiam fit transitus a consideratione corporis moralis in se ad distinctius describendam rationem, qua Ecclesia est corpus mysticum Christi capitis.

3°. Ecclesia itaque est corpus Christi, Christus caput huius corporis sui. Hanc iam rationem corporis mystici, quomodo sit, Apostolus nos docet.

a) In primis a Christo capite ordiuntur et per totum corpus diffunduntur organice dispositae iuncturae quaedam veluti nervi et arteriae, per quas totum corpus et coniungitur cum suo capite et in se suisque membris disponitur, unitur, continetur: « est caput Christus, ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis. » Habemus hic utique metaphoram, nominibus quae immediate significant organa corporis physici, translatis ad significandum organismum corporis mystici, sed metaphoram apostolicam adeoque aptam exprimendae veritati, quomodo Christus caput, Ecclesia Christi corpus, Ecclesiae origo et vita et conservatio a Christo promanans, et cum Christo atque in membris unio et intestina dispositio intelligi debeat. Ceterum Apostolus ipse metaphoram resolvit in locutionem propriam. Iuncturae illae subministrationis, per quas Ecclesia corpus Christi cum Christo unitur atque a Christo vitam haurit et interiorem dispositionem, sunt ministeria a Christo instituta seu in concreto ab ipso instituti in sua Ecclesia ministri ¹³, et cum his ministeriis connexa charismata et sacramenta et media sanctificationis. In his ministeriis et mysteriis visibilibus Christus ipse invisibiliter suis meritis suaque divina virtute et in mysterio principali etiam substantialiter residet suaeque Ecclesiae tamquam caput unitur, et in eam tamquam in suum corpus per illa organa ministeriorum et mysteriorum vitam supernaturalem, nempe veritatem et charitatem, gratiam et sanctificationem active seu « secundum operationem » diffundit, auget et conservat in mensuram uniuscuiusque membri. Etenim « ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii... ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae... veritatem autem facientes in charitate » ibid. 11. sq.

b) Unde virtute huius subministrationis a capite per multiplices iuncturas dimanantis tum singula membra crescunt in sanctitate, tum totum corpus facit augmentum. Quod quidem incrementum in singulis seorsum sumptis deberet esse, sed non est in effectu ipso infallibile, quia liberum; in toto corpore, quantumvis liberum, est infallibile, quia caput Christus prospicit, ut subministratio secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri numquam in omnibus careat effectu, quantum opus est ad augmentum corporis. Est vero augmentum tum in extensione fidei ut Ecclesia universalis crescat usque ad ultimos fines terrae, tum maxime in intensione charitatis, ut singula membra pro mensura operationis et cooperationis conformentur, ac totum corpus semper sit conforme et (si ita loqui fas est) homogeneum capiti Christo, atque ita in singulis et in toto exprimatur imago Christi et formetur Christus (cf. Rom. VIII. 29; Gal. IV. 19.). Hoc modo dicitur corpus crescere in Christo sive (ex textu graeco) in Christum caput. « Veritatem autem facientes in charitate crescamus in illo (εἰς αὐτόν) per omnia, qui est caput Christus, ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit ¹⁴ in aedificationem sui in charitate » ibid. 15. sq.

c) Hinc Ecclesia ita est corpus Christi, ut sit plenitudo Iesu Christi redemptoris, fundatoris, sanctificatoris. Ita nimirum Christus habet Ecclesiam tamquam suam et cum ea constituit aliquid unum, ut non hypostatice quidem verumtamen moralis persona una sit et unum subiectum iuris. « Christus enim totus cum membris suis est propter Ecclesiam quae est corpus eius » Aug. de dono persev. c. 7. Huius unitatis fundamentum non est solum externum, ut quadam iuris fictione in humanis inter dominum et servum, sed est reale et intestinum. Ipse enim primum in natura sua humana « mediator Dei et hominum, » secundus Adam in ordine reparationis repraesentat totum genus humanum, tum vero meritis suis, « pater futuri saeculi » et « mediator novi Testamenti » Ecclesiam sibi formavit et « acquisivit sanguine suo » (th. IV.). In hac sua Ecclesia ipse perpetuo exercet suam potestatem sacerdotii in sacrificio et sacramentis, magisterii in doctrina, imperii in regimine per suos ministros velut per instrumenta, quorum potestas est participatio ab ipso dimanans (cf. Tract. de Sacram. in genere th. X.); omnis gratia et vita supernaturalis, omnia dona omnesque virtutes ab ipso perenniter derivantur in Ecclesiam « secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri. »

Quapropter dum effectu ipso plenus redemptor, sanctificator, consummator spectatur, includit in hac sua plenitudine Ecclesiam corpus suum redemptum, sanctificatum, consummatum; atque ideo Christus in suis membris, in suo corpore formari, crescere dicitur, et tandem consummari, quando Deus erit omnia in omnibus ¹⁵; « quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis; » « in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi ¹⁶; « omnia subiecit sub pedibus eius, et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius et plenitudo eius, qui omnia in omnibus adimpletur; » « cum autem subiecta fuerint illi omnia, tunc et ipse Filius (caput cum corpore) subiectus ei erit, qui subiecit ei omnia, ut sit Deus omnia in omnibus » Gal. IV. 19; Eph. I. 23. IV. 13; 1. Cor. XV. 28. Perfectio itaque, augmentum et gloria Ecclesiae est gloria Christi ipsius, et plenitudo qua Christus adimpletur: « crescamus in illum per omnia; » sicut ex adverso persecutio Ecclesiae est persecutio Christi in suo corpore suaque plenitudine: « Saule, Saule quid me persequeris » Act. IX. 4. Videlicet Christus consideratur cum Ecclesia tamquam una persona moralis et unum subiectum iuris ¹⁷, ita ut simpliciter Christus caput ponatur pro capite simul et corpore in iis proprietatibus praedicandis; quae conveniunt tantum ratione corporis mystici. « Sicut..... omnia membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus » 1. Cor. XII. 12.

d) Postremo sacramentaliter Ecclesia non solum significatur sed efficitur corpus mysticum unum in se et intime unitum cum Christo capite per unionem eucharisticam substantialis corporis et sanguinis totiusque Christi in sacrificio et in sacramento. « Calix benedictionis cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? et panis quem frangimus, nonne participatio (κοινωνία) corporis Domini est? Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus, omnes qui de uno pane participamus » 1. Cor. X. 16.

De hac Ecclesiae corporis mystici unitate in se et cum capite per corpus Christi substantiale in sacramento inexhausta est praedicatio ss. Patrum latinorum, graecorum et syrorum, quorum doctrinam exposuimus in Tract. de Euchar. th. VIII. coll. th. X. n. III. « Si vere Verbum caro factum est, et vere nos Verbum carnem cibo dominico sumimus, quomodo non naturaliter manere in nobis existimandus est?..... Si vere nos sub mysterio carnem corporis sui sumimus, et per hoc unum erimus, quia Pater in eo est et ille in nobis, quomodo voluntatis (tantummodo) unitas asseritur, cum naturalis per sacramentum proprietas ¹⁸ perfectae sacramentum sit unitatis... ut cum ille in Patre per naturam divinitatis esset, nos contra in eo per corporalem eius nativitatem, et ille rursum in nobis per sacramentorum inesse mysterium crederetur? » Hilar. de Trin. VIII. n. 13-17. « Si ergo vos estis corpus Christi et membra, mysterium vestrum in mensa dominica positum est, mysterium vestrum accipitis. » Aug. serm. 272. « Panis quem frangimus, nonne communicatio (κοινωνία) corporis Christi est? Cur non dixit (Apostolus) participatio (μετοχή)? Quia voluit aliquid amplius significare, et magnam indicare coniunctionem. Non solum enim per participationem et sumptionem sed etiam per unitionem communicamus; sicut enim corpus illud unitur Christo, ita et nos ei per hunc panem unimur... Cum dixisset communicatio corporis, quaesivit denuo aliquid arctius (ἐγγύτερόν τι) dicere; propterea subiunxit: quoniam unus panis, unum corpus multi sumus. Quid enim, inquit, dico communicationem? sumus ipsum illud corpus. Quid enim est panis? corpus Christi; quid autem fiunt participantes? corpus Christi, non corpora multa, sed unum corpus. Quemadmodum enim panis ex multis granis compositus unitur.... ita et inter nos invicem et cum Christo coniungimur; non enim ex alio quidem corpore tu, ex alio autem alius nutritur, sed ex eodem omnes » Chrysost. in 1. Cor. hom. XXIV. « Paulus dicit: omnes enim unum corpus sumus in Christo, quoniam unus panis multi sumus, omnes enim de uno pane participamus. Dicat namque nobis aliquis causam et doceat aliter vim mysticae Ecclesiae. Nam cur in nobis inseritur? Nonne ut Christum in nobis inhabitare faciat etiam corporaliter participatione et communione sanctae suae carnis?...

Maxime animadvertere operae pretium est, Christum non dicere se in nobis futurum dumtaxat secundum relationem affectualem, sed et per participationem physicam (κατὰ μέθεξιν φυσικήν). » Cyrill. Alex. in Io. l. X. T. IV. p. 862. « Ad nuptias corporales vocatus stupendum miraculum (mutationis aquae in vinum) patravit, et non eum multo magis filiis thalami nuptialis (Ecclesiae) corpus suum et sanguinem fruendum donasse confitebimur?.... In figura panis datur tibi corpus et in figura vini datur tibi sanguis, ut sumpto corpore et sanguine Christi ei concorporalis (cf. Eph. III. 6.) et consanguineus (σύσσωμος καὶ σύναιμος αὐτοῦ) efficiaris. » Cyrill. Hier. Catech. IV. n. 3. « Quoties ad corpus et sanguinem accedimus et ea super manus nostras accipimus, sic credimus nos corpus amplecti, et esse nos de carne eius et de ossibus eius, sicut scriptum est. » Maruthas in Asseman. Bibl. Orient. T. I. p. 180.

Secundum doctrinam igitur divinam Apostoli et explicationem ss. Patrum Ecclesia non tantummodo morale corpus Christi dicenda est, sed est corpus Christi mysticum per unionem operationis charismatum et gratiarum ex Christo capite in corpus; hinc vicissim per augmentum in vita supernaturali corporis ad Christum caput; per unitatem personae moralis seu per unum subiectum iuris, quatenus honor et iniuriae referuntur a corpore ad caput (κατ' ἀναφορὰν), valor et efficacia ministeriorum a capite dimanat in corpus (κατ' ἐνέργειαν); communicatione denique et inhabitatione Christi capitis in Ecclesia suo corpore per sacrificium et sacramentum corporis et sanguinis realis, quam Patres dicunt « naturalem proprietatem » capitis cum membris; « physicam participationem, » « concorporationem et consanguinitatem » membrorum cum capite.

« Ad Verbum incarnatum tamquam ad suum exemplar Ecclesia secundum elementum visibile et invisibile expressa intelligitur. Quae quidem Ecclesiae conformatio cum Christo spectanda est tum in eius constitutione generatim, tum in eius muneribus et sacramentis, ac denique in eius glorificatione tam inchoata quam consummata. »

« Verbum caro factum est; » et « cum in forma Dei esset, semet ipsum exinanivit formam servi accipiens in similitudinem hominum factus. » Unus itaque Iesus Christus Deus in natura divina et invisibili genitus a Patre, homo ex hominibus in natura humana et visibili; invisibilis in suis factus est visibilis in nostris; divina descendunt, ut humana evehantur; Deus factus est homo, ut homo fieret Deus. Vide PP. apud Petavium Incarn. l. II. c. 8. Igitur a) una est persona duplicis naturae. Divinitas in se invisibilis sese manifestat per suam humanitatem visibilem: « vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre; » « quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae, et vita manifestata est. » Humanitas per divinam personam, cuius facta est propria natura, infinite exaltata est supra ordinem naturalem; atque ab hac divina persona in suam humanitatem tota adorabilis dignitas, sanctitas, omnesque donorum thesauri derivantur, immo ipsa divinitas est humanitatis thesaurus: mysterium Christi Iesu, « in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi... quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter » ¹ Col. II. 3. 9. Quare b) a persona divina est etiam infinita dignitas sacerdotii, magisterii, imperii Christi hominis, infinitum pretium sacrificii et meritorum eius, dignitas deivirilis operationum (ἐνέργεια θεανδρική) omnium eius humanarum. Denique c) ex eadem divina persona humanitati debetur suprema exaltatio in gloria ad dexteram Dei Patris (vide de his Tract. de Incarnat.).

I. Iam vero ipsum finem incarnationis eum fuisse constat ut genus humanum repararetur. Haec autem restauratio ita effecta est, ut Deus Verbum incarnatum naturam lapsam, h. e. genus humanum sibi formaret in Ecclesiam ad imaginem et similitudinem suam sicut ad imaginem et similitudinem Dei Verbi, primogeniti omnis creaturae, secundum naturalia et supernaturalia primitus condita est natura humana ².

Haec imaginis et similitudinis formatio in primis generatim spectata in Scripturis luculenter declaratur. Etenim Deus-homo, mediator Dei et hominum homo Christus Iesus sibi coniungens et coniungendo transformans atque elevans genus humanum constituit Ecclesiam sibi homogeneam tamquam corpus in capite: « vos autem estis corpus Christi et membra de membro » ³ 1. Cor. XII. 27; in se ut in fundamento construit et continet Ecclesiam: « fundamentum positum est... quod est Christus Iesus » ib. III. 11; ex se tamquam ex semente progerminat Ecclesiam ut fructum suum multum: « venit hora, ut clarificetur Filius hominis... granum frumenti si mortuum fuerit, multum fructum affert » ⁴ Io. XII. 23. sqq.; ex se ut ex vite profert et vivificat palmites Ecclesiae: « ego sum vitis, vos palmites » ib. XV. 5; ex se profert ac derivat Ecclesiam tamquam secundus Adam matrem omnium viventium: « de carne eius et de ossibus eius » Eph. V. 30. Ipse primogenitus dat potestatem et participationem filiationis divinae et cohereditatis omnibus credentibus in nomine eius: « praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus » Rom. VIII. 17. 29; Heb. II. 10. seq.; Io. I. 12. 13. Ipse lux clarificans, Ecclesia clarificata et velut splendor gloriae eius ⁵, atque in hac luce cum ipso et in se unita: « et clarificatus sum in eis (quos dedisti mihi, δεδόξασμαι ἐν αὐτοῖς)... et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi eis (τὴν δόξαν, ἣν δέδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖς), ut sint unum, sicut et nos unum sumus: ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum » Ioan. XVII. 22. Ipse denique resurgens et glorificatus, ut exemplar et causa efficiens est resurrectio et glorificatio suae Ecclesiae, Ierusalem coelestis in omnibus sanctis: « caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis » Col. I. 18; « Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium, quoniam quidem per hominem mors et per hominem resurrectio mortuorum; et sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur; igitur sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis » 1. Cor. XV. 20. 49. ⁶

II. Generica huiusmodi descriptio ad pleniorem intelligentiam rei, de qua in hac thesi agimus, certe non sufficit. Quaerendum ergo est per partes, quomodo Verbum incarnatum secundum invisibilem et visibilem naturam suam nobis proponatur non solum ut causa per quam, sed etiam maxime ut exemplar et originalis forma, ad quam velut ectypus exprimatur et formetur Ecclesia Christi, ut exemplar inquam non separatum et externum, sed a se derivatam, sibi configuratam sibique coniunctam imaginem comprehendens Ecclesiam quodammodo ut splendorem gloriae suae.

In ipso Christo tamquam exemplari tria spectavimus, humanae naturae exaltationem per hypostaticam unionem cum Verbo, inde consequentes functiones theandricas, et denique eius glorificationem. Secundum haec ergo consideranda est assimilatio Ecclesiae, primum generatim in sanctificatione et elevatione visibilium per invisibilia, tum speciatim in hierarchia et sacramentis, ac denique in glorificatione.

1°. Intelligitur Ecclesia tamquam imago fundatoris et capitis sui Christi in intima sua constitutione, qua ad similitudinem Verbi incarnati expressa est. Sicut Christus est Deus homo, Verbum caro, ita corpus eius Ecclesia in suis membris, in sua hierarchia, in suis sacramentis ac institutis constat duplici elemento, elemento per se humano ac visibili externo atque elemento divino et invisibili interno, quo humanum informatur et elevatur atque ita formaliter constituitur ecclesiasticum. Ideoque utriusque elementi humani ac divini coniunctione et singulae veluti partes Ecclesiae constituuntur et ex his omnibus tota Ecclesia consistit humano-divina. Spiritus Sancti dona sunt in ipsa, ut ita dicamus, velut incarnata, invisibilia fiunt visibilia, non utique in se ipsis sed in elemento visibili coniuncto, quod informant et quo manifestantur.

Tota Ecclesia templum est Spiritus Sancti, qui eam inhabitat donis et gratiis suis, fide, spe et charitate informans et formans membra Ecclesiae, ipse Spiritus veritatis, Spiritus virtutis ⁷, Spiritus sanctificationis. « Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus: quoniam inhabitabo in eis, et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus » 2. Cor. VI. 16; 1. Cor. III. 16. 17. Hic unus Spiritus cum donis suis sicut interna sanctificatione « in mensuram uniuscuiusque membri » omnia membra coniungit, ita et externis visibilibus effectibus, quibus se manifestat, unitate professionis fidei, communionis, sacramentorum ipsum unum corpus efformat ⁸. « Unum corpus et unus Spiritus; sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae » Eph. IV. 4. Externa autem haec omnia et visibilia suam propriam rationem suumque valorem habent a donis internis, a quibus promanant et quibus informantur. Corpus vivificatur a Spiritu: « quicumque enim Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei » Rom. VIII. 14. Exemplar in capite Christo est evidens, quatenus eius natura visibilis exaltatur et sanctificatur per Verbum, et Verbum in illa ac per illam sese manifestat.

2°. Secundum Christi munera et operationes theandricas consideranda est imago speciatim in hierarchia et sacramentis.

a) Christus caput et fundator instituit, ac per Spiritum paracletum manentem in Ecclesia perpetuo efficit, ut corpus sit organicum. Multa enim membra inter se diversa non omnia eundem actum habent; omnia tamen ad invicem membra sunt et ad unum totum ex sua natura pertinent, et ad unum finem totius suis actibus conspirant, atque ideo unum est corpus Rom. XII. 4. 5; 1. Cor. XII. 18–20. Hinc gradus sunt diversi non solum laicorum qui carent potestate activa sive in corpus reale sive in corpus mysticum Christi, et Clericorum in quibus residet haec potestas; sed etiam, quod nunc consideramus, ex Christi institutione et Spiritus Sancti operatione diversi sunt ordines hierarchici, ab uno supremo (qui immediate Christum repraesentat in tota Ecclesia et ab ipso participat proprietates supremi confirmatoris omnium fratrum, pastoris omnium ovium, fundamenti totius Ecclesiae), usque ad inferiores. In his mutua coniunctione et inferiorum ad superiores subordinatione constitutum est unum magisterium, imperium, sacerdotium in aliis maiori in aliis minori plenitudine derivatum ab uno capite Christo per communicationem⁹ unius Spiritus veritatis, virtutis, sanctificationis: multi unum corpus sunt in Christo; singuli tamen « habentes donationes (χαρίσματα) secundum gratiam quae data est nobis, differentes » Rom. XII. 6; nam « divisiones gratiarum sunt, et divisiones ministrationum, et divisiones operationum; haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult » 1. Cor. XII. Porro haec omnia eum finem habent, ut tota Ecclesia docens et audiens (τῇ ὑπακοῇ τῆς πίστεως), gubernans et gubernata, sanctificans et sanctificata perpetuo sit ac conservetur firmamentum veritatis, regnum Christi, templum Spiritus Sancti: dantur omnia « ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi » Eph. IV. 12; 1. Cor. III. 22. 23.

Sicut igitur Christus est veritas et unus magister veritatis, sicut data est ei omnis potestas in coelo et in terra, sicut est sacerdos in aeternum sui proprii ordinis quia est Verbum incarnatum: ita in hierarchia quae ut imago ad exemplar Christum expressa est atque ut participatio a Christo fonte dimanat, magisterium est veritatis, imperium salutis, sacerdotium consecrationis et sanctificationis, quia humanum et visibile compenetratur charismate divino et invisibili Spiritus veritatis, virtutis, sanctificationis ¹⁰.

b) Sacramenta sunt unum ex essentialibus et vitalibus elementis, quibus Ecclesia Iesu Christi in terra constituitur, nutritur et fovetur ab ipso sponso suo Christo (Eph. V. 29.). In sacramentis etiam materialiter membra Ecclesiae praeparantur (nimirum in christiano matrimonio), et formaliter Ecclesia per sacramenta in suis membris perpetuo renascitur ac renovatur, sanatur, sanctificatur, eiusque hierarchia succrescit ac conservatur. Unde sacramenta eadem intelliguntur esse una ex praecipuis « iuncturis subministrationis, » quibus totum corpus et in se et cum capite Christo compactum et connexum « facit augmentum corporis in aedificationem sui in charitate. » Ex hoc autem ipso, quod sacramenta sunt partes essentiales in organismo Ecclesiae, eiusdem totius Ecclesiae naturam praeseferunt, et consequenter sunt ectypi assimilati ipsi institutori ac fundatori Iesu Christo. « Magnum pietatis sacramentum » permanens, quod est Verbum incarnatum, intelligitur fundamentum, origo, et exemplar omnium sacramentorum, quae ad sanctificationem Ecclesiae perpetuo novis actibus repetuntur (cf. Tract. de Sacram. in genere ed. 2. p. 34.).

In his mysteriis natura visibilis et materialis elevatur ad ordinem supernaturalem instrumentorum gratiae per coniunctionem cum meritis Christi secundum eius humanitatem, cum omnipotentia Christi sanctificatrice secundum eius divinitatem, cum eius sacerdotio ut institutoris, et principalis administratoris sacramentorum « non ministerio corporis sed invisibili opere maiestatis » (Aug. cont. litt. Petelian. l. III. c. 49.). Divina vis sanctificatrix invisibilis propria ratio est, qua signum sensibile per se naturale elevatur et constituitur sacramentum supernaturale. Spiritus Sanctus «aquis superest sanctificans eas de semetipso, et ita sanctificatae vim sanctificandi combibunt» (Tertull. de Baptism. c. 4.); «oleum praesentia divinitatis Spiritus Sancti fit efficax» (Cyrill. Hier. catech. 21. n. 3.); sicut incarnatio Verbi facta est adumbratione Spiritus Sancti in Beata Virgine, ita «virtus altissimi et obumbratio Spiritus Sancti, quae fecit, ut Maria pareret Salvatorem, eadem facit ut regeneret unda credentem» (Leo M. serm. 4. et 5. de nativ. Dom. vide Tract. de Sacram. in genere th. VI. n. III).

Si haec divini et terreni, invisibilis et visibilis elementi coniunctio in ceteris sacramentis refert imaginem institutoris Verbi incarnati, multo plenior est similitudo et perennis repraesentatio incarnationis in sacramento sacramentorum, in sanctissima inquam Eucharistia, ubi «in rebus quidem sensibilibus, omnia vero intelligibilia (πάντα δὲ νοητὰ mente ac fide intelligenda) a Christo sunt tradita» Chrys. in Matth. hom. 82. al. 83. Haec similitudo adeo vera est, ut ss. Patres frequenter ipsum hoc sacramentum assumpserint velut terminum notiorem comparationis ad explicationem et defensionem ipsius incarnationis (Tract. de Euchar. th. IX. X.).

Sicut Verbum in incarnatione per naturam assumptam manifestatum est in carne, ita Verbum incarnatum secundum ipsam humanitatem se constituens in statu sacramentali invisibile manifestatur per species alienas panis et vini: sicut ergo ibi unus est Christus credendus fide secundum suam divinitatem, videndus etiam sensibus secundum humanitatem; ita hic ille idem unus Christus credendus est sola fide secundum humanitatem et divinitatem, videndus etiam sensibus secundum formalem ¹¹ rationem sacramenti in speciebus sacramentalibus. Ibi exinanitio personae divinae non deponendo formam Dei, sed accipiendo formam servi (Phil. II. 7.); hic exinanitio quaedam ipsius humanitatis, non deponendo gloriam qua ad dexteram Patris est exaltata, in Ecclesia triumphante, sed assumendo statum victimae in Ecclesia militante (Tract. de Sacram. Euch. th. IX. Coroll. 3; de Sacrific. Euch. th. XVI. n. II.). Ibi apparitio in carne per nativitatem operante Spiritu Sancto, vita abscondita per triginta annos in humanitate nondum glorificata, praedicatio publica verbo sensibili et miraculis manifestis in ordine naturae, sacrificium cruentum ad consummationem redemptionis, haecque omnia pro Ecclesia fundanda; hic perpetuo renovata praesentia per transubstantiationem transmutante Spiritu Sancto creaturas ¹²; vita abscondita in humanitate iam glorificata, donec iterum veniat; praedicatio spiritalis verbo interno in animabus et miracula in ipso ordine supernaturali, sacrificium incruentum ad applicationem redemptionis consummatae, quae perficiuntur omnia in Ecclesia fundata. Ibi crux arbor vitae ad generandam ex latere Christi Ecclesiam viventem vita gratiae, resurrectio causa et exemplar resurrectionis nostrae Ecclesiaeque glorificatae; hic ex illa arbore cibus vitae ad nutriendam et conservandam vitam gratiae, pignus ac praeparatio resurrectionis et glorificationis. Lignum vitae in paradiso habebat alimentum corporale et sacramentum spirituale sed typicum ad Christum in arbore crucis et in Eucharistia futurum ¹³; in ipsa Eucharistia sacramentum est antitypum, in se continens corporale et spirituale, humanum et divinum, corpore et sanguine Dei Verbi sanctificans membra Ecclesiae ad futuram eorumdem membrorum in anima et corpore vitam gloriosam et immortalem.

Ex his omnibus intelligimus, quomodo Ecclesia ab hoc sacrificio et sacramento eucharistico velut a corde et centro totius vitae suae participet in se ipsa coniunctionem ac compenetrationem humani et divini, dum natura per gratiam, terrena per coelestia, visibilia per invisibilia informantur, sanctificantur et clarificantur.

3°. Quemadmodum Christus Ecclesiam suam militantem et laborantem in terris constituit imaginem sui, ut ipse vivebat et patiebatur in vita sua mortali: ita Ecclesia glorificata est imago et expressio Christi capitis glorificati; Christi resurrectio et gloria est forma exemplaris et causa, a qua participat Ecclesia resurrectionem et gloriam.

Exhibet quidem Ecclesia iam nunc imaginem Christi qui resurrexit a mortuis, spectando simul tum vitam supernaturalem gratiae in terris tum vitam beatam animarum in caelo; verum expressio perfecta resurrectionis Iesu Christi capitis complebitur demum in gloriosa carnis resurrectione. Est itaque Ecclesiae assimilatio ad gloriam Christi in duplici stadio, eaque nobis in sacris libris describitur per duplicem resurrectionem, regenerationem, renovationem.

a) Per resurrectionem spiritalem referimus imaginem capitis nostri Christi, qui surrexit a mortuis. Secundum hanc rationem adhuc incompletam dicit Paulus: «consepulti sumus cum illo (Christo) per baptismum in mortem (mortui peccatis), ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus» Rom. VI. 4; et in eundem sensum: «igitur si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens... mortui enim estis et vita vestra est abscondita cum Christo in Deo» Col. III. 1. 3. Haec eadem in Apocalypsi XX. 5. 6. appellatur «resurrectio prima» considerando simul martyrum animas in coelo et sanctam Ecclesiam in terra.

At cum ista resurrectione symbolica et glorificatione incompleta in locis omnibus coniungitur resurrectio corporea membrorum Ecclesiae et in hac ipsius Ecclesiae glorificatio completa tamquam perfecta expressio Christi glorificati. In loco citato Rom. VI. continuo subdit Apostolus: «si complantati (σύμφυτοι) facti sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus» (complantati seu homogenei) Rom. VI. 5. Nimirum ex imagine imperfecta mortis symbolicae et novitatis vitae in resurrectione prima consequitur similitudo perfecta in resurrectione et glorificatione finali. Expressius adhuc in loco altero Coloss. III. exhibetur «vitae absconditae cum Christo in Deo» transitus ad vitam manifestatam in resurrectione et assimilatam Christo in eius suprema manifestatione: «cum Christus apparuerit (φανερωθῇ fuerit manifestatus) vita vestra (exemplar et causa vitae vestrae glorificatae), tunc et vos apparebitis (φανερωθήσεσθε) cum ipso in gloria» Col. III. 4. Caput manifestatum in gloria exemplariter, vitam adhuc absconditam membrorum manifestabit in gloria efficienter: «totum est caput et corpus.» Eodem modo coniungitur multis locis assimilatio utraque ad Christum, imperfecta in Ecclesia militante per resurrectionem primam, perfecta in Ecclesia triumphante per resurrectionem finalem. «Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem (resurrectio prima): quod si Spiritus eius qui suscitavit Iesum a mortuis habitat in vobis; qui suscitavit Iesum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum eius in vobis» Rom. VIII. 10. 11. Paulo post ibi Apostolus expresse loquitur de iis, quos Deus «praedestinavit conformes (συμμόρφους) fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus; hanc vero conformitatis praedestinationem complecti ait tum vocationem et iustificationem, tum glorificationem, quam etiam dicit adoptionem filiorum Dei (completam), redemptionem corporis nostri, et revelationem (ἀποκάλυψιν) filiorum Dei Rom. VIII. 29. 30. cf. 17. 19. 23. Ita etiam alibi in Scripturis: «Nostra conversatio (πολίτευμα vita nostra per resurrectionem primam) in coelis est; unde etiam salvatorem exspectamus D. N. Iesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum (σύμμορφον) corpori claritatis suae» Phil. III. 20. 21. «Charissimi nunc filii Dei sumus; et nondum apparuit (οὔπω ἐφανερώθη) quid erimus; scimus quoniam cum apparuerit (ἐὰν φανερωθῇ) similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est» 1. Io. III. 2.

Duplex igitur est stadium configurationis Ecclesiae ad Christum caput et exemplar. Pro primo stadio dicuntur: complantati similitudini mortis eius; consepulti cum Christo; novitas vitae, conversatio in coelis, vita cum Christo in Deo, sed adhuc abscondita; filii Dei sumus, sed nondum apparuit, quid erimus; accepimus Spiritum adoptionis filiorum, sed adhuc omnis creatura exspectat revelationem filiorum Dei, et intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri ¹⁴. Pro stadio altero dicuntur: complantati resurrectioni eius, vivificata mortalia corpora, configurata corpori claritatis eius; cum ipse apparuerit, apparebimus cum ipso in gloria, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicut est.

b) Duplex ista resurrectio simul est duplex regeneratio Ecclesiae ad exemplar Iesu Christi: prior in adoptione, quae iam est sed nondum apparuit; altera finalis quae apparebit «in redemptione corporis nostri.» De illa dicitur; «nisi quis renatus fuerit (ἐὰν μή τις γεννηθῇ) ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei» Io. III. 5; «salvos nos fecit per lavacrum regenerationnis (παλιγγενεσίας) et renovationis Spiritus Sancti.» Tit. III. 5. «in Christo nova creatura» (καινὴ κτίσις) 2. Cor. V. 17; Gal. VI. 15; «ut duos (circumcisionem et praeputium) condat in semetipso in unum novum hominem (κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον) faciens pacem, et reconciliet ambos in uno corpore Deo» Ep. II. 15; «omnes filii Dei estis per fidem quae est in Christo Iesu; quicumque enim in Christo (εἰς Χριστόν) baptizati estis, Christum induistis.... omnes enim vos unum estis in Christo Iesu» Gal. III. 26. sq.; Eph. IV. 25. 24; Col. III. 10. 11.

Regenerationem alteram nominat Christus: «in regeneratione (ἐν τῇ παλιγγενεσίᾳ) ¹⁵, cum sederit Filius hominis in sede maiestatis suae (ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ), sedebitis et vos super sedes duodecim» Matth. XIX. 28. Haec finalis regeneratio gloriosa in statu originalis iustitiae fuisset eo modo, quo Paulus dicit: «nolumus expoliari sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est, a vita» 2. Cor. V. 4. Nunc autem quoad rem ipsam eadem quidem fit regeneratio finalis propter inhabitantem in nobis Spiritum Sanctum ex regeneratione prima: «qui autem efficit nos in hoc ipsum (ὁ δὲ κατεργασάμενος ἡμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο), Deus qui dedit nobis pignus Spiritus» ib. v. 5. cf. Rom. VIII. 11; sed ad exemplar Christi non fit nisi morte intercedente per resurrectionem: «oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem.... tunc fiet sermo, qui scriptus est: absorpta est mors in victoria» 1. Cor. XV. 52. seq. Haec est imago novissimi Adam hominis coelestis in glorificatione, quae consequitur eiusdem imaginem in iustificatione: «igitur sicut portavimus imaginem terreni, (Adam primi), portemus et imaginem coelestis (Adam secundi); hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptelam possidebit ib. v. 42-50.

c) Haec resurrectio et regeneratio pro utroque stadio appellatur etiam renovatio, ut iam ex textibus allatis apparet, et saeculum novum. De tempore novi Testamenti et renovatione mundi per gratiam scriptum est: «Ecce ego facio nova et nunc orientur... ponam in deserto viam et in invio flumina... populum istum formavi mihi» Is. XLIII. 19. Hoc idem distinctius Paulus dicit: «si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova» 2. Cor. V. 17. Penes Iudaeos non sine fundamento in Scripturis V. T. tempora Messiae dicuntur «saeculum venturum» ¹⁶, quod tempus gratiae in sacris libris appellatur temporis plenitudo et tempus novissimum seu ultimum Act. II. 17; 1. Cor. X. 11; Heb. I. 1; 1. Pet. I. 20; 1. Io. II. 18; Gal. IV. 4; Eph. I. 10; Tit. I. 3; et «orbis terrae futurus» ἡ οἰκουμένη ἡ μέλλουσα Heb. II. 5. Cum hoc autem connectitur saeculum novum regenerationis finalis. In loco citato Matth. XIX. 28. illud «in regeneratione» Syrus vertit «in saeculo novo» ¹⁷ , sicut in locis parallelis Marc. X. 30; Luc. XVIII. 30. dicitur «saeculum venturum» (ἐν τῷ αἰῶνι τῷ ἐρχομένῳ). Tum «et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei» Rom. VIII. 21; «novos vero coelos et novam terram secundum promissa ipsius exspectamus» 2. Pet. III. 13; Apoc. XXI. 1. Pro caelo hoc novo et terra nova sensu iam pleniore et glorificatione finali «dixit, qui sedebat in throno: ecce nova facio omnia» Apoc. XXI. 5.

Habemus igitur spectatis omnibus, quae diximus, in revelatione ipsa Ecclesiam splendidissime descriptam tamquam ectypum et similitudinem Verbi incarnati subsistentis in divina et humana natura, secundum stadium vitae mortalis et secundum statum vitae glorificatae. Cernitur haec imago et similitudo Ecclesiae expresse in membris eius sanctificatione naturae per gratiam; in ministeriis eius, dum potestates visibiles formantur per charisma invisibile veritatis, virtutis, sanctificationis in magisterio, sacro imperio, sacerdotio; in Sacramentis elevatione elementi naturalis ad supernaturalem vim et efficaciam sacramenti potissimum in sacramento sacramentorum substantialiter continente et realiter repraesentante ipsum Christum in suis mysteriis ab incarnatione usque ad sacrificium crucis; cernitur denique in assimilatione vitae et passionis, atque inde glorificationis Ecclesiae configuratae claritati corporis Iesu Christi glorificati.

Scholion. Duplicem Apoc. XXI. describi resurrectionem sensu, quem diximus et quem inter Patres potissimum Augustinus Civ. Dei XX. c. 6. seqq. multis declaravit, nostra aetate a quibusdam in dubium vocari solet, et impense negatur ab iis omnibus, qui obsoletam opinionem de regno millenario ex isto capite XXI. Apoc. instaurare vellent. (Vide Tract. de Tradit. th. XVI.). Verum distinctio et connexio huius duplicis resurrectionis, spiritualis et corporalis, in Scripturis apertissime praedicatur. Sicut Paulus in locis supra citatis iustificationem et vitam in iustitia ad exemplar resurrectionis Christi appellavit resurrectionem, eamque distinxit a resurrectione gloriae: ita idem Apostolus commemorat alibi illam primam resurrectionem: «surge qui dormis et exurge a mortuis et illuminabit te Christus» Eph. V. 14. Christus Dominus ipse primum directe loquitur de resurrectione ad vitam gratiae, quae nunc est eorum tantummodo, qui obedierint voci eius. «Amen, amen dico vobis, quia qui verbum meum audit et credit ei, qui misit me, habet vitam aeternam, et in iudicium non venit, sed transiit (μεταβέβηκε) a morte ad vitam. Amen, amen dico vobis, quia venit hora et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint (nempe non omnes audiunt), vivent» ¹⁸. His vero interposita aliqua transitione connectit resurrectionem finalem, quae erit omnium hominum; sed aliorum ad vitam gloriae, aliorum ad iudicium condemnationis, prout praecessit vel non praecessit prior illa resurrectio iustificationis. «Nolite mirari hoc (quod praecesserat) quia venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei; et procedent qui bona fecerunt, in resurrectionem vitae, qui vero mala egerunt, in resurrectionem iudicii» Io. V. 24-29.

Iam eodem hoc modo in Apocalypsi duplex Ecclesiae resurrectio describitur. Ad resurrectionem primam pertinent simul spectatae per modum unius tum animae sanctorum nominatim ss. martyrum in caelo tum Ecclesia sanctificata in terris, quibus duabus partibus communionis sanctorum constituitur unum regnum Christi per mille annos, dum membra vivunt in hac prima resurrectione et regnant cum capite suo Christo ¹⁹, sive iam «mille anni» accipiantur pro plenitudine totoque tempore novi Testamenti, sive intelligantur anni determinati pro speciali manifestatione regni Iesu Christi per suam Ecclesiam in gentibus et nationibus terrae, donec solvatur Satanas. «Et vidi sedes et sederunt super eas et iudicium datum est illis; et animas decollatorum propter testimonium Iesu..... et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Ceteri mortuorum non vixerunt, donec consummentur mille anni. Haec est resurrectio prima. Beatus et sanctus, qui habet partem in resurrectione prima; in his secunda mors non habet potestatem» Apoc. XXI. 4–6. Ab hac omnino distincta est resurrectio corporum, quae describitur vers. 11. sqq. Per istam resurrectionem complebitur finalis glorificatio Ecclesiae, quae partim sub imaginibus symbolicis partim locutionibus propriis celebratur duobus ultimis capitibus totius libri.

Ad probabilem explicationem numeri millenarii consulere possumus eundem s. Augustinum. Inter duplicem sensum, utrum intelligendus sit numerus divinus plenitudinis, quemadmodum dicitur, «in mille generationes,» «dies unus sicut mille anni;» an vero numerus sit arithmeticus humanus, anceps haesit s. doctor l. c. cap. 7. Ne vero cum milliariis regnum quod erit in aeterno triumpho, transferre videretur in hanc terram militiae, duo animadvertenda monuit. a) Alligatio diaboli per mille annos intelligitur non absoluta sed comparando priorem eius liberam dominationem in gentibus. «Ad hoc ergo ligatus est diabolus et inclusus in abysso, ut non iam seducat gentes, ex quibus constat Ecclesia, quas ante seductas tenebat, antequam esset Ecclesia. Nec enim dictum est, ut non seduceret aliquem, sed ut non seduceret, inquit, gentes, in quibus procul dubio Ecclesiam voluit intelligi... Alligatio diaboli est, non permitti exercere totam tentationem, quam potest vel vi vel dolo ad seducendos homines in partem suam, cogendo violenter fraudulenterve fallendo» ibid. c. 7. 8. Unde b) regnum hoc Christi in terris longe diversum est ab illo, de quo in fine saeculorum dicturus est: venite benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum. «Interea dum mille annis ligatus est diabolus, sancti Dei regnant cum Christo etiam ipsi mille annis eisdem, sine dubio eodem modo intelligendis, id est isto iam tempore prioris eius adventus..... Regnant itaque cum illo etiam nunc sancti eius, aliter quidem quam tunc regnabunt... De hoc ergo regno militiae, in quo adhuc cum hoste confligitur, et aliquando repugnatur repugnantibus vitiis, aliquando cedentibus imperatur, donec veniatur ad illud pacatissimum regnum, ubi sine hoste regnabitur; et de hac prima resurrectione quae nunc est, liber iste sic loquitur» ibid. cap. 9.

Haec si vera sunt, et si deinde numero arithmetico humano assumantur mille anni, quibus Ecclesia, nova Ierusalem in terris speciali glorificatione manifestanda sit in nationibus, non quidem adhuc plene sed quantum huic «regno militiae» convenit; fortasse non deerunt, quibus ex historia in mentem veniant quidam probabiles termini huius millennii christiani. In termino a quo observabunt quendam profectum usque ad fastigium, ac vicissim in termino ad quem videre sibi videbuntur quamdam declinationem istius manifestationis in vita publica regnorum ac gentium, donec «discessio (ἡ ἀποστασία) venerit» (2. Thess. II. 3.), discessio nimirum vitae publicae nationum a toto ordine christiano et consequenter dissolutio totius ordinis socialis ²⁰.

Ex epochis praecipuis profectus iste regni Christi manifestati in vita publica nationum considerari posset ab ineunte saeculo IV. ad saeculum VIII. labens et IX. iniens ac porro deinceps; in altero autem termino defectus vitae publicae christianae paulatim invalescens cerneretur ab ineunte saeculo XIV. ad saeculum XVIII. labens ac nostrum XIX. cum secuturis, quae nondum in historia sunt aperta sed adhuc clausa in libro scientiae et providentiae Dei (cf. Apoc. V. 1–9.). Gradus vero utriusque inversi processus a tenebris ad lucem, a luce ad tenebras (sensu declarato) possent ita discerni. Saeculo IV. ineunte imperatores christiani; imperii idololatrae persecutiones finitae (mulier ebria de sanguine sanctorum et de sanguine martyrum Iesu, in interitum ibit, cf. Apoc. XVII.). Saeculo IV. exeunte ad medium saeculum V. ultio sanguinis martyrum per reges barbaros, qui ipsi brevi adhuc tempore manent in idololatria (cf. Apoc. XVII. 12–14). Saeculo V. exeunte saeculo VI. usque ad IX. barbari vincuntur ab Agno et uniuntur regno Christi (cf. Apoc. XVII. 14.). Saeculo VIII., exeunte et IX. ineunte constituitur imperium christianum, vita et res publica christiana; gladius sub gladio, spiritualis ab Ecclesia, temporalis pro Ecclesia exserendus: «quoniam regnavit Dominus Deus noster omnipotens» (cf. Apoc. XIX. 6; XX. 1–6.); Tota haec constitutio manifestationis regni Christi in vita publica nationum progreditur quidem successive in tempore, sed in consilio Dei se habet ut terminus unus Ecclesiae regnantis in terra. Pari ratione in altero extremo discessio (ἡ ἀποστασία) suos habet gradus suasque epochas, quae singulae interiectis mille annis respondent epochis, quas indicavimus in manifestatione regni Christi. Saeculo XIV. ineunte usurpationibus ac tyrannide potestatis saecularis in captivitate Avenionensi praeparatio schismatis. Saeculo XIV. exeunte et XV. ineunte magnum schisma. Ex connexis cum schismate saeculo XV. exeunte proxima praeparatio, saeculo XVI. completio magnae haeresis Protestantismi. Ex huius archihaereseos principiis protestantibus contra omnem auctoritatem religiosam ac proinde contra ipsam existentiam visibilis Ecclesiae saeculo XVIII. exeunte et saeculo XIX. deismus, pantheismus, atheismus; rebellio primum gallica, deinde universalis; imperium christianum destructum; status politicus eiusque vita publica in toto orbe terrarum sine Deo, sine Christo, sine Ecclesia. Ligatus erat Satanas per annos mille, «ut non seducat amplius gentes, donec consummentur mille anni; et post haec oportet illum solvi modico tempore... Et cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas de carcere suo, et exibit et seducet gentes, quae sunt super quatuor angulos terrae, Gog et Magog ²¹; et congregabit eos in praelium..... et circuierunt castra sanctorum et civitatem dilectam» Apoc. XX. 3. 7. 8.

Verum huiusmodi supputationes mille annorum, ut patet, incertae omnino sunt, ut multo sit expeditius mille annos secundum alteram sententiam intelligere numerum divinum de toto tempore novi Testamenti, quaecumque futura sit eius diuturnitas.

«Tota Ecclesia tum in stadio militiae tum in statu triumphi intrinsecus ex sua essentia ordinata est ad gloriam Iesu Christi, ut ad suum finem; unde ipsius Ecclesiae exaltatio et intimus simul nexus intelligitur Ecclesiae veteris testamenti cum Ecclesia Christi in terris atque huius cum Ecclesia finaliter consummata in coelis.»

Quemadmodum ex Verbo incarnato ut institutore et causa efficiente, ut capite et causa quodammodo formali, atque ut causa exemplari (de quibus hactenus egimus); ita ex eodem Christo ut causa finali in se determinatur et a nobis intelligi potest ipsius Ecclesiae natura, vita et exaltatio.

Ecclesia veteris testamenti praeparatio erat et paedagogia ad Christum Gal. III. 24; Heb. VII. 19. Hinc primum quidem omnes gratiae totusque valor institutionum in ea a Christo adhuc futuro tamquam a fine pendebant; «finis enim legis Christus.» Rom. X. 4; III. 25; Heb. IX. 15. Deinde vero tota historia, instituta, sacrificia, sacramenta a Christo futuro tamquam a fine suam formam accipiebant, quoniam umbrae erant ac typi praefigurantes et praenuntiantes ipsum Christum Christique opera et instituta: «quae sunt umbra futurorum corpus autem Christi,» nimirum habent se ad Christum, sicut umbra ad corpus. Col. II. 17; 1. Cor. X. II; Heb. X. 1.

Multo igitur sublimius Ecclesia novi testamenti, ad quam illa vetus erat «introductio,» et quae est complexus omnium operum et charismatum Christi fundatoris, intelligitur essentialiter in se, in sua forma, in suis donis, in suis institutis, sacerdotio, regno, magisterio, sacramentis, legibus, doctrina, in tota denique sua vita interna et externa finem habere glorificationem Iesu Christi, sui per proprium sanguinem redemptoris, acquisitoris et institutoris, sui capitis et exemplaris. Hunc finem gloriae Iesu Christi habet Ecclesia tum in praesenti stadio militiae tum in futuro statu pleni triumphi ex qua unitate finis, quamvis non ex hac sola, oritur mutua relatio et connexio inter Ecclesiam viatorum tendentium ad finem et comprehensorum quiescentium in fine, qui est gloria Christi et Dei. «Ipse habitat in Sion, quod interpretatur speculatio ¹, et gestat (Sion) imaginem Ecclesiae quae nunc est, sicut Ierusalem gestat imaginem Ecclesiae quae futura est, id est civitatis sanctorum iam angelica vita fruentium, quia Ierusalem interpretatur visio pacis. Praecedit autem speculatio visionem, sicut ista Ecclesia praecedit eam, quae promittitur, civitatem immortalem et aeternam... Sed eam ipsam, quae nunc est, Ecclesiam nisi Dominus inhabitaret, iret in errorem quamlibet studiosissima speculatio. Et huic Ecclesiae dictum est: templum enim Dei sanctum est, quod estis vos; et in interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Praecipitur ergo nobis, ut psallamus Domino, qui habitat in Sion, ut concorditer Dominum Ecclesiae inhabitatorem laudemus, annuntiantes inter gentes mirabilia eius. Et factum est, et non desinet fieri» Aug. in Ps. IX. or. 12.

I. Gloriam Iesu Christi ut finem Ecclesiae in stadio iam praesenti vitae mortalis intelligimus ex iis, quae dicuntur de ipso redemptore, de fidelibus redemptis, de Ecclesia ut obiectiva manifestatione Iesu Christi.

1°. Christus redemptor sanguinem suum fudit ad sanctificandam Ecclesiam; «ut ipse sibi (αὐτὸς ἑαυτῷ) exhiberet gloriosam Ecclesiam» Eph. V. 27. Hinc Apostoli propagando Ecclesiam velut paranymphi eam despondent «virginem castam exhibere Christo» 2. Cor. XI. 2. Adhuc expressius iidem Apostoli per evangelium colligendo gentes in Ecclesiam, ipsas gentes in Ecclesia atque adeo Ecclesiam collectam ex gentibus tamquam sacerdotes offerunt Iesu Christo «oblationem acceptam et sanctificatam in Spiritu Sancto» ² Rom. XV. 16. cf. Phil. II. 17.

2°. Progrediendo ex altero termino, qui sunt fideles in Ecclesia, ait Apostolus ipsos fideles esse finem proximum totius ordinis naturalis et institutionum ordinis supernaturalis, fidelium vero atque adeo Ecclesiae finem esse Iesum Christum, cui se totos debent et cui plene consecrati sunt; Christus homo denique cum suo corpore Ecclesia totus est Dei. «Omnia vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura, omnia vestra sunt; vos autem Christi, Christus autem Dei» 1. Cor. III. 22. Sunt itaque fideles ex integro dicati et consecrati Christo etiam formaliter ut redemptori: «sive enim vivimus, Domino (τῷ κυρίῳ) vivimus; sive morimur, Domino morimur; sive ergo vivimus sive morimur, Domini sumus; in hoc (εἰς τοῦτο) enim Christus mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur» Rom. XIV. 7–9; 1. Cor. VI. 19. 20; 2. Cor. V. 15; 1. Pet. I. 18. 19. Unde sicut ab ipso sunt omnia bona Ecclesiae ut a causa exemplari et meritoria et efficiente, ita etiam ad ipsum sunt ut ad causam finalem: Christus Iesus «factus est nobis sapientia a Deo et iustitia et sanctificatio et redemptio, ut... qui gloriatur, in Domino glorietur» 1. Cor. I. 30. 31.³

3°. Multiformis sapientiae Dei et consiliorum quae erant ab aeterno abscondita in Deo, suprema manifestatio est in Verbi incarnatione, in investigabilibus divitiis Iesu Christi, in oeconomia salutis omnium gentium. Iam vero Verbi incarnati effectus, immo supernaturalium operum eius complexus, divitiarum Iesu Christi «depositorium dives» ⁴, oeconomiae salutis concreta realitas est Ecclesia. Hinc Ecclesia ipsis etiam spiritibus coelestibus est obiectiva manifestatio harum omnium divitiarum Iesu Christi, et consequenter multiformis sapientiae et consiliorum Dei, adeo ut quemadmodum finis operis in mundo creato est manifestatio invisibilium Dei, quae naturaliter cognoscuntur (Rom. I. 20.), ita in mundo sanctificato i. e. in Ecclesia finis operis sit manifestatio invisibilium Dei, quae in Christo facta sunt visibilia et supernaturaliter cognoscuntur. Mihi data est gratia haec, ait Apostolus, «in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi ⁵, et illuminare omnes, quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo ⁶, qui omnia creavit, ut innotescat principatibus et potestatibus in coelestibus ⁷ per Ecclesiam multiformis sapientia Dei, secundum praefinitionem saeculorum, quam fecit in Christo Iesu Domino nostro» ⁸ Eph. III. 9–11.

Tamquam obiectiva manifestatio gloriae Iesu Christi Ecclesia eo constituitur, quod Christus suam claritatem ei communicat, et a Christo in ipsam velut a sole in suum planetam claritas participata diffunditur. Pater clarificat Filium in divinitate generando, in humanitate exaltando; vicissim Filius est Patris clarificatio in substantia paterna sibi communicata, in humanitate assumpta factus obediens usque ad mortem et exaltatus super omne nomen⁹, atque ita secundum utramque rationem licet modo diverso est «splendor (ἀπαύγασμα) gloriae eius.» Filius Iesus Christus clarificat Ecclesiam redimendo morte sua, sanctificando et exaltando participatione claritatis suae in charismatibus internis et in muneribus externis; hac vero ipsa claritate sibi communicata vicissim Ecclesia est splendor gloriae Iesu Christi. Hoc totum divina sublimitate ab ipso Domino nostro declaratum habemus in ultima oratione ad Patrem coram Apostolis peracta. «Clarifica Filium tuum, ut Filius clarificet te; sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei, det eis vitam aeternam... tui sunt, et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis.... Et pro eis sanctifico me ipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate..... Et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi eis.... ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum» Io. XVII. 1. sqq.

II. Nunc clarificatio Ecclesiae in Christo Iesu, et Christi in Ecclesia sua nondum pervenit ad finem, sed augetur continuis incrementis pro mensura sanctitatis et claritatis proficientis in Ecclesia. Completo demum numero sanctorum, quando occurremus omnes in mensuram aetatis plenitudinis Christi, per finalem clarificationem membrorum consummabitur exaltatio nominis et glorificatio Iesu Christi. Haec est illa «revelatio» et «apparitio» et «gloriosa praesentia» Iesu Christi Filii Dei (ἀποκάλυψις, φανέρωσις, ἐπιφάνεια, παρουσία), quae toties in sacris litteris celebratur. «In revelatione Domini Iesu de caelo... cum venerit glorificari in sanctis suis et admirabilis fieri in omnibus, qui crediderunt... ut clarificetur nomen Domini nostri Iesu Christi in nobis¹⁰ et vos in illo secundum gratiam Dei nostri et Domini Iesu Christi» 2. Thess. I. 7. sqq.

Finis itaque ad quem omnia ordinantur, est Ecclesia transferenda per statum militiae in statum Ecclesiae triumphantis, ut in hac et per hanc consummetur ultimus finis omnium, qui est gloria Dei et Agni. Omnes angeli, et qui «Deo redempti sunt sanguine eius ex omni tribu et lingua et populo et natione,» et «omnis creatura quae in caelo est et quae super terram et sub terra et quae sunt in mari» voce magna omnem gloriam dant sedenti in throno et Agno, qui occisus est. Apoc. V. XXI. XXII.

III. Haec ipsa ordinatio et continua progressio Ecclesiae viatorum ad Ecclesiam consummatorum constituit et in se continet eandem relationem Ecclesiae novi Testamenti ad suum salvatorem in secundo adventu glorificationis, quae fuerat Ecclesiae veteris testamenti ad primum adventum redemptionis. Sicut intima ratio ac vita veteris Ecclesiae consistebat in praeparatione, spe et desiderio ad hunc primum adventum, tamquam ad finem suum, ita Ecclesia novi Testamenti habens redemptorem suum iam praesentem et redemptionem completam, continuis progressibus ut ad finem suum tendit et toto desiderio fertur ad «revelationem filiorum Dei» et ad manifestationem gloriae Iesu Christi in adventu secundo, ubi ultima inimica (ἔσχατος ἐχθρός) destruetur mors, et cum subiecta fuerint illi omnia, ipse Christus caput cum toto suo corpore in omnibus iam membris glorificato subiicietur ei, qui subiecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus 1. Cor. XV. 24. sq.

In veteri Testamento patriarchis et prophetis praemonstratur futurus; «in quo benedicentur omnes gentes terrae;» venturus «qui est expectatio gentium;» oriturus ex Iacob, quem vident «sed non modo,» intuentur «sed non prope;» radix Iesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur;» dandus «in lucem gentium, salus usque ad extremum terrae;» dicitur «filiae Sion, ecce salvator tuus venit... et opus eius cum illo;» «veniet desideratus cunctis gentibus, et implebo domum istam gloria;» «et statim veniet ad templum suum dominator quem vos quaeritis, et angelus testamenti, quem vos vultis» etc. Gen. XII. 3; XXII. 18; XXVI. 4; XLIX. 10; Num. XXIV. 17; Is. XI. 13¹¹; XLIX. 6; LXII. 11; Agg. I. 8¹²; Mal. III. 1.

In novo Testamento horum promissorum possessio coniungitur cum expectatione consummationis in adventu secundo. «Apparuit (ἐπεφάνη) gratia Dei salvatoris nostri omnibus hominibus... expectantes beatam spem et adventum gloriae (ἐπιφάνειαν τῆς δόξης) magni Dei et salvatoris nostri I. Ch.» 1. Cor. I. 7.¹³ «Conversatio nostra in caelis est, unde etiam salvatorem exspectamus D. N. I. Ch. qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae» Phil. III. 20. 21. «Vita vestra abscondita est cum Christo in Deo; cum Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria.» Col. III. 3. 4. ¹⁴ Vide reliqua in thesi antecedenti.

Unde sicut fides et spes sanctorum veteris Testamenti invocat primum adventum ut finem omnium desideriorum: «rorate coeli desuper, et nubes pluant iustum» Is. XLV. 8; ita suspiria Ecclesiae novi Testamenti anhelant ad glorificationem Iesu Christi in adventu secundo. «Ego sum radix et genus David, stella splendida et matutina: et spiritus et sponsa dicunt, veni; et qui audit, dicat, veni!» Immo omnium, quae ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus, ultima recapitulatio et verba postrema sunt clamor spiritus et sponsae: «veni Domine Iesu!» Apoc. XXII. 17. 20.