De Ecclesia Christi

« Ecclesia novi Testamenti non facto humano sed institutione divina est religiosa societas visibilis; Christus enim Deus-homo divinam religionem pro hominibus non solum in animis latentem sed in visibilibus rebus et institutis velut incorporatam fundavit, quae ipsa per professionem unius fidei, per disciplinam morum, per sacramenta sanctificationis ac cultus divini suam societatem hominum religiosam coniungunt. Unde Ecclesia in terris non alia visibilis alia invisibilis est, sed ipsamet Ecclesia Christi visibilis proprietates habet etiam invisibiles; nec alia Ecclesia est conspicua alia per fidem credenda, sed ipsamet Ecclesia quae visibilis est, ut obiectum divinae revelationis et subiectum supernaturalium attributorum fide creditur; ac proinde eadem una visibilis Ecclesia est etiam Ecclesia divinarum promissionum. »

I. Quaestio non est, si diligentius rem inspiciamus, utrum Ecclesia quam Christus instituit, sit visibilis, sed quaestio est, an Christus Ecclesiam ut visibilem instituerit; non materialiter de visibilitate Ecclesiae christianae, sed formaliter de christiana visibilitate Ecclesiae agitur. Nulla datur societas humana, nulla inter homines societas religiosa, et ut comparationem arctius restringamus, nulla datur secta haeretica, quae non contineatur suis nexibus, compositae humanae naturae ad formandam societatem quamcumque ac nominatim religiosam necessariis, adeoque externis etiam ac sensibilibus. « In nullum nomen religionis seu verum seu falsum coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum vel sacramentorum visibilium consortio colligentur, quorum sacramentorum vis inenarrabiliter valet plurimum » (s. August. cont. Faust. l. XIX. c. 11.). Verum compages et nexus illi sensibiles sequuntur naturam ipsius societatis, cuius (quatenus est societas) sunt ratio formalis propria ac proinde in naturalibus societatibus humanitus institutis huiusmodi vincula sunt humanae institutionis; in religionibus falsis et in sectis haereticis (ut religiones ipsae) sunt non solum hominum inventa sed etiam impietatis commenta; si quae vero a sectis retenta sunt velut reliquiae ex religione divina, ea non ad sectas formaliter ut tales, sed ad societatem religiosam pertinent divinitus institutam, a qua defecerunt et cui tamen semper quamvis rebelles obligantur¹. Certe igitur etiam in societate a Christo instituta, in Ecclesia Christi compages unionis, quibus ipsa societas unitorum formatur et intrinsecus constituitur, secundum naturam huius societatis humano-divinam visibiles sint oportet, secus humana societas et Ecclesia in terris non esset, et sint ab ipso Christo fundatore inditae, secus societas et Ecclesia divina non esset et christiana. Sine huiusmodi enim « signaculorum visibilium consortio » mente forte concipi potest (per quamdam abstractionem) numerus Deum religione divina colentium, sed nulla hominum Deum colentium societas, cum desit ipsa essentialis forma societatis; et si numerus deinde hominum ipsa velut natura cogente per talem visibilium signaculorum formam in consortium coiret, societas foret non divinitus sed opera humana instituta. Ipsum igitur nomen Ecclesia, quando agitur de Ecclesia inter homines, implicitam habet significationem essentialis visibilitatis, non solum ratione materiae, quia hominibus visibilibus constat, sed maxime et proprie ratione formae, quia est societas hominum. Quam ob rem quaerere utrum Christus instituerit Ecclesiam visibilem perinde prorsus est ac quaerere, utrum instituerit Ecclesiam in terris; qui vero loquuntur de instituta divinitus Ecclesia in terris invisibili, coniungunt terminos se invicem excludentes. Hinc est, quod Lutherus eiusque sectatores in illis documentis, in quibus tuentur suum conceptum invisibilitatis, etiam ipso sacro nomine Ecclesiae expuncto dixerunt nomine profano communitatem (gemeinde). Nam praeciso numero sanctorum quem soli Deo cognitum, nobis vero omnino invisibilem et incompertum dixerunt, Ecclesia quam deinceps ipsi efformare conati sunt, non poterat esse aliud quam « communitas » politicis institutis coagulata. Idcirco sine ulla contradictione tam multa de mutandis constitutionibus suarum « communitatum » disputare possunt; eo vero maior est contradictio in verbis et iniqua crudelitas in factis, dum nunc palam profiteri solent, se « non contra Ecclesiam catholicam sed contra hierarchiam, » qua sacra constitutio a Christo incommutabiliter suae Ecclesiae indita continetur, bellum movere, atque salva catholica fide et Ecclesia constitutionem eiusdem mutari posse sibi fingunt.

II. His praenotatis iam ex tota antecedenti tractatione nostra non minus manifestum est, Christum suam Ecclesiam condidisse ut visibilem, quam certum est, Christum aliquam suam Ecclesiam in terris instituisse. Absolute loquendo potuit Deus revelationem et religionem suam supernaturalem ita dare hominibus ut singulos ipse per se revelatione aut inspiratione immediata constitueret prophetas in doctrina, sanctos in disciplina, sacerdotes in divino cultu sibi sufficientes, adeoque nullo authentico magisterio, nullo divinitus instituto regimine, nullo peculiari sacerdotio coniunctos. Quae in tali hypothesi foret convenientia inter multos in fide, in disciplina, in cultu divino, ea non vinculis visibilibus contineretur, sed tota deberetur soli invisibili internae singulorum inspirationi, quae in omnibus foret eadem ab uno Spiritu; nec proinde foret unitas socialis divinitus instituta, ac propterea nulla divinitus instituta Ecclesia sensu biblico vocabuli, quia licet dici posset numerus fidelium, singuli tamen per se consistentes non forent partes ac membra alicuius totius organice uniti, cuiusmodi Ecclesia in Scripturis exhibetur. « Ipse dedit Pastores et Doctores ad consummationem² sanctorum in opus ministerii, in aedificationem (εἰς οἰκοδομήν) corporis Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei..... ut iam non simus parvuli fluctuantes et circumferamur omni vento doctrinae in astutia hominum... Caput Christus ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem iuncturam subministrationis.... augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate » Eph. IV. 11-16.

Illa vero mere spiritualis in singulis propria ac independens oeconomia forte beatis in termino³ non autem hominibus redemptis in via congruens, iam a priori saltem undequaque improbabilis esset; a posteriori ex historia, ex revelatione ipsa, ex perpetuo evidenti facto certum prorsus est, numquam sive in veteri sive multo minus in novo Testamento a Deo revelationem ac religionem generi humano communicatam fuisse modo illo descripto, qui non nisi per providentiam extraordinariam nobis occultam in specialibus quibusdam casibus quadamtenus admitti potest⁴. « Quid cum singulis agatur (providentia illa extraordinaria), Deus qui agit, atque ipsi cum quibus agitur, sciunt; quid autem agatur cum genere humano (providentia ordinaria), per historiam commendari voluit et per prophetiam » (supernaturalibus factis ac revelatione publica). Aug. de vera Religione c. 25. n. 46.

Atqui hisce factis et hac revelatione certissime constat, Christum Dominum (quoniam de Ecclesia novi dumtaxat Testamenti agimus) totam suam religionem non aliter instituisse nisi velut formam exstantem et sese exhibentem in visibili Ecclesia, ut sit christiana religio velut incorporata in Ecclesia et per eam ipsa religio facta visibilis ⁵, atque adeo ut totum opus Christi revocari possit ad fundationem huius suae Ecclesiae socialis ac proinde visibilis, quam acquisivit sanguine suo et sibi (αὐτήν ἑαυτῷ) exhibuit gloriosam (vide thes. VI. n. 1; VII. n II.).

Sane tota religio christiana continetur veritate doctrinae revelatae ad credendum in fide, sanctitate praeceptorum et disciplina ad vivendum opere operantis in spe et charitate, mysteriis sacrificii et sacramentorum ad adorandum Deum in perfecto cultu, et ad sanctificandos homines in gratia opere operato. Atqui haec omnia ac proinde totam suam religionem Christus non instituit nisi ut elementa informantia suam Ecclesiam in authentico magisterio Apostolorum et successorum apostolicorum usque ad consummationem saeculi, cui ex eadem institutione respondeat totius Ecclesiae non interna solum fides sed unitas etiam praedicationis et professionis; in sacro imperio seu potestate regiminis eorundem legatorum Christi, quo per proprias leges, per iudicia, per sanctiones vita christiana in tota Ecclesia dirigatur non solum virtutibus internis sed disciplina quoque et actibus externis, qui tum ut fructus manifestantes tum ut incitamenta et adiumenta virtutum sunt proximum obiectum sacri regiminis; in peculiari sacerdotio tandem, quo iidem sacri doctores et pastores sunt insigniti, ut sacrificent corpus Christi reale sub visibilibus speciebus nomine et cum participatione totius Ecclesiae ad divinum cultum, pro tota Ecclesia ad communem fructum; atque ut corpus Christi mysticum seu ipsam Ecclesiam in singulis suis membris sanctificent visibilibus sacramentis.

Haec porro omnia elementa, ex quibus et in quibus Christus suam Ecclesiam formavit, ita mirabili complexione in unitatem coalescunt, ut iidem qui sub una ratione doctores, pastores, sacerdotes dati a Christo ad docendum, regendum, sanctificandum praesunt, ipsimet singuli sub ratione alia subsint docendi, regendi, sanctificandi, atque adeo pertinentes sub una ratione ad Ecclesiam docentem, sub ratione alia pertineant ad Ecclesiam discentem seu audientem, si excipias supremum pastorem et doctorem, visibile caput Ecclesiae, de quo tamen ipso id quadamtenus valet, quoad definitiones scilicet doctrinae a magisterio iam factas, quoad iurisdictionem fori interni, et quoad sanctificationem per sacramenta ⁶.

Talem, ut nunc indicamus, Ecclesiam, ac proinde non nisi sub hac forma concreta religionem a Christo esse institutam, ex antecedentibus thesibus est manifestissimum, ut ulteriori demonstratione non indigeat. Vide th. VI-IX. In hisce igitur visibilibus elementis Ecclesia ab ipso suo divino fundatore est instituta et ex his componitur, ita ut si vel unum detrahas, eoque magis si omnia visibilia elementa quatenus societatem informant et efformant, neges et auferas, quemadmodum a Protestantibus factum est et ex eorum principiis necessario consequitur, nulla amplius supersit Ecclesia Christi. Proinde character visibilitatis est ita essentialis, ut sine illo Ecclesia Christi in terris ne mente quidem concipi possit; sed ea vel nulla vel visibilis dici debeat.

Longe aliud vero est dicere elementa Ecclesiae esse visibilia atque idcirco non aliam dari Ecclesiam Christi in terris nisi visibilem, et aliud esset dicere in his elementis nullas esse proprietates, nullas virtutes ac vires efficaces, quae sint per se invisibiles. Hoc alterum iam ex data descriptione elementorum Ecclesiae manifesto apparet absurdum; neque enim Ecclesia cadaver est sed supernaturali virtute ac vigore vivens corpus Christi. Sicut Christus caput et exemplar non est Christus, si cum Photinianis aut Nestorianis visibilis humanitas tantum spectatur, nec Christus est si cum Monophysitis spectetur sola invisibilis divinitas; sed est unus Christus in et ex invisibili ac visibili natura « (ex duabus et in duabus naturis inconfuse et indivise): » ita corpus Christi mysticum Ecclesia non est, nisi quatenus elementa eius visibilia informantur et in sua propria ratione constituuntur proprietatibus ac dotibus divinis, quae in ipsis elementis visibilibus per se invisibilia non nisi fide et intellectu per fidem illustrato percipiuntur. Sic doctores et pastores et sacerdotes a Christo instituti externis etiam signis ex eadem Christi institutione in perenni successione discernuntur; sed infallibilitas magisterii, auctoritas sacri imperii, potestas sacerdotii inest quidem ipsis visibilibus gestoribus et exseritur visibilibus actibus, in se tamen ipsa invisibilis manet obiectum solius fidei. Idem valet de visibilibus sacramentis et sacrificio prae efficaci virtute sanctificandi et prae victima sub alienis speciebus; nec minus de membris Ecclesiae in sua visibili initiatione, professione, disciplina ac vita christiana, si haec elementa visibilia comparentur cum interna per se invisibili fide et sanctificatione. Brevissime dici potest Ecclesia tota quidem sed non secundum totum visibilis. Vide haec plenius demonstrata superius.

Non igitur in eo posita est haeresis Protestantium, quod affirment esse essentialia aliqua elementa invisibilia in Ecclesia Christi; id enim verissimum est et ex fide catholica certissimum; imo longe plura sunt et nobiliora et efficaciora elementa illa invisibilia, quam quae Protestantes admittunt; unde non minus errant negando aut pervertendo id, quod vere per se invisibile ex institutione Christi et dono Spiritus Sancti inest Ecclesiae, quam negando aut pervertendo id, quod ex eadem Christi institutione et Spiritus Sancti operatione est ac perenniter manet elementum Ecclesiae conspicuum.

IV. Ex dictis iam etiam apparet, quomodo visibilis Ecclesia Christi sit obiectum fidei, de qua re dicendum est, non solum ad amovendam illam ultra omnem captum absurdam adversariorum conclusionem, « vera Ecclesia fide creditur, ergo est invisibilis; » sed multo magis ad ipsam genuinam visibilitatis notionem illustrandam.

Sicut in obiectis ordinis naturalis visibilitas relata ad actum humanum spectanda est non pro mera perceptione sensili, sed pro perceptione sensili coniuncta cum intelligentia rationali, siquidem ipse humanus actus perceptionis per sensus rationalis est, non autem mere materialis sicut in brutis; ita res religiosae etiam quae sunt visibiles, constituuntur, quatenus religiosae sunt, obiectum intelligentiae non mere naturalis sed illustratae per fidem. Dicere possumus: sicut considerationem humanam a perceptione mere animali eorundem obiectorum sensibilium distinguit ratio, ita obiectorum sensibilium ad revelatam religionem pertinentium considerationem christianam a mere humana perceptione distinguit fides, adeo ut eadem sensibilia per illud ipsum quo constituuntur obiecta revelatae religionis, constituantur etiam obiecta supernaturalis fidei. Sic sacramentum christianum sine dubio est sensibilis ritus, infideli non minus quam fideli conspicuus; at illud quo ritus ipse sensibilis constituitur in ratione sacramenti christiani (divina nempe eius institutio et supernaturalis efficacia) non sensibus patet sed fide credendum est; et hac fide consideratio christiana fidelium ab humana perceptione infidelium quoad eundem ritum visibilem omnino differt. Neque vero ideo quia supernaturalis dignitas et virtus sacramenti non sensibus percipitur, quisquam negabit sacramentum in quo creditur illa dignitas et virtus, esse visibile; aut vicissim dicet sacramentum quod est visibile, non esse obiectum fidei divinae. Fide nimirum creditur hunc conspicuum ritum esse sacramentum divinitus institutum et efficax sanctificationis; non fide sed sensibus percipitur, hic et nunc fieri actionem e. g. ablutionis et prolationis verborum. Ita ergo etiam universim in Ecclesia non dividitur sed tamen distinguitur formalis ratio, sub qua est humano modo i. e. sensibus cum intellectu coniunctis visibilis, et formalis ratio sub qua divinae fidei obiectum est.

1°. Visibilis est Ecclesia ut hoc determinato modo ac ordine existens et per historiae decursum propagata societas.

a) Profecto enim visibilis est hierarchia cum vindicatione, professione et functione tum magisterii et doctrinae in omnibus formis praedicationis tum et populorum professionis; tum regiminis cum sacra disciplina et externa vita christiana; tum sacerdotii cum sacrificio, sacramentis ac cultu divino.

b) Evidentia historica constat, in hac sua constitutione Ecclesiam fuisse visibilem omnibus aetatibus usque ad Apostolos, et eandem continua successionum serie ad nos usque propagatam fuisse. Non ergo solum in praesenti Ecclesia visibilis cernitur, sed simplici intuitu historico, qui aequivalet visioni, et longe diversus a fide divina etiam ab infidelibus ratione utentibus haberi potest, Ecclesia intelligitur visibilis omnibus saeculis antecedentibus. Pro tempore praesenti sensibus physicis cum intellectu, pro omnibus temporibus sensui historico intellectuali Ecclesia est visibilis.

c) Eodem modo huc pertinent et in se sensibilia sunt facta et charismata externa, quae in Ecclesia et ex Ecclesia velut fructus ex arbore omnibus aetatibus progerminant; ex una parte mirabilis Ecclesiae conservatio et propagatio, transmutatio mundi pagani in mundum christianum per spiritum Apostolicum absque respondentibus praesidiis humanis, martyria cruenta in persecutionibus omnium hostium, victoriae incruentae in pugnis et insidiis omnium errorum; ex altera parte multitudo non interrupta miraculorum in factis corporeis, manifestationes charismatum et virtutum heroicarum in factis spiritualibus et in vita perfecta. Quae quidem omnia, quatenus visibilia sunt, non sunt obiectum fidei sed motiva credibilitatis eorum, quae de Ecclesia fide divina creduntur, adeo ut Ecclesia quae creditur et cui creditur, in se ipsa in suis nimirum elementis et factis sensibilibus sese exhibeat omnibus gentibus fide dignam tum ut obiectum credendum tum ut testem fide sequendum. Simili prorsus modo, ac Christus ipse visibilis in terris, fundator et exemplar et caput Ecclesiae, suis factis sensibilibus a nativitate usque ad ascensum in coelum sese exhibuit tum testem veritatis cui credendum, tum veritatem ipsam ac Filium Dei, in quem credendum. « Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi; si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est et ego in Patre » Io. X. 38.⁷ Sicut de Christo scriptum est: « testem populis dedi eum, ducem et praeceptorem gentibus; » ita de Ecclesia eius continuo subiungitur. « Gentes quae te non cognoverunt, ad te current, propter Dominum Deum tuum et sanctum Israel, quia glorificavit te » Is. LV. 4. 5. Sicut de Christo dictum est: « dedi te in foedus populi et in lucem gentium » Ib. XLII. 7; ita de Ecclesia dicitur: ambulabunt gentes in lumine tuo et reges in splendore ortus tui » Ib. LX. 3. Sicut « radix Iesse stat in signum populorum... et levabit signum in nationes » Ib. XI. 10; ita Ecclesia est civitas in monte Sion, quam vident omnes gentes, et ad quam confluunt omnes, qui quaerunt veritatem et salutem. « Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes; et ibunt populi multi et dicent: venite et ascendamus ad montem Domini et ad Domum Dei Iacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis eius, quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem » Ib. II. 2; Mich. IV. I. Cf. Concil. Vaticanum sess. III. cap. 3.

2°. Haec ipsa Ecclesia eo, quo dictum est, modo visibilis, cum sua constitutione hierarchica, cum suo magisterio et professione fidei, regimine et disciplina, sacerdotio, cultu divino et charismatibus sensibilibus etiam describitur ac revelatur verbo Dei, adeoque ipsamet Ecclesia quae sub una ratione est visibilis et historice intelligibilis, sub alia ratione est obiectum fide divina credendum propter auctoritatem Dei revelantis; seu est obiectum non iam solum in suis elementis et factis, quatenus sensibilia sunt, videndum et naturali intellectu intelligendum, sed in iisdem elementis et factis et omnibus suis attributis, quatenus verbo Dei revelata sunt, intellectu fide illustrato credendum.

Etenim a) Divina Auctoritas in magisterio et imperio, veritas, sanctitas, efficacia in sacerdotio, sacrificio et sacramentis proprietatesque aliae supernaturales solo Dei verbo innotescunt, atque adeo fide creduntur. b) Huius Ecclesiae, quam nunc praesentem cernimus, existentia per decursum saeculorum usque ad Apostolos, eius per Apostolos propagatio, imo eius institutio per Christum visibilem in terris historice quidem citra fidem divinam innotescere potest, quod ex dictis ad visibilitatem pertinet; sed sicut ipsius Christi divinitas, ita divinitas institutionis Ecclesiae tum generatim et in abstracto, tum determinate et in concreto huius Ecclesiae, sola fide creditur. Imo illa quoque quae historice et naturaliter intelligi possunt, institutio per Christum, propagatio per Apostolos et reliqua facta obiectum sunt fidei divinae, quatenus in historia non mere humana sed in historia revelata continentur.

Ex his manifesta apparet absurditas distinctionis inter veram Ecclesiam invisibilem, quae fide credi debeat, et visibilem « massam ecclesiasticam, » ut aiebant, ad quam naturalis sensus, nullatenus vero supernaturalis fides referatur. Quin potius ipsa Ecclesia visibilis est obiectum fidei, quamvis sub alia ratione ac consideratione sit visibilis ac naturaliter intelligibilis, et sub alia ratione per fidem supernaturalem credenda. Ita etiam in capite Ecclesiae Christo Domino Apostoli non alium videbant et alium credebant; sed eum ipsum quem videbant sub ratione sensibilis humanitatis, credebant sub ratione divinitatis, non alium et alium, quae haeresis deinde erat Nestorii, sed aliud et aliud. « Hominem vidit et Deum confessus est (Thomas) dicens: Dominus meus et Deus meus. Videndo ergo credidit, qui considerando verum hominem, hunc (ipsum hominem) Deum, quem videre non poterat, exclamavit. » s. Gregor. in Evang. l. II. hom. 26. n. 8.

V. Hanc ipsam Ecclesiam visibilem esse Ecclesiam promissionum, cui nempe factae sint et ad quam solam referantur promissiones omnes a Christo Domino de Ecclesia et pro Ecclesia sua enuntiatae, ulteriori probatione non indiget, cum ex demonstratis alia Ecclesia Christi in terris praeter visibilem nec instituta fuerit nec proinde umquam exstiterit. Imo verbis iisdem, quibus Christus Deus institutionem suae Ecclesiae visibilis enuntiavit, etiam declaravit eiusdem infallibilitatem, auctoritatem, potestatem perennem ac indefectibilem in doctoribus, pastoribus, sacerdotibus a se institutis suaque legatione functuris, adeo ut his promissionibus detractis verba institutionis Ecclesiae nulla supersint aut nullum habeant sensum; vicissim vero detracta in iisdem verbis institutione Ecclesiae visibilis, pro promissionibus nullum amplius remaneat subiectum, ipsaeque propterea promissiones evanescant.

Sane Christus Dominus numquam dixit: doctrinam meam sine doctore, vitam religiosam sine pastore et sine subiectione, activam sanctificationem et cultum divinum sine ministris et sacerdotibus conservabo in quibusdam sanctis nulli mortalium cognoscendis, qui singuli independentes sibi ipsis sufficiant, et horum numerum mihi soli notum in medio massae ecclesiasticae, quae non pertinet ad Ecclesiam meam sed est massa damnata hypocritarum, perpetuo conservandum appellabo Ecclesiam meam. Hic non Christi sed Deformatorum sermo erat, quamdiu nimirum totam visibilem Ecclesiam in orbe terrarum defectionis accusare et infelices populos ab ea divellere propositum habebant, ut superius declaravimus.

Christus Dominus suam Ecclesiam dicit esse eam, quae ab ipso est aedificata in Petro; in hac Ecclesia tamquam in regno coelorum in terris claves seu supremam potestatem committit Petro, ita ut solvendo ac ligando, quidquid ad regnum coelorum pertinet, eam exerceat in eodem toto regno. Est ergo Ecclesia Christi non numerus incognitus sanctorum sibi sufficientium, sed regnum omnino cognitum a capite visibili ex potestate a Christo accepta administratum, actibus exercendis a potestate cognita in subditos cognitos, qui actus ergo ipsi externi sint et visibiles. Huic Ecclesiae in Petro aedificatae et huic regno sub Petro constituto, adeoque suae uni visibili Ecclesiae promittit indefectibilitatem in ipsa ratione ac proprietate Ecclesiae et regni Christi, ut ipsamet visibilis Ecclesia numquam possit desinere esse vera Ecclesia et regnum Christi: « et portae inferi non praevalebunt adversus eam. » Promissa ergo est etiam indefectibilitas fundamenti visibilis, administratoris ac administrationis supremae potestatis, et functionum in solvendo et ligando. Matth. XVI.

Pariter sub Petro et cum Petro omnium ovium et agnorum Christi visibili pastore constitutum collegium Apostolicum Dominus iubet discipulos facere omnes gentes et singulos in eis baptizare, atque baptizatos omnes inducere in observationem totius doctrinae et disciplinae. Ex parte ergo altera iubet obedientiam et subiectionem erga ipsos Apostolos docentes, administrantes sacramenta, inducentes in observantiam omnium mandatorum. Hanc ipsam ita dispositam visibilem Ecclesiam promittit perennem fore et indefectibilem in praedicatione doctrinae et fide, in regimine et disciplina, in sacramentis et sanctificatione sub sua tutela et sub assistentia Spiritus veritatis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. « Docete omnes gentes, baptizantes eos.... docentes eos servare omnia.... et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. » « Alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis » Matth. XXVIII. Io. XIV. Vide thes. XI.

Eandem ita dispositam Ecclesiam praecepit audiendam, et rebelles puniendos velut ethnicos et publicanos, promissa potestate universali, quaecumque ad Ecclesiam spectant, alligandi aut solvendi super terram, ita ut ligata aut soluta sint in coelo. Quae quidem auctoritas et potestas quam certo non est ex humana politia sed ex Christi institutione, tam evidenter nec exerceri nec intelligi potest nisi in Ecclesia visibili. Matth. XVIII.

Hoc ipsum repetendum est de descriptione Apostolica Ecclesiae, in qua ab ipso Christo dati sunt pastores et doctores, ne circumferamur omni vento doctrinae, idque usque ad consummationem et plenitudinem corporis Christi. Eodem modo exhibetur Ecclesia velut domus Dei, quam administrent Episcopi cum subiectis sibi inferioribus ministris secundum certam legem conversationis, quae proinde visibilis est; et eadem ita descripta praedicatur « columna et firmamentum veritatis » Eph. IV; 1. Tim. III.

Postremo, ne cetera prosequamur, Christus Dominus sacrificium incruentum corporis sui pro nobis dati et fracti, sanguinis sui prout erat in calice, pro nobis effusi in ultima coena eodem modo, ut ipse fecerat, faciendum instituit ab Apostolis in sua Ecclesia et pro Ecclesia in sui commemorationem. Sed hoc sacerdotium seu in concreto hos sacerdotes visibiles ad offerendum visibile sacrificium in ipsa visibili Ecclesia instituit perenni successione usque ad secundum suum adventum, adeo ut ipsum sacerdotium, sacrificium et sacramentum sit unum ex illustrioribus vinculis et manifestatio sublimissima unitatis in visibili corpore, quod est Ecclesia, multo praestantius, quam in veteri Testamento sacerdotium templum et sacrificia constituebant vinculum unius visibilis societatis religiosae populi Israel. « Quoniam unus panis, unum corpus multi sumus omnes, qui de uno pane participamus: videte Israel secundum carnem, nonne qui edunt hostias, participes (κοινωνοι) sunt altaris? » (1. Cor. X. 18.). Quare etiam promissio indefectibilitatis ad ipsam continuam seriem sacerdotum et perennis sacrificii atque adeo ad Ecclesiam eiusque cultum visibilem pertinet, non autem ad nescio quos sanctos nemini umquam cognitos aut cognoscendos. « Hoc facite in meam commemorationem, » in quibus verbis iam quidem ex ipsa natura institutionis includitur, et ab Apostolo diserte insuper declaratur eiusdem perennitas: « quotiescumque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat » (1. Cor. XI. 26.).

Scholion. Protestantes in neganda visibili Ecclesia sese recipiunt ad principia quaedam speculativa et deinde ad positivam doctrinam in textibus nonnullis a contextu et a fidei analogia divulsis.

1°. Totum negotium sanctificationis, aiunt, est personale pro singulis, illudque internum ac spirituale: « regnum Dei intra vos est » (ἐντὸς ὑμῶν); « caro non prodest quidquam, spiritus est qui vivificat; » « regnum Dei non est esca et potus, sed iustitia et pax et gaudium in Spiritu Sancto » Luc. XVII; Io. VI; Rom. XIV. Addunt hanc indolem spiritualem propriam esse novi Testamenti in comparatione ad Testamentum vetus, quod carnale erat in institutis externis positum, et praeparatio dumtaxat ad spirituale: « venit hora et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate » Io. IV. Ipsam deinde hanc internam sanctificationem ac unionem cum Deo in alium omnino sensum detorquent ac media ad illam pro arbitrio confingunt praeter et contra manifestam doctrinam Scripturae et totius revelationis. Iuxta hanc enim haeresim, ut iam superius exposuimus, iustificatio hominis perficitur sola fide, qua iustitia Christi homini imputatur, excluso quovis magisterio, ministerio et sacerdotio Ecclesiae; et hanc dicunt immediatam unionem sanctorum singulorum cum Christo, exclusa « mediatione Ecclesiae. » Solis igitur hisce sanctis, qui nullo signo externo atque adeo nulli hominum sed uni Deo sint cognoscibiles, constare veram Ecclesiam dicunt. Quod quidem figmentum scopo, ad quem excogitatum est, sufficere sibi persuaserunt, ut lucifugi isti sancti et invisibilis ista Ecclesia per multa saecula in Ecclesia visibili « Antichristi » ubique terrarum latentes perstitisse dici possent.

At vero a) ex hisce principiis si ultima consectaria deducantur, concedendum erit in sententiam quarundam sectarum Gnosticorum, pseudo-mysticorum medii aevi et aliorum fanaticorum nostrae aetatis, qui ipsam notionem naturae humanae et totam revelationem supernaturalem pervertentes eliminatam volebant realitatem carnis a Verbo assumptae, redemptionem per passionem eius ac mortem, sacramenta omnia, divinum cultum externum, existentiam denique et utilitatem Scripturae inspiratae, ac omnia revocabant ad contemplationem et sensum internum sub immediata operatione Spiritus Sancti in animis singulorum. b) Proximus finis omnium institutorum divinorum sine dubio est sanctificatio spiritualis, unio cum Deo et salus animarum; sed quae et qualis sit ista sanctificatio, et quae sint ad illam media instituta, non deliris hominum mentibus configendum, verum ex tota divinitus revelata oeconomia discendum est; nec media cum fine ipso sunt confundenda.

Sanctificatio autem et unio cum Deo profecto non est inanis umbra per stultam persuasionem, Deum non intueri nos ac iudicare, quales re ipsa sumus iusti vel peccatores; sed ea perficitur per veram in anima transformationem infusione gratiae ac virtutum in fide, spe et charitate. « Nos vero omnes revelata facie gloriam Domini speculantes in eandem imaginem transformamur a claritate (Domini) in claritatem (nobis propriam ac inhaerentem) tamquam a Domini Spiritu » 2. Cor. III. 18.⁸

Media ad hanc sanctificationem et aeternam salutem animarum ab ipso Christo Salvatore instituta esse demonstravimus in visibili magisterio cum sui actis manifestis ad praedicandam, conservandam, explicandam veritatem revelatam; in visibili ministerio ad fideles sacris legibus ac disciplina regendos in via salutis; in visibili sacerdotio ministrante per visibilia sacramenta, sacrificium, et publicum cultum ad sanctificationem fidelium; quae omnia uno verbo dicuntur media sanctificationis a Christo posita in Ecclesia visibili et per Ecclesiam visibiliter ministrata. Intercedit ergo Ecclesia inter Deum sanctificatorem et fideles sanctificatos ut ministra non ut auctrix gratiae, qua illi sane immediate cum Deo inhabitante uniuntur. « Vos autem Christi, Christus autem Dei. Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei » 1. Cor. IV. 1. « Quid igitur est Apollo? Quid vero Paulus? Ministri eius, cui credidistis... Dei enim sumus adiutores; Dei agricultura estis Dei aedificatio (οἰκοδομή) estis » ib. III. 5. 9. « Dedit nobis ministerium reconciliationis... pro Christo ergo legatione fungimur » 2. Cor. V. 18. 20.

c) Illi sancti occulti, quos fingunt, vel dicuntur latuisse in ipsa Ecclesia catholica vel in sectis quibusdam extorribus ab Ecclesia. At vero in Ecclesia catholica omnes omnibus locis et temporibus profitebantur eam fidem, exercebant et participabant eum cultum, qua fide et quo cultu dicunt Ecclesiam totam a Christo defecisse et factam esse Antichristi. Sive ergo illi, quos occultos sanctos appellant, defectionem istam a Christo in publica professione et cultu externe tantum et per hypocrisim simulasse sive ex animo admisisse dicantur, profecto non minus alieni fuissent a Christo; « qui enim negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo. » Quoad sectas vero haereticas nulla umquam extitit, quae vel cum Protestantium principiis consentiret, vel ob eas causas, quas isti praetexebant, ab Ecclesia catholica dissentiret; unde etiam illae omnes a conditoribus Protestantismi non minus quam ab Ecclesia catholica damnabantur ut haereticae et a Christo alienae. Cum ergo omnes asseclae sectarum sive simulate sive ex animo earumdem et professionem et cultum amplecterentur, ficti illi sancti Protestantium non magis in sectis quam in Ecclesia catholica reperiri poterunt. Postremo, quod rei caput est, illa « manus fidei, » seu stulta persuasio, Deum non intueri et iudicare hominem qualis in se est, sed fictione quadam iuris reputare hominem iustum, quin eum propria inhaerente iustitia iustum faciat, usque ad deformatores saeculi XVI., vel, ne demonstratione opus sit, certe per multa saecula nemini umquam in mentem incidit, sicut Lutherus ipse de hoc suo invento gloriari solebat. Ergo per multa saltem saecula sancti isti occulti, iustificati per fiduciam meriti Christi sibi imputati manentibus in se peccatoribus, nulli omnino erant; ac proinde nullibi terrarum reperire erat confictum illud portentum, quod Ecclesiam invisibilem appellant. Cum igitur Christus Deus suam Ecclesiam in petra aedificatam indefectibilem promisit et constituit usque ad consummationem saeculi, ea non est alia quam Ecclesia visibilis inde ab ipso et ab Apostolis semper integra conservata ac derivata, quae ipsamet non est alia quam in successoribus Petri et Apostolorum perennis Ecclesia catholica, a qua qui sive per decursum saeculorum sive saeculo XVI. se separarunt ii omnes evidenter ab Ecclesia Christi defecerunt; nec in visibili ergo sunt Ecclesia, a qua prolapsi sunt, nec in invisibili, quam Christus in terris nullam instituit.

2°. Textus Scripturae, quibus occultam illam suam Ecclesiam proponi dixerunt, vix operae pretium est explicare, adeo manifeste ad rem de qua agitur, nihil pertinent. Ut enim Ecclesiam in terris invisibilem esse aut aliquando esse posse, ex Scripturis persuaderent, opus esset ex eis demonstrare, munus magisterii, ministerii et sacerdotii horumque munerum obiectum praedicationem et professionem verae fidei, praepositorum pervigilantiam (Heb. XIII. 17.), ac morum per salutares leges directionem, sacramenta et sacrificium aut a Christo instituta non esse aut aliquando esse desitura. Haec enim sunt, quae essentialiter constituunt visibilem Ecclesiam. Qui autem ista munera, non modo persecutionibus hostium Ecclesiae aliquando in exercitio difficiliore minusque libera reddi (quod utique a Christo ipso, ab Apostolis et prophetis praenuntiatum est) sed aut in se aut in externo exercitio simpliciter defectura affirmaret, is profecto facta et promissa Christi, quibus ipsam suam Ecclesiam constituisse, eiusque sub sua tutela perennitatem promisisse ex eisdem Scripturis demonstravimus, fallaciae argueret, atque totam internam historiam Ecclesiae inde a Christo et Apostolis ad nos usque perenni flumine manantem subverteret ac negaret. Si qui ergo reperiri possunt textus verbi Dei, in quibus operatio interna Spiritus Sancti in animis singulorum per oppositionem ad ministeria externa in Ecclesia praedicari videatur, certum est, in illis comparationem quidem invisibilium donorum cum visibilibus institutis, operationis spiritualis cum mediis externis operantibus, adeoque non exclusionem sed imo affirmationem vel suppositionem horum institutorum ac mediorum contineri; vel in eis (ut in textibus quam multis quos olim proferre solebant) ne de elementis quidem invisibilibus Ecclesiae sed de re omnino alia sermonem esse; sicut enim in operibus ita in verbis Dei diversitas quidem, nulla autem realis contradictio concipi potest.

De huiusmodi locis, in quibus gratia et unctio interna celebratur supposito et non excluso magisterio ac ministerio Ecclesiae, satis diximus in Tractatu de Traditione (th. XII. p. 106. sqq. ed. 2.). Quae vero olim a Protestantibus ad demonstrandam invisibilem Ecclesiam proferri solebant de una familia Noe in arca; de septem millibus virorum, « quorum genua non sunt incurvata ante Baal » tempore Eliae (3. Reg. XIX. 18.); de regno Dei, quod Christus dixit: « intra vos est » (Luc. XVII. 21.); de Ecclesia in symbolo mulieris « fugientis in solitudinem, ubi habebat locum paratum a Deo » (Apoc. XII. 6. 14.), ista omnia nihil omnino pertinent ad rem, de qua agitur, et solummodo demonstrant, cum ad talia confugitur, in Scripturis pro illo commento ad excusandam apostasim nihil ne ad speciem quidem probationis reperiri posse.

Tempora Noe Gen. VI. VII. (cf. Matth. XXIV. 37. 39.) nihil continent de constitutione Ecclesiae novi Testamenti, nisi quod ex interitu corporali omnium qui extra arcam erant, Patres deducere solent necessitatem pertinendi ad Ecclesiam eamque visibilem, in qua sola datur salus spiritualis. Cyprianus descripta Ecclesia cuius « probatio ad fidem facilis compendio veritatis est ex verbis Domini: tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, » cuius « episcopatus quoque unus et indivisus est, » quae et ipsa « una est Ecclesia in multitudinem latius incremento fecunditatis extensa, et Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigens, » subdit: « qui relinquit Ecclesiam (eam unam in Petro fundatam et unitate episcopatus cohaerentem), alienus est, profanus est, hostis est; si poterit evadere quisquam qui extra arcam Noe fuit, et qui extra Ecclesiam foris fuerit, evadit » Cyprianus de Unit. Eccles. p. 195. Quod vero visibilitatem Ecclesiae attinet, alia est perfectio Ecclesiae Christi Verbi incarnati, alia imperfectio Ecclesiae patriarchalis. Ceterum etiam in hac patriarchae erant sacerdotes cultu et sacrificiis visibilibus, ac « praecones iustitiae » (2. Pet. II. 5.) ad conservandam, praedicandam et novis incrementis divinitus acceptis explicandam revelationem (vide de Tradit. th. XX.), inter quos sacerdotes et praecones diserte Noe numeratur. Certe ergo etiam patriarchalis Ecclesia, quantumvis longe distans a perfectione institutorum Christi, sacerdotio et magisterio, sacrificiis et sacramentis respondentibus illi imperfectioni (vide supra th. III. et cf. th. II–IV. de Sacram. in genere), fidei praedicatione et professione visibilis erat. Si vero insistant reductioni Ecclesiae ad « paucos, id est octo animas, » respondendum est primo, aliud esse catholicitatem quae, Ecclesiae novi non vero veteris Testamenti promissa est, et aliud visibilitatem quae quovis in stadio Ecclesiae essentialiter competit, modo licet diverso pro diversitate oeconomiae. Secundo quaerendum est ab eis, undenam sciant eos omnes qui tempore Noe peccatores erant, a vero Dei cultu et ab Ecclesia defecisse? Omnem carnem corrupisse viam suam, etiam Noe praedicenti vindictam divinam non credidisse nec tum poenitentiam egisse legimus Gen. VI. 1–12; 1. Pet. III. 20; sed omnes aut plerosque tunc ad idololatriam prolapsos fuisse, nullibi scriptum est; imo scriptum est, quod contrarium persuadet, plures ex illis qui corporaliter perierunt diluvio, spiritualiter adeoque vera fide et poenitentia fuisse salvatos. 1. Pet. III. 19.

Quod deinde profertur de septem millibus fidelium tempore Eliae, nihil magis ad rem pertinet. In primis enim etiam hic non est permittenda confusio inter catholicitatem seu amplitudinem Ecclesiae (quae pro sola Ecclesia novi Testamenti promissa et instituta est) et inter eiusdem visibilitatem. Deinde attendatur oportet ad diversam perfectionem ipsius visibilitatis in Ecclesia veteris etiam Mosaicae ac novae christianae oeconomiae (th. III.). Tum denique si locus ipse 3. Reg. XIX. 18. qui obiicitur, inspiciatur, in eo de invisibilitate aut visibilitate Ecclesiae Christi nihil docemur, quoniam de hac Ecclesia ibi sermo non est; sed neque species aliqua argumenti pro invisibilitate Ecclesiae ne veteris quidem Testamenti ex eo extundi potest. Hoc unum quippe dicitur, in regno etiam Israel inde a sua constitutione sub Ieroboamo I. politice diviso a regno Iuda, ac religiosis institutis schismatico et idololatra, remansisse adhuc plures fideles, qui religione ac cultu divino uniti essent verae Ecclesiae Mosaicae. Manebant enim illi sub ordinario ministerio sacerdotii, magisterii et regiminis, cuius centrum erat Hierosolymis; ipsumque legitimum cultum in solemnitatibus et sacrificiis in eo ipso centro religionis exercebant, ut apparet ex aliis pluribus locis 2. Paral. XV. 9; XXX. 11. 25; XXXI. 6; XXXIV. 9. 33; Tob. I. 6. Cum ministerio autem ordinario ad sustentandam religionem, pro ratione illius oeconomiae, coniunctum erat extraordinarium prophetarum, quorum plures, ut Elias ipse et Elisens, potentes sermone et opere florebant in regno Israel.

Quod tertio loco adfertur verbum Christi ad Iudaeos: « regnum Dei intra vos est, » si intelligitur de ipsa Ecclesia, profecto significat Ecclesiam visibilem quae iam praeparabatur intra Iudaeos et velut in radice fecunda continebatur in persona, potestate, praedicatione et operibus ipsius divini fundatoris. Quatenus vero regnum Dei significatur internum in anima, illud non est Ecclesia adaequate spectata, sed aliqua eius proprietas, licet in se invisibilis, manifestanda tamen suis effectibus in ipsa Ecclesia visibili (vide th. XI. n. I.).

Postremo in loco Apoc. XII. describitur Ecclesia martyrum, vel sensu litterali secundum persecutiones ultimorum temporum adhuc futuras, vel (ut mihi videtur consideratis contextibus) sensu litterali immediato secundum persecutiones imperii idololatrae primis tribus saeculis nunc iam praeteritas, et sensu typico eoque pleniori secundum persecutiones in consummatione saeculi adhuc futuras. At Ecclesia martyrum in tribus potestatibus harumque functionibus, in quibus (saepe a nobis superius descriptis) essentialiter visibilitas ex Christi institutione consistit, non minus ut regnum Dei in terris manet conspicua, dum « pascitur » a pastoribus suis doctrina et disciplina et sacramentis in « solitudine » catacumbarum, ibique generat et praeparat « filios masculos » (υἱὸν ἄρρενα), qui profuso sanguine « rapiantur ad Deum et ad thronum eius, » ut cum Agno in cuius sanguine laverunt et dealbaverunt stolas suas (VII. 14.), « regant omnes gentes in virga ferrea, » quam dum tempore pacis lucet etiam splendoribus externis ⁹, qui connectuntur quidem cum visibilitate et etiam, licet non determinata ratione ac mensura, promissi sunt, non tamen constituunt ipsam essentialem visibilitatem Ecclesiae. Apostoli, eorumque proximi successores Clemens, Polycarpus, Ignatius, Irenaeus, Cyprianus cumque eis presbyteri Clemens Alexandrinus, Origenes, Tertullianus (vide th. XV.) ipsam hanc Ecclesiam martyrum inter medias persecutiones fugientem in solitudinem describunt, sed eam non noverunt aliam quam « per totum orbem unam ecclesiam multorum episcoporum concordi numerositate diffusam » (Cyprian. ep. 52. ad Antonian.). Unde qui a visibili sacerdotum ac plebis Ecclesia se secernunt, quamdiu manent in crimine haereseos vel schismatis, nec martyres Christi esse possunt. « Quam sibi pacem promittunt inimici fratrum, quae sacrificia celebrare se credunt aemuli sacerdotum? an secum esse Christum cum collecti fuerint, opinantur, qui extra Christi Ecclesiam colliguntur? Talis etiamsi occisi in confessione nominis fuerint, macula ista nec sanguine abluitur; inexpiabilis et gravis culpa discordiae nec passione purgatur. Esse martyr non potest, qui in Ecclesia non est...... Cum Deo manere non possunt, qui esse in Ecclesia Dei unanimes noluerunt. Ardeant licet flammis et ignibus traditi, vel obiecti bestiis animas suas ponant, non erit illa fidei corona sed poena perfidiae, nec religiosae virtutis exitus gloriosus sed desperationis interitus; occidi talis potest, coronari non potest. Sic se Christianum esse profitetur, quomodo et Christum diabolus saepe mentitur.... An esse sibi cum Christo videtur, qui adversus sacerdotes Christi facit, qui se a Cleri eius et plebis societate secernit? Arma ille contra Ecclesiam portat, contra Dei dispositionem repugnat. Hostis altaris, adversus sacrificium Christi rebellis... contemptis Episcopis et Dei sacerdotibus constituere audet aliud altare, precem alteram illicitis vocibus facere, dominicae hostiae veritatem per falsa sacrificia profanare, nec scire quoniam qui contra ordinationem Dei nititur, ob temeritatis audaciam divina animadversione punitur » (Id. de Unit. Eccles. p. 198-201.). Haec igitur Episcopatus unitate et successione, sacrificio, sacramentis, cultu, disciplina inter medias persecutiones visibilis Ecclesia sola est, quae (ut in Apocalypsi describitur) parit Christi martyres.