De Ecclesia Christi

« Ecclesia patriarchalis inde ab Adam tamquam inchoatio minus conspicua continebatur professione verae fidei et vero cultu Dei; prae hoc statu forma Ecclesiae non universalis pro cunctis gentibus sed peculiaris in populo Israel a Deo per Moysen institutae expressior quidem apparet in unitate sacri ministerii imperii et magisterii; attamen et ipsa adumbratio dumtaxat erat et introductio ad Ecclesiam Iesu Christi in statu perfecto novi Testamenti. »

Quamdiu (omissa nunc consideratione status finalis in consummatione coelesti) Ecclesiam Dei in terris spectamus secundum generaliorem superius declaratam notionem societatis fidelium aut vero cultu Deum colentium, membra huius societatis intelliguntur quidem vera fide et vero supernaturali Dei cultu cum Deo et inter se invicem esse coniuncta; nisi enim vinculo aliquo communi consociarentur, communio aut societas nulla foret; nisi hoc vinculum constitueretur fide et cultu Dei, societas religiosa ac proinde Ecclesia non esset. Nihilominus quisque videt hanc notionem eo ipso, quod est generica, nimis indeterminatam esse et abstractam. Neque enim dicitur, quibus praesidiis una vera fides in societate fidelium custodiatur et propagetur per generationum successiones, qua forma regiminis haec civitas Dei gubernetur, quo communi ritu cultus divini, qui inter homines non modo internus sed simul externus sit oportet, eadem communio sanctorum Deum honoret et ipsa sanctificetur ¹; non dicitur, inquam, quo magisterio fidei, imperio sacri regiminis, ministerio sanctificationis seu sacerdotio ipsa societas religiosa informetur et efformetur. Quo horum omnium, professionis nempe fidei, regiminis, et cultus divini perfectior est in universalitate unitas, perennitas, sanctitas formanda et continenda per magisterium, sacrum imperium et ministerium ad sanctificationem et salvationem membrorum; eo perfectior est ipsa religiosa societas, seu eo perfectior est status Ecclesiae.

Iam vero sicut generatim in oeconomia revelationis et salvationis generis humani per Christum Redemptorem divina omnipotentia et sapientia, iustitia et misericordia triplex veluti stadium discrevit, quo ab imperfectioribus ad perfectiora continuo processit usque ad plenitudinem temporis; ita etiam speciatim in statu Ecclesiae, quae per ipsam oeconomiam revelationis et salvationis ut eius concreta expressio efformatur ac perficitur, iidem gradus procedentis perfectionis ab inchoatione ad incrementum et ad plenitudinem observantur. Clare enim distinguitur status triplex, Ecclesiae patriarchalis seu (ut dici solet) legis naturae, Ecclesiae Mosaicae, Ecclesiae Iesu Christi, Verbi iam incarnati, quae manens nunc regnum immobile (Heb. XII–28.) non aliam expectat consummationem status sui quam a fide ad visionem in Ecclesia coelesti.

I. Ecclesia in statu inchoationis pro humano genere reparando instituta est statim post lapsum promisso semine mulieris, quod pro ipsa, et quae per ipsum conteret caput serpentis ² (Gen. III. 15.). Revelatio enim supernaturalis de Deo, de eius lege et cultu, de angelis et de vita aeterna, maxime de futuro Reparatore et peccatorum expiatione primis parentibus facta, cum gratiis externis coniuncta gratia interna, atque ita fides et spes in Deum et in Redemptorem, harumque maior perfectio charitas, haec inquam dona supernaturalia ex misericordi Dei voluntate propter Christi tamquam capitis futura merita omnibus Adae posteris in statu redemptionis praeparata erant, et cooperantibus actu conferebantur (cf. Heb. XI.). Fide ergo non modo cordis sed pro conditione atque exigentia naturae humanae etiam professione oris (Rom. X. 10.), cultu veri Dei non solum interno sed etiam visibili externo, sacrificiis et sacramentis ³ colligabantur in religiosam societatem et communionem « filiorum Dei » distinctam et religione separatam ab impiis « filiis hominis » (Gen. VI. 2. 4.).

Augustinus civitatem Dei seu Ecclesiam illius primae aetatis tum ante tum post diluvium ita describit. « Quapropter inter illos tunc hominum populos... quaeremus, si possumus invenire illam in terris peregrinantem civitatem Dei, quae usque ad diluvium arcamque deducta est, atque in filiis Noe per eorum benedictiones perseverasse monstratur, maxime in maximo qui est appellatus Sem... Tenenda est igitur series generationum ab ipso Sem, ut ipsa ostendat post diluvium civitatem Dei, sicut eam series generationum ab illo, qui est appellatus Seth, ostendebat ante diluvium... Cum ergo quaerimus in illis septuaginta duabus gentibus (Gen. X) civitatem Dei, non possumus affirmare, illo tempore quo erat illis labium unum i. e. loquela una, tunc iam genus humanum alienatum fuisse a cultu veri Dei, ita ut in solis istis generationibus pietas vera remaneret, quae descendunt de semine Sem per Arphaxat et tendunt ad Abraham; sed ab illa superbia aedificandae turris usque ad coelum... terrena apparuit civitas h. e. societas impiorum; utrum itaque ante non fuerit, an latuerit, an potius utraque permanserit, pia scilicet in duobus filiis Noe qui benedicti sunt, eorumque posteris, impia vero in eo qui maledictus est, atque eius progenie... non est iudicatio facilis. Fortassis enim, quod profecto credibilius est, et in filiis duorum illorum iam tunc, antequam Babylon coepisset institui, fuerunt contemptores Dei, et in filiis Cham cultores Dei; utrumque tamen hominum genus terris numquam defuisse, credendum est » Aug. civit. Dei l. XVI. c. 9. 10.

Verum sicut revelatio ipsa tum de Deo, tum de lege morali et liturgica, tum de futuro Redemptore illis initiis minus ampla minusque distincta erat (vide s. Th. 2. 2. q. 174. a. 6. cf. Tract. de Tradit. th. XXVI.); ita etiam Ecclesia, quae est concreta expressio ac summa ipsius revelationis, minus erat conspicua. Habebat illa quidem, velut formans principium, sacerdotium, religiosum regimen, magisterium patriarcharum, qui ut scriptum est de Noe (2. Pet. II. 5.), erant « praecones iustitiae » (Tract. de Trad. th. XX. cf. Mauclerum de Monarch. eccles. T. I. p. 226; Phillips Ius eccles. T. II. p. 347; Haneberg Histor. revel. sect. I. c. 4.) et Deus ipse appellat eos « prophetas et christos suos » (Gen. XX. 7; Ps. CIV. CV. 15; 1. Paral. XVI. 22.), quod etiam s. Augustinus animadvertit. « Et ipsum Noe patriarcham... et alios supra et infra usque ad hoc tempus, quo reges (nempe inde a Samuele tempore regum proprie dicti prophetae) in Dei populo esse coeperunt, propter quaedam per eos facta sive quoquomodo significata sive praedicta, quae pertinerent ad civitatem Dei regnumque coelorum, non immerito possumus appellare prophetas, praesertim quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos » Aug. Civ. Dei l. XVII. c. 1. Attamen in his omnibus muneribus tum institutio divina et perennis successio, tum ipsa functio non tam ex positivis legibus quam interno divino instinctu determinata erat. Unde et sacrificia et sacramenta et universus cultus ritualis in genere quidem erant a Deo instituta, in specie vero et in particularibus, praesertim usque ad proximam peculiaris populi Dei praeparationem in vocatione Abraham, videntur permissa fuisse determinationi ipsorum capitum familiarum seu patriarcharum. De hac specifica determinatione intelligendum est, quod ait s. Thomas: « sicut in statu legis naturae homines nulla lege exterius data sed solo interiori instinctu movebantur ad Deum colendum, ita etiam ex interiori instinctu determinabatur eis, quibus rebus sensibilibus ad Dei cultum uterentur » s. Th. 3. q. 50. a. 5. ad 3.

Hinc Ecclesiae unitas visibilis adhuc laxior et inchoata fere revocabatur ad unam professionem verae fidei et ad veritatem divini cultus; eoque ipso corpus Ecclesiae, quod unitate continetur, velut in prima formatione constitutum et adhuc imperfectum erat. In hac tamen Ecclesia seu civitate Dei « supra et infra Noe » veritas fidei et cultus divini tum perenni traditione per ministerium patriarchale ordinarium conservabatur, tum incrementis novarum revelationum explicabatur, per ministerium propheticum extraordinarium. Ad illos enim omnes in munere « praeconum iustitiae » suo modo pertinebat, quod Deus expresse dixit de Abraham: « scio quod praecepturus sit filiis suis et domui suae post se, ut custodiant viam Domini, et faciant iudicium et iustitiam » Gen. XVIII. 19. Munus vero extraordinarium prophetarum ad ulteriorem revelationis explicationem in eis agnoscendum est « propter quaedam per eos facta sive significata sive praedicta (ex supernaturali nempe Spiritus Sancti illustratione et motione, vel simul cum externa etiam locutione divina vel sine illa), quae pertinerent ad civitatem Dei regnum coelorum. » Cf. Suarez de Legibus l. I. a. 3. n. 12; l. IX. c. 6. n. 21; c. 7. n. 5. 6.

II. Quoniam tota vetus oeconomia praeparatio erat et typus ad Verbum incarnatum et ad eius Ecclesiam, prophetia ad evangelium; pro hoc eius scopo Deus peculiarem sibi populum elegit et ministerio Moysis instituit, in quo sicut prophetica revelatio in dies clarior, ratio typorum manifestior, ita forma Ecclesiae esset expressior.

1°. Cultus divinus a Deo ipso in manu mediatoris (Gal. III. 19.) institutus erat et singillatim determinatus in sacrificiis, sacramentis, cerimoniis, solemnitatibus, in ipsa unitate sacri tabernaculi seu templi, in quo solo ad unionem visibilem totius Ecclesiae Israël publicus Dei cultus per sacrificia ordinarie celebrandus erat.

2°. Ad huius divini cultus administrationem et perpetuam conservationem Dei iussu consecrati erant ministri, et instituti in certa et per legem Dei fixa successione secundum tripartitam hierarchiam unius summi sacerdotis, sacerdotum secundi ordinis (4. Reg. XXIII. 4.), Levitarum ministrantium λειτουργουντων 1. Paral. XVI. 4. etc.).

Per hos ipsos sacerdotes universus populus in rebus sacris regendus et iudicandus erat. « Si difficile et ambiguum apud te iudicium esse perspexeris... surge et ascende ad locum, quem elegerit Dominus Deus tuus; veniesque ad sacerdotes Levitici generis et ad iudicem, qui fuerit illo tempore, quaeresque ab eis, qui indicabunt tibi iudicii veritatem; et facies quodcumque dixerint, qui praesunt loco quem elegerit Dominus, et docuerint te iuxta legem eius... qui autem superbierit nolens obedire sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo, et decreto iudicis, moriatur homo ille, et auferes malum de Israël » Deut. XVII. 8. sqq.

3°. Ex his ipsis patet non modo ius regiminis, sed simul consequitur sacerdotum magisterium ordinarium ad conservationem et interpretationem legis ac doctrinae divinae. « Et scietis quia misi ad vos mandatum istud, ut esset pactum meum cum Levi (et cum eius posteris), dicit Dominus exercituum... Labia enim sacerdotis custodient scientiam et legem requirent ex ore eius, quia angelus (legatus) Domini exercituum est » Mal. II. 4–7; Lev. X. 10. 11. Angelus nempe Domini, quo nomine etiam prophetae quandoque appellantur (Agg. I. 13; Mal. III. 1.), sacerdos est, ut ex ore eius requirant doctrinam legis divinae; hanc enim exprimit nomen hebraicum תורה.

In triplici munere sacri ministerii, regiminis, magisterii eminens summus sacerdos tum hierarchiae tum populi totius unitatem in cultu divino, in sacra disciplina et doctrina continebat.

4°. Nihilominus oeconomia illa antiqua erat tantummodo praeparatio ad Testamentum novum, « paedagogus ad Christum, custodia in eam fidem quae revelanda erat, introductio melioris spei, ibi lex per Moysen data, hic gratia et veritas per Iesum Christum facta, ibi spiritus servitutis, hic spiritus adoptionis filiorum » (Io. I. 17⁴; Rom. VIII. 15; Gal. III. 23. 24; IV. 24–26; Heb. VII. 19.). Adeoque vetus oeconomia comparata cum nova, ad quam introducebat erat imperfecta tum in cultu et sacrificiis quae dicuntur umbrae futurorum bonorum (Heb. IX. X.); tum in disciplina quae in « operibus legis » accommodata populo carnali eatenus erat « lex mandati carnalis » (ib. VII. 16.); tum in doctrina quae adhuc erat complenda et tandem consummanda per ipsum Verbum incarnatum, quapropter etiam sacerdotium, ut pars essentialis totius oeconomiae, imperfectum erat in efficacia ministerii, in potestate sacri imperii in veritate magisterii, proindeque sacerdotium ipsum cum suis sacrificiis in Ecclesia Mosaica introductio erat et praefiguratio sacerdotii et sacrificii perfecti in Ecclesia Iesu Christi. « Si consummatio per sacerdotium Leviticum erat.... quid adhuc necessarium fuit secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron dici? Translato enim sacerdotio necesse est, ut et legis translatio fiat » Heb. VII. 11. 12.⁵ « Traxisti Domine omnia ad te, quoniam scisso templi velo sancta sanctorum ab indignis Pontificibus recesserunt, ut figura in veritatem, prophetia in manifestationem lex in Evangelium mutaretur. Traxisti Domine omnia ad te, ut quod in uno Iudaeae templo obumbratis significationibus agebatur, pleno apertoque sacramento universarum ubique nationum devotio celebraret. Nunc etenim et ordo clarior Levitarum (diaconorum), et dignitas amplior Seniorum (presbyterorum), et sacratior est unctio sacerdotum (Episcoporum)... Nunc etiam carnalium sacrificiorum varietate cessante, omnes differentias hostiarum una corporis et sanguinis tui implet oblatio... et ita in te universa perficis mysteria, ut sicut unum est pro omni victima sacrificium, ita unum de omni gente sit regnum » s. Leo serm. 59. al. 57. c. 7.

5°. Imperfectio ista veteris sacerdotii nominatim in magisterio, de qua non omnes theologi idem sentiunt, diligentiorem requirit explicationem. Certe in illa Ecclesia Israël, cui « credita erant eloquia Dei » (Rom. III. 2.), quae scilicet specialiter electa et destinata erat a Deo ad conservandam integritatem revelationis iam factae et ad eam in dies novis revelationibus divinae veritatis et divinorum consiliorum perficiendam, ut praepararetur plenitudo temporis, in qua ex hoc ipso populo velut de terra sitienti et de radice Iesse velut flos ascenderet exspectatio gentium in signum populorum (Gen. XLIX. 10; Is. XI. 1. 10; LIII. 2; Rom. IX. 6.), in hac inquam Ecclesia magisterium tam excelso fini idoneum et necessarium atque idcirco supernaturalibus charismatibus ad infallibilitatem instructum (cf. de Tradit. th. VII.) deesse non poterat. Unde complures theologi opinantur, sacerdotio ipsi Aaronico simpliciter vel saltem usque ad adventum ipsius Christi promissi infallibilitatem in conservanda et proponenda fidei doctrina asserendam esse (cf. Bellarmin. de Concil. l. II. c. 8.). Verum haec sententia utraque tantas habet difficultates oppositas, ut firmis argumentis demonstrari nequeat. Nonnulli affirmant, sacerdotes etiam tempore Christi atque in ipsa Christi condemnatione non in doctrina sed circa factum dumtaxat errasse (quale quaeso factum? nempe Iesum Nazarenum esse Christum promissum, quod ut finis comprehendebat totam doctrinam antecedentem, ut fundamentum totam doctrinam subsequentem), vel eos errasse quidem mente ut homines privatos, minime vero in publica per sacerdotalem potestatem proposita doctrina, siquidem pontifex teste Ioanne (XI. 51.) prophetavit atque adeo divino instinctu docuit divinam veritatem. At haec ex tota historia evangelica manifesto refutantur, et nominatim ex solemni ac iudiciali sententia, qua pontifices et omne eorum concilium Christum repudiandum et damnandum esse pronuntiarunt, quia Filium Dei se fecit (Matth. XXVI. 63–66; XXVII. 1; Marc. XIV. 53. 61–64; Luc. XXII. 66–77; Io. XIX. 6. 7. 15.) cf. Stapleton De principiis fidei L. II. c. 12. Si autem cum Bellarmino l. c. concedas, sacerdotes in ipsa persona Messiae iam praesentis populo designanda errasse errore doctrinali, dum Christum velut « impostorem » et « blasphemum, quia Filium Dei se fecisset, » repudiandum esse solemni iudicio pronuntiarunt; iam ex ipso fine magisterii in Ecclesia Israël demonstrare non potes, sacerdotio Aaronico per se spectato annexum fuisse charisma infallibilitatis ante adventum Christi, quod tamen cum Messias advenit, in sacerdotio eodem adhuc permanente legitimo desierit. Finis enim magisterii saltem longe praecipuus erat praeparare vias Domini, et « desideratum cunctis gentibus » (Agg. II. 8.) praemonstrare tum proxime peculiari populo Israël tum ipsis gentibus universis. Si ergo constat, magisterium cum charismate infallibilitatis sacerdotio Aaronico per se spectato non fuisse connexum quoad agnitionem et monstrationem Christi iam praesentis, qua complenda et absolvenda erat tota praecedens praeparatio; iam non possumus ex ipso fine magisterii in Ecclesia Mosaica demonstrare, magisterio sacerdotii Aaronici per se spectati adfuisse perfectionem infallibilitatis ante Christum, quae certe defuit praesente Christo quoad actus praecipuos agnitionis et monstrationis promissi et iam missi salvatoris. Hoc igitur tam essentiale discrimen in magisterio ordinario veteris Testamenti, quod ante Christum infallibile, praesente iam Christo fuerit fallibile, demonstrandum esset disertis testimoniis Scripturae aut christianae traditionis. Sed huiusmodi testimonia pro infallibilitate magisterii ordinarii synagogae proferri non posse, sicut prostant luculenta pro infallibilitate magisterii in Ecclesia Christi, etiam Bellarminus (l. c. cap. 6.) satis clare fatetur. Calvino enim obiicienti fallibilitatem conciliorum in veteri Testamento, inter alia respondet non licere imperfectionem magisterii in veteri Testamento transferre ad magisterium Ecclesiae Christi: « Certiores enim et maiores promissiones Dei habet Ecclesia quam synagoga; nec enim de synagoga usquam legimus, quod de Ecclesia Christus dicit (Matth. XVI.): super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; nec id quod Apostolus ait (1. Tim. III.): eam esse columnam et firmamentum veritatis; neque de Caipha (vel eius antecessoribus) scriptum est, sed de Petro (et eius successoribus): rogavi pro te, ut non deficiat fides tua (Luc. XXII.) » Bellarmin. l. c.

Alio igitur modo infallibilitatis charisma, quod etiam in magisterio Ecclesiae veteris Testamenti negare fas non est, ex ipsa propria indole illius oeconomiae concipiendum esse videtur. Sicut ibi veritas divina novis continuis revelationibus explicanda erat, ita ex hoc ipso missio extraordinaria prophetarum, qui nimirum essent ministri revelationis cum proprio fine illius oeconomiae intime nexa et conserta intelligitur. Unde ad magisterium divinae religionis (in doctrina et moribus) pertinebat non solum munus ordinarium sacerdotale sed etiam munus propheticum extraordinarium. Ad hoc nempe munus propheticum non minus spectabat custodia et vera declaratio revelationis ac legis iam promulgatae quam illius ulterior explicatio et incrementum per novas revelationes. Si quando igitur magisterium ordinarium sua culpa deficeret, charisma propheticum magisterii extraordinarii supplebat defectum ad infallibilem conservationem doctrinae et fidei divinae in Ecclesia Israël. Hinc prophetae sunt etiam pastores populi (Ier. XVII. 16. hebr. cf. Zach. XI. 4.) et custodes constituti super muros Ierusalem, qui « tota die et tota nocte in perpetuum non tacebunt.... donec (Deus) ponat Ierusalem laudem in terra » (Ecclesiam scilicet novi Testamenti) Is. LXII. 6. 7. cf. XXI. 11. Imo charisma extraordinarium propheticum in singularibus quibusdam causis et occasionibus connectebatur cum summo sacerdotio, ut quando summus sacerdos iubebatur responsa Domini exquirere per Urim et Thummim quod in vulgata (Lev. VIII. 8.) vertitur « doctrina et veritas » (cf. Num. XXVII. 21; 1. Reg. XIV. 18; XXII. 10; XXIII. 9. etc.); hanc connexionem charismatis gratis dati pro occasionibus quibusdam extraordinariis cum summo sacerdotio indicat Evangelista Ioannes (XI. 51.), quando ait Caipham eo ipso tempore, quo praevaricabat secundum munus ordinarium magisterii, etiam inscium prophetasse instinctu extraordinario « cum esset pontifex anni illius. »

Infallibilis itaque depositi custodia erat utique etiam in Ecclesia Mosaica, non tamen per promissam perennem assistentiam Spiritus veritatis pro magisterio ordinario (sicut in novo Testamento); sed quatenus munus utrumque, ordinarium sacerdotii et extraordinarium prophetiae, consideratur coniunctum. Hinc missio prophetarum constituebat elementum intestinum ac velut partem integrantem pro indole illius oeconomiae, atque ideo eorum successio non modo usque ad reditum ab exilio Babylonico moraliter continua erat et manifesta; sed etiam sub templo secundo charisma inspirationis non desiit, ut tum libri per inspirationem scripti tum facta alia demonstrant (vide Tract. de Scriptura thes. XI. corollar. 2.). Quare spectata solummodo perpetuitate, munus propheticum in veteri Testamento dici posset ordinarium; sed quoniam hac appellatione in institutis divinis non solum perennitas sed potius ordo successionis vel propagationis secundum certam et fixam legem intelligi solet, prophetiae autem spiritus nulli certae legi aut medio communicationis alligatus, ut donum gratis datum, ubi vult spirat; ideo in illa quoque oeconomia munus propheticum erat et dici debet extraordinarium.

6°. Ex dictis intelligitur, quomodo Deus permittere potuerit veteris sacerdotii praevaricationem in magisterio, etiam tum et tum maxime, quando advenit « finis legis Christus, » ut in eo adimplerentur lex et prophetae tanquam in fine, ad quem ordinabantur, et ab eo tamquam a consummatore fidei adimplerentur ultima perfectione revelationis et institutorum divinorum. Sicut qui infallibiliter praemonstrabant Christum venturum, erant prophetae magisterio extraordinario, ita qui monstrabat praesentem (ut nunc nihil dicamus de Simeone, Anna et aliis) erat magisterio extraordinario propheta et plus quam propheta, de quo scriptum erat per priscos prophetas: ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te Matth. XI. 9. 10. « Lex et prophetae usque ad Ioannem, ex eo regnum Dei (iam praesens) evangelizatur » Luc. XVI. 16. Imo quod infinite maius est, ipsum Verbum caro factum, per cuius divinitatem ut per causam inspirantem, et ad cuius divinitatem ac humanitatem ut ad causam finalem loquebantur prophetae verba Domini, ipse inquam iam Dominus prophetarum, qui est ὁ προφήτης (I. I. 21; VI. 14; VII. 40; Matth. XXI. 11.) et unus magister (Matth. XXIII. 8. 10; Io. XIII. 13. 14.) praesens per se et de se testabatur, consummando in sua divina persona plenitudinem muneris prophetici et magisterii divini (Deuteron. XVIII. 15; Act. III. 22.). Ipse omni populo demonstratus praecedentibus prophetiis legis et prophetarum adimpletis, quam adimpletionem etiam sensibiliter exhibent Moyses et Elias, lex nimirum et prophetae, testes divini eius magisterii in transfiguratione (Matth. XVII. 3. 5. vide s. Leon. serm. 51. c. 4.), operum et miraculorum velut divinis sigillis comprobatus, praedicatione praecursoris designatus, ut Filius prae omnibus aliis audiendus a Patre coelesti declaratus in solemni magisterii initiatione (Luc. III. 22; IX. 30–35; Io. V. 33–37. 39. 46; X. 38; XV. 24. etc.).

Hoc magisterio Christus, per se ipsum et misso Spiritu S. per Apostolos iam completis fidei revelationibus, et divinis institutionibus, ad depositi totius custodiam et explicationem perenniter manet in Ecclesia sua ipse unus magister per suos legatos in perpetua successione a se institutos, charismate veritatis suaque praesenti semper tutela munitos, suo nomine et auctoritate docentes; quae omnia suis locis distinctius nobis explicanda et demonstranda erunt. Hic obiter commemorantur, ut pateat, quantis nominibus prae magisterio ordinario synagogae praecellat magisterium ordinarium Ecclesiae, tum ratione Verbi incarnati a quo magisterium ipsum et tota eius auctoritas derivatur et participatur, tum ratione doctrinae iam consummatae, tum ratione indefectibilis assistentiae Spiritus veritatis. Ex hac ipsa perfectione intelligitur, cur magisterium extraordinarium propheticum, intestinum veteri oeconomiae propter eius statum imperfectum et adhuc perficiendum, minime sit inter instituta perennia oeconomiae iam perfectae (cf. Matth. XI. 11-13; 1. Pet. I. 10-12.). Illic Moyses et prophetae erant tamquam famuli in domo Dei multifariam multisque modis (velut per partes successivas ac gradibus diversis πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως) inspirati ad excolendum Testamentum vetus et ad praeparandum novum, hic Filius Dei in domo sua iam complevit Testamentum novum et regnum immobile, manetque auctor fidei et consummator cum Ecclesia sua omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Heb. I. 1; III. 3-6; XII. 2. 27. 28.).

Summa omnium quae hac Thesi demonstravimus, huc tandem revocatur. Totus praecedens status Ecclesiae tum primitivae inde ab Adam destinatione universalis pro omnibus gentibus, tum Mosaicae pro populo Dei peculiari tamquam prophetia realis in typis, tamquam prophetia verbalis in annuntiationibus, et praenuntiationibus, generatim tamquam praeparatio et introductio melioris spei in omnibus institutis et legibus ordinatus erat ad Ecclesiam Iesu Christi ut ad evangelium reale in mysteriis ac rebus adimpletis, ut ad evangelium verbale in doctrina mysteriorum et rerum iam praesentium, denique ut ad consummationem misericordiarum Dei in gratia et veritate. « Redemptio Salvatoris... ita magnae pietatis suae disposuit sacramentum, ut usque ad consummationem quidem mundi praefinita generationum plenitudo decurreret, sed renovatio originis per iustificationem indiscretae fidei ad omnia retro saecula pertineret... Nihil ab antiquis significationibus in christiana religione diversum est, nec umquam a praecedentibus iustis nisi in Domino Iesu Christo salvatio sperata est, dispensationibus quidem pro divinae voluntatis ratione variatis sed in idipsum coruscantibus et legis testimoniis, et prophetiae oraculis, et oblationibus hostiarum; quia sic congruebat illos populos erudiri, ut quae revelata non caperent, obumbrata susciperent et maior Evangelii esset auctoritas, cui tot signis totque mysteriis veteris Testamenti paginae deservissent... Nihil legalium institutionum, nihil propheticarum resedit figurarum, quod non totum in Christi sacramenta transierit... ut merito cessarint nuntii, postquam nuntiata venerunt, nec vacuatur reverentia promissionum, quia plenitudo manifestata est gratiarum » s. Leo serm. LXVI. (de passion. Dni XV.) c. 12. Nimirum in Ecclesia Iesu Christi plenitudo manifestata est, imo Ecclesia ipsa dicitur a Paulo (Eph. I. 23.) plenitudo Christi etiam secundum hunc eius statum, quo adhuc militat in terris docens et credens in fide, regens et obediens in spe, sanctificans et sanctificata in charitate: « genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis » (1. Pet. II. 9.).