De Ecclesia Christi

«Facta distinctione inter id quod est pertinere ad Ecclesiam Christi in terris simpliciter et ex integro, et quod est pertinere seu referri ad illam secundum quid et ex aliqua parte, tenendum est, omnes illos quos nominavimus, ex aliqua parte cohaerere cum Ecclesia. Namque 1°. qui in secta aliqua materialiter tantum versantur, ii in foro interno et in iudicio Dei per veram fidem et characterem baptismi sunt membra unius catholicae Ecclesiae Christi, in foro tamen externo et in iudicio Ecclesiae adulti inter eos praesumuntur haeretici aut schismatici; haeretici et schismatici formales ipso charactere baptismali manent iurisdictioni ac legibus Ecclesiae subiecti, et eodem charactere omnibusque institutis Ecclesiae propriis quae sibi retinuerunt, eo strictius obligantur, ut redeant ad ovile, cuius signum gerunt impressum, sicut vicissim Ecclesia oves cum signo errantes eo diligentius quaerit. 2°. Excommunicati ex ipsa intentione ac indole poenae medicinaliter non mortaliter sunt exclusi, ut quam primum satisfaciendo quaerant reconciliationem, et vi poenae bonis quidem visibilibus Ecclesiae visibilis, non tamen per se spiritualibus, nisi quatenus haec cum illis cohaerent, privati sunt. 3°. Catechumeni quantumvis fide, spe et charitate cum spiritu Ecclesiae, atque ita voluntatis voto cum ipsa visibili Ecclesia in terris uniri possint, quoniam tamen eidem actu ipso et charactere sacramenti fidei incorporati non sunt, ideo nec visibilium mysteriorum Ecclesiae participes esse possunt nec eius iurisdictioni ac legibus obnoxii sunt, sed ex lege divina et naturali obligantur magisterio Ecclesiae eiusdemque magisterii disciplinae.»

I. Quae in superiori thesi demonstrata sunt valent utique, quando haeresis, schisma, excommunicatio stricto sensu una cum perseverante animi pertinacia considerantur, et vicissim praedicata pertinere ad Ecclesiam et esse membra Ecclesiae sensu proprio pleniore et, ut supra diximus, simpliciter loquendo accipiuntur. Ex altera vero parte vincula multa sunt, quibus iidem haeretici, schismatici, excommunicati, et catechumeni nondum baptizati cum Ecclesia aliquatenus cohaerent, vel pro diversa eorum dispositione cohaerere possunt, adeo ut sine distinctione huius rei liquida declaratio fieri nequeat. Et sane diversitas opinionum ancipitesque in hac disputatione theologorum sententiae ex neglectis his distinctionibus derivari videntur.

Universim a) valet distinctio, ut aliud sit simpliciter pertinere ad Ecclesiam et esse tamquam membrum in corpore Ecclesiae, tamquam civem in visibili regno Dei, atque rursum aliud sit secundum quid et ut Augustinus loquitur, ex aliqua parte pertinere, ad hanc Ecclesiam et ad hoc regnum Dei in terris. Sed hoc ipsum quod dicimus secundum quid pertinere ad Ecclesiam, indiget explicatione. Igitur b) aliud est esse ex iure subiectum legiferae, iudiciariae, coactivae potestati Ecclesiae; et aliud est esse participem bonorum, quae Christus in Ecclesiam «quasi in depositorium dives» contulit. (Cf. Iren. III. 4. n. 1; 24. n. 1.). Porro c) distingui debet inter eos qui in foro etiam externo, in quo iudicat Ecclesia iudicio externo sociali, sint et habeantur membra Ecclesiae, et inter alios, si qui in foro tantum interno coram Deo, in quo Ecclesia non iudicat nisi sacramentaliter, ad ipsam pertineant. Postremo d) aliud est participem esse bonorum et donorum visibilium, quae Christus in sua Ecclesia et pro solis membris Ecclesiae instituit ad finem quidem gratiarum ac charismatum invisibilium ipsiusque beatitudinis aeternae; et aliud est harum gratiarum aeternaeque beatitudinis posse fieri participem sine actuali participatione illorum donorum visibilium. Hoc ultimum fieri quidem potest, sed (ob ipsam connexionem visibilium et invisibilium donorum a Christo ordinatam) non nisi cum relatione ad ipsa dona visibilia, adeoque ad Ecclesiam cuius illa sunt propria; ac propterea non nisi per votum saltem implicitum unionis visibilis in defectu hic et nunc inculpabili donorum visibilium.

Secundum has distinctiones iam examinemus, quomodo illi quos in superiori thesi demonstravimus, non esse actu membra Ecclesiae adeoque simpliciter ad eam non pertinere, nihilominus secundum aliquid ad eam pertinere dici possint, et quomodo illud aliquid et proinde ipsum illud pertinere ad Ecclesiam in diversis aliter atque aliter se habeat.

II. Sacramenta a Christo utique in sua Ecclesia et pro sua Ecclesia sunt instituta; imo sunt unum ex principalibus elementis, quibus Ecclesia Christi in terris fundatur et aedificatur (th. XIX. n. II. 2.). Hinc sacramenta, etiamsi a ministro haeretico aut schismatico extra Ecclesiam catholicam atque adeo illicite et sacrilege conferantur, ipsa tamen manent sacramenta Christi institutoris et principalis dispensatoris, et sacramenta Ecclesiae catholicae, pro qua et in qua sunt instituta¹ (vide Tract. de Sacr. in genere th. X. XV.). His igitur sacramentis et ceteris Christi institutis, si quae ab Ecclesia catholica, cuius sunt propria, velut a materna domo rebelles asportaverunt, relationem habent ad ipsam Ecclesiam².

1°. Ob rationem modo dictam sacramenta Ecclesiae ubicumque valide conferuntur omnes illos effectus habent, quos obex in suscipiente non impedit. Si ergo nominatim de baptismo loquamur, is a ministro haeretico aut schismatico collatus infantibus, in quibus obex nullus esse potest, omnes habet effectus essentiales eosdem, ac si collatus esset a ministro catholico. Non modo igitur insigniuntur charactere Christi, sed etiam filii Dei regenerantur per gratiam et incorporantur sanctae matri Ecclesiae, cuius membra saltem in foro interno et coram Deo tamdiu manent, quousque actu proprio (qui sit mortale peccatum) haeresi aut schismati non adhaeserint. De his qui haeretici aut schismatici materiales (h. e. in foro tantum externo) dicuntur, pleno sensu valet, quod multis locis docet Augustinus de sacramento, quo mater Ecclesia non modo per uterum suum sed etiam per uterum ancillarum generat filios. «Est una Ecclesia, quae sola catholica nominatur, et quidquid suum habet in communionibus diversorum a sua unitate separatis, per hoc quod suum in eis habet, ipsa utique generat non illae. Neque enim separatio earum generat, sed quod secum de ista tenuerunt; quod si et hoc dimittunt, omnino non generant. Haec itaque in omnibus generat, cuius sacramenta retinentur, unde possit tale aliquid ubicumque generari; quamvis non omnes quos generat, ad eius pertineant unitatem, quae usque in finem perseverantes salvabit... Ergo ipsa generat et per uterum suum et per uteros ancillarum ex eisdem sacramentis, tamquam ex viri sui semine... Sed qui superbiunt et legitimae matri non adiunguntur, similes sunt Ismaeli, de quo dictum est, eiice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Qui autem pacifice diligunt legitimam patris sui coniugem, cuius legitimo iure generati sunt, similes sunt filiis Iacob, quamvis de ancillis natis sed tamen eandem hereditatem sumentibus» Aug. de Baptism. l. I. c. 10. n. 14.

Qui igitur «superbiunt» seu ex quibusvis pravis cupiditatibus et culpabili negligentia veritatem, ut deberent, non quaerunt, aut sufficienter eam propositam amplecti recusant, ii iam formaliter aut aequipollenter errori adhaerent, atque ita contra Deum eiusque Ecclesiam rebelles, ab hac utpote haeretici aut schismatici formales non modo in foro externo sed etiam coram Deo et in foro interno, divulsi sunt et omnino extorres. Contra vero materiales tantum haeretici aut schismatici h. e. ratione solum externae professionis non autem culpabili animi adhaesione, censendi sunt etiam adulti, si in illis vere existit illa bonae fidei dispositio, quam Augustinus in quibusdam Donatistis supponit. «Qui sententiam suam quamvis falsam atque perversam nulla pertinaci animositate defendunt, et praesertim quam non audacia praesumptionis suae pepererunt, sed a seductis atque in errorem lapsis parentibus acceperunt, quaerunt autem cauta sollicitudine veritatem, corrigi parati, cum invenerint, nequaquam sunt inter haereticos deputandi. Tales ergo vos nisi esse crederem, nullas fortasse vobis litteras mitterem» Aug. ep. 43. (al. 142.) n. 1. Facile autem patet, hanc bonam fidem, quae aequiparat ignorantiam invincibilem, non habere locum in apostatis (vide Conc. Vatic. Constit. Dei Filius cap. 3. et inter canones n. III. can. 6.); in illis vero, qui inde a teneris annis in haeresi educati sunt, limites figere, ubi ignorantia invincibilis desinat, plerumque non valemus; sed reatus conscientiae iudicio Dei scrutatoris cordium relinquendus est, quamvis ex rerum et personarum adiunctis saepe facilius, qui malae quam qui bonae fidei sunt, humana etiam aestimatione discerni possint. «Tenendum quippe ex fide, extra Apostolicam Romanam Ecclesiam salvum fieri neminem posse... sed tamen pro certo pariter habendum est, qui verae religionis ignorantia laborent, si ea sit invincibilis, nulla ipsos obstringi huiusce rei culpa ante oculos Domini. Nunc vero quis tantum sibi arroget, ut huiusmodi ignorantiae designare limites queat iuxta populorum, regionum, ingeniorum aliarumque rerum tam multarum varietatem?» Pius IX. Allocut. Singulari quadam 9. Dec. 1854.

In foro externo omnes, qui plenum rationis usum adepti adhuc perstiterunt in secta haeretica, ab Ecclesia praesumuntur et habentur haeretici. «Quamquam qui in infantia baptizatus apud haereticos et apud eos in falsa doctrina nutritur, postea factus adultus possit aliquamdiu non peccare contra fidem catholicam, quamdiu non ei proponitur sufficienter, ut obligetur ad eam amplectendam; postquam tamen ei fides catholica sufficienter proponitur, et obligatio eam amplectendi et relinquendi errores contrarios, si adhuc in iis perseveret, erit haereticus» Lugo de Fide disp. 20. p. 2. n. 149. Hinc testatur Albit. (de inconst. in fide c. 14. n. 58.), minores annis quatuordecim sola professione fidei, maiores vero abiuratione haeresis ex sectis in Ecclesiam suscipi consuevisse.

2°. Ex principiis positis porro intelligimus, quid de haeresi mere interna concludendum sit, si qui sine ulla animi haeretici manifestatione in ipsa visibili Ecclesia Christi se versari profitentur. Huiusmodi homines in foro externo quidem et coram Ecclesia militante reputantur membra Ecclesiae, neque excommunicatione neque aliis poenis ecclesiasticis ligati sunt, cum Ecclesiae iudiciales et poenales sententiae ad peccata mere interna non referantur; sed sicut culpa et poena ligantur coram Deo, ita huiusmodi interna peccata in Ecclesia ad illud solum sacramentale iudicium pertinent, quod a Christo iudice infinitae misericordiae est institutum ad « remittenda et retinenda peccata » (Io. XX. 23.). At coram Deo et coram Ecclesia triumphante culpa peccati ligat secundum totam suam propriam rationem, et si ita loqui fas est, secundum totam suam intensionem culpae et respondentem extensionem reatus poenae. « Ex sola culpa ligatur quis, quoad Deum apud triumphantem Ecclesiam; ex sola vero sententia (iudiciali) ligatur, quoad homines apud Ecclesiam militantem; » Innoc. III. loco infra citando. Iam vero qui fidem divinam in animo suo negat, is in se ipso primam essentialem conditionem membri Ecclesiae, civis in regno veritatis, fundamentum totius vitae religiosae et ecclesiasticae coram Deo et in foro suae conscientiae subvertit omnino. Ergo quamvis sententia ligatus non sit, nec proinde desinat quoad homines apud militantem Ecclesiam in foro externo computari inter eius membra; culpa tamen haereseos, quamdiu homo in ea pertinax est, ex ipsa sua propria ratione est huiusmodi, ut quoad Deum apud triumphantem Ecclesiam et in foro conscientiae ab unitate fidei, hocque ipso ab unitate regni veritatis, quod est Ecclesia, defecerit. Haec in Constitutione dogmatica Ineffabilis Deus exstat doctrina lucidissima, in qua intelligenda nescio cur nonnulli difficultatem repererint. « Si qui secus ac a Nobis definitum est (de immunitate B. Virginis ab omni originalis culpae labe), quod Deus avertat, praesumpserint sentire, ii noverint ac porro sciant, se proprio iudicio condemnatos, naufragium circa fidem passos esse, et ab unitate Ecclesiae defecisse; ac praeterea facto ipso suo semet poenis a iure statutis subiicere, si quod corde sentiunt, verbo aut scripto vel alio quovis externo modo significare ausi fuerint. » Cf. August. de unitate Eccles. n. 74. quem locum inferius citamus.

3°. In ipsis sectarum asseclis, qui sive iam in receptione baptismi sive progressu temporis culpabili assensu formales sunt haeretici aut schismatici, sacramentum non omni caret effectu, et per hunc ipsum gignit relationem aliquam ad Ecclesiam. Christus enim sacramentum fidei et regenerationis ad formanda membra Ecclesiae ita instituit, ut eius efficacia simul imprimeretur indelebilis character tamquam sigillum signans membra Ecclesiae, qui quidem character in se et in sua realitate independens est a dispositione atque adeo a fide et charitate non modo ministri conferentis sed etiam hominis recipientis (vide de Sacr. in genere th. XII.). Ut quispiam actu constituatur membrum Ecclesiae, civis regni Dei in terris, requiruntur fides, charitas socialis h. e. per agnitionem et submissionem sub potestate regiminis Ecclesiae, unio cum communione sanctorum, et sigillum fidei ac charitatis h. e. character baptismalis. Adulti autem sive dum scientes in secta haeretica aut schismatica baptizantur, sive dum postea ad eam deficiunt, fide simul et sociali charitate (ut haeretici) vel hac saltem charitate (ut schismatici) destituti, hoc ipso ab Ecclesia sunt exclusi; attamen per characterem indelebilem baptismi coram Deo, et angelis, et hominibus signum gerunt impressum, quo Ecclesiae in perpetuum obligantur; atque ita relatio iurisdictionis Ecclesiae erga ipsos, et proinde respondens relatio ipsorum erga Ecclesiam, cuius legibus, iudiciis et poenis quantumvis rebelles obstringuntur, simul cum charactere et vi characteris manet incommutabilis pro hac vita, pro qua nimirum potestas regni Dei in terris est instituta.

Quinimo character non quomodocumque est sigillum unionis cum Ecclesia, atque idcirco, ubi culpa hominis sancta haec unio non perficitur vel abrupta est, velut igne Spiritus Sancti inusta perenniter manens tessera obligationis ad Ecclesiam; sed praeterea est ex sua essentia participatio sacerdotii Christi, non quidem ut in sacramento Ordinis active ad offerendum sacrificium et administranda mysteria Dei, sed ad cultum divinum, ut institutus est in Ecclesia Christi, et ad validam perceptionem sacramentorum. « Totus ritus christianae religionis derivatur a sacerdotio Christi. Et ideo manifestum est, quod character sacramentalis specialiter est character Christi, cuius sacerdotio configurantur fideles secundum characteres sacramentales, qui nihil aliud sunt quam quaedam participationes sacerdotii Christi ab ipso Christo derivatae. » s. Thom. 3. q. 43. a. 3. Haec « configuratio » ad Christum magnum sacerdotem et ontologica deputatio ad cultum christianum et ad mysteria Christi quae pro Ecclesia et in Ecclesia sua instituit, a Patribus dicitur perpetua consecratio permanens etiam, ubi seiungitur a sanctificatione per gratiam, etiam in haereticis. « Christiani baptismi sacramentum, quando unum atque id ipsum est, etiam apud haereticos valet et sufficit ad consecrationem, quamvis ad vitae aeternae participationem non sufficiat; quae consecratio reum quidem facit haereticum extra Domini gregem habentem dominicum characterem, corrigendum tamen admonet sana doctrina, non iterum similiter consecrandum » August. ad Bonifac. ep. 98. n. 4. ³

Hac igitur obligatione ad Ecclesiam, hac configuratione ad Christum sacerdotem, cuius est baptismus; hac consecratione ad cultum christianum in sola Ecclesia verum ac legitimum, quae omnes relationes ipso charactere essentialiter et indelebiliter constituuntur, non fit quidem, ut haeretici et schismatici formales sint actu in Ecclesia; fit tamen certissime, ut veluti res furto haereseos aut schismatis ablata clamet ad dominum, ad Ecclesiam scilicet legitimam matrem, extra cuius gregem dominicum habentes dominicum characterem errantes vagantur. Hinc vicissim non magis potestas iurisdictionis quam viscera charitatis Ecclesiae ad eos referuntur, ut propter « characterem christianitatis » (Innoc. III. cap. Maiores) tamquam ex speciali ratione eo diligentius filios rebelles ad sinum suum revocet. « Qui foris sunt in diversis erroribus constituti, currant dum tempus est, ad legitimam matrem, quae sicut ex utero suo natos filios continet diligenter et nutrit, sic ex ancilla natos non solum redeuntes non respuit, quin etiam misericordiae visceribus errantes inquirit, et pro affectu incessanter invitat, quos in societatem paternae haereditatis inducat. Neque enim in eis attendit ancillaris uteri conditionem, sed paterni recognoscit seminis veritatem. Quae est enim veritas paterni seminis, nisi baptisma perceptum in nomine Trinitatis? Hoc illa in quocumque repererit, tamquam legitima mater sui iuris esse cognoscit. Novit enim, sicut Rachel, non solum proprio utero, filios parere, verum etiam ex ancilla genitos suo nomine, tamquam genitos legitima vindicare. » Fulgent. de remiss. peccator. l. I. c. 23. His visceribus misericordiae Augustinus pluribus locis haereticos et schismaticos compellat. « Respondes et dicis mihi: sed habeo sacramentum. Habes, agnosco; propter hoc te quaero. Magnam causam addidisti, quare te diligentius quaeram; ovis es enim de grege Domini mei, cum signo errasti; ideo quaero magis, quia ipsum signum habes.... Unum signum habemus, quare in uno ovili non sumus?..... Ideo te quaero, ut non pereas cum signo; salutis enim signum est, si habeas salutem, si habeas charitatem; hoc enim signum extra tibi inesse potest, prodesse non potest. » Aug. serm. ad pleb. Caesareens. n. 4. « Eos (Donatistas) oportet advertere, quam pie ramum a se fractum tanto studio radix catholica inquirit... Ideo sudamus ideo laboramus... dum arbor quaerit ramum, dum grex ex ovili Christi ovem perditam quaerit. Si pastoralibus visceribus praediti sumus ⁴, per sepes et spinas nos coarctare debemus; membris laceratis ovem quaeramus, et pastori principique omnium cum laetitia reportemus » Id. l. de gestis cum Emerito n. 7. 12. In haereticis igitur et schismaticis baptizatis supra non baptizatos est novus veluti « titulus pacis » (quemadmodum Augustinus characterem appellat l. c. ad pleb. Caesar.) ipsis, ut redeant, Ecclesiae ut magis quaerat. Nam sicut signum impressum militibus, quo officii ad castra imperatoris redeundi admonentur; ita character Regis Christi, ubicumque sit impressus, manet, quo Deo et angelis et Ecclesiae « manifestus fias, etiamsi desertor fugeris » (κἂν λειποτακτήσῃς, κατάδηλος γίνῃ πᾶσιν) (Chrys. in 2. Cor. hom. 3. n. 7. ad finem.). Vide de Sacram. in genere th. XII. n. II; XIII. n. II. III.

III. Excommunicati qui (ut supponitur) fidem catholicam retinent, quamvis ex demonstratis in superiori thesi et ipsi ab Ecclesia, regno Dei in terris sint exclusi, pluribus tamen vinculis quam haeretici et schismatici et interioribus relationibus ad Ecclesiam referuntur.

1°. Hac in causa maxime advertendum est ad ipsam propriam indolem et ad finem excommunicationis. Est haec poena ex institutione sua, ex fine legislatoris et iudicis non « interfectoria percussio » ad eradicandum sed « ustio medicinalis » ad sanandum, ut scilicet peccator ipsa gravitate poenae moveatur ad poenitentiam et citius reconcilietur Deo et Ecclesiae; adeoque per se et ex suo fine, nisi pervicacia obstet peccatoris, est exclusio temporaria. « Cum quisque fratrum, id est Christianorum intus in Ecclesiae societate constitutorum in aliquo tali peccato fuerit deprehensus, ut anathemate dignus habeatur, fiat hoc, ubi periculum schismatis nullum est... sed corripite ut fratrem, non enim ad eradicandum sed ad corrigendum.... Ita enim et salva pace corrigitur, et non interfectorie percutitur, sed medicinaliter uritur... Ut per correptionem separationis de congregatione fratrum malus quisque auferendus sit, studio tamen sanandi non odio perimendi esse faciendum, nemo dubitaverit » August. contr. ep. Parmen. l. III. n. 13–15. Eodem sensu s. Doctor alibi loquitur « Ipsa quae damnatio nominatur, quam facit episcopale iudicium, qua poena in Ecclesia nulla maior est, potest, si Deus voluerit, in correptionem saluberrimam cedere atque proficere..... Pastoralis tamen necessitas habet, ne per plures serpant dira contagia, separare ab ovibus sanis morbidam; ab illo cui nihil est impossibile, ipsa forsitan separatione sanandam » Aug. de corrept. et grat. c. 15. n. 46. (refertur etiam a Gratiano Caus. 24. q. 3. can. 17.). Totum comprehendit Bonifacius VIII. hoc decreto: « Cum medicinalis sit excommunicatio non mortalis, disciplinans non eradicans, dum tamen is in quem lata fuerit, non contemnat ⁵, caute provideat iudex ecclesiasticus, ut in ea ferenda ostendat se prosequi, quod corrigentis fuerit medentis » De sent. excom. in 6. (Decretal. l. VI. tit. IX. cap. 1.).

2°. Excommunicati tenentur utique, pro ipso scopo poenae medicinalis, per poenitentiam et satisfactionem praestandam Ecclesiae aliisque modis, qui aliquando sint necessarii vel opportuni, quaerere reconciliationem; et quousque rite absoluti non fuerint, manent etiam coram Deo et in conscientia privati iis bonis externis et visibilibus, a quibus excommunicatio excludit, pariterque bonis internis et spiritualibus illis, quae cum iisdem externis necessario sunt connexa. At excommunicatio licet externa quaedam media ad gratiam, non tamen per se aufert vel impedit charitatem et gratiam Dei; unde potest sane esse absolutus a culpa apud Deum et Ecclesiam triumphantem, qui quoad communionem bonorum quae diximus manet ligatus apud Ecclesiam militantem ⁶. Qui ita sunt dispositi ex sua parte sincere quaerentes reconciliationem et absolutionem, licet nondum actu, certe tamen voto ad Ecclesiam pertinent, atque adeo non sunt extra viam salutis. De his enim fere idem valet, quod Augustinus aliique scribunt de iis, quos aliquando sententia iniusta, valida tamen excommunicari contingat ⁷. « Talium virorum propositum est aut sedatis remeare turbinibus: aut si id non sinantur, vel eadem tempestate perseverante, vel ne suo reditu talis aut gravior oriatur, tenent voluntatem consulendi etiam eis ipsis, quorum motibus perturbationibusque cesserunt, sine ulla conventiculorum segregatione usque ad mortem defendentes et testimonio iuvantes eam fidem, quam in Ecclesia catholica praedicari sciunt. Hos coronat in occulto Pater, in occulto videns. Rarum hoc videtur genus, sed tamen exempla non desunt; immo plura sunt quam credi potest » (tempore Augustini in Africa et alibi aliis temporibus, quibus Deus magnas quasdam in Ecclesia perturbationes permisit) August. de vera Relig. c. 6. n. 11. cf. de Baptism. cont. Donat. l. I. c. 17. n. 26. In eandem sententiam monet s. Gregorius: « Pastor vel absolvere indiscrete timeat vel ligare; is autem qui sub manu Pastoris est, ligari timeat vel iniuste, nec Pastoris sui iudicium temere reprehendat, ne etsi iniuste ligatus est (valide tamen, secus enim ligatus non esset), ex ipsa tumida reprehensionis superbia, culpa quae non erat, fiat. » Gregor. in Evang. hom. 26. n. 6. ⁸.

IV. Sicut excommunicatio est quidem poena gravissima ex iustitia ad vigorem disciplinae pro bono communi conservandum, sed simul habet rationem medicinae ad sanandum ex charitate erga singulos; ita quidquid cum Catechumenis agit Ecclesia, totum est ex sola charitate, et si quid rigoris, praesertim antiquis temporibus, interveniebat, hoc ipsum non poenae sed poenitentiae rationem habebat ex sollicitudine et cura materna erga infantes ⁹, quos pia mater nondum natos velut in utero efformabat, ut quam optime dispositi ad sacramentum regenerationis pervenirent.

Haec cura materna multipliciter sese prodit, et ipsamet partim constituit partim demonstrat eorundem Catechumenorum habitudinem ac propinquitatem ad Ecclesiam, quamvis, ex demonstratis in superiori thesi, nondum sint membra corporis Ecclesiae et cives visibilis regni Dei in terris.

1°. Ex ipsa fide qua in Christum iam credebant, ¹⁰ antiquitus nomen etiam habebant Christianorum. « Qui aliquando fuerit cathecumenus... Si eum de Clero quisque cognoverit esse Christianum, aut testes aliqui exstiterint fideles, placuit ei baptismum non negari » Concil. Illiberit. can. 45. Eadem appellatio extat in can. 7. adscripto Concilio Oecumenico II. In Sacramentario gothico et gallicano praescribitur « oratio ad Christianum faciendum: signo te in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, ut sis Christianus » (Assemani Cod. liturgic. T. I. p. 29. 43. et penes graecos ex citato canone 7°. ibidem p. 108.). Quin etiam in distributione ordinum Ecclesiae, inter hos gradus ultimo Patres recensent catechumenos. Tres enim sunt ordines Ecclesiae, primus quidem praepositorum (τῶν ἡγουμένων), « duo vero (ordines) sunt subditorum (τῶν ὑποβεβηκότων), cum populus Ecclesiae Christi in duos ordines diribeatur, fidelium scilicet et eorum qui nondum regenerationis per baptisma digni habiti sunt » (τῶν πιστῶν καὶ τῶν μηδέπω τῆς διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας ἠξιωμένων). Euseb. demonst. evang. l. VII. c. 3; Origen. hom. V. in Ezech. n. 4. Eodem sensu dixit Augustinus catechumenos iam esse de magna domo, verum non ut liberos et membra familiae, sed tamquam servos, qui bonorum familiae non sunt participes. « Quod signum crucis habent in fronte catechumeni, iam de domo magna sunt; sed fiant ex servis filii. Non enim nihil sunt, qui iam ad domum magnam pertinent... Transeant per mare rubrum, manducent manna, ut quemadmodum crediderunt in nomine Iesu, sic se ipsis credat Iesus » Aug. in Ioan. tract. 11. n. 4.

2°. Modus quo ad ordinem Christianorum et ad domum magnam catechumeni pertineant, apparet ex disciplina in eis observata, quae tota pertinet ad inductionem fidei per instructionem in elementis doctrinae christianae (unde et nomen τῶν κατηχουμένων derivatur; cf. Act. XVIII. 25; Gal. VI. 6.), ad impetrationem charitatis per conversationis et morum sanctitatem, ad praeparationem pro baptismo regenerationis et pro insertione in Ecclesiam, per ipsam fidem et vitae sanctitatem atque etiam per multas sacras caerimonias, quae ad ipsum sacramentum baptismi referuntur eique veluti viam sternunt. Ritus isti sacri descripti sunt in libris sacramentariis, eorumque aliquos, et inter hos « sacramentum catechumenorum, » commemorat Augustinus. « Et cathecumenos secundum quemdam modum suum per signum Christi et orationem manus impositionis puto sanctificari; et quod accipiunt, quamvis non sit corpus Christi, sanctum est tamen (sal nempe quod alibi « speciem benedictam » appellat de catechiz. rudib. c. 23. cf. Confess. l. I. c. 2.), et sanctius quam cibi quibus alimur, quia sacramentum est.... ¹¹ Sanctificatio catechumeni, si non fuerit baptizatus, non ei valet ad intrandum in regnum coelorum, aut ad peccatorum remissionem. » Aug. de peccat. merit. et remiss. c. 26. n. 42.

Rigor disciplinae praesertim in ultimo stadio catechumenatus (illuminandorum τῶν φωτιζομένων seu apud Latinos competentium i. e. petentium cum aliis baptismum) quandoque severius observabatur. « Baptizandi nomen suum dent, et diu abstinentia vini et carnium, ac manus impositione crebra examinati baptismum percipiant, » (can. 85. in « Statutis Ecclesiae antiquae, » quae perperam Concilio Carthag. IV. tribui solebant. Harduin. I. p. 984.). Eadem commemorat Augustinus de diebus, « quibus gratiam (baptismi) percepturi suis nominibus datis, abstinentia, ieiuniis, exorcismis purgantur » Aug. de fid. et operib. c. 6. n. 8. Eodem autem loco demonstrat, ista omnia tandem ad inducendam poenitentiam et emendationem vitiorum, « ne sanctum canibus detur, » pertinere. « Quid autem aliud agit totum tempus, quo catechumenorum locum et nomen tenent, nisi ut audiant, quae fides et qualis vita debeat esse Christiani, ut cum se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini manducent, et de calice bibant? (perceptio nempe Eucharistiae coniuncta est cum baptismo)... Quod autem fit per omne tempus, quo in Ecclesia salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes catechumenorum gradus excipiat (al. accipiant), hoc fit multo diligentius et instantius his diebus, quibus competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum sua nomina dederunt. » Ibid. n. 11.

Si igitur quaerimus, quomodo catechumeni fuerint et sint subditi Ecclesiae, quoniam (ut Eusebius ait) « populus subditorum in duos ordines diribetur fidelium et nondum baptizatorum » seu catechumenorum; discrimen est inter utrosque. Baptizati enim (etiam qui ab Ecclesia exclusi sunt) per ipsum sacramentalem characterem (ut superius demonstravimus) non solum magisterio sed proprie dictae potestati iurisdictionis legiferae, iudiciariae, coactivae seu punitivae subduntur; catechumeni vero magisterio quidem, atque ideo omnibus illis dispositionibus Ecclesiae, quae ad instructionem et ad congruam praeparationem pro baptismo referuntur, etiam ipsi tenentur, non praecise vi legis ecclesiasticae et humanae, sed ex obligatione legis divinae et (ea supposita) naturalis, qua ad fidem, ad poenitentiam, ad baptismum, atque ad mores hisce legibus conformes obstringuntur: « poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum. » Act. II. 38.

Ex eodem principio explicandae sunt, et ad eumdem finem ordinatae erant etiam poenae, quibus cathecumeni subiiciebantur. Omnes enim illae poenae, quae catechumenis impositae dicuntur, tandem revocabantur ad protractionem catechumenatus et ad dilationem baptismi, ut scilicet ii qui commissis gravioribus delictis nondum satis dispositi videbantur, diligentius pro baptismo et pro vita christiana sese praepararent. Ita in canone 5°. Neocaesareensi ob crimina commissa ¹², in 14°. Nicaeno ¹³ ob lapsum in persecutione relegantur catechumeni ad primum gradum catechumenatus, qui erat audientium. In Concilio Illiberitano, in quo alia etiam plura sunt vel obscura vel abnormia, ob adulterium et infanticidium can. 68°. catechumenae baptismus differtur usque ad finem vitae: « in fine placuit baptizari. » Ceterum non nisi eos, qui vel factis vel etiam aperta professione peccatis renuntiare se nolle ostendunt, a baptismo repellendos esse, et ad hanc « renuntiationem » omnem catechumenorum disciplinam referri, s. August. toto libro « De fide et operibus » demonstrat. Huiusmodi homines qui post congruam probationem emendationis spem nullam faciant, etiam ab ordine chatechumenorum eiiciendos esse per se patet, et citato canone Neocaesareensi praescribitur.

3°. Clarum est, catechumenos posse concipere et potissimum sinceros competentes iam concepisse veram fidem et votum unionis cum Ecclesia, extra quam nulla salus est; supposita autem fide praesertim simul computatis tam multis adiutoriis externis, quibus gratia interna coniungitur, posse etiam proficere ad actus perfectae charitatis, atque ita coram Deo iustificari ante realem susceptionem sacramenti. Id vero multo magis liquet in martyrio pro Christo, quod catechumeni, antequam baptizari possent, aliquando subierunt. Unde a theologis distingui solet baptismus aquae, sanguinis, et flaminis seu poenitentiae, ut s. Thomas (3. q. 66. a. 11.) et Alexander Halensis (P. IV. q. 8. m. 9. a. 4.) appellant, vel ut alii cum s. Bonaventura (4. dist. 4. P. II. a. 1. q. 1.) loquuntur, baptismus fluminis, flaminis et sanguinis. Hoc utrumque (votum ac martyrium) non proprie sed metonymice baptisma appellatur, quatenus implicito voto baptismi relationem habet ad illum, atque adeo semper in hac vita manet obligatio ad ipsum sacramentum baptismi ¹⁴; potissimum vero nomen accepit baptismi, quatenus in vicem baptismi proprie dicti substituitur non quidem ad omnes eius effectus sed ad effectum iustificationis. Martyrium vero etiam metaphorice ex similitudine baptismus vocatur. « Quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius (εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ) baptizati sumus... si enim complantati facti sumus similitudini mortis eius, simul et (complantati similitudini) resurrectionis erimus. » Rom. VI. 3. 5. Haec autem, quae in baptismo symbolica est, perficitur similitudo realis in martyrio per imitationem passionis et mortis cruentae Iesu Christi, quam ipsemet baptismum appellavit: baptismo quo ego baptizor, baptizamini. Marc. X. 39. cf. Luc. XII. 50. S. Thomas explicat similitudinem et efficaciam mortis Christi: « passio mortis Christi operatur quidem in baptismo aquae per quamdam figuralem repraesentationem... sed in baptismo sanguinis per imitationem operis » s. Th. 3. q. 66. a. 12.

Effectus itaque iustificationis omnino certus est tum in baptismo flaminis « sive (s. Thomas l. c. a. 11.) Spiritus Sancti, in quantum scilicet alicuius cor per Spiritum Sanctum movetur ad credendum, et diligendum Deum et poenitendum de peccatis, » tum eo magis in baptismo sanguinis, qui imo etiam in infantibus efficaciam habet ex opere operato. (Vide Suarez de Sacram. disp. 29. sect. 1.).

« Catechumenos nobis opponunt, si quis ex his ante quam in Ecclesia baptizetur, in confessione nominis apprehensus fuerit et occisus, an spem salutis et praemium confessionis amittat, eo quod ex aqua prius non sit renatus. Sciant igitur.... cathechumenos illos nec privari baptismi sacramento (i. e. eius effectu), utpote qui baptizentur gloriosissimo et maximo sanguinis baptismo, de quo et Dominus dicebat habere se aliud baptisma baptizari » (Luc. XII. 50.) s. Cyprian. ep. 73. ad Iubai. p. 136.

Quamvis vero Patres solum martyrium aliquando memorent, quo sine actuali perceptione baptismi salus obtineri possit ¹⁵; certum nihilominus est, inchoatam salutem seu iustificationem etiam tribui actui charitatis, qui ex natura sua, ex voluntate nempe observandi omnia divina praecepta, votum baptismi inclusum habet. Iam saeculo III. auctor libri de Rebaptismate coaevus Cypriano data opera distinguit unius baptismatis (ut ait) tres species, baptisma Spiritus, aquae et sanguinis. Ex Act. X. 44. In primis demonstrat effectum baptismi Spiritus. « Atque hoc non erit dubium, in Spiritu Sancto homines posse sine aqua baptizari, sicut animadvertis baptizatos hos (Cornelium cum suis) prius quam aqua baptizarentur... quandoquidem et hi sine manus impositione Apostolorum et sine lavacro, quod postea adepti sunt, gratiam repromissionis acceperint, et sic paulo ante emundatis cordibus eorum Deus per fidem ipsorum etiam remissionem peccatorum simul eis largitus sit. » Tum de baptismo sanguinis ex Matth. X. 32. ita disserit. « Quid autem statues in personam eius verbum audientis (catechumeni), qui forte adprehensus in nomine Christi statim confessus, ac priusquam baptizari aqua permitteretur ei, fuerit punitus, utrum periisse eum pronuntiabis, quia non est aqua baptizatus?... Nihil interest utrum hic verbum audiens an fidelis sit, qui confitetur Domino, » (confessione nempe martyrii) Anonym. inter Opp. Cypriani ed. Baluzii p. 356. 361. Notissima est Ambrosii « consolatio de obitu Valentiniani » iunioris, qui adhuc catechumenus fraudibus Arbogastis comitis in Gallia periit. « Aut si quia solemniter non sunt celebrata mysteria, hoc movet; ergo nec martyres si catechumeni fuerint, coronentur; non enim coronantur, si non initiantur. Quod si suo abluuntur sanguine, et hunc sua pietas abluit et voluntas. » S. Ambros. de obitu Valentin. n. 53. cf. n. 30. 51. 52. 75. Eandem doctrinam tradit Augustinus. « Invenio non tantum passionem pro nomine Christi id, quod ex baptismo deerat, posse supplere, sed etiam fidem conversionemque cordis, si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest..... sed tunc impletur invisibiliter, cum ministerium baptismi non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit. » Aug. de Baptism. l. IV. n. 29. cf. in Leviticum q. 84. Egregie veritatem hanc demonstrat s. Bernardus in Tract. de baptism. et aliis quaest. ad Hugonem Victorinum cap. 2. Concilium denique Tridentinum sess. VI. c. 4. postquam definivit iustificationem esse translationem in statum gratiae et adoptionis filiorum Dei, subdit: « quae quidem translatio post Evangelium promulgatum sine lavacro regenerationis aut eius voto fieri non potest, sicut scriptum est, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei. » Pertinet huc damnatio propositionum Baii 31. 32. 33. 43. 71.

4°. Sine dubio, qui fide vera iam imbuti, eoque magis qui iam charitate iustificati sunt, et qui veram fidem sanguine martyrii obsignant, etiamsi sacramento fidei initiari non potuerint, pertinerent ad Ecclesiam Dei latiori sensu acceptam, de qua in thesi II. diximus, si huiusmodi Ecclesia in terris nunc tempore novi Testamenti existeret. At postquam Christus suam universalem Ecclesiam in terris propria visibili forma, propriis institutis ac legibus fundavit, praeter hanc Ecclesiam Christi visibilem alia in terris non extat (th. XXI.). Omnes ergo isti non initiati baptismo, qui est ianua ad Ecclesiam, simpliciter ad Ecclesiam Christi visibilem pertinere dici non possunt, nec eius mysteriorum visibilium participes nec eius legibus (formaliter ut sunt leges Ecclesiae) subiecti sunt. Unde catechumeni sive martyrium immineat sive sine eo charitate iustificati sint, tenentur praecepto divino per baptismum « incorporari Ecclesiae » (quae verba sunt Augustini), quantum in ipsorum est potestate; quod quidem si ipsi scientes et volentes implere nollent, iam etiam conditio necessaria charitatis et proinde iustificationis deficeret. Ideo dixit Augustinus per conversionem cordis tunc impleri invisibiliter effectum sacramenti, « cum ministerium baptismi non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit. » At eodem loco monet s. Doctor, catechumenum quantumvis iam iustificatum, ut Cornelium qui iam Spiritum Sanctum acceperat (Act. 2. 4. 44.), nondum esse in Ecclesia, priusquam baptizetur. « Non debemus improbare iustitiam hominis, quae prius esse coepit quam coniungeretur Ecclesiae, sicut esse coeperat iustitia Cornelii priusquam ipse esset in plebe christiana » Aug. l. c. n. 28. ¹⁶ De eodem Cornelio alibi declarat necessitatem baptismi ad hunc effectum, ut incorporaretur Ecclesiae; et ideo si baptismus culpa ipsius catechumeni negligatur, neque antecedentem iustitiam sufficere ad obtinendum regnum coelorum, quia nimirum ipsa illa iustificatio per culpam aboleretur. « In quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit ad obtinendum regnum coelorum, sicut in catechumenis (nisi scilicet adsint conditiones, de quibus superius audivimus Augustini doctrinam), sicut in ipso Cornelio (manente obligatione baptismi), antequam sacramentorum participatione incorporaretur Ecclesiae » Id. l. I. q. 2. n. 2. ad Simplician.

Quod igitur dixit Apostolus de membris Ecclesiae, « unum corpus, unus Spiritus... in una spe vocationis vestrae, unus Dominus, una fides, unum baptisma » (Eph. IV. 4.), in istis iustificatis, de quibus loquimur, verificatur secundum totum, quod est spirituale; unus nempe spiritus est adeoque una charitas in una fide et in una spe vocationis, et ideo uni Domino adhaerent (cf. 1. Cor. VI. 17.) ; attamen id, quod Apostolus visibile coniungit cum invisibili, et quod per se ex institutione et lege Christi coniunctum esse debet, in eis non verificatur actu sed solo voluntatis voto, « unum corpus et unum baptisma. » Nam quia docente Apostolo « in unum corpus baptizati sumus, » quibus baptismus deest, ii non actu sed solo voto adeoque non simpliciter sed secundum quid pertinent ad unum corpus, ipsa tamen charitate et ipso voto voluntatis sunt in uno spiritu; hic est, quod dici solet distinguendo corpus et animam Ecclesiae. Qui ergo in eo statu sive per martyrium sive sine martyrio decedunt, iuncti cum Domino et cum spiritu, quem dedit Ecclesiae suae, quamvis elemento visibili eiusque charactere sine sua culpa careant, uniuntur Ecclesiae triumphanti et communioni omnium Sanctorum (vide th. II.). Unde intelligitur, sicut martyres antiqui Testamenti ita etiam martyres catechumenos non secus ac martyres baptizatos ab Ecclesia militante esse honorandos; cognoscuntur enim et agnoscuntur ex visibili actu martyrii ab ipsa Ecclesia militante ut membra sua secundum quid perfectione dispositionis, quod in sequenti thesi declarabimus, et ex eadem dispositione simpliciter ut membra Ecclesiae triumphantis¹⁷.