De Ecclesia Christi

« Quamvis certum sit, tres gradus Episcoporum, presbyterorum, ministrorum divina ordinatione ac proinde etiam tempore iam Apostolico fuisse distinctos, concedendum est tamen sine dubio, antiquissima illa aetate etiam Episcopis quandoque factum fuisse nomen presbyterorum: verumtamen probabilius esse putamus, nomen Episcopi semper sacerdotibus dumtaxat primi ordinis, qui singuli ad singulas Ecclesias regendas ordinati erant, fuisse proprium, numquam commune sacerdotibus secundi ordinis seu presbyteris. »

I. Constat ex demonstratis, praeter diaconos esse duos gradus hierarchiae omnino distinctos, superiorem Episcoporum qui singuli singulis praepositi sunt Ecclesiis, et inferiorem presbyterorum qui in una Ecclesia plures esse possunt ipsisque subsunt Episcopis, atque hanc hierarchiam (ut Concilium Tridentinum loquitur sess. 23. can. 6.) « esse divina ordinatione institutam. » Eam enim inde ab Apostolicis temporibus videmus in omnibus quantumvis inter se dissitis Ecclesiis pleno in vigore; Episcopi spectati in suo ordine quatenus Episcopatum Ecclesiae constituunt, semper et ubique creduntur instituti a Christo in ipsis Apostolis ut successores in suis antecessoribus; semper et ubique presbyteri sub eorum potestate sacerdotio funguntur; et tertio denique gradu ab utrisque distincti comparent diaconi. Praeter alias functiones proprias ordinis episcopalis, solis Episcopis nulla vero presbyteris potestas est per impositionem manuum propagandi sacerdotium, quae quidem proprietas potestatis esse nequit nisi ex institutione divina, qua Episcopi in plenitudine sacerdotii a sacerdotibus inferioribus h. e. a presbyteris sint discreti. Contra hanc divinitus constitutam utriusque ordinis distinctionem cum primum Aërius saeculo quarto excogitasset « dogma (ut Epiphanius loquitur) supra humanum captum furiosum, » haereseos ab omnibus est damnatus. « Omnibus ratione utentibus est manifestum. (Epiphanius ibi subdit), omnino insaniae plenum esse, quod dicit Episcopum et presbyterum esse aequales. Unus quippe ordo (Episcoporum) ad patres gignendos pertinet, patres enim generat Ecclesiae. Ordo alter (presbyterorum) cum patres non possit, filios per lavacrum regenerationis gignit Ecclesiae, non vero patres aut magistros. Quinam vero fieri potest, ut is presbyterum constituat, qui ius nullum habet manus imponendi ad ordinationem? aut quomodo dici potest aequalis Episcopo? » (Epiphan. haeres. 75. n. 3. 4.). Idem discrimen praeter alios Patres (cf. Petavium Hierarch. Eccles. l. IV. c. 2.) tradit s. Hieronymus iis ipsis in locis, quibus comparans presbyterorum ordinem hinc cum altiori Episcoporum inde cum inferiori diaconorum, eos Episcopis, utpote sacerdotes sacerdotibus, propiores esse ostendit, quam ipsis presbyteris diaconos, qui sacerdotio carent. Attamen discrimen inter sacerdotes primi et secundi ordinis integrum servari profitetur ex divinitus collata potestate ordinationis. « Quid enim facit (ait ille) excepta ordinatione Episcopus, quod presbyter non faciat? » Hieronym. ep. ad Evang. (cf. Petav. Dissert. Eccles. l. I. c. 3.).

Ex universali traditione, fide et praxi Ecclesiae igitur certum est, a Christo summo sacerdote secundum ordinem Melchisedech sacerdotium participatum novi Testamenti ita esse dispositum, ut eius plenitudo quae instituta est in Apostolis eorumque successoribus Episcopis, non sit indivisibilis, sed seorsum a plenitudine conferri queat pars potestatis (consecrandi nempe corpus Christi reale, remittendi peccata et pleraque sacramenta alia conferendi in corpore Christi mystico), quae proinde ordinem inferiorem et distinctum presbyteratus constituat. Quamvis itaque (ut Conc. Tridentinum sess. 23. can. 6. definivit) « in Ecclesia catholica sit hierarchia divina ordinatione instituta, quae constat ex Episcopis, presbyteris, et ministris, » et sine his (Episcopis, presbyteris, diaconis) « Ecclesia non nominetur; » ut iam ineunte saeculo II. Ignatium scripsisse vidimus (ep. ad Trallian. n. 3.); nihilominus prudenter animadverti debet, quod monuit s. Epiphanius: primis nimirum temporibus (νέου ὄντος τοῦ κηρύγματος) ab Apostolis non potuisse statim omnia perfecte disponi, aut plenam ubique constitui hierarchiam sed alicubi presbyteros absque Episcopo, alibi contra absque presbyteris Episcopum « qui sine diacono esse non potest, » ordinatos fuisse (Epiphan. l. c. n. 5.). Si quae ergo in scriptis Apostolicis loca reperiantur, in quibus distinctio inter Episcopos et presbyteros non satis appareat, indubitatum manere debet, hanc obscuritatem non ex defectu iuris, quasi Apostoli distinctionem non agnovissent, de qua aliunde manifesto constat; sed ex imperfectione facti seu ex hierarchia nondum ubique completa originem habere.

II. Loca huiusmodi obscuriora sunt sequentia. a) Iidem qui vocantur Episcopi, dicuntur presbyteri. Paulus a Mileto mittens Ephesum vocavit presbyteros Ecclesiae (τοὺς πρεσβυτέρους τῆς ἐκκλησίας), quos deinde monet: « attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo » Act. XX. 17. 28. Pariter Tito scribit: « reliqui te Cretae.... ut constituas per civitates presbyteros (κατὰ πόλιν πρεσβυτέρους); si quis sine crimine est..... Oportet enim Episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem » (ὡς θεοῦ οἰκονόμον) Tit. I. 5–7. Petrus hortatur presbyteros ipse compresbyter, quorum munus deinde dicit episcopale: « Seniores qui in vobis sunt (πρεσβυτέρους τοὺς ἐν ὑμῖν) obsecro consenior (συμπρεσβύτερος)... pascite qui in vobis est gregem Dei, providentes (ἐπισκοποῦντες) non coacte » 1. Pet. V. 1. 2. Porro b) ubi gradus hierarchiae¹ enumerare propositum esse videtur, nominantur soli Episcopi et diaconi nulla facta mentione presbyterorum Phil. I. 1; 1. Tim. III. 1–10. c) Difficultatem auget, quod in una eademque urbe et Ecclesia particulari ex locis citatis Act. et Phil. videntur fuisse non unus sed plures huiusmodi Episcopi.

In interpretatione horum locorum aliqua apud omnes catholicos certa sunt. 1°. Certum est ex contextibus, in locis citatis Act. XX; 1. Tim. III; Tit. I; 1. Pet. V. intelligendos esse, sin minus unice et exclusis sacerdotibus secundi ordinis, saltem directe et praecipue sacerdotes primi ordinis. Iubentur enim attendere universo gregi in quo sunt positi a Spiritu Sancto, et eorum munus episcopale dicitur esse regere Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo. Ipse Petrus Apostolus et Apostolorum princeps se appellat compresbyterum istorum presbyterorum, qui pascere unusquisque suum gregem Dei et pro munere Episcopi providere (ἐπισκοπεῖν) iubentur. Insuper quod controversiam omnem inter catholicos excludit, Tridentina synodus diserte locum Act. XX. de Episcopis in oppositione ad presbyteros interpretatur (sess. 23. cap. 4.). Unde etiam Episcopi nominati 1. Tim. III. et Tit. I. eodem modo sunt intelligendi, cum priori loco Episcopus dicitur Ecclesiae Dei diligentiam habere, sicut paterfamilias praeest suae domui. Imo ipsis verbis Paulus ibi designat singularitatem Episcopi: « oportet Episcopum (cum articulo τὸν ἐπίσκοπον) irreprehensibilem esse, » dum contra mox in numero plurali nominat diaconos (διακόνους ὡσαύτως σεμνούς). In loco altero Titus iubetur presbyteros qui deinde dicuntur Episcopi, constituere κατὰ πόλιν singulos per singulas civitates²; ac denique iisdem paene verbis in hac ad Titum epistola sicut in altera ad Timotheum virtutes Episcopi describuntur. 2°. Hinc porro certum est, primi ordinis sacerdotes qui sunt et dicuntur Episcopi, nomen etiam habuisse presbyterorum, ita ut hoc nomen presbyteri sicut alterum sacerdotis, quo apud Patres IV. saeculi et deinceps frequentius Episcopi, alias tamen etiam presbyteri designantur, per se minime sufficiat ad distinguendum primum et secundum ordinem: « presbyter et Episcopus, aliud aetatis, aliud dignitatis est nomen... in Episcopo et presbyter continetur » Hieron. ep. 146. n. 2. ad Evang. Neque in Scripturis dumtaxat, sed post tempora quoque Apostolica apud vetustiores Patres hoc nomine presbyterorum quandoque appellantur Episcopi, quod ex multis locis Irenaei manifestum est. « Eis qui in Ecclesia sunt presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab Apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum acceperunt » Iren. l. IV. c. 26. n. 2. cf. n. 4. 5. Ad Victorem Romanum Pontificem de diversitate celebrandi paschatis scribens Irenaeus: « sed et presbyteri illi, inquit, qui ante Soterem praeerant Ecclesiae, quam nunc tu gubernas, Anicetum dico, et Pium et Hyginum et Telesphorum et Xystum, neque ipsi observabant (Asianorum modum celebrandi paschatis et ieiunii)... Anicetus aiebat, morem presbyterorum qui ante se fuerant, sibi retinendum esse » (apud Euseb. H. E. l. V. c. 24.). Cf. Iren. l. III. c. 2. n. 2; et ep. ad Florin. (apud Euseb. H. E. l. V. c. 20.).

III. Haec quidem extra controversiam sunt; at vero dubium est et tum apud veteres scriptores sanctosque Patres tum apud recentiores interpretes in disceptationem vocatum, utrum in locis citatis novi Testamenti et apud unum alterumque ex vetustissimis Patribus, forte apud Clementem Romanum (ep. I. ad Corint. n. 42. coll. 44. 47. 57.) presbyteri sacerdotes nempe secundi ordinis habeant etiam ipsi appellationem Episcopi. Hoc si esset ipsum nomen Episcopus non sufficeret ad demonstrandam adversus haereticos Presbyterianos ceterosque Protestantes distinctionem primi et secundi gradus hierarchiae sacerdotalis; sed ex contextibus dumtaxat res conficienda foret, in quibus illi per tortuosos cuniculos effugium quaerere solent. Si contra demonstrari queat, solos praepositos (προεστῶτας) qui singuli singulas Ecclesias gubernabant et presbyteros quoque sibi subiectos habebant, ut hierarchia iam in epistolis s. Ignatii describitur, numquam vero hos inferiores vocatos fuisse Episcopos; viae omnes effugiorum praeclusae erunt. Non ergo haec disceptatio de solo nomine esse et parum frugis habere putanda est.

Concedi omnino debet, Chrysostomum et qui ab eo pendent, Theodoretum, Oecumenium, Theophilactum (si hunc Patribus accensere fas esset), nec non Hieronymum et commentatorem, quem Ambrosiastrum appellare consueverunt, censuisse primis temporibus rei christianae nomen Episcopi etiam simplicibus presbyteris commune fuisse. Ratio eis erat, quod merito sane ratum ac fixum tenebant, in singulis Ecclesiis non plures uno umquam fuisse praepositos primi ordinis, quibus solis postea vindicatum est nomen episcopale; ex altera vero parte non videbant, quomodo negari possit in Ecclesia particulari Philippensi (Phil. I. 1.) plures nominari Episcopos. Ubi Apostolus scribit omnibus Sanctis qui sunt Philippis, cum Episcopis et diaconis (σὺν ἐπισκόποις καὶ διακόνοις) ³, Chrysostomus ita commentatur: « quid hoc? an unius civitatis multi erant Episcopi? Nequaquam; sed presbyteros ita appellavit. Tunc enim nomina adhuc erant communia... Antiquitus igitur, ut dicebam, ipsi etiam presbyteri vocabantur Episcopi..... Procedente vero tempore proprium cuique distributum est nomen Episcopi et presbyteri » In Phil. hom. 1. n. 1. Hieronymus in eamdem loquitur sententiam, qui etiam Act. XX. et aliis locis 1. Pet. V. 1. 2. et Heb. XIII. 17. (ubi appellantur praepositi ἡγούμενοι) putat de presbyteris esse sermonem, « quorum communi consilio Ecclesiae gubernarentur. » Ait nimirum: « Philippi una est urbs Macedoniae, et certe in una civitate plures, ut nuncupantur, Episcopi esse non poterant; sed quia eosdem Episcopos illo tempore quos et presbyteros appellabant, propterea indifferenter de Episcopis (Paulus scribens Episcopis et diaconis) quasi de presbyteris est loquutus. » Allato deinde loco Act. XX. « et hic diligentius observate, inquit, quomodo unius civitatis Ephesi presbyteros vocans, postea eosdem Episcopos dixerit » Hieronym. in Tit. I. 5.

Sine dubio isti Patres ordines, primum et secundum distinctos agnoscebant et luculenter demonstrabant; sed Presbyteriani hanc de communitate nominis sententiam arripiunt ad res ipsas confundendas.

Petavius concedendum quidem putavit, plures unius civitatis appellari tum presbyterorum tum Episcoporum nomine, et nihilominus negari posse ac debere, nomen Episcopi umquam fuisse commune simplicibus presbyteris. Ad haec concilianda ipse primus, cui deinde lubenter alii Catholici assenserunt, contendit, et collatis iis quae in libris novi Testamenti dicuntur, satis probasse sibi visus est, Apostolica aetate plures in una civitate charactere episcopali insigniri consuevisse, « quod (ut ait) oporteret paratam esse copiam Episcoporum, qui ad urbes et provincias christiano partas nomini mitterentur; ut ea quae ab solis Episcopis administrabantur, praestare possent » (Dissert. Eccles. l. I. c. 2.); hosque veros Episcopos licet plures simul putat singulas Ecclesias gubernasse, atque hac admissa sententia omnia, quae de presbyteris iisdemque Episcopis in novo Testamento leguntur, plana fore ac pellucida.

Fateor hanc hypothesim mihi semper visam esse et adhuc videri minus probabilem. Neque enim facile concedi potest, tempore primitivo Ecclesias gubernatas fuisse modo alio quam quo septem Ecclesiae Asiae sub Ioanne Apostolo describuntur. Eo minus id concedi potest, quod ineunte iam saeculo secundo tempore Polycarpi et Ignatii et Hegesippi non modo apparet, singulis Ecclesiis ubique singulos Episcopos praepositos fuisse, sed hanc institutionem videmus exhiberi ut antiquiorem et ab Apostolis profectam. Nec in hypothesi Petaviana veterum appellatio ad continuam successionem in cathedra Episcopali singularum Ecclesiarum inde ab institutoribus Apostolis satis intelligi potest. Tum vero haec difficultas augetur, quod apud antiquos Patres et scriptores ecclesiasticos istius interpretationis nullum vestigium reperire est; sed veteres omnes ratum habent ac fixum, plures veri nominis Episcopos (h. e. sacerdotes primi ordinis) in una civitate nec fuisse nec esse potuisse ⁴. Unde ii inter veteres, qui censuerunt in libris novi Testamenti plures unius urbis⁵ nominari Episcopos, hoc ipso concedendum esse putabant, appellationem Episcopi fuisse communem etiam presbyteris, ut apud Chrysostomum et Hieronymum aliosque paulo ante vidimus. Qui vero assumunt, nomen Episcopi sicut certissime apud viros Apostolicos Clementem, Polycarpum, Ignatium ita etiam penes ipsos Apostolos proprium fuisse solis primi ordinis sacerdotibus singularum Ecclesiarum propositis, ii hoc ipso negant in novo Testamento umquam plures unius urbis Episcopos commemorari ⁶.

Haec postrema sententia gravissimis argumentis communitur ex ipsa natura et ex fine muneris episcopalis, ex apostolicarum Ecclesiarum catalogis, ex tota historia episcopatus inde saltem ab exeunte primo saeculo atque adeo ab Aevo apostolico, ex analogia cum unitate Ecclesiae universalis per unum Episcopum universalem, quae quidem monarchia sicut in universali Ecclesia ita etiam in Ecclesiis particularibus a vetustis Patribus diserte vindicatur, cum non modo factum sed ipsum ius declarant, « non posse esse plures unius Ecclesiae particularis Episcopos, » sicut ex Christi institutione unus est Episcopus Ecclesiae universalis; « unitatem oportere esse Episcopi » sicut unum est sacrificium, una Eucharistia.

Difficultas contra hanc sententiam nulla alia proferri potest praeter duplicem locum Act. XX. et Phil. I. ubi unius civitatis plures Episcopi videntur commemorari; in reliquis enim textibus clarum est, nomen quidem presbyterorum commune esse etiam primi ordinis sacerdotibus, nullatenus vero nomen Episcopi sacerdotibus secundi etiam ordinis tribui. Si duo illa loca ita habent, ut commodam conciliationem non admittant, eundum est in sententiam Petavii; nam alteram primo loco ex Hieronymo et Chrysostomo commemoratam saltem Act. XX. maxime post Concilium Tridentinum defendere nemo catholicus facile in animum inducet. Teste etiam Coelestino I. (ep. 18. n. 4. ad Patres Concilii Ephesini) Paullus illis verbis « proprie (ἰδίως) apud Episcopos utitur. » Verum non modo prior illa sed etiam Petaviana sententia omnino excludi videtur ipso sacro textu Apoc. II. III. ubi Ioannes scribit de singularum civitatum Asiae singulis Angelis, inter quos primo loco nominat « Angelum Ephesi Ecclesiae. » Neque enim tantam mutationem a tempore Pauli usque ad scriptam Apocalypsin inductam fuisse sine fundamento fingere fas est. Si igitur prudens conciliatio fieri possit, eoque magis si conciliatio a veteribus nonnullis Patribus iam fuerit proposita; tertiam sententiam amplectendam esse persuadent ipsa argumenta, quibus eam munitam esse vidimus. Iam vero conciliatio obvia est, si prae oculis habeatur, Ephesum et Philippos fuisse urbes, in quibus primis pro Asia et Macedonia fundatae sunt Ecclesiae, atque inde evangelium propagatum fuisse in alias civitates et regiones, quibus singulis singuli Episcopi praeponerentur.

Quod orationem Act. XX. spectat, iam s. Irenaeus ex Asia oriundus, Polycarpi Apostolorum discipuli auditor testatur, non ab Epheso solum sed etiam ex proximis civitatibus Episcopos convenisse: « in Mileto convocatis Episcopis et presbyteris qui erant, ab Epheso et a reliquis proximis civitatibus » ⁷ Iren. l. III. c. 14. n. 2. Huius explicationis fundamentum exstat in ipsa oratione ab Apostolo habita ad congregatos Episcopos; ait enim eos ipsos esse, per quos transivit praedicans, et per triennium monens unumquemque ipsorum. Quae sane quoad triennium vix, et quoad transitum adhuc difficilius de presbyteris unius solius urbis intelligi possunt: « vos omnes per quos transivi (ἐν οἷς διῆλθον) praedicans regnum Dei... quoniam per triennium nocte et die non cessavi cum lacrymis monens unumquemque vestrum » Act. XX. 25. 31.

Conciliationem omnino geminam etiam in loco altero Phil. I. 1. sin minus certam, saltem probabilem esse nemo negaverit. Paulus epistolam Colossensibus scriptam non huic soli sed alteri quoque Ecclesiae Laodicensium, et eam Laodicensium seu (ut graece est) « ex Laodicia » mittendam vicissim Colossensibus destinavit ⁸; unde porro probabile fit, etiam epistolam ad Ephesios encyclicam fuisse non ad Ephesinam dumtaxat sed ad Laodicensem quoque et alias Ecclesias Asiae; secunda deinde ad Corinthios expressis verbis, et ideo probabiliter etiam prima, licet in inscriptione id non dicatur, missa est « Ecclesiae Dei quae est Corinthi, cum omnibus sanctis qui sunt in universa Achaia » (τοῖς οὖσιν ἐν ὅλῃ τῇ Ἀχαΐᾳ 2. Cor. I. 1.). Ex hac analogia sane probabile redditur, epistolam de qua agimus, ad Philippenses fuisse encyclicam ad Ecclesias Macedoniae, seu (si nominibus serius inductis uti liceret) ad παροικίαν sive provinciam ecclesiasticam Philippensem (τοῖς οὖσιν ἐν Φιλίπποις).⁹

Hanc istius loci explicationem necesse est dicere placuisse s. Epiphanio. Cum enim Aërius haeresim suam de aequalitate Episcoporum et presbyterorum adstrueret etiam ex hac epistola inscripta « Episcopis et diaconis; » Epiphanius responsionem repetit ex statu adhuc imperfecto hierarchiae illis primis temporibus. « Ubi necessitas postulabat, et episcopatu digni inveniebantur, constituebantur Episcopi; cum vero copia non suppeteret, non reperiebantur qui crearentur presbyteri, unde solo Episcopo per loca singula (ἐπὶ τῷ κατὰ τόπον μόνῳ ἐπισκόπῳ) contenti erant; sine diacono autem Episcopum esse non decet » Epiph. Haer. 75. n. 5. Duo igitur explicite asserit Epiphanius, in quibus tertium evidenter continetur implicitum. a) In singulis Ecclesiis (κατὰ τόπον) non nisi singuli umquam erant Episcopi. b) Primis temporibus quandoque Episcopi dumtaxat cum diaconis constituebantur, nulli vero presbyteri, atque haec minus completa Ecclesiarum constitutio penes Paulum intelligenda est, quando (Phil. I. 1.) silens de presbyteris scribit « Episcopis et diaconis. » c) Ergo ea epistola inscripta numero plurali « Episcopis » non ad unam tantummodo, sed ad plures Ecclesias particulares destinata erat.

In hac verborum Apostoli (Act. XX; Phil. I.) explicatione consentientes habemus inter theologos catholicos Mamachium (Origin. et Antiquit. Christian. T. IV. c. 4. §. 2. p. 334. sqq. 345. sqq.); Bolgenium (L'Episcopato c. 6. act. 2. n. 223. cf. Zallinger Ius Eccles. publicum §. 350. nota 1.); Franc. Ant. Zaccaria (Dottrine del secolo illuminato XVIII. paragonate etc. Append. I. art. 1.).

Ex hactenus dictis iam etiam soluta est difficultas, quae a Presbyterianis ex s. Clementis epistola I. ad Corinthios n. 42. et 44. repeti solet. Aiunt quippe, a Clemente ibi nominari solos Episcopos et diaconos ab Apostolis constitutos; nullos ergo ex institutione Apostolica esse presbyteros distinctos ab Episcopis, adeoque unum dumtaxat esse gradum eorum, qui Episcopi et alio nomine presbyteri appellantur. Catholici quoque complures cum Cotelerio (in notis ad h. l. Clementis) non utique hanc haeresim Aërianam, sed tamen illud concedendum esse putant, presbyteros nempe secundi ordinis sacerdotes, illis primis temporibus ac nominatim apud Clementem etiam appellationem habuisse Episcoporum.

Verum quod ad rem ipsam spectat, iam in superiori thesi vidimus, a Clemente n. 40. discerni tres ordines, « summum sacerdotem, sacerdotes, et Levitas. » Neque apud ipsum ea est difficultas, quae apud Paulum Phil. I. 1; Act. XX. 28. occurrit, quod videatur plures unius Ecclesiae particularis nominare Episcopos; Clemens enim (n. 12.) universim loquitur de Ecclesiis ab Apostolis fundatis: « per regiones et urbes praedicantes constituerunt primitias eorum... Episcopos et diaconos illorum, qui credituri erant; » sicut Paulus iussit constitui presbyteros h. e. Episcopos « per singulas civitates » (Tit. I. 5.). Quod autem Clemens n. 44. plures nominare dicitur presbyteros Corinthiorum, qui iidem etiam vocentur Episcopi, id verum non est. Nam hoc loco non secus ac n. 42. universim de Episcopis loquitur, non autem de Episcopis Corinthiorum dumtaxat ¹⁰; adeoque explicatio Bolgenii qui l. c. censet, epistolam Clementis sicut Pauli secundam ad Corinthios fuisse encyclicam destinatam Ecclesiis Achaiae, minime est necessaria.

Unica ergo remanet difficultas, quae penes Paulum (Phil. I. 1; 1. Tim. III. 2. 8.) eadem est, ac penes Clementem, quomodo factum sit, ut tum Apostolus tum eius discipulus hisce locis duos dumtaxat gradus Episcopos et diaconos omissis presbyteris commemoraverint? Explicatio Epiphanii paulo ante a nobis inducta non minus Clementis quam Pauli dictis aptari posset; non tamen videtur necessaria, et ut verum fatear, saltem pro Ecclesia Corinthiaca neque probabilis. Concedimus itaque Paulum scribendo Episcopis Macedoniae et (ad Timotheum) declarando virtutes necessarias Episcopo voluisse simul etiam comprehensos presbyteros, qui ratione sacerdotii propriores sunt Episcopis, quemadmodum Chrysostomus explicat (hom. XI. n. 1. in 1. Tim.): « postquam (Paulus) de Episcopis dixit, relicto presbyterorum ordine ad diaconos transit, quia non multum illi distant ab Episcopis... Sola namque potestate ordinandi superant, et hoc tantum (spectando nempe potestatem sacerdotii consecratoriam et praescindendo a magisterio et sacro imperio) videntur praestare presbyteris. » Eadem est ratio apud s. Clementem, cui insuper peculiaris causa erat nominandi solos Episcopos et diaconos, ut apte congrueret textus, quem parumper immutatum (ex Is. LX. 17.) ad confirmationem inducit: « constituam Episcopos eorum in iustitia, et diaconos eorum in fide. » Iam vero quisque videt, longe diversum esse simplices presbyteros umquam nomen habuisse Episcoporum, quod nos negamus; et ea quae de Episcopis dicuntur, quandoque extendi etiam ad presbyteros, quin hi distincte nominentur, quod a Paulo et a Clemente factum esse concedimus ¹¹.

Perstabimus ergo in ea sententia, nomen presbyteri quidem tum in libris novi Testamenti tum penes vetustissimos aliquos Patres quandoque tributum fuisse sicut secundi ita etiam primi ordinis sacerdotibus; verum Episcopos numquam fuisse appellatos alios quam singularum Ecclesiarum singulares primi ordinis Pastores, quos inde saltem a secundo et tertio saeculo hoc nomine, ut posterioribus omnibus aetatibus solemne erat, a presbyteris distinctos fuisse apud omnes in confesso est.