De Ecclesia Christi

« Quamvis voluntate Dei legifera et antecedente omnes homines sicut ad salutem ita ad agnitionem veritatis et ad Ecclesiam vocentur; ad actualem tamen unionem cum Ecclesia conditiones necessariae sunt 1°. integritas fidei cum fidei sacramento, quod est baptisma; 2°. obedientia hierarchica; 3°. ius permanens communionis ecclesiasticae. Quare Ecclesiae membra et in Ecclesia non sunt haeretici; nec catechumeni; neque schismatici; neque excommunicati. »

I. Ecclesia est mundus supernaturaliter transformatus, regnum veritatis ac velut incorporatio (ἐνουσίωσις) totius revelatae religionis (th. VI.). Quicumque ergo vocati sunt ad fidem et opera veritatis revelatae, et per hanc ad transformationem salutis inchoatae in via, consummatae in termino (cf. 2. Cor. III. 18.); ii omnes vocati sunt ad Ecclesiam: voluntas vocationis et antecedens destinatio Dei ad salutem et ad Ecclesiam extensione coincidunt. Sed Salvator noster Deus « omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire; unus enim Deus unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus » 1. Tim. II. 4. (vide Tract. de Deo th. XLIX.). Vocati ergo sunt antecedente Dei voluntate ad Ecclesiam Iesu Christi, ex quo tempore eam instituit, omnes qui habent naturam humanam, et in hac natura Deum creatorem Christum mediatorem. Hinc etiam mandatum et institutio Christi, in fundanda sua Ecclesia, « euntes docete omnes gentes baptizantes eos » (Matth. XXVIII.), aliis verbis enuntiatur: « euntes in mundum universum praedicate Evangelium omni creaturae (πάσῃ τῇ κτίσει), qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur » (Marc. XVI.).

Paulus enuntiat universalem eoque ipso antecedentem voluntatem tum finis « (vult omnes homines salvos fieri), » tum medii « (et ad agnitionem veritatis venire) » et connectit duplicem rationem huius universalis voluntatis in Deo, quia nimirum Deus est omnium hominum Deus, et quia Christus Iesus homo hominum, h. e. omnium quorum naturam assumpsit, mediator est « (unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus). » Penes Marcum ipse mediator praesens qui dederat redemptionem semet ipsum, exsecutionem illius voluntatis universalis mandat Apostolis eorumque perennibus successoribus; et quoad medium, rationem universalitatis priorem includit in ipsa appellatione, quia sunt Dei creatura, alteram « quia unus mediator, » in se ipso praesentem sistit: « praedicate evangelium omni creaturae; » quoad finem vero, de cuius non amplius voluntate antecedente (ceterum inclusa in mandato universalis praedicationis) sed de assecutione in ipso effectu agitur, Christus Dominus distinguit voluntatem secundum hominum cooperationem, enuntiatque voluntatem consequentem conditionatam: « qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. »

Omnes igitur humanae creaturae Dei, omnes homines sicut ad aeternam salutem ita ad regnum veritatis ac fidei, ad Ecclesiam per merita Christi mediatoris antecedente Dei voluntate vocati sunt; deberent esse membra Ecclesiae, atque adeo ratione huius vocationis et officii possumus eos dicere membra Ecclesiae voluntate Dei antecedente. Unde illi, qui licet nondum sint, aliquando tamen futuri sunt actu membra Ecclesiae, dici debent aeterna vocatione consequente, et quamdiu non actu sunt, ut Augustinus loqui solet, secundum praescientiam membra Ecclesiae ¹. Non in se sed in hac Dei praescientia, non actu sed potentia proxima ad ovile et ad populum Christi pertinebant, de quibus ipse dixit: « alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere » Io. X. 16; et ad Paulum primo docentem Corinthi: « quoniam populus est mihi multus in hac civitate » Act. XVIII. 10; pariterque hoc sensu iam ante praedicationem Pauli Antiochiae Pisidiae membra erant Ecclesiae illius, de quibus scriptum est: « crediderunt, quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam » ² Act. XIII. 48.

At haec universalis voluntas et etiam particularis destinatio Dei per se spectata nihil confert ad propriam rationem visibilis Ecclesiae; sed ad huius notionem collustrandam, quaestio nobis est, quinam omnes et soli actu pertineant tamquam membra ad Ecclesiam Iesu Christi in terris, hoc est ad Ecclesiam visibilem, quoniam alia praeter visibilem Ecclesia in terris non datur (th. XIX.). Ut huic quaestioni plenius respondeatur, duplex nobis necessaria est disquisitio. Primum scilicet demonstrabimus, quaenam sint conditiones, sine quibus nemo possit esse et dici simpliciter membrum Ecclesiae, seu quod perinde est, quinam homines simpliciter ad Ecclesiam non pertineant. In sequentibus deinde dicemus de conditionibus, quae ulterius non requirantur ad constituendum vere et simpliciter membrum Ecclesiae. Utraque enim consideratio necessaria nobis est, ut intelligamus, quinam homines omnes et soli vere sint membra Ecclesiae.

Conditiones porro illas necessarias, sine quibus nemo ad Ecclesiam simpliciter pertineat, intelligere non possumus, nisi saltem generatim considerando naturam ipsius Ecclesiae, regni Iesu Christi in terris, in superioribus thesibus iam declaratam. Inde vero apparebit, conditiones esse tres unitatem fidei cum fidei sacramento, unitatem legitimae subordinationis, quam Patres unitatem charitatis (socialis) solent appellare, et unitatem iuridicae seu canonicae communionis, quamvis singulorum defectus non pari gradu vincula cum Ecclesia abrumpat, de qua re dicetur in thesi sequenti.

II. Regnum Iesu Christi in terris ex sua essentia ac fundamentali suo elemento est regnum veritatis revelatae, cui respondet fides divina. Haec autem veritas, quoniam regnum est visibile in terris, non est revelatio immediate in animis singulorum, sed est veritas in custodia, praedicatione et explicatione visibilis magisterii a Christo ad hunc finem et hac auctoritate instituti pro omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Hinc etiam respondens fides divina in hoc regno non est fides animo tantum concepta et singulis citra institutum magisterium sive inspirata sive aliunde ab eis efformata, et manens in independentia ab eodem magisterio sed est « obedientia fidei » et singulorum ac omnium unius fidei professio, sub magisterio custodum, praeconum, doctorum depositi. « Corde enim creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem... quomodo ergo invocabunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent ei, quem non audierunt (πῶς δὲ πιστεύσουσιν, οὗ οὐκ ἤκουσαν)? quomodo autem audient sine praedicante? quomodo vero praedicabunt, nisi mittantur (ἐὰν μὴ ἀποσταλῶσι)?.... ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi » Rom. X. 10. sqq. Hinc regula obiectiva fidei est communis et universalis praedicatio legatorum Christi: « praedicate evangelium omni creaturae, qui non crediderit condemnabitur; » hanc vero praedicationem seu hoc evangelium docendum a legatis, credendum et exercendum a fidelibus Christus declarat esse « omnia quaecumque ipse mandavit, aut quae « omnia docti fuerint Apostoli a Spiritu veritatis. » Porro ut haec obiectiva fidei regula semper maneat incorrupta, atque hinc obligatio « obedientiae fidei » semper eadem subsistat erga missos in Apostolis velut in primis radicibus dispensatores mysteriorum Dei; ipsius Christi assistentia et Paracliti permansio in et cum docentibus legatis promissa est « omnibus diebus usque ad consummationem saeculi » et « in aeternum » futura. Haec igitur universalis, perenniter vivens et infallibilis praedicatio legatorum Christi, est illa «semel tradita sanctis fides,» et «forma doctrinae,» in quam indeclinabiliter tradita est Ecclesia Christi, et in quam propterea tradi et cui obedire necesse est singulos, qui eiusdem Ecclesiae membra esse et manere velint: «gratias autem Deo, quod fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinae, in quam traditi estis» ³. Marc. XVI; Matth. XXVIII; Io. XIV. 16. 17. 26; Rom. VI. 17. Ex hac «obedientia fidei» oritur unitas fidei in universalitate, ut fides totius Ecclesiae sit etiam fides singularum partium, sive maiorum ut sunt Ecclesiae particulares, sive minorum ut sunt singula membra; vicissim vero ex necessitate unitatis fidei «(unus Deus, una fides),» intelligitur intestina necessitas «obedientiae fidei» a Christo et a Spiritu Sancto per Apostolos institutae in ipsa institutione et declaratione perennis et infallibilis magisterii. «Gratiam et apostolatum accepimus ad obediendum fidei in omnibus gentibus» (εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι). «Secundum praeceptum Dei ad obeditionem fidei in cunctis gentibus cogniti (mysterii)» Rom. I. 5; XVI. 26. Haec ipsa igitur magisterii viventis praedicatio constituitur regula, secundum quam et cui est obediendum fide: «spem habentes crescentis fidei nostrae... secundum regulam nostram» (κατὰ τὸν κανόνα ἡμῶν); adeoque «ut idem sapiamus et in eadem permaneamus regula» 2. Cor. X. 15; Phil. III. 16; Gal. VI. 16. Inde sicut necessaria est «una fides,» ita quamdiu permanetur in statuta regula obedientiae fidei, facto ipso conservatur fides una non solum Romanorum, sed et Colossensium et Thessalonicensium parique ratione omnium Ecclesiarum particularium et omnium membrorum, quae fides est in universo mundo. Rom. I. 8. 12; Coloss. I. 6; 1. Thess. I. 7. 8. Vide supra th. XI. et Tract. de Traditione th. IV.

Sicut igitur fides pertinet ad ipsam essentiam Ecclesiae ac fidei professio et praedicatio est prima fundamentalis manifestatio totius vitae Ecclesiae; ita proprietas prima et conditio, sine qua nemo potest esse membrum huius corporis ac civis huius regni Iesu Christi in terris, est «obedientia fidei» explicita, vel saltem implicita professio totius fidei ab Ecclesia propositae et praedicatae⁴.

III. Verum Christus instituit etiam sacramentum fidei, baptismum, quo non modo infunditur habitus fidei, et continetur obiectiva realis professio fidei; sed imprimitur etiam indelebilis character tamquam consecratio in membrum corporis et in civem regni Iesu Christi (cf. de Sacram. in genere th. XIII. n. II.). Hinc fides primum postulatur, sed cum ea, ubique coniungitur sacramentum fidei ad formanda membra Ecclesiae. «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit;» «cum credidissent evangelizanti de regno Dei; baptizantur viri ac mulieres;» «quid prohibet me baptizari?.... Si credis ex toto corde, licet;» «audientes credebant et baptizabantur» Marc. XVI. 16; Act. VIII. 12. 36; XVIII. 8. Imo huius coniunctionis inter fidem et baptismum sensus expressius etiam declaratur, quod fide suscepta, per sacramentum perficitur obsignatio et unio cum corpore Christi, quod est Ecclesia. «In quo (Christo) et vos... credentes signati estis (ἐσφραγίσθητε) Spiritu promissionis Sancto» Eph. I. 13. ⁵ (cf. de Sacram. th. XII.) «Unum corpus et unus Spiritus, unus Dominus, una fides, unum baptisma» ib. IV. 5. Unum corpus nempe quod Spiritu vivificatur et quod Domini est, non per unam fidem dumtaxat sed aeque necessario per unum Christi baptisma consignata habet sibique inserta membra sua. «Docete (μαθητεύσατε discipulos facite) baptizantes eos» Matth. XXVIII. 19: «qui receperunt sermonem eius (Petri) baptizati sunt, et (hoc baptismo) appositae sunt (προσετέθησαν) in die illa animae circiter tria millia» Act. II. 41. «In uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus» 1. Cor. XII. 12. 13.⁶

Sicut ergo fides velut prima conceptio in utero matris Ecclesiae et necessaria praeparatio ad nativitatem praesupponitur, ita nativitas ipsa, in visibili Ecclesia appositio et realis unio ad corpus Christi non perficitur nisi per sacramentum fidei. «Dei Spiritus novum hominem matris alvo agitatum (catechumenum) et partu fontis exceptum manibus sacerdotis effundit, fide tamen pronuba» Pacian. serm. de baptism. n. 6. «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto non intrabit in regnum coelorum: fiunt ergo inchoationes quaedam fidei conceptionibus similes, non tamen solum concipi sed etiam nasci opus est, ut ad vitam perveniatur aeternam» Aug. ad Simplic. l. I. q. 2. «Quoscumque legimus in corpore Christi, quod est Ecclesia, pertinere ad regnum coelorum, non nisi baptizatos intelligere debemus» Id. ad Seleucian. ep. 265. n. 4.

Catechumeni dicuntur esse «in vestibulo» (ἐν προθύροις), quibus adhuc «in ipsam aulam ingredi necesse sit» (εἴσω γενέσθαι σε δεῖ) Greg. Naz. or. 40. n. 16; Cyrill. Hieros. Procatech. n. 1. Sunt adhuc «inserendi Ecclesiae» Cyrill. ibid. n. 17. August. de peccat. merit. et remiss. n. 39; ad Simplician. l. I. q. 2. n. 2. Assemanius in codice liturgico T. I. et II. collegit formulas precum super catechumenos iam credentes et mox baptizandos, ex diversis Ecclesiis latina, graeca, syra, chaldaica, armena, coptica, quae omnes in unum conspirant sensum. «Ut renoventur fonte baptismatis, et inter Ecclesiae tuae membra numerentur;» «tibi in Ecclesia tua gratia baptismatis renascantur;» «novo Testamento sobolem novae prolis adscribe:» ex Sacrament. Gelasii et Gregorii usque ad recentissimam recognitionem Pauli V. (T. I. p. 3. 5. 20. 22. 74. T. II. p. 21.). «Qui ad baptismum sunt dispositi, unias illos sanctae tuae catholicae Ecclesiae» (ἕνωσον αὐτοὺς τῇ ἁγίᾳ σου καθολικῇ ἐκκλησίᾳ); «planta (φύτευσον) eos in sancta tua catholica et apostolica Ecclesia;» «ut inserantur in radice olivae pinguis, quae est sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia» (apud Graecos et Coptos et Syros T. I. p. 120. 163. T. II. p. 134. 162. 240. 285.). «Ut sint oves veri Pastoris obsignatae signaculo Spiritus tui Sancti, et honorabilia membra in corpore sanctae tuae Ecclesiae;» «Suscipe eos in ovili tuo» (apud Syros, Chaldaeos, Coptos, Maronitas T. I. p. 166. 183. 220. 223. T. II. 268. 330. 348.). «Ut fiat corpus et membrum Ecclesiae tuae» (apud Armenos T. I. p. 170. 172.). Hinc est, quod catechumeni fide iam suscepta, manent tamen «expertes participationis et initiationis omnium sacramentorum hierarchicorum⁷, quia ex divina nativitate subsistentiam nondum acceperunt» Dionys. hierarch. eccles. c. 7. Est enim «ipse baptismus initium sacramentorum omnium, in quo complantamur similitudini mortis Christi» s. Bernard. serm. de coena Domini n. 2. Quae omnia simul complectens declarat Eugenius IV. «Primum omnium sacramentorum locum tenet sanctum baptisma, quod vitae spiritualis ianua est; per ipsum enim membra Christi ac de corpore efficimur Ecclesiae.» Decret. pro Armen.

IV. Si in Ecclesia consideretur tantummodo veritas revelata quae ipsi a Christo et ab Apostolis tradita est tamquam depositum custodiendum, praeter professionem integrae fidei et fidei sacramentum, de quibus hactenus diximus, non aliud requiri videretur, ut quis tamquam civis fidelis et initiatus ad hoc «regnum veritatis» pertineat. At vero regno Dei in terris non minus quam magisterium infallibile eique respondens unitas professionis per «obedientiam fidei,» ex institutione Christi essentialis est potestas regiminis seu sacrum imperium in legitima successione apostolica et nominatim ratione monarchiae (th. X.) in successoribus Petri, eidemque potestati respondens obedientia et per hanc unitas seu communio ecclesiasticae conversationis, quae ipsa unitas a Patribus dici solet «charitas pacis» (Aug. de Baptism. l. III. n. 19. et alibi saepe), charitas nempe socialis. Imo haec potestas regiminis seu iurisdictionis ipsa est, quae ex Christi conditoris Ecclesiae institutione ut «glutinum» unitatis, quemadmodum Cyprianus loquitur, format, connectit ac continet totam visibilem Ecclesiam. «Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo claves regni coelorum.» Ipse Christus dedit Apostolos, ac deinde, usque ad completionem mensurae aetatis plenitudinis Christi in suo corpore quod est Ecclesia, pastores ac doctores in opus ministerii ad hunc finem et effectum, ut sancti, filii nempe ac membra Ecclesiae, sint consummati ac intime coniuncti in unum atque ita iugiter aedificetur corpus Christi: «ad consummationem (πρὸς τὸν καταρτισμὸν) sanctorum in opus ministerii in aedificationem corporis Christi.» Matth. XVI; Ephes. IV. Coloss. II. Qui igitur non vult fundari in petra, non est de magna domo Ecclesiae; qui recusat subesse potestati clavium, extorris est a regno coelorum, tum proxime ac immediate ab eo quod est in terris, tum consequenter ab eo quod est in coelis; qui non tenet caput per nexus et coniunctiones illas, quibus continetur et aedificatur corpus Christi (cf. th. XVI. n. II.), ipse non est membrum corporis.

Efficienter itaque (efficientia utique ministeriali) unio cum Ecclesia, cum regno Dei in terris, cum fraternitate quae in mundo est cum ovili Christi, cum discipulis Christi, cum corpore Christi ab iis proficiscitur ac dependet, quibus divina institutione dictum est: «tu es petra; tibi dabo claves regni coelorum; confirma fratres tuos; pasce oves meas; docete eos observare omnia, et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus; attendite vobis et universo gregi, in quo vos posuit Spiritus Sanctus Episcopos regere Ecclesiam Dei; pastores et doctores in opus ministerii in aedificationem corporis Christi.» Matth. XVI. XXVIII; Luc. XXII; Act. XX; Eph. IV; 1. Pet. V. Huic potestati subiunguntur ac uniuntur quibus ex eadem divina auctoritate et institutione dictum est: «et ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini domus spiritualis; si Ecclesiam (illos nempe quibus ibi promissum est, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo) non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus; obedite praepositis vestris et subiacete eis, ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri» Matth. XVIII; Heb. XIII; 1. Pet. II.

Hinc valet utique tum primo de unione et subiectione erga successorem Petri et erga successionem Apostolicam universim, tum de unione et subiectione erga Episcopos singulos, quatenus hi in subordinatione sub Petri successore ac proinde in unione cum tota successione Apostolica legitimam exercent potestatem, quod Patres saepe repetunt, in episcopatu contineri Ecclesiam. «Ubi Episcopus comparuerit, ibi et multitudo sit, quemadmodum ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est Ecclesia» (vel simpliciter si spectetur Episcopus universalis repraesentans Christum pro tota Ecclesia, vel pars catholicae Ecclesiae, si spectentur singuli Episcopi particulares manentes in unione cum Episcopo universali) Ignat. ad Smyrn. n. 8. «Ecclesia est plebs sacerdoti adunata, et pastori suo grex adhaerens.» «Scire debes, Episcopum in Ecclesia esse, et Ecclesiam in Episcopo; et si quis cum Episcopo non sit, in Ecclesia non esse; et frustra sibi blandiri eos, qui pacem cum Dei sacerdotibus non habentes obrepunt, et latenter apud quosdam communicare se credunt, quando Ecclesia quae catholica est, scissa non sit neque divisa, sed sit ubique connexa et cohaerentium sibi invicem sacerdotum glutino copulata» Cyprian. ep. 69. ad Florent. Pupian. Hoc vero glutinum, quatenus est glutinum visibile unius visibilis Ecclesiae, ex institutione Christi esse ipsum Petrum in singulis suis successoribus, satis ex superius demonstratis constat. «Ad hanc enim Ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire Ecclesiam, hoc est, eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique, conservata est ea quae est ab Apostolis traditio» Iren. III. c. 3. «Dominus noster... Episcopi honorem et Ecclesiae suae rationem disponens in Evangelio loquitur et dicit Petro: tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam... Inde per temporum et successionum vices Episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super Episcopos constituatur, et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur» Cyprian. ep. 33. ad lapsos. De hoc ita per successionum vices cum Petro cohaerente Episcopatu valet, quod Irenaeus testatur: «Eis qui in Ecclesia sunt presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab Apostolis, sicut ostendimus, qui cum Episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt; reliquos vero, qui absistunt a principali successione, et quocumque loco colligunt, suspectos habere... Ab omnibus igitur talibus absistere oportet; adhaerere vero his qui et Apostolorum, sicut praediximus doctrinam custodiunt, et cum presbyterii nomine sermonem sanum et conversationem sine offensa praestant» Iren. IV. cap. 26.

In hac porro communione ecclesiasticae conversationis sub regimine successionis Apostolicae manifestum est includi et contineri communicationem sacramentorum in unitate Ecclesiae sub sacerdotio eidem Ecclesiae unito, inde a Christo institutore et ab Apostolis primis sacerdotibus legitime sibi succedente usque ad secundum magni sacerdotis adventum (1. Cor. XI. 26.). Possunt quippe esse et sunt extra unitatem Ecclesiae vera sacramenta Christi, quae valide sed illegitime atque adeo sacrilege administrentur; administratio autem legitima non potest esse nisi in unitate Ecclesiae, cuius sunt et pro qua sunt instituta ipsa sacramenta. Hoc vero ipsum est non solum generatim propter statum peccati, cuiusmodi sacrilegia, proh dolor! etiam intra Ecclesiam patrantur, sed speciatim quia illi sese subtraxerunt potestati liturgicae, quae partem constituit potestatis regiminis seu iurisdictionis, atque hoc ipso sese separarunt et excisi sunt ab unitate Ecclesiae, cum haec citra subiectionem sub potestate regiminis, qua unitas continetur, consistere non possit. Nec mirum, quod haec unio in sacramentis non minus quam in regimine sociali a vetustis Patribus inde ab aevo Apostolico tam instanter commendetur ut proprius character unitatis Ecclesiae; sunt enim sacramenta vinculum unitatis inter visibilia omnium sanctissimum. «Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa..... ita et Christus. Etenim in uno Spiritu (ἐν ἑνὶ πνεύματι) omnes nos in unum corpus baptizati sumus... et omnes in uno Spiritu (εἰς ἓν πνεῦμα) potati sumus.» «Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus, omnes, qui de uno pane participamus» (1. Cor. X. 17; XII. 13.). Unde facile intelligitur, quod diximus, ipsam divisionem in sacramentis (quia ex parte schismaticorum est violatio unitatis corporis Christi) et non solam indignam participationem, formaliter constituere sacrilegium. «Divisiones fugite ut principium malorum⁸. Omnes Episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri; et presbyterio ut Apostolis; diaconos autem revereamini ut Dei mandatum. Separatim ab Episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad Ecclesiam spectant. Illa rata habeatur Eucharistia, quae sub Episcopo peragitur, vel cui ipse concesserit. Ubi comparuerit Episcopus, ibi et multitudo sit, quemadmodum ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est Ecclesia. Non licet sine Episcopo neque baptizare, neque agapen celebrare⁹; sed quod ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum, ut firmum sit ac ratum omne, quod peragitur.» Ignat. ep. ad Smyrn. n. 8. Hoc idem apud Irenaeum dicitur de iis, «qui quocumque loco colligunt;» et eodem modo apud Cyprianum extorres declarantur, «qui latenter apud quosdam communicare se credunt;» et quisquis «audet constituere aliud altare, precem alteram illicitis vocibus facere,» dicitur «dominicae hostiae veritatem per falsa (ex parte offerentium sacrilega) sacrificia profanare.»

V. Contumaci negatione doctrinae fidei ab Ecclesiae magisterio sufficienter propositae, defectione ac subtractione a legitima potestate regiminis et separatione a potestate liturgica, quibus Christus Salvator suam Ecclesiam ut regnum visibile instituit, ex ipsa natura rei continetur defectio ab Ecclesia. Evidens autem est, Ecclesiam pro sua potestate indiciaria et coërcitiva (th. XII. n. IV.) posse, et constat semper consuevisse huiusmodi exclusionem adversus rebelles sua etiam iuridica sententia pronuntiare ac declarare. Unde ab ipso exordio Ecclesiae in Conciliis et Pontificum decretis videmus haereticos et schismaticos tum iure constituto tum etiam plerumque specialibus ac personalibus sententiis anathemate damnari. Iam vero ex ipsa ratione ac natura Ecclesiae, quatenus societas est visibilis, et ex notione potestatis regiminis, quae sicut legifera ita etiam iudiciaria est et coactiva, consequitur non modo contra haereticos et schismaticos, qui ipso suo delicto a regno veritatis et unitatis deficiunt, sed etiam ob alia gravia crimina posse decerni exclusionem ab Ecclesia. Huiusmodi porro legitimae sententiae excommunicationis privant quidem immediate et directe externa communicatione in conversatione cum « fraternitate quae in mundo est, » in liturgia et sacramentis, quatenus excludunt a societate visibili; verum hoc ipso privant etiam participatione illorum bonorum spiritualium et invisibilium, quae in istis visibilibus continentur, quia excludunt a societate supernaturali, et ratae habentur a Christo auctore bonorum Ecclesiae tum secundum elementum visibile tum secundum elementum invisibile spirituale, quatenus cum visibili cohaeret: « tibi dabo claves regni coelorum; et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis. » Ergo (ut inde concludit Augustinus) « cum excommunicat Ecclesia, in coelo ligatur excommunicatus, » sicut vicissim ex potestate solvendi « cum reconciliatur ab Ecclesia, in coelo solvitur reconciliatus » Aug. in Io. tract. 50. n. 12. ¹⁰

Certe sicut Christus in sua Ecclesia, ut est regnum sanctificationis, instituit potestatem sacerdotii, quae simul sit iudicialis ad remittenda et retinenda peccata in foro interno conscientiae (Io. XX. 22. 23.), et huiusmodi peccatorum retentio ipsa natura sua ligat conscientiam etiam pro usu sacramentorum et rerum sacrarum visibilium in Ecclesia; ita in eadem sua Ecclesia ut est regnum veritatis et sacrae disciplinae seu conversationis (τῆς πολιτείας cf. Eph. II. 12; Phil. III. 20.), instituit iudicialem potestatem regiminis etiam immediate pro foro externo ad solvenda et liganda, quaecumque in regno Dei solutionem merentur vel ligationem postulant (Matth. XVI. XVIII.). Haec autem, quatenus ligandi potestas spectatur, primo quidem non solum illa sunt, quibus iam per sese contra regnum veritatis et unitatis in sancta conversatione rebellio habetur, sed alia quoque quaecumque bono ipsius regni opponuntur. Tum vero ligamina huiusmodi possunt pertingere usque ad interdictionem omnium bonorum et institutorum visibilium, quorum administratio ipsi potestati universali ligandi atque solvendi commissa est, atque adeo usque ad exclusionem ab ipso regno visibili.

Sane Matth. XVIII. Christus Dominus loquitur in primis de « fratre » pertinente ad societatem religiosam Ecclesiae, quod etiam manifestum est ex poena infligenda, de qua mox dicemus, et ex contextu sequenti, « ubi sunt congregati in nomine meo... ibi sum in medio eorum. » Porro delictum quod supponitur, est obstinata offensio contra alium, et inde consequens inobedientia, nullatenus vero spontanea separatio ab Ecclesia. Potestas porro iudicandi de delicto utroque confertur ipsi Ecclesiae; haec autem Ecclesia iudicans potestate independente et sine appellatione ad aliud tribunal extraneum designatur in Apostolis. « Dic Ecclesiae; si autem Ecclesiam non audierit... Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo. » Poenam denique quae ab hac iudiciaria potestate infligenda est, Dominus enuntiat illis verbis: « sit tibi sicut ethnicus et publicanus. » Quod quidem ex ipsa vi verborum in contextu, ubi de fratre agitur societatis religiosae, quae est Ecclesia, et de ipsius Ecclesiae iudicio, profecto non aliud est aut intelligi potest, quam exclusio ab Ecclesia, sicut ab ea exclusi sunt ethnici ex ipsa rei natura, et publicani ex sententia synagogae confirmata a Domino per illam coniunctionem et aequiparationem cum ethnicis ¹¹. Hic sensus poenae ecclesiasticae ab ipso Christo designatae ea formula « sit ut ethnicus et publicanus » confirmari potest ex aliis locis, in quibus Apostoli iudicium exercent et sententiam dicunt contra eos, qui certissime erant et declarabantur separati ab Ecclesia. « Circa fidem naufragaverunt... quos tradidi Satanae ut discant non blasphemare. » « Si quis vobis evangelizaverit praeter id, quod accepistis, anathema sit. » « Qui non confitetur Iesum Christum venisse in carne, hic est seductor et antichristus... Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec ave ei dixeritis ¹²; qui enim dicit illi ave, communicat operibus eius malignis » 1. Tim. I. 20; Gal. I. 9; 2. Ioan. 10.

Exemplum illustre exercitii illius a Christo institutae potestatis ligandi usque ad exclusionem ab Ecclesia ob crimina, quae non ex sua iam natura separationem inducant, exhibet Paulus 1. Cor. V. Delictum iudicandum et puniendum est incestus unius ex fidelibus v. 1. Imo nominantur adhuc alia peccata, in quae si inter fideles occurrant, simili poena pro eorum gravitate animadvertendum sit v. 11. Non ergo Christus (Matth. XVIII.) sententiam restringit ad solam quae ibi explicite nominatur, obstinatam offensionem fratris, quod alioquin manifestum est ex universalitate collatae potestatis: « quaecumque alligaveritis super terram. » Porro Paulus exercet verum iudicium et dicit iuridicam sententiam potestate a Christo accepta, potestate ecclesiastica, cuiusmodi in solos baptizatos exseri potest. « Quid enim mihi est de iis qui foris sunt, iudicare? nonne de iis qui intus sunt, vos iudicatis? (τοὺς ἔξω κρίνειν.... τοὺς ἔσω κρίνετε). Nam eos qui foris sunt, Deus iudicabit » v. 12. Iudices quippe sunt illi, quibus dictum est: « baptizantes eos... docentes servare omnia; » et vicissim: « obedite praepositis vestris et subiacete eis, ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri » (Heb. XIII. 17.). Neque igitur de potestate iudicandi et puniendi agitur extraordinaria et solis Apostolis collata, sed omnino de potestate ordinaria a Christo instituta; nam eam ait potuisse et pridem debuisse exerceri ab ipsa Ecclesia Corinthiorum ¹³, ab iis nempe qui a Christo (Matth. XVIII.) designantur nomine Ecclesiae, et sunt tum Apostoli tum ab eis derivatam potestatem habentes, « praesides Ecclesiae, » ut contextus Evangelii demonstrat et Chrysostomus cum aliis Patribus explicat. Forma autem iuridica sententiae a Paulo latae est gravissima: « iam iudicavi ut praesens eum, qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Iesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum virtute Domini nostri Iesu Christi » v. 3. 4. Iam poenam ipsam decretam attendamus; de hac enim potissimum nunc nobis sermo est. Ea his verbis exprimitur: « tollatur de medio vestrum (ἐξαρθῇ ἐκ μέσου ὑμῶν), qui hoc operatus est; » « auferte malum (hominem) ex vobis ipsis » (ἐξάρατε τὸν πονηρὸν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν); addita aliqua declaratione modi: « ne comminisceamini eis; » « cum eiusmodi nec cibum sumere; » non cibum profanum, multo ergo minus cibum dominicum (cf. XI. 32-34.) ¹⁴. Similibus omnino formulis superius vidimus a Paulo et Ioanne enuntiari exclusionem haereticorum. Poena denique cum sententia excommunicationis coniuncta vel eam consequens est: « tradere huiusmodi Satanae in interitum carnis, » quod ipsum 1. Tim. I. 20. pronuntiavit contra haereticos. Sed quia pro peccatore fideli poena est potissimum medicinalis, ibi additur ad spem erigendam: « ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Iesu Christi; » pro haeresiarchis vero comminatio severior: « ut discant non blasphemare; » est enim in his et excisio ab Ecclesia plenior, et minor spes reditus.

Ex institutione Christi igitur, ex doctrina et praxi Apostolorum potestas ligandi in Ecclesia exstat huiusmodi, ut peccator, quamvis ratione tantum habita ipsius peccati adhuc manens in Ecclesia, per sententiam illius potestatis possit tolli de medio Ecclesiae, tradi Satanae, excludi a communicatione et conversatione cum fidelibus in rebus primo ecclesiasticis atque inde ratione finis huius poenae etiam in rebus civilibus, ut sit extra Ecclesiam sicut extra eam sunt (licet aliis rationibus et modis) ethnici et publicani et haeretici.

Catholicus intellectus et Patrum explicationes in hunc, quem diximus sensum, Christi institutionem et Apostolicam doctrinam accipiendam esse luculenter demonstrant.

Hilarius locum utrumque Apostoli (1. Cor. V; 1. Tim. I.) explicans scribit « licet Apostolus tradat (Satanae), scit tamen se et in virtute Christi et in suo spiritu (virtute a Christo accepta) traditurum... qui enim ab Ecclesiae corpore respuuntur, quae Christi est corpus, tamquam peregrini et alieni a Dei corpore dominatui diaboli traduntur » Hil. in Ps. 118. littera 16. Ain n. 5.

Eodem sensu sed ad praecavendam haeresim Novatianorum spem reconciliationis ostendens loquitur Ambrosius. « Venit (Apostolus) in virga, quia a communione sacra convictum removit; et bene dicitur tradi Satanae, qui separatur a Christi corpore. Venit etiam in charitate spirituque mansuetudinis, vel quia sic tradidit, ut spiritum eius salvum faceret, vel quia eum quem ante sequestraverat, postea (2. Cor. II. sqq.) sacramentis reddidit » Ambr. de poenit. l. I. c. 15. n. 78.

Pariter Hieronymus: « Apostolus loquitur, quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare; et in alio loco, quos tradidi, inquit, Satanae in interitum carnis, ut Spiritus salvus sit. Non debemus ergo, si forsitan ob aliquod peccatum de congregatione fratrum et de domo Dei eiicimur, reluctari, sed aequo animo latam in nos ferre sententiam, et dicere cum propheta (Mich. VII. 9.): iram Domini sustinebo, quoniam peccavi ei, donec iustificet causam meam » Hieronym. in Ezech. XVII. 19. (l. V. in fine).

Augustinus ubi triplicem classem distinguit peccatorum: « nisi essent quaedam ita gravia, inquit, ut etiam excommunicatione plectenda sint, non diceret Apostolus, congregatis vobis et meo Spiritu tradere eiusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Iesu » Aug. de fide et operib. c. 26. n. 48.

Quid sibi velit excommunicatio, quam Augustinus memorat, etiam ubi minime de haeresi aut schismate sed de aliis fidelium peccatis agitur, in eadem Africa (ne Tertullianum commemoremus, qui suos Montanisticos errores descriptioni huius censurae inspersit), graviter iam declaraverat Cyprianus. Pomponium episcopum « consulte et cum vigore fecisse, » scribit, abstinendo diaconum ob peccatum incontinentiae, et ita etiam virgines incontinentes « graviori censura eiiciendas esse, nec in Ecclesiam postmodum tales facile recipiendas. » Nihilominus contra haereticum rigorem Montanistarum ¹⁵ etiam huiusmodi « Christi adultera » si poenitentiam egerit « aestimato iusto tempore, postea exomologesi facta ad Ecclesiam redeat. » Verum si in peccato persistant, « sciant se cum hac sua impudica obstinatione numquam a nobis admitti in Ecclesiam posse, ne exemplum ceteris ad ruinam delictis suis facere incipiant. » Ergo per ipsam sententiam qua abstinentur et eiiciuntur profecto foris sunt, quare comparando veterem legem et novam oeconomiam ita concludit: « Interfici Deus iussit sacerdotibus suis non obtemperantes et iudicibus a se ad tempus constitutis non obaudientes. Et tunc quidem gladio occidebantur, quando adhuc et circumcisio carnalis manebat; nunc autem quia circumcisio spiritualis esse apud fideles servos Dei coepit, spirituali gladio superbi et contumaces necantur, dum de Ecclesia eiiciuntur ¹⁶; neque enim vivere foris possunt, cum domus Dei una sit, et nemini salus esse nisi in Ecclesia possit. » Cypr. ep. 62. ad Pompon.

Patres graeci in eundem sensum, ut latini, loquuntur de separatione ab Ecclesia secundum Christi institutionem ab Apostolis declarata et exercita. « Audi denique ipsum (Apostolum) dicentem de eo qui peccaverat; tradidi, inquit, huiusmodi hominem Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat. Vides ergo, quia non solum per Apostolos suos Deus tradidit delinquentes in manus inimicorum; sed et per eos qui Ecclesiae praesunt, et potestatem habent non solum solvendi sed et ligandi, traduntur peccatores in interitum carnis, cum pro delictis suis a Christi corpore separantur... cum delictum eius manifestum fit Ecclesiae, et per sacerdotes de Ecclesia pellitur, ut notatus ab omnibus erubescat, et converso eveniat illi, quod sequitur, ut spiritus salvus fiat in die Domini nostri Iesu Christi » Origen. in Iudic. hom. 2. n. 5. (T. II.).

Gregorius Nyssenus orationem habet adversus eos, qui poenas ecclesiasticas graviter ferunt, ac speciatim de homine loquitur, qui « cum ab Ecclesia exclusus sit » (κἂν τῆς ἐκκλησίας ἀποκλεισθῇ), pervicacem se ostendit. Sicut Patres alii ad Evangelium et ad Apostolum appellat, ex quibus potestatem Ecclesiae et valorem poenae etiam in coelo atque adeo pro altera vita demonstrat. « Per Petrum Episcopis dedit clavim poenarum, quae in coelo valeant (τὴν κλεῖδα τῶν ἐπουρανίων τιμῶν). Agnosce quod solutus, solutus es; et ligatus vinculis invisibilibus constrictus es. Si oculos haberes ad animae substantiam pertingentes, ostenderem tibi excommunicato (σοι τῷ ἀφωρισμένῳ) speciem condemnati, gravissimis vinculis cervice depressi, nullum membrum liberum aut solutum habentis. Atque utinam cum vita supplicium terminaretur; nunc vero si quid humanum evenerit, et repente mors accesserit, ut latro de nocte, scito tibi occlusa esse, quae illic sunt. Diligentes sunt et qui non ludant illius regni ianitores, vident animam separationis notas ferentem (τὴν ψυχὴν τὰ τοῦ ἀφορισμοῦ φέρουσαν σύμβολα); quasi quemdam foetore et sordibus carceris notatum, abigunt eam a semita quae ad bona ducit, non sinunt cernere agmina iustorum et angelicam laetitiam.... Ne excommunicationem arbitreris esse episcopali arbitrio inductam; paterna lex est, antiqua Ecclesiae regula, quae a lege traxit originem et in gratia obtinuit. Considera s. Paulum per epistolam excommunicationis sententias (τὰς ἀποφάσεις τοῦ ἀφορισμοῦ) contra reos ferentem, et Corinthium iuvenem huiusmodi medicamento sanantem » Gregor. Nyss. l. c. (T. II. p. 746. 747.). Consentiunt reliquis Patribus in explicatione 1. Cor. V. (collato 1. Tim. I.) Chrysostomus, et qui eius interpretationes fere solent in compendium redigere Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus. « Quomodo tradiderit (Satanae), audi. Congregatis, inquit, vobis et spiritu meo cum virtute Domini nostri Iesu Christi tradite huiusmodi Satanae. Eiiciebatur ergo statim a communi consessu, abscindebatur a grege; erat desertus et nudus, tradebatur lupo. Sicut enim nubes castra Hebraeorum, ita Spiritus Ecclesiam signabat ¹⁷. Si quis ergo extra eiiciebatur, comburebatur (spiritualiter in nova, corporaliter in veteri lege). Extra autem eiiciebatur iudicio Apostolorum »¹⁸ Chrys. in 1. Tim. hom. 5. n. 2.

Quoad rem ipsam non aliud quam hactenus expositam doctrinam Scripturae et Patrum continent «formulae excommunicationis» paulo recentiores, quae variis non semper et ubique iisdem ceremoniarum solemnitatibus¹⁹ ad poenae gravitatem ob oculos ponendam circumvestiri solebant. In omnibus huiusmodi formulis summa rei ad hanc fere revocatur sententiam: «Canonica instituta et sanctorum Patrum exempla sequentes, (ecclesiarum Dei violatores) auctoritate Dei et iudicio Sancti Spiritus a gremio sanctae matris Ecclesiae et consortio totius christianitatis eliminamus, quousque resipiscant et Ecclesiae Dei satisfaciant» (apud Baluzium Capitular. T. II. p. 670.). Ita s. Gregorius VII. Stephanum simoniacum: «excommunicavimus (inquit) et a gremio sanctae Ecclesiae separavimus;» de Venetis excommunicatis: «extra consortium membrorum Christi et Ecclesiae facti estis;» Ravennates qui deposito Episcopo adhaerere ausi fuerint, «eos velut putrida membra a toto corpore Christi, quod est Ecclesia catholica, anathematis gladio resecamus atque abiicimus»²⁰ illi qui conatibus pacis inter filios Raimundi restituendae obstiterit, «gratiam s. Petri auferimus, eumque sicut membrum diaboli et desolatorem christianae religionis festinabimus a communione christianae societatis abscindere; » comes Flandriae si a defensione Lamberti invasoris Teruanensis ecclesiae intra quadraginta dies nollet recedere; «segregatas et excommunicatus foret a corpore et communione sanctae Ecclesiae auctoritate Dei et iudicio Sancti Spiritus;» Lambertum invasorem ipsum «sancta universalis Ecclesia irrecuperabiliter depositum maledixit et anathematizavit, et extorrem omnino a communione totius Ecclesiae esse iudicavit.» Harduin. Concil. T. VI. P. I. p. 1361. 1367. 1371. 1402. 1408. 1506. 1508. Hinc eos, qui ab excommunicatione absolvuntur, idem Gregorius solet dicere: «ad sinum communis matris Ecclesiae revocari;» «auctoritate beati Petri suscipi et ad gremium matris nostrae Ecclesiae reduci;» «relaxato anathematis vinculo in communionis gratiam et sinum sanctae matris Ecclesiae recipi» Ibid. p. 1343. 1344. 1356. 1384. 1508. In eundem sensum Innocentius III. loquitur de iis, «qui pro suis excessibus ab Ecclesia separati diu non erubuerunt in excommunicatione manere;» et comes Celanus excommunicatus dicitur «expulsus ab Ecclesia extra eam vagari.» Poenitentibus vero excommunicatis (de Philippo Svevico agit) «redeuntibus ad Ecclesiae gremium, inquit, nolumus aditum veniae denegare» Innocent. III. Opp. (ed. Migne) T. II. p. 1032; T. III. p. 1095.

Ex demonstratis constat, professionem integrae fidei una cum fidei sacramento, subiectionem hierarchicam erga visibile caput Ecclesiae et erga legitimos unicuique proprios pastores, communionem denique iuridicam conditiones esse necessarias ad unionem singulorum membrorum cum Ecclesia constituendam, ita ut non modo ii, quibus omnia, sed etiam quibus singula ea unionis vincula desint, simpliciter loquendo in Ecclesia esse tamquam eius membra dici nequeant. Non ergo solum infideles omnino foris sunt, ut sine ambiguitate per se manifestum est; sed neque haeretici, neque catechumeni, neque schismatici, neque ob alia quaevis delicta excommunicati, simpliciter membra Ecclesiae et in Ecclesia esse existimari possunt, quamvis secundum quid iidem omnes cum Ecclesia cohaerere, et eorum aliqui etiam membra Ecclesiae aliquo sensu dici possint, de qua distinctione agendum nobis adhuc remanet. Interea advertatur, in commemoratis conditionibus ac vinculis unitatis gradus esse, ita ut integritas fidei sit fundamentum, cui et subiectio hierarchica et communio iuridica innitantur; atque inde est, quod haeresis tum schisma tum excommunicationem, schisma vero excommunicationem non tamen per se haeresim²¹, excommunicatio nec schisma nec haeresim comprehendat.