De Ecclesia Christi

« In institutis ac legibus veteris Testamenti distinguenda sunt 1°. ea, quae per se necessaria ad salutem, pertinent ad Testamentum aeternum et universale, ab aliis quae pro peculiari dumtaxat populo et pro tempore introductionis ad meliorem spem erant praecepta; 2°. in his ipsis institutis peculiaribus distinguantur oportet illa, quae principali suo fine typica erant ad Christum venturum eiusque Ecclesiam, ita ut postquam adimpleta erant in Christo, iam eorum observantia abolita et mortua atque post sufficientem Ecclesiae propagationem omnino vetita ac mortifera censeri debent; alia vero quae, sine proxima saltem et immediata Christi praesignificatione, ad politicam vel religiosam externam disciplinam synagogae pertinebant, obligatione iuris divini iam sublata in Ecclesia Christi, possunt nihilominus consuetudine aut lege humana ecclesiastica permitti vel etiam praecipi. »

Forma Ecclesiae ut erat imperfecte in veteri Testamento, quemadmodum in superiori thesi declaratum est, non desiit, per defectionem sed per praenuntiatam et in synagoga ipsa praefiguratam perfectionem; velamen enim veteris Testamenti « evacuatur in Christo » (2. Cor. III. 14.) simili profectu, quo in praesenti stadio Ecclesiae « cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est » (1. Cor. XIII. 10.) quare operae pretium est, paucis hic inquirere, quomodo in ista translatione ab imperfecto ad perfectum sese habuerit desitio veterum institutorum, quae ab Apostolo in Christo evacuata esse το καταργουμενον dicuntur.

I. In veteri Testamento ea, quae generatim dicimus spiritualia (in distinctione ab iis quae Apostolus Heb. VII. 16. appellat « legem mandati carnalis »), pertinentia scilicet ad gratiam oblatam et datam intuitu meritorum reparatoris naturae humanae in primo Adam lapsae, ad fidem, spem, et charitatem, ad finem vitae aeternae, haec (inquam) omnia sunt et semper erant Testamenti aeterni pro omnibus gentibus et omnibus temporibus destinata. Manent ergo haec communia populo Dei seu Ecclesiae in quavis oeconomia sive patriarchali, sive in explicatiore Mosaica, sive in perfectione novi Testamenti, quamvis in hoc pro ipsa sua perfectione post completum « magnum pietatis sacramentum » sint abundatiora in se et ampliora in extensione. « gratia enim Dei qua semper est universitas iustificata sanctorum, aucta est Christo nascente non coepta » s. Leo serm. XXIII. (de Nativ. III.) c. 4. (cf. thes. II. III.) quia vero haec spiritualia quovis tempore donabantur ex meritis Christi, et quia eorum perfectio est character proprius novi Testamenti; propterea illa quandoque dicuntur etiam tempore veteris Testamenti semper pertinuisse ad Testamentum novum. Cf. s. August. contra Faust. l. IV.; s. Thom. 1. 2. q. 107. a. 1.

Ab his distinguenda omnino sunt, quae erant propria veteris Testamenti in oeconomia Mosaica, quatenus continebat umbram, typum et praeparationem ad Christum venturum, et ad Testamentum novum in ipso veteri promissum et praefiguratum. Ad hunc ordinem typicum pertinent omnia instituta politica et liturgica, seu iudicialia et caeremonialia (ut a theologis dici solent), vel principaliter et per sese vel saltem indirecte, quatenus a Deo per Moysen data sunt ad populum illum peculiarem efformandum et conservandum, ut in eo praeparationes ad Christum venturum eiusque Ecclesiam custodirentur et per temporum successiones explicarentur; atque ita (quod Paulus de factis quibusdam historicis illius populi dicit) « haec omnia in figura contingebant illis » 1. Cor. X. 11.

Quae spectant ad ordinem spiritualem, Augustinus appellat « praecepta vitae agendae; » theologi nomine generico dicunt moralia, eaque sunt theologica pertinentia ad fidem et mores ac propterea ad Testamentum aeternum, quae nec mutata sunt in Ecclesia Iesu Christi nec mutari possunt nisi explicatione et complexione ad statum pefectionem novi Testamenti (cf. Matth. V. 21. sqq.; XIX. 8. sq.). Quae autem sunt ordinis typici comprehensa nomine iudicialium et ceremonialium, ab Augustino dicuntur « praecepta vitae significandae. »

Hisce posterioribus synagoga Mosaica constituebatur in sua propria et peculiari ratione, ita ut iis in sua futurorum significatione, valore et scopo sublatis tota peculiaris ratio et forma synagogae sublata sit. « Translato sacerdotio (principali subiecto et centro iudicialium et ceremonialium) necesse est, ut et legis (totius peculiaris Testamenti) translatio fiat » Heb. VII. 12. Iam vero ista omnia instituta ex ipsa intima sua natura typorum et praeparationum ad Christum eiusque opus venturum sponte sua desinebant in hoc suo significatu et valore, dum complebantur in Christo iam praesente et in eius Ecclesia constituta: « quae sunt umbra futurorum, corpus autem Christi » Colos. II. 17. Amplissime haec disserit Augustinus in libris contra Faustum. « Iudaeo dicenti mihi, cur tenes vetus Testamentum, cuius praecepta non servas? respondeo, servari a Christianis etiam ex ipsis libris (V. T.) praecepta vitae agendae; praecepta vero vitae significandae tunc recte observata, cum praenuntiabantur ista, quae nunc revelata sunt. Quapropter etiam ipsa sic non observo ad religionem, ut teneam tamen ad testificationem, sicut et promissa carnalia quae ibi continentur, unde proprie dicitur vetus Testamentum, quamvis mihi aeterna speranda revelata sunt » Aug. cont. Faust. l. X. c. 2. Multo fusius de his disputat l. XIX. cc. 8. 9. 10. 11.

Veterum igitur institutorum iudicialium et ceremonialium ac proinde synagogae ut verae Ecclesiae desitio facta est per complementum in Christo et in Ecclesia Christi; desitio inquam illa intelligitur esse transitus futuri in praesens, umbrae et figurae in corpus et in rem significatam, promissionis in donationem, prophetiae in evangelium: « non veni solvere legem sed adimplere » Matth. V. 17.

II. Nihilominus ut de illis institutis divinis quidem sed temporaneis eorumque extinctione tempore apostolico et deinceps, quando iam mortua erant vel mortifera, recte iudicemus, in illis distinguendi sunt quatuor modi observantiae valde diversi: a) observantia in formali ratione promissionum et typorum ad Christum adhuc expectandum; b) observantia existimata necessaria ex perpetua institutione ac lege divina; c) observantia in ratione instituti religiosi quondam a Deo filiis Israel dati non amplius necessaria sed tamen permissa; d) observantia non ex lege divina veteris Testamenti retinenda, sed per legem humanam imponenda.

1°. Clarum est, primum modum observationis pro tempore novi Testamenti continere negationem Iesu Christi. In hac permanens synagoga negavit et pervertit propriam rationem et finem ipsius veteris Testamenti, atque ita per apostasiam a propria sua lege incidit in infidelitatem contrarie oppositam verae fidei et Ecclesiae novi Testamenti promissae et praefiguratae per ipsam illam legem, quemadmodum Salvator eis exprobravit: « est qui accusat vos Moyses, in quo vos speratis (ἠλπίκατε); si enim crederetis Moysi, crederetis forsitan (ἐπιστεύετε ἂν) et mihi » Io. V. 46. Quod ipsum Apostolus ita explicat. « Israel sectando legem iustitiae, ad legem iustitiae non pervenit. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus (legis): offenderunt enim in lapidem offensionis... Iustitiae Dei non subiecti; finis enim legis Christus, ad iustitiam omni credenti » Rom. IX. 27. sq.

Secundum hunc igitur observandi modum iudicialia et ceremonialia veteris legis, post manifestationem Iesu Christi eorumque adimpletionis in ipso, semper erant ac manent non solum mortua i. e. nec necessaria nec utilia, sed omnino mortifera. « Si quaedam facta et celebrationes quae figurae erant ventura praenuntiantes, adhuc a Christianis fierent, nihil significaretur nisi nondum venisse, quae tum figuris praenuntiabantur. Quod enim adhuc venturum praenuntiatur, aut nondum venit, aut si iam venit, supervacue vel fallaciter praenuntiatur » Aug. cont. Faust. l. XIX. c. 8.

2°. Quoad modum alterum, quem diximus, observantiae ex obligatione divinae legis adhuc permanente, haec obligatio et observantiae necessitas ad salutem, completa redemptione per mortem crucis, obiective et in se certe desiit pro ipsis etiam Iudaeis eoque magis pro Christianis ex circumcisione; nationes enim alias et consequenter fideles ex gentibus ea lex peculiaris data pro uno populo peculiari numquam obligabat, et pro ipso populo Israel, ut paulo ante diximus, erat tantummodo paedagogia ad Christum et ad eius Ecclesiam ac perfectionem legis novae. « Prius autem quam veniret fides (lex nova), sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae revelanda erat; itaque lex paedagogus noster fuit in Christo (εἰς Χριστόν), ut ex fide iustificemur; at ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo » Gal. III. 19. sqq. Ubi Deus per Ieremiam (XXXI. 31). promisit « Testamentum novum, » Apostolus subdit commentarium: « dicendo autem novum veteravit prius; quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est » Heb. VIII. 8-15.). « Nunc autem repromittit dicens; adhuc semel, et ego movebo non solum terram sed et coelum (Agg. II. 6.). Quod autem adhuc semel dicit, declarat mobilium translationem, ut maneant quae sunt immobilia. Itaque regnum immobile suscipientes habemus gratiam » ib. XII. 26.

Post promulgationem itaque fidei christianae Testamenti novi, regni immobilis numquam licuit tenere aut docere observantias paedagogiae, Testamenti antiquati et mobilium iam translatorum velut adhuc persistentes in suo valore et in sua vi obligandi. Contra eos qui ita ex obligatione velut necessarias ad iustitiam christianam ceremonias legis observandas esse docebant, Apostolus scripsit totam suam epistolam ad Galatas. « Ecce ego Paulus dico vobis, quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit.... Evacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis » Gal. V. 2. Declarat hunc locum Augustinus. « Eis dictum, si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit, qui propterea volebant circumcidi, quod aliter se putabant in Christo salvos esse non posse. Hoc ergo animo, hac voluntate, hac intentione quisquis tunc circumcidebatur, Christus ei nihil omnino proderat... Illos itaque arguit, qui se iustificari in lege credebant, non qui legitima illa in eius honorem, a quo mandata sunt, observabant, intelligentes et qua praenuntiandae veritatis ratione mandata sint, et quousque debeant perdurare » Aug. ad Hieronym. ep. 82. n. 19.

3°. Alium itaque modum observandi legalia, quem ultimis verbis indicat Augustinus, ab utroque antecedente omnino diversus esse poterat; si nimirum concedendo et profitendo, translationem veteris legis iam factam esse, ac propterea necessitatem aut obligationem istorum ceremonialium desiisse, nihilominus eadem instituta legalia observarentur vel ob venerationem eorum originis et traditionis tot saeculorum in populo Dei, seu ut loquitur Augustinus (ad Hieron. ep. 40. n. 6.), « ex consuetudine solemnitatis, non ex necessitate salutis; » vel ob rationes prudentis oeconomiae, quo modo ipsum Paulum legalia quandoque observasse, idem Augustinus (ep. 82. n. 9.) monet, « ne per doctrinam Christi velut sacrilega, nec Deo mandante conscripta damnari putarentur, et ut ostenderet, nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos, nec gentiles ad ea tamquam necessaria compellendos. »

Hunc modum observandi legalia aliquamdiu fuisse permissum, adeoque illa licet iam mortua nondum fuisse mortifera, luculentis ipsorum Apostolorum ac nominatim Pauli factis doctrinam includentibus demonstratur. Act. XVI. 3; XVIII. 18; XXI. 20-26. Quoad doctrinam imo etiam quoad modum conversationis et praxim universim spectatam plena utique erat consensio inter Apostolos Petrum et Paulum.

Sicut enim gentium Apostolus constanter docebat, obligationem illarum ceremoniarum desiisse, adeoque eas ad iustitiam christianam non solum pro gentibus sed etiam pro Iudaeis minime conducere; ita nihilominus factus est Iudaeis tamquam Iudaeus, ut Iudaeos lucraretur; iis qui sub lege sunt, quasi sub lege esset, cum ipse non esset sub lege, ut eos qui sub lege erant, lucrifaceret 1. Cor. IX. 20; et Timotheum circumcidit « propter Iudaeos » Act. XVI. 3; ipseque ceremonias legales observabat, ne fideles ex circumcisione aut Iudaei nondum ad fidem conversi in opinionem inducerentur, ab Apostolo veterem legem in se condemnari atque (ut aiebant) doceri « discessionem (ἀποστασίαν) a Moyse » Act. XXI. 21. At hoc idem de abolita et minime necessaria observantia ceremoniarum legis primus praedicavit ac definivit Petrus in Concilio Apostolorum directe quidem pro fidelibus conversis ex gentibus, sed simul etiam pro Iudaeis Act. XV. 10. 11. Quam doctrinam ipso suo modo conversationis confirmabat; « Iudaeus enim cum esset, gentiliter (ἐθνικῶς) vivebat et non iudaice » Gal. II. 14; ex altera vero parte non secus ac Paulus tolerabat et, ubi timebat scandalum Iudaeorum, seu (ut Paulus ait) « timens eos qui ex circumcisione erant » (Gal. II. 12.), ipsemet observabat leges ceremoniales. Diversitas oeconomiae inter utrumque Apostolum continebatur in applicatione unius eiusdemque doctrinae ad particularem conditionem Antiochenorum. Cum enim (providentia speciali) Paulo creditum esset « Evangelium praeputii, sicut et Petro circumcisionis; » ille gentilium, ne in errorem de necessitate legalium inducerentur, hic Iudaeorum ne ab Ecclesia christiana averterentur, maiorem rationem habendam esse voluit ¹. Gal. II. 7. 11-14.

Ex doctrina itaque et praxi Apostolorum certum est, legem illam ceremonialem licet iam mortuam illis tamen primis initiis Ecclesiae christianae nondum fuisse mortiferam; non minus vero ex ipsa ratione et indole istius temporariae permissionis, ex Patrum imo ex totius Ecclesiae consensu, definitionibus ac condemnationibus adversus haereticos constat, observantiam earumdem ceremoniarum, legalis circumcisionis aliorumque veterum sacramentorum, sacerdotii Levitici, sacrificiorum, et quae sunt alia sacra huius generis, mox «constabilita iam et latius inter gentes diffusa Ecclesia christiana» coepisse esse prorsus illicitam atque adeo mortiferam. In decreto pro unione Iacobitarum edito in Concilio Florentino (4. Feb. 1442.) post definitionem cessationis legalium veteris Testamenti, et declarationem: «quemcumque etiam post passionem in legalibus spem ponentem et illi velut ad salutem necessariis se subdentem, quasi Christi fides sine illis salvare non posset, peccasse mortaliter,» subditur ulterior elucidatio: «Non tamen negat (S. Romana Ecclesia), a Christi passione usque ad promulgatum Evangelium illa potuisse servari, dum tamen minime ad salutem necessaria crederentur, sed post promulgatum Evangelium sine interitu salutis aeternae asserit non posse servari. Omnes ergo post illud tempus circumcisionis, sabbati reliquorumque legalium observatores alienos a Christi fide denuntiat et salutis aeternae minime posse esse participes, nisi aliquando ab iis erroribus resipiscant.» Eadem compendio habet Professio fidei a S. Sede orientalibus praescripta.

Tempus per illa verba «post promulgatum Evangelium» strictius quidem definitum non est, videtur autem dicendum, hanc satis amplam et latius propagatam promulgationem inter gentes coincidere cum urbis sanctae ac templi praenuntiato finali excidio et cum dispersione Ecclesiae Hierosolymitanae, quae Christianis constabat ex circumcisione. Ex eo igitur tempore observatio legum ac rituum synagogae non modo negative haud necessaria sed privative proscripta et perniciosa esse coepit. Nimirum usque ad extremam sententiae exsecutionem a Christo iudice contra urbem et templum pronuntiatae lex illa prophetica iam amiserat vitam officii sui, ut loquitur Augustinus, nihilominus tamen religiose deducenda erat ad sepulturam; sepulta autem sub urbis ac templi cineribus in lucem proferri non potest, quin violetur divina oeconomia in institutione Ecclesiae stabilita. «Cur mihi dicere non liceat, Apostolum Paulum et alios rectae fidei Christianos tum illa vetera sacramenta paululum observando veraciter commendare debuisse, ne putarentur illae propheticae significationis observationes a piissimis patribus custoditae, tamquam sacrilegia diabolica a posteris detestandae? Iam enim cum venisset fides, quae prius illis observationibus praenuntiata post mortem et resurrectionem Domini revelata est, amiserant tamquam vitam officii sui. Verumtamen sicut defuncta corpora necessariorum officiis deducenda erant quodammodo ad sepulturam, nec simulate (ut dixerat s. Hieronymus) sed religiose; non autem deserenda continuo, vel inimicorum obtrectationibus tamquam canum morsibus proiicienda. Proinde nunc quisquis Christianorum, quamvis sit ex Iudaeis, similiter ea celebrare voluerit, tamquam sopitos cineres eruens, non erit pius deductor vel baiulus corporis, sed impius sepulturae violator.» Aug. ad Hieronym. ep. 82. n. 15-17. cf. cont. Faust. l. XIX. c. 17. Sectae iudaizantes, quae illas observationes lege divina perpetuas esse contenderunt, in haeresim delapsae sunt, et «dum vellent et Iudaei esse et Christiani, nec Iudaei nec Christiani esse potuerunt.»

4°. Remanet nobis ex quaestionibus propositis postrema, utrum et intra quos limites observantiae, quae in veteri Testamento ceremoniales erant divinitus populo Israel praescriptae, possint ab Ecclesia non utique divinis (quae abrogatae sunt), sed suis legibus ecclesiasticis vel aequipollente legitima consuetudine imponi fidelibus custodiendae ad piam et consentaneam disciplinam?

Benedictus XIV. in litteris encyclicis (1. Martii 1756.) ad Episcopos graeci ritus editis pro commendanda et explicanda nova editione Euchologii hanc de legalibus Mosaicis doctrinam §. 59. sqq. pluribus collustrat. «Quamvis promulgato Evangelio, inquit §. 63. cessarint ceremonialia praecepta veteris legis... non minus tamen in potestate est Ecclesiae Christi iustis concurrentibus rationibus gravibusque de causis, ut obligationem redintegret observandi aliquod ex praeceptis ceremonialibus, quae erant in lege veteri, licet in nova, ut innuimus, abrogata sint; dummodo praeceptum non sit ex eorum numero, quae in lege veteri praecipue ordinata erant ad praefigurandum Messiam venturum, cuiusmodi patet fuisse exempli gratia circumcisionem et animalium sacrificia, uti ad rem nostram advertit Vasquez; sed sit ex genere eorum; quae ad externam disciplinam et corporis munditiem pertinebant, in quorum classem profecto referenda veniunt, quae de cibis mundis et immundis praescripta fuerant. Id autem assumptum non minus ex occidentalis quam orientalis Ecclesiae disciplina, et quidem ex priorum saeculorum monumentis comprobatur.» Ita doctissimus Pontifex. Etiam in Florentino decreto pro Iacobitis superius citato, primum quidem ponitur ut doctrina S. R. Ecclesiae, «illam Mosaicae legis ciborum mundorum et immundorum differentiam ad ceremonialia pertinere, quae surgente Evangelio transierunt et efficacia esse desierunt;» ac porro «nullam cibi naturam condemnandam esse, quam societas admittit humana, nec inter animalia discernendum... quocumque genere mortis intereant;» nihilo tamen minus etiam ibi habetur ratio «regularis et ecclesiasticae disciplinae;» concluditur enim: «quamvis pro salute corporis, pro virtutis exercitio, pro regulari et ecclesiastica disciplina possint et debeant multa (per legem divinam) non negata dimitti, quia iuxta Apostolum omnia licent sed non omnia expediunt.»

Multae et praecipuae leges ceremoniales fundamentum et formam suam propriam habebant in significatione typorum ad Christum venturum et ad Ecclesiam Christi, in qua propterea institutiones aliae praesignificatae illis veteribus ceremoniis typicis sunt ut complementum prophetiae. Huc pertinent sacramenta veteris legis, et in primis sacramentum circumcisionis ut signum Redemptoris nascituri ex semine Abraham, et ut sigillum adoptionis in peculiarem illum populum, atque ideo ut typus futurae adoptionis filiorum in Ecclesia novi Testamenti per sanctificationem in baptismo, quae est «circumcisio non manu facta sed circumcisio Christi» Col. II. 11. 12. cf. Rom. II. 29. Idem valet de sacerdotio et omnibus sacrificiis veteribus, quoniam in novo Testamento omnino excluduntur tum per sacrificium cruentum in cruce, ad quod illa referebantur, tum per sacerdotium secundum ordinem Melchisedech, in quo ex divina institutione «carnalium sacrificiorum varietate cessante omnes differentias hostiarum una corporis et sanguinis Christi implet oblatio» (s. Leo serm. 59. c. 7.). Praeter sacramenta et sacrificia huc referuntur sacra illis connexa ad peculiarem formam externi cultus, et observantiae ² pertinentes ad munditiem seu sanctitatem legalem, quas Paulus (Heb. IX. 9. 10. 13.) vocat «institias carnis usque ad tempus correctionis impositas,» si nempe ista sacra et observantiae non seorsum singula sed in complexu spectentur, quo populi typici peculiarem indolem ritualem et sacerdotalem eiusque separationem a cunctis gentibus constituebant.

Hos itaque ritus continentes professionem oeconomiae imperfectae et complendae per Redemptorem venturum manifestum est, nec lege ecclesiastica restitui nec ab Ecclesia in suis fidelibus tolerari posse. Qua in re s. Augustinus suum consensum cum s. Hieronymo, qui aliter eum intellexisse videbatur, efficacissime exprimit: «Sicut tu libera voce pronuntias, ceremonias Iudaeorum et perniciosas esse et mortiferas Christianis, et quicumque eas observaverit sive ex Iudaeis sive ex gentibus, eum in barathrum diaboli devolutum; ita ego hanc vocem tuam omnino confirmo, et addo: quicumque eas observaverit sive ex Iudaeis sive ex gentibus, non solum veraciter verum etiam simulate, eum in barathrum diaboli devolutum» Aug. ep. 82. n. 17. 18.

Ex praedictis omnibus apparet, quanto in errore versentur illi, qui praesagiunt tempus futurum quo populus Iudaicus conversus ad Christum in resuscitato templo Hierosolymitano una cum sacrificio eucharistico Agni immaculati ex mandato divino etiam sacrificia veteris formae immolaturus sit aliaque sacra restituturus.

Ab his quae memoravimus, distingui omnino debent leges iudiciales et quaedam seorsum singulae ceremoniales, quae non in significatione typica futurorum in Testamento novo, sed in rationibus disciplinaribus, ethicis, politicis generatim spectatis fundamentum habebant. Quare ex hoc ipso fundamento ordinis ethici aut politici, seu ut dicitur in decreto pro Iacobitis, pro salute corporis, pro virtutis exercitio, pro regulari et ecclesiastica disciplina, huiusmodi observantiae, quae erant et quamvis erant in veteri Testamento lege Mosaica praescriptae populo Israel, possunt etiam in novo Testamento pro Christianis a legitima potestate permitti vel etiam praescribi. Hanc vero non esse veteris legis divinae iam abolitae renovationem, sed novam impositionem legis humanae, per se manifestum est; quamvis pro eius honestate et congruitate possit et soleat appellari ad veterem legem a Deo ipso latam. Ita legis Mosaicae abstinentia «a sanguine et suffocato» ab ipsis Apostolis etiam Christianis ex gentibus praescripta est (Act. XV. 20. 29; XXI. 25.), et quamvis «huius apostolicae prohibitionis cessante causa, etiam cessavit effectus» (decret. pro Iacob.), atque inde desiit esse lex proprie dicta apostolica; nihilominus eadem abstinentia per plura saecula in Ecclesia occidentali, et usque ad nostram aetatem in quibusdam Ecclesiis orientalibus, sive per consuetudinem sive lege positiva ecclesiastica, custodita est; hocque ipsum locum habuit quoad immunditias quasdam sive corporis sive ciborum in veteri lege statutas. De his praeter litteras encyclicas Benedicti XIV. supra citatas legi possunt theologi et inter hos Suarez l. IX. de legibus.

Ex dictis obiter adverti potest, quo sensu leges quaedam per se ecclesiasticae quandoque referantur ad legem Mosaicam, et sub hac relatione dicantur divinae. Quando nimirum ipsa rei praeceptae substantia derivatur ex lege naturae (suppositis institutionibus ordinis supernaturalis), modus vero determinatus a lege ceremoniali Mosaica secundum eandem formam praescribitur ab Ecclesia, merito pro huiusmodi praescriptionis commendatione appellatur ad veterem legem a Deo ipso latam. Sic ius sacrorum pastorum ad congruam sustentationem ex lege naturae derivatur, et in novo etiam Testamento positiva declaratione firmatur (1. Cor. IX. 7. sqq.; 1. Tim. V. 17. 18.); sed modus huius sustentationis per decimarum perceptionem in oeconomia Mosaica pertinebat ad legem ceremonialem vel (si mavis) iudicialem (Suarez l. c. cap. 19. n. 18.). Quare cum obligatio ex lege illa divina iam desierit, lex decimarum formaliter spectata pro novo Testamento censenda est ecclesiastica. Nihilominus tamen Innocentius III. in decretalibus (l. III tit. 30. cap. 26. Tua nobis) obligationem, naturam, consecrationem decimarum novi Testamenti declarat ex lege divina Testamenti veteris, cum par sit aut fortior ratio in sacerdotio novi Testamenti prae illo veteri Levitico ³. Hoc modo etiam explicatur ius divinum immunitatis ecclesiasticae in illis etiam rebus, in quibus exemptio formaliter spectata non ex divino sed ex canonico tantum iure est, qua de re conferri possunt Bellarminus de Clericis l. I. cc. 28. 29; Suarez de Religione T. I. l. III. c. 8. n. 10; contra Reg. Angl. l. IV. versus finem.