De Ecclesia Christi

« Ad Verbum incarnatum tamquam ad suum exemplar Ecclesia secundum elementum visibile et invisibile expressa intelligitur. Quae quidem Ecclesiae conformatio cum Christo spectanda est tum in eius constitutione generatim, tum in eius muneribus et sacramentis, ac denique in eius glorificatione tam inchoata quam consummata. »

« Verbum caro factum est; » et « cum in forma Dei esset, semet ipsum exinanivit formam servi accipiens in similitudinem hominum factus. » Unus itaque Iesus Christus Deus in natura divina et invisibili genitus a Patre, homo ex hominibus in natura humana et visibili; invisibilis in suis factus est visibilis in nostris; divina descendunt, ut humana evehantur; Deus factus est homo, ut homo fieret Deus. Vide PP. apud Petavium Incarn. l. II. c. 8. Igitur a) una est persona duplicis naturae. Divinitas in se invisibilis sese manifestat per suam humanitatem visibilem: « vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre; » « quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae, et vita manifestata est. » Humanitas per divinam personam, cuius facta est propria natura, infinite exaltata est supra ordinem naturalem; atque ab hac divina persona in suam humanitatem tota adorabilis dignitas, sanctitas, omnesque donorum thesauri derivantur, immo ipsa divinitas est humanitatis thesaurus: mysterium Christi Iesu, « in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi... quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter » ¹ Col. II. 3. 9. Quare b) a persona divina est etiam infinita dignitas sacerdotii, magisterii, imperii Christi hominis, infinitum pretium sacrificii et meritorum eius, dignitas deivirilis operationum (ἐνέργεια θεανδρική) omnium eius humanarum. Denique c) ex eadem divina persona humanitati debetur suprema exaltatio in gloria ad dexteram Dei Patris (vide de his Tract. de Incarnat.).

I. Iam vero ipsum finem incarnationis eum fuisse constat ut genus humanum repararetur. Haec autem restauratio ita effecta est, ut Deus Verbum incarnatum naturam lapsam, h. e. genus humanum sibi formaret in Ecclesiam ad imaginem et similitudinem suam sicut ad imaginem et similitudinem Dei Verbi, primogeniti omnis creaturae, secundum naturalia et supernaturalia primitus condita est natura humana ².

Haec imaginis et similitudinis formatio in primis generatim spectata in Scripturis luculenter declaratur. Etenim Deus-homo, mediator Dei et hominum homo Christus Iesus sibi coniungens et coniungendo transformans atque elevans genus humanum constituit Ecclesiam sibi homogeneam tamquam corpus in capite: « vos autem estis corpus Christi et membra de membro » ³ 1. Cor. XII. 27; in se ut in fundamento construit et continet Ecclesiam: « fundamentum positum est... quod est Christus Iesus » ib. III. 11; ex se tamquam ex semente progerminat Ecclesiam ut fructum suum multum: « venit hora, ut clarificetur Filius hominis... granum frumenti si mortuum fuerit, multum fructum affert » ⁴ Io. XII. 23. sqq.; ex se ut ex vite profert et vivificat palmites Ecclesiae: « ego sum vitis, vos palmites » ib. XV. 5; ex se profert ac derivat Ecclesiam tamquam secundus Adam matrem omnium viventium: « de carne eius et de ossibus eius » Eph. V. 30. Ipse primogenitus dat potestatem et participationem filiationis divinae et cohereditatis omnibus credentibus in nomine eius: « praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus » Rom. VIII. 17. 29; Heb. II. 10. seq.; Io. I. 12. 13. Ipse lux clarificans, Ecclesia clarificata et velut splendor gloriae eius ⁵, atque in hac luce cum ipso et in se unita: « et clarificatus sum in eis (quos dedisti mihi, δεδόξασμαι ἐν αὐτοῖς)... et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi eis (τὴν δόξαν, ἣν δέδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖς), ut sint unum, sicut et nos unum sumus: ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum » Ioan. XVII. 22. Ipse denique resurgens et glorificatus, ut exemplar et causa efficiens est resurrectio et glorificatio suae Ecclesiae, Ierusalem coelestis in omnibus sanctis: « caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis » Col. I. 18; « Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium, quoniam quidem per hominem mors et per hominem resurrectio mortuorum; et sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur; igitur sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis » 1. Cor. XV. 20. 49. ⁶

II. Generica huiusmodi descriptio ad pleniorem intelligentiam rei, de qua in hac thesi agimus, certe non sufficit. Quaerendum ergo est per partes, quomodo Verbum incarnatum secundum invisibilem et visibilem naturam suam nobis proponatur non solum ut causa per quam, sed etiam maxime ut exemplar et originalis forma, ad quam velut ectypus exprimatur et formetur Ecclesia Christi, ut exemplar inquam non separatum et externum, sed a se derivatam, sibi configuratam sibique coniunctam imaginem comprehendens Ecclesiam quodammodo ut splendorem gloriae suae.

In ipso Christo tamquam exemplari tria spectavimus, humanae naturae exaltationem per hypostaticam unionem cum Verbo, inde consequentes functiones theandricas, et denique eius glorificationem. Secundum haec ergo consideranda est assimilatio Ecclesiae, primum generatim in sanctificatione et elevatione visibilium per invisibilia, tum speciatim in hierarchia et sacramentis, ac denique in glorificatione.

1°. Intelligitur Ecclesia tamquam imago fundatoris et capitis sui Christi in intima sua constitutione, qua ad similitudinem Verbi incarnati expressa est. Sicut Christus est Deus homo, Verbum caro, ita corpus eius Ecclesia in suis membris, in sua hierarchia, in suis sacramentis ac institutis constat duplici elemento, elemento per se humano ac visibili externo atque elemento divino et invisibili interno, quo humanum informatur et elevatur atque ita formaliter constituitur ecclesiasticum. Ideoque utriusque elementi humani ac divini coniunctione et singulae veluti partes Ecclesiae constituuntur et ex his omnibus tota Ecclesia consistit humano-divina. Spiritus Sancti dona sunt in ipsa, ut ita dicamus, velut incarnata, invisibilia fiunt visibilia, non utique in se ipsis sed in elemento visibili coniuncto, quod informant et quo manifestantur.

Tota Ecclesia templum est Spiritus Sancti, qui eam inhabitat donis et gratiis suis, fide, spe et charitate informans et formans membra Ecclesiae, ipse Spiritus veritatis, Spiritus virtutis ⁷, Spiritus sanctificationis. « Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus: quoniam inhabitabo in eis, et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus » 2. Cor. VI. 16; 1. Cor. III. 16. 17. Hic unus Spiritus cum donis suis sicut interna sanctificatione « in mensuram uniuscuiusque membri » omnia membra coniungit, ita et externis visibilibus effectibus, quibus se manifestat, unitate professionis fidei, communionis, sacramentorum ipsum unum corpus efformat ⁸. « Unum corpus et unus Spiritus; sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae » Eph. IV. 4. Externa autem haec omnia et visibilia suam propriam rationem suumque valorem habent a donis internis, a quibus promanant et quibus informantur. Corpus vivificatur a Spiritu: « quicumque enim Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei » Rom. VIII. 14. Exemplar in capite Christo est evidens, quatenus eius natura visibilis exaltatur et sanctificatur per Verbum, et Verbum in illa ac per illam sese manifestat.

2°. Secundum Christi munera et operationes theandricas consideranda est imago speciatim in hierarchia et sacramentis.

a) Christus caput et fundator instituit, ac per Spiritum paracletum manentem in Ecclesia perpetuo efficit, ut corpus sit organicum. Multa enim membra inter se diversa non omnia eundem actum habent; omnia tamen ad invicem membra sunt et ad unum totum ex sua natura pertinent, et ad unum finem totius suis actibus conspirant, atque ideo unum est corpus Rom. XII. 4. 5; 1. Cor. XII. 18–20. Hinc gradus sunt diversi non solum laicorum qui carent potestate activa sive in corpus reale sive in corpus mysticum Christi, et Clericorum in quibus residet haec potestas; sed etiam, quod nunc consideramus, ex Christi institutione et Spiritus Sancti operatione diversi sunt ordines hierarchici, ab uno supremo (qui immediate Christum repraesentat in tota Ecclesia et ab ipso participat proprietates supremi confirmatoris omnium fratrum, pastoris omnium ovium, fundamenti totius Ecclesiae), usque ad inferiores. In his mutua coniunctione et inferiorum ad superiores subordinatione constitutum est unum magisterium, imperium, sacerdotium in aliis maiori in aliis minori plenitudine derivatum ab uno capite Christo per communicationem⁹ unius Spiritus veritatis, virtutis, sanctificationis: multi unum corpus sunt in Christo; singuli tamen « habentes donationes (χαρίσματα) secundum gratiam quae data est nobis, differentes » Rom. XII. 6; nam « divisiones gratiarum sunt, et divisiones ministrationum, et divisiones operationum; haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult » 1. Cor. XII. Porro haec omnia eum finem habent, ut tota Ecclesia docens et audiens (τῇ ὑπακοῇ τῆς πίστεως), gubernans et gubernata, sanctificans et sanctificata perpetuo sit ac conservetur firmamentum veritatis, regnum Christi, templum Spiritus Sancti: dantur omnia « ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi » Eph. IV. 12; 1. Cor. III. 22. 23.

Sicut igitur Christus est veritas et unus magister veritatis, sicut data est ei omnis potestas in coelo et in terra, sicut est sacerdos in aeternum sui proprii ordinis quia est Verbum incarnatum: ita in hierarchia quae ut imago ad exemplar Christum expressa est atque ut participatio a Christo fonte dimanat, magisterium est veritatis, imperium salutis, sacerdotium consecrationis et sanctificationis, quia humanum et visibile compenetratur charismate divino et invisibili Spiritus veritatis, virtutis, sanctificationis ¹⁰.

b) Sacramenta sunt unum ex essentialibus et vitalibus elementis, quibus Ecclesia Iesu Christi in terra constituitur, nutritur et fovetur ab ipso sponso suo Christo (Eph. V. 29.). In sacramentis etiam materialiter membra Ecclesiae praeparantur (nimirum in christiano matrimonio), et formaliter Ecclesia per sacramenta in suis membris perpetuo renascitur ac renovatur, sanatur, sanctificatur, eiusque hierarchia succrescit ac conservatur. Unde sacramenta eadem intelliguntur esse una ex praecipuis « iuncturis subministrationis, » quibus totum corpus et in se et cum capite Christo compactum et connexum « facit augmentum corporis in aedificationem sui in charitate. » Ex hoc autem ipso, quod sacramenta sunt partes essentiales in organismo Ecclesiae, eiusdem totius Ecclesiae naturam praeseferunt, et consequenter sunt ectypi assimilati ipsi institutori ac fundatori Iesu Christo. « Magnum pietatis sacramentum » permanens, quod est Verbum incarnatum, intelligitur fundamentum, origo, et exemplar omnium sacramentorum, quae ad sanctificationem Ecclesiae perpetuo novis actibus repetuntur (cf. Tract. de Sacram. in genere ed. 2. p. 34.).

In his mysteriis natura visibilis et materialis elevatur ad ordinem supernaturalem instrumentorum gratiae per coniunctionem cum meritis Christi secundum eius humanitatem, cum omnipotentia Christi sanctificatrice secundum eius divinitatem, cum eius sacerdotio ut institutoris, et principalis administratoris sacramentorum « non ministerio corporis sed invisibili opere maiestatis » (Aug. cont. litt. Petelian. l. III. c. 49.). Divina vis sanctificatrix invisibilis propria ratio est, qua signum sensibile per se naturale elevatur et constituitur sacramentum supernaturale. Spiritus Sanctus «aquis superest sanctificans eas de semetipso, et ita sanctificatae vim sanctificandi combibunt» (Tertull. de Baptism. c. 4.); «oleum praesentia divinitatis Spiritus Sancti fit efficax» (Cyrill. Hier. catech. 21. n. 3.); sicut incarnatio Verbi facta est adumbratione Spiritus Sancti in Beata Virgine, ita «virtus altissimi et obumbratio Spiritus Sancti, quae fecit, ut Maria pareret Salvatorem, eadem facit ut regeneret unda credentem» (Leo M. serm. 4. et 5. de nativ. Dom. vide Tract. de Sacram. in genere th. VI. n. III).

Si haec divini et terreni, invisibilis et visibilis elementi coniunctio in ceteris sacramentis refert imaginem institutoris Verbi incarnati, multo plenior est similitudo et perennis repraesentatio incarnationis in sacramento sacramentorum, in sanctissima inquam Eucharistia, ubi «in rebus quidem sensibilibus, omnia vero intelligibilia (πάντα δὲ νοητὰ mente ac fide intelligenda) a Christo sunt tradita» Chrys. in Matth. hom. 82. al. 83. Haec similitudo adeo vera est, ut ss. Patres frequenter ipsum hoc sacramentum assumpserint velut terminum notiorem comparationis ad explicationem et defensionem ipsius incarnationis (Tract. de Euchar. th. IX. X.).

Sicut Verbum in incarnatione per naturam assumptam manifestatum est in carne, ita Verbum incarnatum secundum ipsam humanitatem se constituens in statu sacramentali invisibile manifestatur per species alienas panis et vini: sicut ergo ibi unus est Christus credendus fide secundum suam divinitatem, videndus etiam sensibus secundum humanitatem; ita hic ille idem unus Christus credendus est sola fide secundum humanitatem et divinitatem, videndus etiam sensibus secundum formalem ¹¹ rationem sacramenti in speciebus sacramentalibus. Ibi exinanitio personae divinae non deponendo formam Dei, sed accipiendo formam servi (Phil. II. 7.); hic exinanitio quaedam ipsius humanitatis, non deponendo gloriam qua ad dexteram Patris est exaltata, in Ecclesia triumphante, sed assumendo statum victimae in Ecclesia militante (Tract. de Sacram. Euch. th. IX. Coroll. 3; de Sacrific. Euch. th. XVI. n. II.). Ibi apparitio in carne per nativitatem operante Spiritu Sancto, vita abscondita per triginta annos in humanitate nondum glorificata, praedicatio publica verbo sensibili et miraculis manifestis in ordine naturae, sacrificium cruentum ad consummationem redemptionis, haecque omnia pro Ecclesia fundanda; hic perpetuo renovata praesentia per transubstantiationem transmutante Spiritu Sancto creaturas ¹²; vita abscondita in humanitate iam glorificata, donec iterum veniat; praedicatio spiritalis verbo interno in animabus et miracula in ipso ordine supernaturali, sacrificium incruentum ad applicationem redemptionis consummatae, quae perficiuntur omnia in Ecclesia fundata. Ibi crux arbor vitae ad generandam ex latere Christi Ecclesiam viventem vita gratiae, resurrectio causa et exemplar resurrectionis nostrae Ecclesiaeque glorificatae; hic ex illa arbore cibus vitae ad nutriendam et conservandam vitam gratiae, pignus ac praeparatio resurrectionis et glorificationis. Lignum vitae in paradiso habebat alimentum corporale et sacramentum spirituale sed typicum ad Christum in arbore crucis et in Eucharistia futurum ¹³; in ipsa Eucharistia sacramentum est antitypum, in se continens corporale et spirituale, humanum et divinum, corpore et sanguine Dei Verbi sanctificans membra Ecclesiae ad futuram eorumdem membrorum in anima et corpore vitam gloriosam et immortalem.

Ex his omnibus intelligimus, quomodo Ecclesia ab hoc sacrificio et sacramento eucharistico velut a corde et centro totius vitae suae participet in se ipsa coniunctionem ac compenetrationem humani et divini, dum natura per gratiam, terrena per coelestia, visibilia per invisibilia informantur, sanctificantur et clarificantur.

3°. Quemadmodum Christus Ecclesiam suam militantem et laborantem in terris constituit imaginem sui, ut ipse vivebat et patiebatur in vita sua mortali: ita Ecclesia glorificata est imago et expressio Christi capitis glorificati; Christi resurrectio et gloria est forma exemplaris et causa, a qua participat Ecclesia resurrectionem et gloriam.

Exhibet quidem Ecclesia iam nunc imaginem Christi qui resurrexit a mortuis, spectando simul tum vitam supernaturalem gratiae in terris tum vitam beatam animarum in caelo; verum expressio perfecta resurrectionis Iesu Christi capitis complebitur demum in gloriosa carnis resurrectione. Est itaque Ecclesiae assimilatio ad gloriam Christi in duplici stadio, eaque nobis in sacris libris describitur per duplicem resurrectionem, regenerationem, renovationem.

a) Per resurrectionem spiritalem referimus imaginem capitis nostri Christi, qui surrexit a mortuis. Secundum hanc rationem adhuc incompletam dicit Paulus: «consepulti sumus cum illo (Christo) per baptismum in mortem (mortui peccatis), ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus» Rom. VI. 4; et in eundem sensum: «igitur si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens... mortui enim estis et vita vestra est abscondita cum Christo in Deo» Col. III. 1. 3. Haec eadem in Apocalypsi XX. 5. 6. appellatur «resurrectio prima» considerando simul martyrum animas in coelo et sanctam Ecclesiam in terra.

At cum ista resurrectione symbolica et glorificatione incompleta in locis omnibus coniungitur resurrectio corporea membrorum Ecclesiae et in hac ipsius Ecclesiae glorificatio completa tamquam perfecta expressio Christi glorificati. In loco citato Rom. VI. continuo subdit Apostolus: «si complantati (σύμφυτοι) facti sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus» (complantati seu homogenei) Rom. VI. 5. Nimirum ex imagine imperfecta mortis symbolicae et novitatis vitae in resurrectione prima consequitur similitudo perfecta in resurrectione et glorificatione finali. Expressius adhuc in loco altero Coloss. III. exhibetur «vitae absconditae cum Christo in Deo» transitus ad vitam manifestatam in resurrectione et assimilatam Christo in eius suprema manifestatione: «cum Christus apparuerit (φανερωθῇ fuerit manifestatus) vita vestra (exemplar et causa vitae vestrae glorificatae), tunc et vos apparebitis (φανερωθήσεσθε) cum ipso in gloria» Col. III. 4. Caput manifestatum in gloria exemplariter, vitam adhuc absconditam membrorum manifestabit in gloria efficienter: «totum est caput et corpus.» Eodem modo coniungitur multis locis assimilatio utraque ad Christum, imperfecta in Ecclesia militante per resurrectionem primam, perfecta in Ecclesia triumphante per resurrectionem finalem. «Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter iustificationem (resurrectio prima): quod si Spiritus eius qui suscitavit Iesum a mortuis habitat in vobis; qui suscitavit Iesum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum eius in vobis» Rom. VIII. 10. 11. Paulo post ibi Apostolus expresse loquitur de iis, quos Deus «praedestinavit conformes (συμμόρφους) fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus; hanc vero conformitatis praedestinationem complecti ait tum vocationem et iustificationem, tum glorificationem, quam etiam dicit adoptionem filiorum Dei (completam), redemptionem corporis nostri, et revelationem (ἀποκάλυψιν) filiorum Dei Rom. VIII. 29. 30. cf. 17. 19. 23. Ita etiam alibi in Scripturis: «Nostra conversatio (πολίτευμα vita nostra per resurrectionem primam) in coelis est; unde etiam salvatorem exspectamus D. N. Iesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum (σύμμορφον) corpori claritatis suae» Phil. III. 20. 21. «Charissimi nunc filii Dei sumus; et nondum apparuit (οὔπω ἐφανερώθη) quid erimus; scimus quoniam cum apparuerit (ἐὰν φανερωθῇ) similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est» 1. Io. III. 2.

Duplex igitur est stadium configurationis Ecclesiae ad Christum caput et exemplar. Pro primo stadio dicuntur: complantati similitudini mortis eius; consepulti cum Christo; novitas vitae, conversatio in coelis, vita cum Christo in Deo, sed adhuc abscondita; filii Dei sumus, sed nondum apparuit, quid erimus; accepimus Spiritum adoptionis filiorum, sed adhuc omnis creatura exspectat revelationem filiorum Dei, et intra nos gemimus adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis nostri ¹⁴. Pro stadio altero dicuntur: complantati resurrectioni eius, vivificata mortalia corpora, configurata corpori claritatis eius; cum ipse apparuerit, apparebimus cum ipso in gloria, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicut est.

b) Duplex ista resurrectio simul est duplex regeneratio Ecclesiae ad exemplar Iesu Christi: prior in adoptione, quae iam est sed nondum apparuit; altera finalis quae apparebit «in redemptione corporis nostri.» De illa dicitur; «nisi quis renatus fuerit (ἐὰν μή τις γεννηθῇ) ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei» Io. III. 5; «salvos nos fecit per lavacrum regenerationnis (παλιγγενεσίας) et renovationis Spiritus Sancti.» Tit. III. 5. «in Christo nova creatura» (καινὴ κτίσις) 2. Cor. V. 17; Gal. VI. 15; «ut duos (circumcisionem et praeputium) condat in semetipso in unum novum hominem (κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον) faciens pacem, et reconciliet ambos in uno corpore Deo» Ep. II. 15; «omnes filii Dei estis per fidem quae est in Christo Iesu; quicumque enim in Christo (εἰς Χριστόν) baptizati estis, Christum induistis.... omnes enim vos unum estis in Christo Iesu» Gal. III. 26. sq.; Eph. IV. 25. 24; Col. III. 10. 11.

Regenerationem alteram nominat Christus: «in regeneratione (ἐν τῇ παλιγγενεσίᾳ) ¹⁵, cum sederit Filius hominis in sede maiestatis suae (ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ), sedebitis et vos super sedes duodecim» Matth. XIX. 28. Haec finalis regeneratio gloriosa in statu originalis iustitiae fuisset eo modo, quo Paulus dicit: «nolumus expoliari sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est, a vita» 2. Cor. V. 4. Nunc autem quoad rem ipsam eadem quidem fit regeneratio finalis propter inhabitantem in nobis Spiritum Sanctum ex regeneratione prima: «qui autem efficit nos in hoc ipsum (ὁ δὲ κατεργασάμενος ἡμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο), Deus qui dedit nobis pignus Spiritus» ib. v. 5. cf. Rom. VIII. 11; sed ad exemplar Christi non fit nisi morte intercedente per resurrectionem: «oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem.... tunc fiet sermo, qui scriptus est: absorpta est mors in victoria» 1. Cor. XV. 52. seq. Haec est imago novissimi Adam hominis coelestis in glorificatione, quae consequitur eiusdem imaginem in iustificatione: «igitur sicut portavimus imaginem terreni, (Adam primi), portemus et imaginem coelestis (Adam secundi); hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptelam possidebit ib. v. 42-50.

c) Haec resurrectio et regeneratio pro utroque stadio appellatur etiam renovatio, ut iam ex textibus allatis apparet, et saeculum novum. De tempore novi Testamenti et renovatione mundi per gratiam scriptum est: «Ecce ego facio nova et nunc orientur... ponam in deserto viam et in invio flumina... populum istum formavi mihi» Is. XLIII. 19. Hoc idem distinctius Paulus dicit: «si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova» 2. Cor. V. 17. Penes Iudaeos non sine fundamento in Scripturis V. T. tempora Messiae dicuntur «saeculum venturum» ¹⁶, quod tempus gratiae in sacris libris appellatur temporis plenitudo et tempus novissimum seu ultimum Act. II. 17; 1. Cor. X. 11; Heb. I. 1; 1. Pet. I. 20; 1. Io. II. 18; Gal. IV. 4; Eph. I. 10; Tit. I. 3; et «orbis terrae futurus» ἡ οἰκουμένη ἡ μέλλουσα Heb. II. 5. Cum hoc autem connectitur saeculum novum regenerationis finalis. In loco citato Matth. XIX. 28. illud «in regeneratione» Syrus vertit «in saeculo novo» ¹⁷ , sicut in locis parallelis Marc. X. 30; Luc. XVIII. 30. dicitur «saeculum venturum» (ἐν τῷ αἰῶνι τῷ ἐρχομένῳ). Tum «et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei» Rom. VIII. 21; «novos vero coelos et novam terram secundum promissa ipsius exspectamus» 2. Pet. III. 13; Apoc. XXI. 1. Pro caelo hoc novo et terra nova sensu iam pleniore et glorificatione finali «dixit, qui sedebat in throno: ecce nova facio omnia» Apoc. XXI. 5.

Habemus igitur spectatis omnibus, quae diximus, in revelatione ipsa Ecclesiam splendidissime descriptam tamquam ectypum et similitudinem Verbi incarnati subsistentis in divina et humana natura, secundum stadium vitae mortalis et secundum statum vitae glorificatae. Cernitur haec imago et similitudo Ecclesiae expresse in membris eius sanctificatione naturae per gratiam; in ministeriis eius, dum potestates visibiles formantur per charisma invisibile veritatis, virtutis, sanctificationis in magisterio, sacro imperio, sacerdotio; in Sacramentis elevatione elementi naturalis ad supernaturalem vim et efficaciam sacramenti potissimum in sacramento sacramentorum substantialiter continente et realiter repraesentante ipsum Christum in suis mysteriis ab incarnatione usque ad sacrificium crucis; cernitur denique in assimilatione vitae et passionis, atque inde glorificationis Ecclesiae configuratae claritati corporis Iesu Christi glorificati.

Scholion. Duplicem Apoc. XXI. describi resurrectionem sensu, quem diximus et quem inter Patres potissimum Augustinus Civ. Dei XX. c. 6. seqq. multis declaravit, nostra aetate a quibusdam in dubium vocari solet, et impense negatur ab iis omnibus, qui obsoletam opinionem de regno millenario ex isto capite XXI. Apoc. instaurare vellent. (Vide Tract. de Tradit. th. XVI.). Verum distinctio et connexio huius duplicis resurrectionis, spiritualis et corporalis, in Scripturis apertissime praedicatur. Sicut Paulus in locis supra citatis iustificationem et vitam in iustitia ad exemplar resurrectionis Christi appellavit resurrectionem, eamque distinxit a resurrectione gloriae: ita idem Apostolus commemorat alibi illam primam resurrectionem: «surge qui dormis et exurge a mortuis et illuminabit te Christus» Eph. V. 14. Christus Dominus ipse primum directe loquitur de resurrectione ad vitam gratiae, quae nunc est eorum tantummodo, qui obedierint voci eius. «Amen, amen dico vobis, quia qui verbum meum audit et credit ei, qui misit me, habet vitam aeternam, et in iudicium non venit, sed transiit (μεταβέβηκε) a morte ad vitam. Amen, amen dico vobis, quia venit hora et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint (nempe non omnes audiunt), vivent» ¹⁸. His vero interposita aliqua transitione connectit resurrectionem finalem, quae erit omnium hominum; sed aliorum ad vitam gloriae, aliorum ad iudicium condemnationis, prout praecessit vel non praecessit prior illa resurrectio iustificationis. «Nolite mirari hoc (quod praecesserat) quia venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei; et procedent qui bona fecerunt, in resurrectionem vitae, qui vero mala egerunt, in resurrectionem iudicii» Io. V. 24-29.

Iam eodem hoc modo in Apocalypsi duplex Ecclesiae resurrectio describitur. Ad resurrectionem primam pertinent simul spectatae per modum unius tum animae sanctorum nominatim ss. martyrum in caelo tum Ecclesia sanctificata in terris, quibus duabus partibus communionis sanctorum constituitur unum regnum Christi per mille annos, dum membra vivunt in hac prima resurrectione et regnant cum capite suo Christo ¹⁹, sive iam «mille anni» accipiantur pro plenitudine totoque tempore novi Testamenti, sive intelligantur anni determinati pro speciali manifestatione regni Iesu Christi per suam Ecclesiam in gentibus et nationibus terrae, donec solvatur Satanas. «Et vidi sedes et sederunt super eas et iudicium datum est illis; et animas decollatorum propter testimonium Iesu..... et vixerunt et regnaverunt cum Christo mille annis. Ceteri mortuorum non vixerunt, donec consummentur mille anni. Haec est resurrectio prima. Beatus et sanctus, qui habet partem in resurrectione prima; in his secunda mors non habet potestatem» Apoc. XXI. 4–6. Ab hac omnino distincta est resurrectio corporum, quae describitur vers. 11. sqq. Per istam resurrectionem complebitur finalis glorificatio Ecclesiae, quae partim sub imaginibus symbolicis partim locutionibus propriis celebratur duobus ultimis capitibus totius libri.

Ad probabilem explicationem numeri millenarii consulere possumus eundem s. Augustinum. Inter duplicem sensum, utrum intelligendus sit numerus divinus plenitudinis, quemadmodum dicitur, «in mille generationes,» «dies unus sicut mille anni;» an vero numerus sit arithmeticus humanus, anceps haesit s. doctor l. c. cap. 7. Ne vero cum milliariis regnum quod erit in aeterno triumpho, transferre videretur in hanc terram militiae, duo animadvertenda monuit. a) Alligatio diaboli per mille annos intelligitur non absoluta sed comparando priorem eius liberam dominationem in gentibus. «Ad hoc ergo ligatus est diabolus et inclusus in abysso, ut non iam seducat gentes, ex quibus constat Ecclesia, quas ante seductas tenebat, antequam esset Ecclesia. Nec enim dictum est, ut non seduceret aliquem, sed ut non seduceret, inquit, gentes, in quibus procul dubio Ecclesiam voluit intelligi... Alligatio diaboli est, non permitti exercere totam tentationem, quam potest vel vi vel dolo ad seducendos homines in partem suam, cogendo violenter fraudulenterve fallendo» ibid. c. 7. 8. Unde b) regnum hoc Christi in terris longe diversum est ab illo, de quo in fine saeculorum dicturus est: venite benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum. «Interea dum mille annis ligatus est diabolus, sancti Dei regnant cum Christo etiam ipsi mille annis eisdem, sine dubio eodem modo intelligendis, id est isto iam tempore prioris eius adventus..... Regnant itaque cum illo etiam nunc sancti eius, aliter quidem quam tunc regnabunt... De hoc ergo regno militiae, in quo adhuc cum hoste confligitur, et aliquando repugnatur repugnantibus vitiis, aliquando cedentibus imperatur, donec veniatur ad illud pacatissimum regnum, ubi sine hoste regnabitur; et de hac prima resurrectione quae nunc est, liber iste sic loquitur» ibid. cap. 9.

Haec si vera sunt, et si deinde numero arithmetico humano assumantur mille anni, quibus Ecclesia, nova Ierusalem in terris speciali glorificatione manifestanda sit in nationibus, non quidem adhuc plene sed quantum huic «regno militiae» convenit; fortasse non deerunt, quibus ex historia in mentem veniant quidam probabiles termini huius millennii christiani. In termino a quo observabunt quendam profectum usque ad fastigium, ac vicissim in termino ad quem videre sibi videbuntur quamdam declinationem istius manifestationis in vita publica regnorum ac gentium, donec «discessio (ἡ ἀποστασία) venerit» (2. Thess. II. 3.), discessio nimirum vitae publicae nationum a toto ordine christiano et consequenter dissolutio totius ordinis socialis ²⁰.

Ex epochis praecipuis profectus iste regni Christi manifestati in vita publica nationum considerari posset ab ineunte saeculo IV. ad saeculum VIII. labens et IX. iniens ac porro deinceps; in altero autem termino defectus vitae publicae christianae paulatim invalescens cerneretur ab ineunte saeculo XIV. ad saeculum XVIII. labens ac nostrum XIX. cum secuturis, quae nondum in historia sunt aperta sed adhuc clausa in libro scientiae et providentiae Dei (cf. Apoc. V. 1–9.). Gradus vero utriusque inversi processus a tenebris ad lucem, a luce ad tenebras (sensu declarato) possent ita discerni. Saeculo IV. ineunte imperatores christiani; imperii idololatrae persecutiones finitae (mulier ebria de sanguine sanctorum et de sanguine martyrum Iesu, in interitum ibit, cf. Apoc. XVII.). Saeculo IV. exeunte ad medium saeculum V. ultio sanguinis martyrum per reges barbaros, qui ipsi brevi adhuc tempore manent in idololatria (cf. Apoc. XVII. 12–14). Saeculo V. exeunte saeculo VI. usque ad IX. barbari vincuntur ab Agno et uniuntur regno Christi (cf. Apoc. XVII. 14.). Saeculo VIII., exeunte et IX. ineunte constituitur imperium christianum, vita et res publica christiana; gladius sub gladio, spiritualis ab Ecclesia, temporalis pro Ecclesia exserendus: «quoniam regnavit Dominus Deus noster omnipotens» (cf. Apoc. XIX. 6; XX. 1–6.); Tota haec constitutio manifestationis regni Christi in vita publica nationum progreditur quidem successive in tempore, sed in consilio Dei se habet ut terminus unus Ecclesiae regnantis in terra. Pari ratione in altero extremo discessio (ἡ ἀποστασία) suos habet gradus suasque epochas, quae singulae interiectis mille annis respondent epochis, quas indicavimus in manifestatione regni Christi. Saeculo XIV. ineunte usurpationibus ac tyrannide potestatis saecularis in captivitate Avenionensi praeparatio schismatis. Saeculo XIV. exeunte et XV. ineunte magnum schisma. Ex connexis cum schismate saeculo XV. exeunte proxima praeparatio, saeculo XVI. completio magnae haeresis Protestantismi. Ex huius archihaereseos principiis protestantibus contra omnem auctoritatem religiosam ac proinde contra ipsam existentiam visibilis Ecclesiae saeculo XVIII. exeunte et saeculo XIX. deismus, pantheismus, atheismus; rebellio primum gallica, deinde universalis; imperium christianum destructum; status politicus eiusque vita publica in toto orbe terrarum sine Deo, sine Christo, sine Ecclesia. Ligatus erat Satanas per annos mille, «ut non seducat amplius gentes, donec consummentur mille anni; et post haec oportet illum solvi modico tempore... Et cum consummati fuerint mille anni, solvetur Satanas de carcere suo, et exibit et seducet gentes, quae sunt super quatuor angulos terrae, Gog et Magog ²¹; et congregabit eos in praelium..... et circuierunt castra sanctorum et civitatem dilectam» Apoc. XX. 3. 7. 8.

Verum huiusmodi supputationes mille annorum, ut patet, incertae omnino sunt, ut multo sit expeditius mille annos secundum alteram sententiam intelligere numerum divinum de toto tempore novi Testamenti, quaecumque futura sit eius diuturnitas.