De Ecclesia Christi

« Nomen Ecclesia habet quidem etiam genericam significationem coetus multorum, quatenus ad unitatem aliquam convocati considerantur; significatio tamen specifica atque ex usu loquendi biblico et ecclesiastico maxime propria est religiosa, ut Ecclesia sit societas vero Dei cultu unitorum, quae significatio iterum vel universali extensione vel restrictione aliqua peculiari accipitur. »

Ne significationes diversae, quibus appellatio Ecclesia in divinis litteris et in ceteris monumentis sacris usurpatur, nostram tractationem ex iisdem documentis Deo favente habendam quodammodo interturbare videantur, abs re non erit multiplices illas significationes, quod a plerisque fieri consuevit, ante ipsum commentationis ingressum in unum veluti conspectum ponere.

I. Nomen Ecclesia tum ex suo etymo tum usu apud scriptores sacros et profanos significationem genericam habet multitudinis evocatione in unum collectae; est enim ἐκκλησις evocatio, atque inde ἐκκλησία significatione concreta sunt collecti illi ipsi, qui evocatione in quandam unitatem convenerunt. Secundum ipsam igitur notionem genericam Ecclesia concipi nequit, quin sint multi iique naturae rationalis, et horum multorum sit aliqua unitas ad finem communem. Evocatio enim sensu proprio et non metaphorico ad solas creaturas rationales fieri potest; et cum eius terminus est Ecclesia seu unitas multorum, ipsamet vocatio rationalis esse nequit, quin huic multorum unitati proponatur aliquis finis obtinendus. At vero in generica hac significatione nec forma unitatis nec finis, qualis sit determinatur; atque ita coetus non modo forma et fine religiosus, sed etiam profanus et politicus ecclesia dicitur. Act. XIX. 22. 39. 40; imo etiam « ecclesia malignantium » Ps. XXV. 5. Frequentius generali hac significatione pro conventu politico vel iudiciali graece et latine nomen ecclesia ponitur in veteri Testamento. Iudic. XX. 2; Ecclesi. XXI. 20; XXIII. 34; XXXIII. 19; XXXVIII. 37; 1. Macch. III. 13; V. 16; XIV. 19. Aliquando in ista significatione graecum ἐκκλησία in latina vulgata versione redditur concio (a concieo) Deut. XVIII. 16; concilium Iudith VI. 19. (graece 21.) et alibi ¹.

II. Verumtamen solemni et communi usu in libris sacris Ecclesia significat coetum, quatenus forma et fine religiosus est, nempe Deo sancte religatus (Lactant. Divin. institut. IV. 28; Hieronym. in Amos IX. 6.) et consecratus; adeoque Ecclesia, quo nomine in Scripturis sensu hoc religioso et communi numquam designatur nisi Ecclesia vera, dicitur societas per veram religionem tamquam suam formam essentialem seu vero cultu cum Deo et inter se coniunctorum. Cum porro vera religio in praesenti ordine historico nec sit nec umquam fuerit alia quam revelata et supernaturalis; hinc finis et forma Ecclesiae, eius unio cum Deo et in suis membris, singulorum ad eam vocatio, tota denique eius institutio supernaturalis est, ac proinde Ecclesia intelligitur societas supernaturalis.

Haec propria significatio Ecclesiae in usu loquendi sacro quoad extensionem quasdam subit modificationes.

1°. Notio fundamentalis ubique sese offert, ut Ecclesia sit ipsa supernaturalis societas omnium vera religione Deo et inter se coniunctorum, adeoque societas destinatione universalis, quae religione revelata formatur, et ordinatur ad suum finem. In hac significatione principali numerus pluralis Ecclesiarum repugnat haud secus ac in aliis omnibus nominibus universalitatem vel perfectionem absolutam designantibus. Principalem dico significationem, quatenus usus loquendi tum biblicus praesertim novi Testamenti, tum ecclesiasticus hunc sensum nominis Ecclesia ita determinat, ut debeat haberi prae reliquis significationibus maxime proprius, et nisi ex contextu aliud appareat, Ecclesia simpliciter dicta semper hac notione intelligatur ². « Aedificabo Ecclesiam meam; Christus caput est Ecclesiae; Dilexit Ecclesiam et semetipsum tradidit pro ea; Ipsi (Deo) gloria in Ecclesia et in Christo Iesu in omnes generationes saeculi saeculorum; Innotescit per Ecclesiam multiformis sapientia Dei; Ecclesia Dei vivi columna et firmamentum veritatis; Sacramentum magnum in Christo et in Ecclesia; Posuit Deus in Ecclesia primum Apostolos, secundo prophetas, tertio doctores; In quo vos posuit Spiritus Sanctus Episcopos regere Ecclesiam Dei quam acquisivit sanguine suo; » et alia passim obvia. Matth. XVI., Ephes. I. III. IV. V., 1. Cor. XII., Colos. I., 1. Tim. III., Act. XX.

2°. Ex textibus, cuiusmodi sunt nunc citati, patet cur, ubi de regimine, magisterio, ministerio Ecclesiae agitur, illi ipsi qui ad haec munia in aedificationem corporis sui a Christo in Ecclesia positi sunt, principaliter sint et a Salvatore ipso atque inde usu ecclesiastico universali dicti fuerint Ecclesia. Si peccaverit in te frater tuus, et si neque te neque adhibitos privatos testes audierit, « dic (pro tribunali) Ecclesiae; si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Amen dico vobis (Apostolis), quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelis » sqq. Matth. XVIII. 17. ³. Haec significatio Ecclesiae nempe docentis et regentis, inadaequate distinguitur ab altera paulo ante explicata; significatur enim Ecclesia non solum ut pars in toto, sed ut pars essentialis et quodammodo forma visibilis non tam contenta in toto quam potius continens et formans totum; unde est illud ss. Patrum dictum, ut suo loco videbimus: « Ecclesia est in Episcopo. »

3°. Ecclesia simpliciter dicta atque adeo universalis constat ex ipsa divina institutione coetibus multis tamquam membris ac partibus, quae singulae referunt imaginem et participant naturam totius, prout fert proprietas partium totius organici. Ita saepissime Ecclesia praedicatur cum restrictione expressa ad rationem partis. « Ecclesia quae est Ierosolymis, Antiochiae, Corinthi, in Cenchris, Thessalonicensium, in Babylone » (Romae). Etiam « domestica Ecclesia » (Priscillae et Aquilae), quae in domo (Nymphae) est Ecclesia, Ecclesia quae in domo tua (Philemonis) est. » Unde frequenter in numero plurali dicuntur « Ecclesiae Dei, Ecclesiae sanctorum, Ecclesiae gentium, Ecclesiae in Iudaea, Ecclesiae Asiae, Galatiae, Macedoniae » et ita porro. Haec ubique obvia sunt in Actis, in epistolis Apostolicis, in Apocalypsi. « Responsum est a Catholicis, etiam multas Ecclesias in Scripturis inveniri dictas, et septem ad quas Ioannes scribit, quae tamen multae illius unicae membra esse intelliguntur » August. collat. III. cum Donat. c. 10. « Ecce sunt in Ecclesia Ecclesiae.... at sunt hae omnes membra unius Ecclesiae toto orbe diffusae » Id. de unit. Eccles. c. 11. Vide etiam Chrysost. in 1. Cor. hom. I. n. 1. Pridem Cyprianus cum matre et septem filiis (2. Macch.) comparans septem Ecclesias quibus Paulus epistolas scripsit, et septem memoratas in Apocalypsi celebravit Ecclesias multas ut unam familiam, quae est Ecclesia una a Christo aedificata super Petrum. « Cum septem liberis plane copulatur et mater origo et radix, quae Ecclesias septem postmodum peperit, ipsa prima et una super Petrum Domini voce fundata » Cyprian. de exhort. martyr. ad Fortunat. ed. Baluz. p. 270. L. de Testim. Script. ad Guarin. p. 201.

Aliquando non tam societas fidelium per se spectata quam coetus actu congregatus ad religiosum cultum nomine Ecclesiae significatur. « Convenientibus vobis in Ecclesiam (paulo post, convenientibus vobis in unum ἐπὶ τὸ αὐτό), loqui, tacere in Ecclesia » 1. Cor. XI. XIV. Frequentius hoc sensu occurrit in veteri Testamento 3. Reg. VIII. 14. 22. 25; 1. Paral. XXIX. 20; 2. Paral. VII. 8; Ps. XLVII. 27; Ioel. II. 16. et alibi.

4°. Inter Ecclesiam universalem simpliciter dictam et significationem partium ac velut membrorum illius unius Ecclesiae, de quibus diximus, quodammodo media est significatio, qua in veteri Testamento societas religiosa populi Israel dicitur Ecclesia, Ecclesia Domini, Ecclesia Israel Num. XIX. 20; XX. 4; Deuteronom. XXIII. 1. 2. 3. 8; 2. Esd. XIII. 1; Thren. I. 10; Act. VII. 38. Comprehendit enim Ecclesia ita spectata societatem divinitus institutam peculiaris populi Dei, non tamen simpliciter totum populum Dei. Nam et ante foedus peculiare initum cum Abraham, confirmatum et amplificatum in Sinai erant filii Dei iustificati per fidem inde ab Adam (Gen. VI. 2; Rom. IV. 10. 11; Heb. XI.); nec promissio universalis in Adam toti generi humano a Deo facta (Gen. III. 15.) per illud foedus peculiare abolita est aut restricta, sed in uno populo electo specialius conservata, propagata, et distinctius explicata. Haec igitur peculiaris Ecclesia populi Israel constituebat partem praecipuam totius Ecclesiae Dei iam in primis parentibus pro omnibus posteris promissae, eratque illa velut sal terrae et lumen mundi pro omnibus gentibus, in quibus volebat Deus voluntate antecedente Ecclesiam populi Dei universalem iam in Paradiso statim post lapsum institutam. Quare non ab hac Ecclesia universali seu a populo Dei simpliciter sed ab illa peculiari Ecclesia Israel Deus exclusas voluit gentes de quibus mandavit: « etiam post decimam generationem non intrabunt Ecclesiam Domini in aeternum; » aut duas generationes aliarum, de quibus dixit: « tertia generatione intrabunt in Ecclesiam Domini » Deuteron. XXIII. 3. 8.

Non raro praesertim in Psalmis sensu immediato quidem Ecclesia Israel peculiaris, sensu autem pleniori et typico Ecclesia universalis in perfectione novi Testamenti intelligenda est. Ita sine dubio in Psalmis typicis XXI. (Heb. XXII.) 23. 26. (cf. Heb. II. 12.); XXXIV. (XXXV.) 18. (cf. 19. cum Io. XV. 25.); XXXIX. (XL.) 10. (cf. 7–9. cum Heb. X. 5.); LXXXVIII. (LXXXIX.) 6. (cf. 5. 26–30. cum Heb. I. 5.).

Obiter hic memorabo, quae Augustinus et post ipsum theologi disputant de nomine synagoga. Quae scilicet veteris Testamenti Ecclesia Israel dicitur, in versione graeca et latina saepe etiam appellatur synagoga Exod. XVI. 3. (graece, ubi latine est multitudo); XXXIV. 31; Num. IV. 34; XXXI. 31; Io. IX. 22; Act. XIII. 43. et alibi; vel etiam coniunctim « in medio Ecclesiae et synagogae » ⁴ Prov. V. 14. Hinc quaesitum est, a) utrum aliquid distet inter significationem horum nominum; b) utrum Ecclesia etiam novi Testamenti dici possit synagoga; c) utrum in Scripturis aliquando ita dicatur? Augustinus et post ipsum plerique theologi ad primum animadvertunt, inter duo nomina hoc distare, quod Ecclesia seu evocatio non nisi de rationalibus creaturis, synagoga vero seu congregatio aut coactio non de his solis sed etiam de irrationalibus proprie dici potest. Apud LXX. συναγωγὴ ὕδατος Is. XIX. 6; συναγωγὴ λίθων Iob. VIII. 17. Hinc ad secundum respondent, Ecclesiae novi Testamenti potuisse quidem aptari etiam nomen synagoga, quemadmodum et oves Christi appellantur; melius tamen gratiam vocationis significari expresso nomine Ecclesiae. Ad tertiam denique quaestionem negant, ullibi in Scripturis Ecclesiam novi Testamenti appellari nomine synagogae. « Quamvis proprie dicatur synagoga Iudaeorum, Ecclesia vero Christianorum, quia congregatio magis pecorum, convocatio vero magis hominum intelligi solet; tamen et illam dictam invenimus Ecclesiam, et nobis fortasse magis convenit dicere: salva nos Domine Deus noster, et congrega nos de nationibus...Neque dedignari nos oportet, immo gratias ineffabiles agere, quod sumus oves manuum eius, quas praevidebat cum diceret: habeo alias oves quae non sunt ex hoc ovili, oportet me et ipsas adducere, ut sit unus grex et unus pastor » August. in Ps. LXXVII. Ad omnes tres supra propositas quaestiones responsionem habes apud eundem paucis verbis comprehensam: « In synagoga populum Israel accipimus, quia et ipsorum propria synagoga dici solet, quamvis et Ecclesia dicta sit. Nostram vero Apostoli numquam synagogam dixerunt ⁵ sed semper Ecclesiam, sive discernendi causa, sive quod inter congregationem, unde synagoga, et convocationem unde Ecclesia nomen accepit, distat aliquid; quod scilicet congregari et pecora solent...convocari autem magis est utentium ratione, sicut sunt homines » Id. in Ps. LXXXI.

5°. Significationibus hactenus propositis directe intelligitur Ecclesia adhuc in via tendens ad supremam suam perfectionem et ad finem ultimum, hoc tamen ipso connotatur Ecclesia etiam pro hoc termino perfectionis et glorificationis, ad quem in via praeparatur et dirigitur. Quando enim Christus « dilexit Ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam aut aliquid huiusmodi, sed sit sancta et immaculata » (Eph. V. 25. sq.); haec purificatio et sanctificatio Ecclesiae in praesenti quidem stadio efficitur, sed ita et eo fine, ut plene perficiatur tandem in termino glorificationis, ubi sine macula et ruga in omnibus suis membris erit sancta et immaculata. De hac connexione et connotatione Ecclesiae in termino glorificationis cum praesenti stadio praeparationis saepe monuit Augustinus in suis libris contra Donatistas, praeformatores haeresis Catharorum. « Ubicumque in his libris (de Baptism. contra Donat.) commemoravi Ecclesiam non habentem maculam aut rugam, non sic accipiendum est, quasi iam sit, sed quae praeparatur ut sit, quando apparebit gloriosa » Aug. Retract. II. 18. Nunc « augmentum corporis facit in aedificationem sui, » tunc autem erit consummata « in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi » (εἰς μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χριστοῦ) Eph. IV. 12–16.).

Iam vero Ecclesia, qua significatione concludimus hanc quaestionem nominalem, aliquando directe nominatur spectata secundum finalem perfectionem. Ita celebrat Apostolus « Ecclesiam primitivorum qui conscripti sunt in coelis » Heb. XII. 23. Haec de nomine satis sunto, de re ipsa in sequentibus.

« Ecclesia Dei secundum amplissimam notionem spectata est supernaturalis societas seu civitas eorum omnium, qui sive angeli, sive homines ab Adam usque ad consummationem sub capite Christo fide in via, visione beatifica in termino adhaerentes Deo uniti sunt ad communionem sanctorum. »

I. Creaturae rationales omnes ex ipso quidem naturae ordine essentiali factae sunt ad Deum, principium et ultimum finem, primam veritatem et summum bonum, modo facultatibus naturalibus congruo cognoscendum et amandum, atque ad suam perfectionem et beatitudinem naturalem (h. e. non supra sed iuxta exigentiam naturae rationalis) in Deo ultimo fine cognito et amato obtinendam. Unde etiam in ordine naturali omnes creaturae rationales haberent seu deberent habere naturalem unionem cum Deo principio ac fine atque hoc ipso inter se invicem, cognitione et amore sive in via adhuc ad terminum sive iam in termino constitutae. Hic ordo communionis naturalis creaturarum rationalium dici posset regnum Dei creatoris, non tamen Ecclesia Dei in significatione nobiliori, quae nunc est propria regni Dei sanctificatoris secundum usum nempe loquendi sacrum includens creaturarum vocationem supernaturalem (τὴν ἐκκλησιν) per dona superaddita ad finem, qui est supra exigentiam et potentiam naturae creatae.

Iam vero ad ipsum hunc ordinem supernaturalem universitas creaturae rationalis, angeli videlicet et homines evecti sunt, et vel per dona gratiae in via ducendi ad finem supernaturalis visionis et fruitionis Dei, vel iam perducti ad hanc finalem visionem et fruitionem in donis gloriae.

a) Qui ex angelis cum essent in via, per peccatum ceciderunt, ii a suo fine, intellectus et voluntatis perversione delapsi, omnibusque donis supernaturalibus spoliati in aeternum manent ex hoc ordine exclusi; qui vero in veritate et charitate perstiterunt, ii iam finem ultimum assecuti in aeterna visione et glorificatione coelestem constituunt vel potius complent hierarchiam.

b) Humanum genus peccato in primo genitore, sua nempe radice secundum ordinem physicum suaque origine (originante) secundum ordinem moralem quatenus ille in originali iustitia constitutus totum suum genus repraesentabat ad eorundem donorum hereditatem vel privationem, gratia sanctificante ceterisque donis gratuitis privatum, ac proinde exulans a fine supernaturali, non tamen secundum iustitiam derelictum est, sed ex gratuita Dei misericordia restauratum. Deus Verbum enim ex hoc ipso genere primi Adam assumere voluit naturam humanam et nasci secundus Adam, ut tamquam caput pro membris satisfaciendo et merendo repararet gratiam et gloriam. In ipso igitur aeterno divino consilio incarnationis Verbi Redemptoris patet decretum esse opus redemptionis seu mundum redemptum, qui per applicationem redemptionis in actu secundo (ut suo loco videbimus) est Ecclesia acquisita sanguine Dei (Act. XX. 28.) «Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te: postula a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae» Ps. II. 7. 8; CIX. (Heb. CX.).

Quamobrem sicut omnes homines secundum naturam ex primo Adam nascuntur filii irae in statu lapso, ita ex gratia redemptionis secundo Adam inserendi sunt per fidem, spem et charitatem. «Quod scriptum est, non esse aliud nomen sub coelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri, ex illo tempore valet ad salvandum genus humanum, ex quo in Adam vitiatum est genus humanum; sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur. Quia sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita in regno vitae nemo sine Christo» Aug. ep. 190. al. 157. Donorum vero et subministrationum a Christo capite dimanantium fundamentum et radix est fides (Conc. Trid. sess. VI. c. 8), qua velut prima iunctura (Eph. IV. 16.) inseruntur membra Christo capiti status reparati. Fide ergo destituti sub Christo capite totius ordinis reparati membra sunt destinatione tantum ac debito; re autem manent ab eo avulsi secundum habitum, non tamen secundum omnes gratias actuales et transeuntes¹.

Porro totius humani generis reparandi et Christo secundo Adam inserendi duo praecipua velut stadia distincta sunt ex eo, quod magnum pietatis sacramentum initio statim post lapsum erat in promissione quidem et per decursum aetatum in continua praeparatione, sed non nisi in plenitudine temporis manifestatum est in carne (1. Tim. III. 16; Colos. I. 26; Gal. IV. 4.). In stadio priori praeformabantur membra Christo capiti, qui erat exspectatio gentium; in altero formantur eidem capiti Christo, qui iam «consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae» (Heb. V. 9.); ibi praeformatio per fidem in Redemptorem promissum, hic formatio per fidem in eundem Redemptorem iam missum; unde ibi sacrificia, sacramenta, instituta omnia typi erant et paedagogia ad Christum, hic sunt res ipsa et causa coniunctionis seu insertionis actualis in Christum; ibi umbrae, hic corpus (Coloss. II. 17.); ibi prophetia praenuntians, hic evangelium adimplens; gratia vero eadem, sed ibi ex meritis Christi adhuc futuris et ideo parcior, hic ex meritis eisdem iam consummatis et hinc abundantior. «Non itaque novo consilio, ait s. Leo, Deus rebus humanis nec sera miseratione consuluit; sed a constitutione mundi unam eamdemque omnibus causam salutis instituit. Gratia enim Dei qua semper est universitas iustificata sanctorum, aucta est Christo nascente non coepta; et hoc magnae pietatis sacramentum quo totus iam mundus impletus est, tam potens etiam in suis significationibus fuit, ut non minus adepti sint, qui illud credidere promissum, quam qui suscepere donatum» s. Leo serm. 23. (de Nativ. 3.) n. 4. cf. serm. 24. n. 1. Eadem luculentius in libris de vocat. gent. «Nec praeteritis quidem saeculis eadem gratia, quae post Domini nostri I. Christi resurrectionem ubique diffusa est, defuit mundo... Sed cum in illo populo cui utraque eruditio praefuit (per legem scriptam et per totius creaturae testimonia), nemo nisi gratia iustificatus sit per spiritum fidei, quis ambigat, eos qui de quibuscumque nationibus quibuslibet temporibus Deo placere potuerunt, spiritu gratiae Dei fuisse discretos? Quae etsi parcior ante atque occultior fuit, nullis tamen saeculis se negavit, virtute una, quantitate diversa: consilio incommutabili, opere multiformi» De vocat. gent. L. II. c. 4. 5. Fide igitur et gratia ab exordio usque ad finem saeculorum fideles omnes coniunguntur in Christo et ad Christum, unamque formant Ecclesiam sensu latiori, quo nunc eam consideramus. «Praecesserunt iusti sic in eum credentes venturum, quomodo nos credimus in eum qui venit... eadem tamen fides utrosque coniungit et eos qui venturum esse, et eos qui eum venisse crediderunt» Aug. in Io. tract. 45. n. 9. «Sancti ante legem, sancti sub lege, sancti sub gratia, omnes hi perficientes corpus Domini in membris sunt Ecclesiae constituti» s. Greg. L. V. ep. 18. ad Io. Ep. C. P. «Conditor noster habet vineam, universalem scilicet Ecclesiam, quae ab Abel iusto² usque ad ultimum electum qui in fine mundi nasciturus est, quot sanctos protulit, quasi tot palmites misit.» Enumerat deinde omnes aetates, quibus «ab huius mundi initio usque in finem ad erudiendam plebem fidelium praedicatores congregare non destitit.» Ab Adam usque ad Noe, a Noe usque ad Abraham, ab Abraham usque ad Moysen, a Moyse usque ad adventum Domini, ab adventu Domini usque ad finem mundi «prius per patres, et postmodum per legis doctores et prophetas, ad extremum vero per Apostolos quasi per operarios in vineae (universalis scilicet Ecclesiae) cultura laboravit» Id. in Evang. hom. 19. n. 1.

Haec sunt commentarii instar ad doctrinam Apostoli, ubi veterem oeconomiam remissionis «praecedentium delictorum» per fidem in propitiatione Christi adhuc futura, coniungit cum oeconomia in praesenti tempore iustificationis per fidem in eadem propitiatione iam praestita. «Iustificati gratis per gratiam ipsius per redemptionem quae est in Christo Iesu, quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem iustitiae suae (iustitiae iustificantis) propter remissionem praecedentium delictorum in sustentatione Dei (ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ Θεοῦ) in longanimitate Dei), ad ostensionem iustitiae eius in hoc tempore (satisfactionis iam praestitae), ut sit ipse iustus, et iustificans eum qui est ex fide Iesu Christi» (tum praesenti tum antecedenti tempore) Rom. III. 25. 26; Heb. IX. 15.

Si ergo gratia redemptionis in Christo Iesu spectatur, quae iustificat per fidem (tamquam radicem et fundamentum) in sanguine ipsius, omnes qui per veram fidem pertinent ad caput Christum, constituunt sub capite Christo unum populum Dei, in oeconomia praeparationis ab Adam usque ad adventum Christi, in oeconomia perfectionis a Christo usque in finem saeculorum (cf. Tract. de Trad. th. XXVI.). Hinc saepe in Psalmis et in Prophetis de filiis Abraham patris omnium credentium, de Israel, Ierusalem, Sion sermo ita est, ut spectetur unus populus Dei secundum duplicem oeconomiam, et quae in illis oraculis dicuntur, ei conveniant partim secundum unam partim secundam alteram, vel in sensu minus pleno secundum priorem, in sensu pleniori secundum posteriorem. Lege e. g. postrema capita Isaiae 41. sqq. Imo plerumque non solum duplex istud stadium Ecclesiae in via sed simul etiam status eius glorificationis in termino includitur, de quo nunc paucis dicemus.

II. Sicut oeconomia antiqua inchoationis cohaeret cum oeconomia nova perfectionis, ita haec coniungitur cum statu finali glorificationis (cf. Tract. de Sacram. in genere th. II.). Christus satisfactione, redemptione, meritis suis, subministratione omnium gratiarum, fide, spe et charitate non modo in unum populum Dei coniungit homines utriusque oeconomiae, ipse summus angularis lapis, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino, de quibus diximus; sed populus Dei in via qua tenditur ad terminum, manet coniunctus cum fratribus suis, qui iam sunt in termino per eadem Christi merita consummati, ubi fides et spes transeunt in visionem et fruitionem, charitas autem numquam excidit, sed perficitur secundum perfectionem visionis in fruitione. Eadem ratione iam in stadio viae facti cives sanctorum et domestici Dei (Eph. II. 19.) habent communionem cum angelis sanctis, qui omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos, qui hereditatem capiunt salutis (Heb. I. 14.) «Una civitas Dei, cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur» Aug. Civ. Dei L. X. c. 7; Enchirid. c. 56.

Omnes igitur fideles ab Adam usque ad finem huius mundi in multiplici varietate charismatum, gratiarum, virtutum et meritorum dum versantur in via, quibus accenseantur oportet etiam animae iustae post mortem adhuc poenis purgandae et ita perducendae ad terminum, omnes sanctorum iam consummatorum ordines et angelorum chori in tanta distinctione graduum sanctitatis et gloriae a Virgine matre Dei, coelestis et terrestris hierarchiae regina, usque ad ultimum sanctorum civem ibi regnantem constituunt unam civitatem Dei supernaturalem vocatione, gubernatione, beatificatione, gratia et gloria, sub uno capite Christo qui sicut in sua persona unitam habet divinae humanam naturam, ita mediator Dei et hominum ipse Deus-homo reconciliavit terrena coelestibus.

Hoc modo Paulus per Christum et sub Christo capite, quae sunt in coelo et quae in terra, coniuncta esse docet in unam Ecclesiam. «Ipse est caput corporis, Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens; quia in ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare: et per eum reconciliare omnia in ipsum pacificans per sanguinem crucis eius, sive quae in terris sive quae in coelis sunt» Col. I. 18. Hanc pacificationem terrestrium et coelestium in uno capite Christo Apostolus alibi appellat omnium quae in coelis et quae in terra sunt, recapitulationem in Christo, seu restaurationem ad unum caput Christum, ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ἐν τῷ Χριστῷ. Quae quidem recapitulatio perficitur per redemptionem generis lapsi in terra instaurando ruinam quae lapsu angelorum facta erat in hierarchia coelesti, ut vulgatus interpres vertit: «instaurare omnia in Christo, quae in coelis et quae in terra sunt in ipso» Eph. I. 10. Ita Augustinus explicat verba Apostoli: «Ideo etiam pro angelis fit, quidquid hominum per eius mortem redimitur et liberatur a malo, quoniam cum eis quodam modo redit in gratiam, post inimicitias quas inter homines et sanctos angelos peccata fecerunt, et ex ipsa hominum redemptione ruinae illius angelicae detrimenta reparantur. Et utique noverunt angeli sancti docti de Deo, cuius veritatis aeterna contemplatione beati sunt, quanti numeri supplementum de genere humano integritas illius civitatis exspectet. Propter hoc ait Apostolus: instaurare omnia in Christo, quae in coelis sunt et quae in terris in ipso. Instaurantur quippe quae in coelis sunt, cum id quod inde in angelis lapsum est, ex hominibus redditur; instaurantur autem (finaliter) quae in terris sunt, cum ipsi homines qui praedestinati sunt ad aeternam vitam, a corruptionis vetustate renovantur» August. Enchirid. c. 61. 62. Haec est Ecclesia Dei secundum amplissimam significationem qua nunc loquimur, in triplici suo statu militantis, purgantis et triumphantis, quorum duo priores peregrinantium sunt temporanei, tertius finalis est aeternus; iidemque omnes recapitulantur in Christo et sub Christo, qui est caput corporis, Ecclesiae, in omnibus ipse primatum tenens. Ambrosius explicans descriptionem Ecclesiae Eph. IV. ita disserit. «Unum templum Dei in omnibus, et unum domicilii coelestis habitaculum in spiritu universorum. In quo non solum sanctorum hominum, sed omnium credentium, omnium etiam superiorum rationabilium Virtutum ac Potestatum connexionem fidei spiritusque accipiendam arbitror, ut per harmoniam quamdam virtutum et ministeriorum corpus unum ex omnibus rationabilis naturae spiritibus adhaereat capiti suo Christo» Ambros. ep. 76. n. 13. ad Irenaeum. Saepe hanc amplissimam universitatem Ecclesiae sub Christo explicat Augustinus. «Caput nostrum Christus est, corpus capitis illius nos sumus (Ecclesia militans). Numquid soli nos, et non etiam illi qui fuerunt ante nos. Omnes qui ab initio saeculi fuerunt iusti, caput Christum habent. Illum enim venturum esse crediderunt, quem nos venisse iam credimus, et in eius fide et ipsi sanati sunt, in cuius et nos: ut esset et ipse totius caput civitatis Hierusalem, omnibus connumeratis fidelibus ab initio usque in finem, adiunctis etiam legionibus et exercitibus angelorum, ut fiat illa una civitas sub uno rege, et una quaedam provincia sub uno imperatore, felix in perpetua pace et salute, laudans Deum sine fine, beata sine fine» Aug. in Ps. 36. serm. 3; in Ioan. tract. 45; ep. 102. al. 49; de catechiz. rudib. cf. s. Th. 3. q. 8. a. 4.

Verbum itaque incarnatum Christus Iesus, etiam spectatus ut homo, caput est huius totius Ecclesiae ad unitatem coniungens angelos et homines secum ipso, inter se ipsos, cum Deo uno et trino³. Ideo civitas Dei, Ierusalem coelestis describitur formis dicendis quibus cum illa consummatorum in coelo connectatur, ut penes Paulum, vel saltem connotetur, ut penes Ioannem, civitas supernaturalis in terra cum omnibus donis suis spiritualibus; nam «Deus benedixit nos in omni benedictione spirituali in coelestibus» (Eph. I. 9.) seu supernaturalibus (ἐν τοῖς ἐπουρανίοις). Membris Ecclesiae adhuc in terra peregrinantis dicit Paulus: «accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis, Ierusalem coelestem⁴, et multorum millium angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum qui conscripti sunt in coelis, et iudicem omnium Deum, et (ad) spiritus iustorum perfectorum πνεύμασι δικαίων τετελειωμένων et Testamenti novi mediatorem Iesum, et sanguinis aspersionem» Heb. XII. 22-24. Ioannes vidit Ierusalem coelestem descendentem in terras, ubi coelum et terra coniunguntur, et in hac coniunctione status militantium in terra transformatur in statum triumphantium in coelo: una civitas sancta Ierusalem nova, et tabernaculum Dei cum hominibus et habitabit cum eis, quod etiam Paulus Corinthiis scripsit: «vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus, quoniam inhabitabo in illis et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus et ipsi erunt mihi populus» (2. Cor. VI. 16.); sed praecedit praeparatio novitatis in luctu et dolore, quae sunt prima, succedit novitas plena, ubi prima abierunt et ultra non erunt⁵. «Et ego Ioannes vidi sanctam civitatem Ierusalem novam descendentem de coelo a Deo, sicut sponsam ornatam viro suo; et audivi vocem magnam de throno dicentem: ecce tabernaculum Dei cum hominibus et habitabit cum eis, et ipsi populus eius erunt, et ipse Deus cum eis erit eorum Deus; et absterget Deus omnem lacrymam ab oculis eorum, et mors ultra non erit, neque luctus neque clamor neque dolor erit ultra, quia prima abierunt» Apoc. XXI. 2-5.

Haec est Ierusalem coelestis, Ecclesia una in coelo et in terra. «Coelestis Hierusalem dicitur, cuius cives sunt omnes sanctificati homines, qui fuerunt et qui sunt et qui futuri sunt, et omnes sanctificati spiritus etiam, quicumque in excelsis coelorum partibus pia devotione obtemperant Deo... Huius civitatis rex est Dominus Iesus Christus Verbum Dei, quo reguntur summi angeli, et Verbum hominem assumens, ut eo regerentur et homines « Aug. de catechiz. rudib. c. 19. Pulcherrime in hymno dedicationis Ecclesiae celebratur coelestis urbs Ierusalem, in beata pacis visione ut coeli corusca civitas cincta mille angelorum millibus; sed simul in aedificatione, ut scalpri ictibus et tunsione plurima fabri polita malleo hanc saxa molem construunt.

III. Ex omnibus hactenus declaratis notio Ecclesiae Dei ampliori isto sensu spectatae satis liquida est. Constituunt eam omnes rationales creaturae, quae dono supernaturali, habituali, pertinente ad sanctificationem subsunt Christo capiti, eoque vel in via ordinantur vel in termino pervenerunt ad finem aeternae glorificationis. Haec igitur dona supernaturalia sunt vinculum uniens et causa formalis, qua eaedem creaturae, pro diversitate donorum gradu diverso, velut membra cum Christo capite, in Christo cum Deo sanctificatore, in Christo et Deo inter se invicem coniunguntur ad societatem Ecclesiae Dei: « ut et vos societatem (κοινωνίαν) habeatis nobiscum, et societas nostra sit cum Patre et cum Filio eius Iesu Christo » 1. Io. I. 3; 1. Cor. I. 9. Inter ista dona habitualia pro peregrinantibus in terra omnium radix et fundamentum est fides ut prima habitualis dispositio ad sanctitatem, omnium consummatio et corona est visio beatifica ut ultimus terminus sanctitatis. Si ergo dona ab infimis usque ad suprema, quatenus sunt forma huius supernaturalis societatis, appellemus communi nomine sanctitatem, hanc ut informantem rationales creaturas concrete exprimendo, Ecclesia Dei dicenda erit supernaturalis societas sanctorum, vel formula in symbolis solemni, communio sanctorum. Quamvis enim sancti pleniori sensu et per excellentiam sint illi, qui per inhabitantem Spiritum Sanctum et per habitum gratiae sanctificati sunt in coelo et in terra; nihilominus usu loquendi biblico fideles omnes, inter quos sunt etiam peccatores privi gratia iustificante, appellantur sancti, atque adeo ipsa fides ut prima dispositio ad illam perfectam sanctitatem, assumitur tamquam forma, per quam fideles nondum iustificati participant nomen sanctorum Act. IX. 32; Rom. I. 7; XII. 13; XV. 25. sqq.; 1. Cor. I. 2; XIV. 33; XVI. 1; 2. Cor. I. 1; 1. Tim. V. 10. et alibi. Catechismus Romanus loquens de ipsa Ecclesia novi Testamenti, « sancti vocantur fideles, inquit, qui populum Dei effecti sunt, quive se fide et baptismate suscepto, Christo consecrarunt, quamquam in multis offendunt, et quae polliciti sunt, non praestant » (Part. I. c. 10. §. 15.).

Definitioni, qua Ecclesia Dei dicatur communio sanctorum, non officit, quod in symbolis sancta Ecclesia et communio sanctorum distingui videntur. Nam a) Ecclesia in symbolis saltem directe non sumitur in ampliori illo sensu, quo nunc eam consideramus, sed secundum statum determinatum quo in terris a Christo est instituta, et de quo toto hoc tractatu deinceps nobis agendum erit. b) Si Ecclesia in professione symboli cum s. Augustino (Enchir. c. 56.) intelligatur sensu ampliori, articulus de communione sanctorum a praecedenti de sancta Ecclesia catholica non differt subiecto; sed ut in Catechismo Romano dicitur (l. c. §. 24.), est illius « velut explicatio quaedam. »

Ex sensu declarato quo forma sanctitatis in definitione supernaturalis societatis vel communionis sanctorum intelligitur, patet oppositio contra Quesnellianam doctrinam in Constitutione Unigenitus damnatam, qua nomine sanctorum qui soli sint membra Ecclesiae, ex toto orationis complexu designantur soli iusti charitate perfecti et praedestinati (Proposs. 72. 73. 74. 75. 78.), adeoque pertinet ad errores Protestantium de Ecclesia invisibili suo loco a nobis confutandos.

Si definitio simpliciter et sine declaratione ponenda est, ad excludendam ambiguitatem potest id, quod diximus sanctitatem, a vera fide in terris usque ad visionem beatam in coelis, ab actu denominari verus et supernaturalis cultus Dei, ubi etiam habitus ut dispositio ad actum includitur. Unde Ecclesia Dei sensu, quo nunc loquimur, dicetur societas vel communio vero supernaturali cultu adhaerentium Deo. Vide Gregor. de Valentia Analysis Fidei l. IV. c. 2; Wirceburgens. T. I. disp. II. n. 79. Ita etiam s. Augustinus « Ecclesiam totam non solum ex parte quae peregrinatur in terris, verum etiam ex illa quae in coelis semper cohaesit Deo » simul complectens, « quae, inquit, tota instituta est ad colendum unum Deum » (Enchirid. c. 56.).

Corollarium. Quandoquidem Christus, ut in sequentibus thesibus declarabitur, suam Ecclesiam in terris specialibus legibus specialique forma instituit, praeter hanc Ecclesiam Christi alia in terris iam nulla est aut esse potest. Plura ergo requiruntur, ut quis tamquam membrum simpliciter pertineat ad Ecclesiam Christi, quae una et sola est Ecclesia in terris, quam quae ad generaliorem notionem Ecclesiae sufficiunt, cuius formam essentialem et sufficientem pro peregrinantibus in terra veram fidem esse diximus. Unde quod Suarez (de Fide disp. IX. sect. 1. n. 3. 13–19.) cum aliis theologis in ipsa Ecclesia Christi fidem tamquam solam formam essentialem ab aliis proprietatibus et institutis a Christo in sua Ecclesia determinatis distinguit ita, ut illa forma essentialis sufficiat non solum ad notionem generaliorem Ecclesiae Dei in terris, quod nos diximus, sed etiam ad rationem Ecclesiae Christi, atque idcirco catechumeni, excommunicati, ipsique schismatici quamdiu fidem retinent, simpliciter sint ac censeri debeant membra Ecclesiae Iesu Christi, hic inquam sive doctrinae sive locutionis modus, ut suo loco data opera demonstrabitur, admittendus non est, quamquam dissensio inter catholicos theologos sit potius in modo loquendi quam in re ipsa.

Ex distinctione ista inter notionem generalem Ecclesiae Dei in terris, cuius formam fidem esse diximus, et inter statum specialem Ecclesiae in novo Testamento intelligitur, neminem umquam fuisse salvatum aut salvari posse, qui non actu ipso pertinuerit aut pertineat ad Ecclesiam secundum illam notionem generalem: « sine fide impossibile est placere Deo » Heb. XI. 6, et « iustus ex fide vivit » Rom. I. 17; Gal. III. 11. Salvati tamen sunt in veteri Testamento « iuxta fidem defuncti » et « testimonio fidei probati » Heb. XI. 13. 39, quin pertinerent ad statum specialem Ecclesiae a Christo determinatum; et salvari adhuc possunt, qui perfecta dispositione animi sunt aptati huic statui Ecclesiae, licet inculpabiliter impediti, non sint actu et simpliciter eius membra. Hanc distinctionem Suarezius (l. c. n. 18.) deflexit ad confirmandum illum suum modum considerandi et loquendi parum commodum. Postquam probare conatus est, catechumenos esse simpliciter membra « praesentis Ecclesiae, » ad difficultates oppositas respondet. « In contrarium adducta, inquit, solum probant, catechumenos non esse in Ecclesia quantum ad eas peculiares conditiones et velut accidentia, quae Christus Ecclesiae superaddidit, non vero non esse quoad ea, quae sunt quasi substantia Ecclesiae, quae semper eadem fuit; quae duo sunt in Ecclesia, prout nunc est, distinguenda. » Cum scilicet ex una parte videret, posse homines per fidem charitate perfectam salvari, qui actu non participant statum Ecclesiae in novo Testamento determinatum, ex parte vero altera saltem ibi n. 18. praeferret modum dicendi, non solum voto (ut dixerat Bellarminus de Eccles. l. III. c. 3.) ⁶ sed in actu coniunctionem cum vera Ecclesia esse necessariam necessitate medii ad salutem: hinc conclusit, substantiam et formam essentialem Ecclesiae pro quovis statu esse unice veram fidem, sicque reliqua, quae Ecclesiam Iesu Christi in propria speciali forma constituunt et ab Ecclesia veteris Testamenti distinguunt, retulit « velut ad accidentia. » Qui quidem modus loquendi nobis probari non potest; imo simili argumentatione suaderi etiam posset, eos omnes articulos fidei qui non quovis tempore in veteri etiam Testamento explicite credendi erant, esse « accidentalia » in professione christiana, atque adeo Tertullianum (cont. Prax. c. 31.) et Patres alios professionem e. g. ss. Trinitatis immerito dixisse « substantiam novi Testamenti, » quod opinari fas esse non putabimus, etiamsi forte explicita fides huiusmodi articulorum, ut multi theologi et cum illis Suarez docent, ne pro novo quidem Testamento sit simpliciter de necessitate medii sed tantum praecepti divini (cf. Suarez disp. XII. sect. 4.).

« Ecclesia patriarchalis inde ab Adam tamquam inchoatio minus conspicua continebatur professione verae fidei et vero cultu Dei; prae hoc statu forma Ecclesiae non universalis pro cunctis gentibus sed peculiaris in populo Israel a Deo per Moysen institutae expressior quidem apparet in unitate sacri ministerii imperii et magisterii; attamen et ipsa adumbratio dumtaxat erat et introductio ad Ecclesiam Iesu Christi in statu perfecto novi Testamenti. »

Quamdiu (omissa nunc consideratione status finalis in consummatione coelesti) Ecclesiam Dei in terris spectamus secundum generaliorem superius declaratam notionem societatis fidelium aut vero cultu Deum colentium, membra huius societatis intelliguntur quidem vera fide et vero supernaturali Dei cultu cum Deo et inter se invicem esse coniuncta; nisi enim vinculo aliquo communi consociarentur, communio aut societas nulla foret; nisi hoc vinculum constitueretur fide et cultu Dei, societas religiosa ac proinde Ecclesia non esset. Nihilominus quisque videt hanc notionem eo ipso, quod est generica, nimis indeterminatam esse et abstractam. Neque enim dicitur, quibus praesidiis una vera fides in societate fidelium custodiatur et propagetur per generationum successiones, qua forma regiminis haec civitas Dei gubernetur, quo communi ritu cultus divini, qui inter homines non modo internus sed simul externus sit oportet, eadem communio sanctorum Deum honoret et ipsa sanctificetur ¹; non dicitur, inquam, quo magisterio fidei, imperio sacri regiminis, ministerio sanctificationis seu sacerdotio ipsa societas religiosa informetur et efformetur. Quo horum omnium, professionis nempe fidei, regiminis, et cultus divini perfectior est in universalitate unitas, perennitas, sanctitas formanda et continenda per magisterium, sacrum imperium et ministerium ad sanctificationem et salvationem membrorum; eo perfectior est ipsa religiosa societas, seu eo perfectior est status Ecclesiae.

Iam vero sicut generatim in oeconomia revelationis et salvationis generis humani per Christum Redemptorem divina omnipotentia et sapientia, iustitia et misericordia triplex veluti stadium discrevit, quo ab imperfectioribus ad perfectiora continuo processit usque ad plenitudinem temporis; ita etiam speciatim in statu Ecclesiae, quae per ipsam oeconomiam revelationis et salvationis ut eius concreta expressio efformatur ac perficitur, iidem gradus procedentis perfectionis ab inchoatione ad incrementum et ad plenitudinem observantur. Clare enim distinguitur status triplex, Ecclesiae patriarchalis seu (ut dici solet) legis naturae, Ecclesiae Mosaicae, Ecclesiae Iesu Christi, Verbi iam incarnati, quae manens nunc regnum immobile (Heb. XII–28.) non aliam expectat consummationem status sui quam a fide ad visionem in Ecclesia coelesti.

I. Ecclesia in statu inchoationis pro humano genere reparando instituta est statim post lapsum promisso semine mulieris, quod pro ipsa, et quae per ipsum conteret caput serpentis ² (Gen. III. 15.). Revelatio enim supernaturalis de Deo, de eius lege et cultu, de angelis et de vita aeterna, maxime de futuro Reparatore et peccatorum expiatione primis parentibus facta, cum gratiis externis coniuncta gratia interna, atque ita fides et spes in Deum et in Redemptorem, harumque maior perfectio charitas, haec inquam dona supernaturalia ex misericordi Dei voluntate propter Christi tamquam capitis futura merita omnibus Adae posteris in statu redemptionis praeparata erant, et cooperantibus actu conferebantur (cf. Heb. XI.). Fide ergo non modo cordis sed pro conditione atque exigentia naturae humanae etiam professione oris (Rom. X. 10.), cultu veri Dei non solum interno sed etiam visibili externo, sacrificiis et sacramentis ³ colligabantur in religiosam societatem et communionem « filiorum Dei » distinctam et religione separatam ab impiis « filiis hominis » (Gen. VI. 2. 4.).

Augustinus civitatem Dei seu Ecclesiam illius primae aetatis tum ante tum post diluvium ita describit. « Quapropter inter illos tunc hominum populos... quaeremus, si possumus invenire illam in terris peregrinantem civitatem Dei, quae usque ad diluvium arcamque deducta est, atque in filiis Noe per eorum benedictiones perseverasse monstratur, maxime in maximo qui est appellatus Sem... Tenenda est igitur series generationum ab ipso Sem, ut ipsa ostendat post diluvium civitatem Dei, sicut eam series generationum ab illo, qui est appellatus Seth, ostendebat ante diluvium... Cum ergo quaerimus in illis septuaginta duabus gentibus (Gen. X) civitatem Dei, non possumus affirmare, illo tempore quo erat illis labium unum i. e. loquela una, tunc iam genus humanum alienatum fuisse a cultu veri Dei, ita ut in solis istis generationibus pietas vera remaneret, quae descendunt de semine Sem per Arphaxat et tendunt ad Abraham; sed ab illa superbia aedificandae turris usque ad coelum... terrena apparuit civitas h. e. societas impiorum; utrum itaque ante non fuerit, an latuerit, an potius utraque permanserit, pia scilicet in duobus filiis Noe qui benedicti sunt, eorumque posteris, impia vero in eo qui maledictus est, atque eius progenie... non est iudicatio facilis. Fortassis enim, quod profecto credibilius est, et in filiis duorum illorum iam tunc, antequam Babylon coepisset institui, fuerunt contemptores Dei, et in filiis Cham cultores Dei; utrumque tamen hominum genus terris numquam defuisse, credendum est » Aug. civit. Dei l. XVI. c. 9. 10.

Verum sicut revelatio ipsa tum de Deo, tum de lege morali et liturgica, tum de futuro Redemptore illis initiis minus ampla minusque distincta erat (vide s. Th. 2. 2. q. 174. a. 6. cf. Tract. de Tradit. th. XXVI.); ita etiam Ecclesia, quae est concreta expressio ac summa ipsius revelationis, minus erat conspicua. Habebat illa quidem, velut formans principium, sacerdotium, religiosum regimen, magisterium patriarcharum, qui ut scriptum est de Noe (2. Pet. II. 5.), erant « praecones iustitiae » (Tract. de Trad. th. XX. cf. Mauclerum de Monarch. eccles. T. I. p. 226; Phillips Ius eccles. T. II. p. 347; Haneberg Histor. revel. sect. I. c. 4.) et Deus ipse appellat eos « prophetas et christos suos » (Gen. XX. 7; Ps. CIV. CV. 15; 1. Paral. XVI. 22.), quod etiam s. Augustinus animadvertit. « Et ipsum Noe patriarcham... et alios supra et infra usque ad hoc tempus, quo reges (nempe inde a Samuele tempore regum proprie dicti prophetae) in Dei populo esse coeperunt, propter quaedam per eos facta sive quoquomodo significata sive praedicta, quae pertinerent ad civitatem Dei regnumque coelorum, non immerito possumus appellare prophetas, praesertim quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos » Aug. Civ. Dei l. XVII. c. 1. Attamen in his omnibus muneribus tum institutio divina et perennis successio, tum ipsa functio non tam ex positivis legibus quam interno divino instinctu determinata erat. Unde et sacrificia et sacramenta et universus cultus ritualis in genere quidem erant a Deo instituta, in specie vero et in particularibus, praesertim usque ad proximam peculiaris populi Dei praeparationem in vocatione Abraham, videntur permissa fuisse determinationi ipsorum capitum familiarum seu patriarcharum. De hac specifica determinatione intelligendum est, quod ait s. Thomas: « sicut in statu legis naturae homines nulla lege exterius data sed solo interiori instinctu movebantur ad Deum colendum, ita etiam ex interiori instinctu determinabatur eis, quibus rebus sensibilibus ad Dei cultum uterentur » s. Th. 3. q. 50. a. 5. ad 3.

Hinc Ecclesiae unitas visibilis adhuc laxior et inchoata fere revocabatur ad unam professionem verae fidei et ad veritatem divini cultus; eoque ipso corpus Ecclesiae, quod unitate continetur, velut in prima formatione constitutum et adhuc imperfectum erat. In hac tamen Ecclesia seu civitate Dei « supra et infra Noe » veritas fidei et cultus divini tum perenni traditione per ministerium patriarchale ordinarium conservabatur, tum incrementis novarum revelationum explicabatur, per ministerium propheticum extraordinarium. Ad illos enim omnes in munere « praeconum iustitiae » suo modo pertinebat, quod Deus expresse dixit de Abraham: « scio quod praecepturus sit filiis suis et domui suae post se, ut custodiant viam Domini, et faciant iudicium et iustitiam » Gen. XVIII. 19. Munus vero extraordinarium prophetarum ad ulteriorem revelationis explicationem in eis agnoscendum est « propter quaedam per eos facta sive significata sive praedicta (ex supernaturali nempe Spiritus Sancti illustratione et motione, vel simul cum externa etiam locutione divina vel sine illa), quae pertinerent ad civitatem Dei regnum coelorum. » Cf. Suarez de Legibus l. I. a. 3. n. 12; l. IX. c. 6. n. 21; c. 7. n. 5. 6.

II. Quoniam tota vetus oeconomia praeparatio erat et typus ad Verbum incarnatum et ad eius Ecclesiam, prophetia ad evangelium; pro hoc eius scopo Deus peculiarem sibi populum elegit et ministerio Moysis instituit, in quo sicut prophetica revelatio in dies clarior, ratio typorum manifestior, ita forma Ecclesiae esset expressior.

1°. Cultus divinus a Deo ipso in manu mediatoris (Gal. III. 19.) institutus erat et singillatim determinatus in sacrificiis, sacramentis, cerimoniis, solemnitatibus, in ipsa unitate sacri tabernaculi seu templi, in quo solo ad unionem visibilem totius Ecclesiae Israël publicus Dei cultus per sacrificia ordinarie celebrandus erat.

2°. Ad huius divini cultus administrationem et perpetuam conservationem Dei iussu consecrati erant ministri, et instituti in certa et per legem Dei fixa successione secundum tripartitam hierarchiam unius summi sacerdotis, sacerdotum secundi ordinis (4. Reg. XXIII. 4.), Levitarum ministrantium λειτουργουντων 1. Paral. XVI. 4. etc.).

Per hos ipsos sacerdotes universus populus in rebus sacris regendus et iudicandus erat. « Si difficile et ambiguum apud te iudicium esse perspexeris... surge et ascende ad locum, quem elegerit Dominus Deus tuus; veniesque ad sacerdotes Levitici generis et ad iudicem, qui fuerit illo tempore, quaeresque ab eis, qui indicabunt tibi iudicii veritatem; et facies quodcumque dixerint, qui praesunt loco quem elegerit Dominus, et docuerint te iuxta legem eius... qui autem superbierit nolens obedire sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo, et decreto iudicis, moriatur homo ille, et auferes malum de Israël » Deut. XVII. 8. sqq.

3°. Ex his ipsis patet non modo ius regiminis, sed simul consequitur sacerdotum magisterium ordinarium ad conservationem et interpretationem legis ac doctrinae divinae. « Et scietis quia misi ad vos mandatum istud, ut esset pactum meum cum Levi (et cum eius posteris), dicit Dominus exercituum... Labia enim sacerdotis custodient scientiam et legem requirent ex ore eius, quia angelus (legatus) Domini exercituum est » Mal. II. 4–7; Lev. X. 10. 11. Angelus nempe Domini, quo nomine etiam prophetae quandoque appellantur (Agg. I. 13; Mal. III. 1.), sacerdos est, ut ex ore eius requirant doctrinam legis divinae; hanc enim exprimit nomen hebraicum תורה.

In triplici munere sacri ministerii, regiminis, magisterii eminens summus sacerdos tum hierarchiae tum populi totius unitatem in cultu divino, in sacra disciplina et doctrina continebat.

4°. Nihilominus oeconomia illa antiqua erat tantummodo praeparatio ad Testamentum novum, « paedagogus ad Christum, custodia in eam fidem quae revelanda erat, introductio melioris spei, ibi lex per Moysen data, hic gratia et veritas per Iesum Christum facta, ibi spiritus servitutis, hic spiritus adoptionis filiorum » (Io. I. 17⁴; Rom. VIII. 15; Gal. III. 23. 24; IV. 24–26; Heb. VII. 19.). Adeoque vetus oeconomia comparata cum nova, ad quam introducebat erat imperfecta tum in cultu et sacrificiis quae dicuntur umbrae futurorum bonorum (Heb. IX. X.); tum in disciplina quae in « operibus legis » accommodata populo carnali eatenus erat « lex mandati carnalis » (ib. VII. 16.); tum in doctrina quae adhuc erat complenda et tandem consummanda per ipsum Verbum incarnatum, quapropter etiam sacerdotium, ut pars essentialis totius oeconomiae, imperfectum erat in efficacia ministerii, in potestate sacri imperii in veritate magisterii, proindeque sacerdotium ipsum cum suis sacrificiis in Ecclesia Mosaica introductio erat et praefiguratio sacerdotii et sacrificii perfecti in Ecclesia Iesu Christi. « Si consummatio per sacerdotium Leviticum erat.... quid adhuc necessarium fuit secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron dici? Translato enim sacerdotio necesse est, ut et legis translatio fiat » Heb. VII. 11. 12.⁵ « Traxisti Domine omnia ad te, quoniam scisso templi velo sancta sanctorum ab indignis Pontificibus recesserunt, ut figura in veritatem, prophetia in manifestationem lex in Evangelium mutaretur. Traxisti Domine omnia ad te, ut quod in uno Iudaeae templo obumbratis significationibus agebatur, pleno apertoque sacramento universarum ubique nationum devotio celebraret. Nunc etenim et ordo clarior Levitarum (diaconorum), et dignitas amplior Seniorum (presbyterorum), et sacratior est unctio sacerdotum (Episcoporum)... Nunc etiam carnalium sacrificiorum varietate cessante, omnes differentias hostiarum una corporis et sanguinis tui implet oblatio... et ita in te universa perficis mysteria, ut sicut unum est pro omni victima sacrificium, ita unum de omni gente sit regnum » s. Leo serm. 59. al. 57. c. 7.

5°. Imperfectio ista veteris sacerdotii nominatim in magisterio, de qua non omnes theologi idem sentiunt, diligentiorem requirit explicationem. Certe in illa Ecclesia Israël, cui « credita erant eloquia Dei » (Rom. III. 2.), quae scilicet specialiter electa et destinata erat a Deo ad conservandam integritatem revelationis iam factae et ad eam in dies novis revelationibus divinae veritatis et divinorum consiliorum perficiendam, ut praepararetur plenitudo temporis, in qua ex hoc ipso populo velut de terra sitienti et de radice Iesse velut flos ascenderet exspectatio gentium in signum populorum (Gen. XLIX. 10; Is. XI. 1. 10; LIII. 2; Rom. IX. 6.), in hac inquam Ecclesia magisterium tam excelso fini idoneum et necessarium atque idcirco supernaturalibus charismatibus ad infallibilitatem instructum (cf. de Tradit. th. VII.) deesse non poterat. Unde complures theologi opinantur, sacerdotio ipsi Aaronico simpliciter vel saltem usque ad adventum ipsius Christi promissi infallibilitatem in conservanda et proponenda fidei doctrina asserendam esse (cf. Bellarmin. de Concil. l. II. c. 8.). Verum haec sententia utraque tantas habet difficultates oppositas, ut firmis argumentis demonstrari nequeat. Nonnulli affirmant, sacerdotes etiam tempore Christi atque in ipsa Christi condemnatione non in doctrina sed circa factum dumtaxat errasse (quale quaeso factum? nempe Iesum Nazarenum esse Christum promissum, quod ut finis comprehendebat totam doctrinam antecedentem, ut fundamentum totam doctrinam subsequentem), vel eos errasse quidem mente ut homines privatos, minime vero in publica per sacerdotalem potestatem proposita doctrina, siquidem pontifex teste Ioanne (XI. 51.) prophetavit atque adeo divino instinctu docuit divinam veritatem. At haec ex tota historia evangelica manifesto refutantur, et nominatim ex solemni ac iudiciali sententia, qua pontifices et omne eorum concilium Christum repudiandum et damnandum esse pronuntiarunt, quia Filium Dei se fecit (Matth. XXVI. 63–66; XXVII. 1; Marc. XIV. 53. 61–64; Luc. XXII. 66–77; Io. XIX. 6. 7. 15.) cf. Stapleton De principiis fidei L. II. c. 12. Si autem cum Bellarmino l. c. concedas, sacerdotes in ipsa persona Messiae iam praesentis populo designanda errasse errore doctrinali, dum Christum velut « impostorem » et « blasphemum, quia Filium Dei se fecisset, » repudiandum esse solemni iudicio pronuntiarunt; iam ex ipso fine magisterii in Ecclesia Israël demonstrare non potes, sacerdotio Aaronico per se spectato annexum fuisse charisma infallibilitatis ante adventum Christi, quod tamen cum Messias advenit, in sacerdotio eodem adhuc permanente legitimo desierit. Finis enim magisterii saltem longe praecipuus erat praeparare vias Domini, et « desideratum cunctis gentibus » (Agg. II. 8.) praemonstrare tum proxime peculiari populo Israël tum ipsis gentibus universis. Si ergo constat, magisterium cum charismate infallibilitatis sacerdotio Aaronico per se spectato non fuisse connexum quoad agnitionem et monstrationem Christi iam praesentis, qua complenda et absolvenda erat tota praecedens praeparatio; iam non possumus ex ipso fine magisterii in Ecclesia Mosaica demonstrare, magisterio sacerdotii Aaronici per se spectati adfuisse perfectionem infallibilitatis ante Christum, quae certe defuit praesente Christo quoad actus praecipuos agnitionis et monstrationis promissi et iam missi salvatoris. Hoc igitur tam essentiale discrimen in magisterio ordinario veteris Testamenti, quod ante Christum infallibile, praesente iam Christo fuerit fallibile, demonstrandum esset disertis testimoniis Scripturae aut christianae traditionis. Sed huiusmodi testimonia pro infallibilitate magisterii ordinarii synagogae proferri non posse, sicut prostant luculenta pro infallibilitate magisterii in Ecclesia Christi, etiam Bellarminus (l. c. cap. 6.) satis clare fatetur. Calvino enim obiicienti fallibilitatem conciliorum in veteri Testamento, inter alia respondet non licere imperfectionem magisterii in veteri Testamento transferre ad magisterium Ecclesiae Christi: « Certiores enim et maiores promissiones Dei habet Ecclesia quam synagoga; nec enim de synagoga usquam legimus, quod de Ecclesia Christus dicit (Matth. XVI.): super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam; nec id quod Apostolus ait (1. Tim. III.): eam esse columnam et firmamentum veritatis; neque de Caipha (vel eius antecessoribus) scriptum est, sed de Petro (et eius successoribus): rogavi pro te, ut non deficiat fides tua (Luc. XXII.) » Bellarmin. l. c.

Alio igitur modo infallibilitatis charisma, quod etiam in magisterio Ecclesiae veteris Testamenti negare fas non est, ex ipsa propria indole illius oeconomiae concipiendum esse videtur. Sicut ibi veritas divina novis continuis revelationibus explicanda erat, ita ex hoc ipso missio extraordinaria prophetarum, qui nimirum essent ministri revelationis cum proprio fine illius oeconomiae intime nexa et conserta intelligitur. Unde ad magisterium divinae religionis (in doctrina et moribus) pertinebat non solum munus ordinarium sacerdotale sed etiam munus propheticum extraordinarium. Ad hoc nempe munus propheticum non minus spectabat custodia et vera declaratio revelationis ac legis iam promulgatae quam illius ulterior explicatio et incrementum per novas revelationes. Si quando igitur magisterium ordinarium sua culpa deficeret, charisma propheticum magisterii extraordinarii supplebat defectum ad infallibilem conservationem doctrinae et fidei divinae in Ecclesia Israël. Hinc prophetae sunt etiam pastores populi (Ier. XVII. 16. hebr. cf. Zach. XI. 4.) et custodes constituti super muros Ierusalem, qui « tota die et tota nocte in perpetuum non tacebunt.... donec (Deus) ponat Ierusalem laudem in terra » (Ecclesiam scilicet novi Testamenti) Is. LXII. 6. 7. cf. XXI. 11. Imo charisma extraordinarium propheticum in singularibus quibusdam causis et occasionibus connectebatur cum summo sacerdotio, ut quando summus sacerdos iubebatur responsa Domini exquirere per Urim et Thummim quod in vulgata (Lev. VIII. 8.) vertitur « doctrina et veritas » (cf. Num. XXVII. 21; 1. Reg. XIV. 18; XXII. 10; XXIII. 9. etc.); hanc connexionem charismatis gratis dati pro occasionibus quibusdam extraordinariis cum summo sacerdotio indicat Evangelista Ioannes (XI. 51.), quando ait Caipham eo ipso tempore, quo praevaricabat secundum munus ordinarium magisterii, etiam inscium prophetasse instinctu extraordinario « cum esset pontifex anni illius. »

Infallibilis itaque depositi custodia erat utique etiam in Ecclesia Mosaica, non tamen per promissam perennem assistentiam Spiritus veritatis pro magisterio ordinario (sicut in novo Testamento); sed quatenus munus utrumque, ordinarium sacerdotii et extraordinarium prophetiae, consideratur coniunctum. Hinc missio prophetarum constituebat elementum intestinum ac velut partem integrantem pro indole illius oeconomiae, atque ideo eorum successio non modo usque ad reditum ab exilio Babylonico moraliter continua erat et manifesta; sed etiam sub templo secundo charisma inspirationis non desiit, ut tum libri per inspirationem scripti tum facta alia demonstrant (vide Tract. de Scriptura thes. XI. corollar. 2.). Quare spectata solummodo perpetuitate, munus propheticum in veteri Testamento dici posset ordinarium; sed quoniam hac appellatione in institutis divinis non solum perennitas sed potius ordo successionis vel propagationis secundum certam et fixam legem intelligi solet, prophetiae autem spiritus nulli certae legi aut medio communicationis alligatus, ut donum gratis datum, ubi vult spirat; ideo in illa quoque oeconomia munus propheticum erat et dici debet extraordinarium.

6°. Ex dictis intelligitur, quomodo Deus permittere potuerit veteris sacerdotii praevaricationem in magisterio, etiam tum et tum maxime, quando advenit « finis legis Christus, » ut in eo adimplerentur lex et prophetae tanquam in fine, ad quem ordinabantur, et ab eo tamquam a consummatore fidei adimplerentur ultima perfectione revelationis et institutorum divinorum. Sicut qui infallibiliter praemonstrabant Christum venturum, erant prophetae magisterio extraordinario, ita qui monstrabat praesentem (ut nunc nihil dicamus de Simeone, Anna et aliis) erat magisterio extraordinario propheta et plus quam propheta, de quo scriptum erat per priscos prophetas: ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te Matth. XI. 9. 10. « Lex et prophetae usque ad Ioannem, ex eo regnum Dei (iam praesens) evangelizatur » Luc. XVI. 16. Imo quod infinite maius est, ipsum Verbum caro factum, per cuius divinitatem ut per causam inspirantem, et ad cuius divinitatem ac humanitatem ut ad causam finalem loquebantur prophetae verba Domini, ipse inquam iam Dominus prophetarum, qui est ὁ προφήτης (I. I. 21; VI. 14; VII. 40; Matth. XXI. 11.) et unus magister (Matth. XXIII. 8. 10; Io. XIII. 13. 14.) praesens per se et de se testabatur, consummando in sua divina persona plenitudinem muneris prophetici et magisterii divini (Deuteron. XVIII. 15; Act. III. 22.). Ipse omni populo demonstratus praecedentibus prophetiis legis et prophetarum adimpletis, quam adimpletionem etiam sensibiliter exhibent Moyses et Elias, lex nimirum et prophetae, testes divini eius magisterii in transfiguratione (Matth. XVII. 3. 5. vide s. Leon. serm. 51. c. 4.), operum et miraculorum velut divinis sigillis comprobatus, praedicatione praecursoris designatus, ut Filius prae omnibus aliis audiendus a Patre coelesti declaratus in solemni magisterii initiatione (Luc. III. 22; IX. 30–35; Io. V. 33–37. 39. 46; X. 38; XV. 24. etc.).

Hoc magisterio Christus, per se ipsum et misso Spiritu S. per Apostolos iam completis fidei revelationibus, et divinis institutionibus, ad depositi totius custodiam et explicationem perenniter manet in Ecclesia sua ipse unus magister per suos legatos in perpetua successione a se institutos, charismate veritatis suaque praesenti semper tutela munitos, suo nomine et auctoritate docentes; quae omnia suis locis distinctius nobis explicanda et demonstranda erunt. Hic obiter commemorantur, ut pateat, quantis nominibus prae magisterio ordinario synagogae praecellat magisterium ordinarium Ecclesiae, tum ratione Verbi incarnati a quo magisterium ipsum et tota eius auctoritas derivatur et participatur, tum ratione doctrinae iam consummatae, tum ratione indefectibilis assistentiae Spiritus veritatis. Ex hac ipsa perfectione intelligitur, cur magisterium extraordinarium propheticum, intestinum veteri oeconomiae propter eius statum imperfectum et adhuc perficiendum, minime sit inter instituta perennia oeconomiae iam perfectae (cf. Matth. XI. 11-13; 1. Pet. I. 10-12.). Illic Moyses et prophetae erant tamquam famuli in domo Dei multifariam multisque modis (velut per partes successivas ac gradibus diversis πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως) inspirati ad excolendum Testamentum vetus et ad praeparandum novum, hic Filius Dei in domo sua iam complevit Testamentum novum et regnum immobile, manetque auctor fidei et consummator cum Ecclesia sua omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Heb. I. 1; III. 3-6; XII. 2. 27. 28.).

Summa omnium quae hac Thesi demonstravimus, huc tandem revocatur. Totus praecedens status Ecclesiae tum primitivae inde ab Adam destinatione universalis pro omnibus gentibus, tum Mosaicae pro populo Dei peculiari tamquam prophetia realis in typis, tamquam prophetia verbalis in annuntiationibus, et praenuntiationibus, generatim tamquam praeparatio et introductio melioris spei in omnibus institutis et legibus ordinatus erat ad Ecclesiam Iesu Christi ut ad evangelium reale in mysteriis ac rebus adimpletis, ut ad evangelium verbale in doctrina mysteriorum et rerum iam praesentium, denique ut ad consummationem misericordiarum Dei in gratia et veritate. « Redemptio Salvatoris... ita magnae pietatis suae disposuit sacramentum, ut usque ad consummationem quidem mundi praefinita generationum plenitudo decurreret, sed renovatio originis per iustificationem indiscretae fidei ad omnia retro saecula pertineret... Nihil ab antiquis significationibus in christiana religione diversum est, nec umquam a praecedentibus iustis nisi in Domino Iesu Christo salvatio sperata est, dispensationibus quidem pro divinae voluntatis ratione variatis sed in idipsum coruscantibus et legis testimoniis, et prophetiae oraculis, et oblationibus hostiarum; quia sic congruebat illos populos erudiri, ut quae revelata non caperent, obumbrata susciperent et maior Evangelii esset auctoritas, cui tot signis totque mysteriis veteris Testamenti paginae deservissent... Nihil legalium institutionum, nihil propheticarum resedit figurarum, quod non totum in Christi sacramenta transierit... ut merito cessarint nuntii, postquam nuntiata venerunt, nec vacuatur reverentia promissionum, quia plenitudo manifestata est gratiarum » s. Leo serm. LXVI. (de passion. Dni XV.) c. 12. Nimirum in Ecclesia Iesu Christi plenitudo manifestata est, imo Ecclesia ipsa dicitur a Paulo (Eph. I. 23.) plenitudo Christi etiam secundum hunc eius statum, quo adhuc militat in terris docens et credens in fide, regens et obediens in spe, sanctificans et sanctificata in charitate: « genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis » (1. Pet. II. 9.).

« In institutis ac legibus veteris Testamenti distinguenda sunt 1°. ea, quae per se necessaria ad salutem, pertinent ad Testamentum aeternum et universale, ab aliis quae pro peculiari dumtaxat populo et pro tempore introductionis ad meliorem spem erant praecepta; 2°. in his ipsis institutis peculiaribus distinguantur oportet illa, quae principali suo fine typica erant ad Christum venturum eiusque Ecclesiam, ita ut postquam adimpleta erant in Christo, iam eorum observantia abolita et mortua atque post sufficientem Ecclesiae propagationem omnino vetita ac mortifera censeri debent; alia vero quae, sine proxima saltem et immediata Christi praesignificatione, ad politicam vel religiosam externam disciplinam synagogae pertinebant, obligatione iuris divini iam sublata in Ecclesia Christi, possunt nihilominus consuetudine aut lege humana ecclesiastica permitti vel etiam praecipi. »

Forma Ecclesiae ut erat imperfecte in veteri Testamento, quemadmodum in superiori thesi declaratum est, non desiit, per defectionem sed per praenuntiatam et in synagoga ipsa praefiguratam perfectionem; velamen enim veteris Testamenti « evacuatur in Christo » (2. Cor. III. 14.) simili profectu, quo in praesenti stadio Ecclesiae « cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est » (1. Cor. XIII. 10.) quare operae pretium est, paucis hic inquirere, quomodo in ista translatione ab imperfecto ad perfectum sese habuerit desitio veterum institutorum, quae ab Apostolo in Christo evacuata esse το καταργουμενον dicuntur.

I. In veteri Testamento ea, quae generatim dicimus spiritualia (in distinctione ab iis quae Apostolus Heb. VII. 16. appellat « legem mandati carnalis »), pertinentia scilicet ad gratiam oblatam et datam intuitu meritorum reparatoris naturae humanae in primo Adam lapsae, ad fidem, spem, et charitatem, ad finem vitae aeternae, haec (inquam) omnia sunt et semper erant Testamenti aeterni pro omnibus gentibus et omnibus temporibus destinata. Manent ergo haec communia populo Dei seu Ecclesiae in quavis oeconomia sive patriarchali, sive in explicatiore Mosaica, sive in perfectione novi Testamenti, quamvis in hoc pro ipsa sua perfectione post completum « magnum pietatis sacramentum » sint abundatiora in se et ampliora in extensione. « gratia enim Dei qua semper est universitas iustificata sanctorum, aucta est Christo nascente non coepta » s. Leo serm. XXIII. (de Nativ. III.) c. 4. (cf. thes. II. III.) quia vero haec spiritualia quovis tempore donabantur ex meritis Christi, et quia eorum perfectio est character proprius novi Testamenti; propterea illa quandoque dicuntur etiam tempore veteris Testamenti semper pertinuisse ad Testamentum novum. Cf. s. August. contra Faust. l. IV.; s. Thom. 1. 2. q. 107. a. 1.

Ab his distinguenda omnino sunt, quae erant propria veteris Testamenti in oeconomia Mosaica, quatenus continebat umbram, typum et praeparationem ad Christum venturum, et ad Testamentum novum in ipso veteri promissum et praefiguratum. Ad hunc ordinem typicum pertinent omnia instituta politica et liturgica, seu iudicialia et caeremonialia (ut a theologis dici solent), vel principaliter et per sese vel saltem indirecte, quatenus a Deo per Moysen data sunt ad populum illum peculiarem efformandum et conservandum, ut in eo praeparationes ad Christum venturum eiusque Ecclesiam custodirentur et per temporum successiones explicarentur; atque ita (quod Paulus de factis quibusdam historicis illius populi dicit) « haec omnia in figura contingebant illis » 1. Cor. X. 11.

Quae spectant ad ordinem spiritualem, Augustinus appellat « praecepta vitae agendae; » theologi nomine generico dicunt moralia, eaque sunt theologica pertinentia ad fidem et mores ac propterea ad Testamentum aeternum, quae nec mutata sunt in Ecclesia Iesu Christi nec mutari possunt nisi explicatione et complexione ad statum pefectionem novi Testamenti (cf. Matth. V. 21. sqq.; XIX. 8. sq.). Quae autem sunt ordinis typici comprehensa nomine iudicialium et ceremonialium, ab Augustino dicuntur « praecepta vitae significandae. »

Hisce posterioribus synagoga Mosaica constituebatur in sua propria et peculiari ratione, ita ut iis in sua futurorum significatione, valore et scopo sublatis tota peculiaris ratio et forma synagogae sublata sit. « Translato sacerdotio (principali subiecto et centro iudicialium et ceremonialium) necesse est, ut et legis (totius peculiaris Testamenti) translatio fiat » Heb. VII. 12. Iam vero ista omnia instituta ex ipsa intima sua natura typorum et praeparationum ad Christum eiusque opus venturum sponte sua desinebant in hoc suo significatu et valore, dum complebantur in Christo iam praesente et in eius Ecclesia constituta: « quae sunt umbra futurorum, corpus autem Christi » Colos. II. 17. Amplissime haec disserit Augustinus in libris contra Faustum. « Iudaeo dicenti mihi, cur tenes vetus Testamentum, cuius praecepta non servas? respondeo, servari a Christianis etiam ex ipsis libris (V. T.) praecepta vitae agendae; praecepta vero vitae significandae tunc recte observata, cum praenuntiabantur ista, quae nunc revelata sunt. Quapropter etiam ipsa sic non observo ad religionem, ut teneam tamen ad testificationem, sicut et promissa carnalia quae ibi continentur, unde proprie dicitur vetus Testamentum, quamvis mihi aeterna speranda revelata sunt » Aug. cont. Faust. l. X. c. 2. Multo fusius de his disputat l. XIX. cc. 8. 9. 10. 11.

Veterum igitur institutorum iudicialium et ceremonialium ac proinde synagogae ut verae Ecclesiae desitio facta est per complementum in Christo et in Ecclesia Christi; desitio inquam illa intelligitur esse transitus futuri in praesens, umbrae et figurae in corpus et in rem significatam, promissionis in donationem, prophetiae in evangelium: « non veni solvere legem sed adimplere » Matth. V. 17.

II. Nihilominus ut de illis institutis divinis quidem sed temporaneis eorumque extinctione tempore apostolico et deinceps, quando iam mortua erant vel mortifera, recte iudicemus, in illis distinguendi sunt quatuor modi observantiae valde diversi: a) observantia in formali ratione promissionum et typorum ad Christum adhuc expectandum; b) observantia existimata necessaria ex perpetua institutione ac lege divina; c) observantia in ratione instituti religiosi quondam a Deo filiis Israel dati non amplius necessaria sed tamen permissa; d) observantia non ex lege divina veteris Testamenti retinenda, sed per legem humanam imponenda.

1°. Clarum est, primum modum observationis pro tempore novi Testamenti continere negationem Iesu Christi. In hac permanens synagoga negavit et pervertit propriam rationem et finem ipsius veteris Testamenti, atque ita per apostasiam a propria sua lege incidit in infidelitatem contrarie oppositam verae fidei et Ecclesiae novi Testamenti promissae et praefiguratae per ipsam illam legem, quemadmodum Salvator eis exprobravit: « est qui accusat vos Moyses, in quo vos speratis (ἠλπίκατε); si enim crederetis Moysi, crederetis forsitan (ἐπιστεύετε ἂν) et mihi » Io. V. 46. Quod ipsum Apostolus ita explicat. « Israel sectando legem iustitiae, ad legem iustitiae non pervenit. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus (legis): offenderunt enim in lapidem offensionis... Iustitiae Dei non subiecti; finis enim legis Christus, ad iustitiam omni credenti » Rom. IX. 27. sq.

Secundum hunc igitur observandi modum iudicialia et ceremonialia veteris legis, post manifestationem Iesu Christi eorumque adimpletionis in ipso, semper erant ac manent non solum mortua i. e. nec necessaria nec utilia, sed omnino mortifera. « Si quaedam facta et celebrationes quae figurae erant ventura praenuntiantes, adhuc a Christianis fierent, nihil significaretur nisi nondum venisse, quae tum figuris praenuntiabantur. Quod enim adhuc venturum praenuntiatur, aut nondum venit, aut si iam venit, supervacue vel fallaciter praenuntiatur » Aug. cont. Faust. l. XIX. c. 8.

2°. Quoad modum alterum, quem diximus, observantiae ex obligatione divinae legis adhuc permanente, haec obligatio et observantiae necessitas ad salutem, completa redemptione per mortem crucis, obiective et in se certe desiit pro ipsis etiam Iudaeis eoque magis pro Christianis ex circumcisione; nationes enim alias et consequenter fideles ex gentibus ea lex peculiaris data pro uno populo peculiari numquam obligabat, et pro ipso populo Israel, ut paulo ante diximus, erat tantummodo paedagogia ad Christum et ad eius Ecclesiam ac perfectionem legis novae. « Prius autem quam veniret fides (lex nova), sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae revelanda erat; itaque lex paedagogus noster fuit in Christo (εἰς Χριστόν), ut ex fide iustificemur; at ubi venit fides, iam non sumus sub paedagogo » Gal. III. 19. sqq. Ubi Deus per Ieremiam (XXXI. 31). promisit « Testamentum novum, » Apostolus subdit commentarium: « dicendo autem novum veteravit prius; quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est » Heb. VIII. 8-15.). « Nunc autem repromittit dicens; adhuc semel, et ego movebo non solum terram sed et coelum (Agg. II. 6.). Quod autem adhuc semel dicit, declarat mobilium translationem, ut maneant quae sunt immobilia. Itaque regnum immobile suscipientes habemus gratiam » ib. XII. 26.

Post promulgationem itaque fidei christianae Testamenti novi, regni immobilis numquam licuit tenere aut docere observantias paedagogiae, Testamenti antiquati et mobilium iam translatorum velut adhuc persistentes in suo valore et in sua vi obligandi. Contra eos qui ita ex obligatione velut necessarias ad iustitiam christianam ceremonias legis observandas esse docebant, Apostolus scripsit totam suam epistolam ad Galatas. « Ecce ego Paulus dico vobis, quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit.... Evacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis » Gal. V. 2. Declarat hunc locum Augustinus. « Eis dictum, si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit, qui propterea volebant circumcidi, quod aliter se putabant in Christo salvos esse non posse. Hoc ergo animo, hac voluntate, hac intentione quisquis tunc circumcidebatur, Christus ei nihil omnino proderat... Illos itaque arguit, qui se iustificari in lege credebant, non qui legitima illa in eius honorem, a quo mandata sunt, observabant, intelligentes et qua praenuntiandae veritatis ratione mandata sint, et quousque debeant perdurare » Aug. ad Hieronym. ep. 82. n. 19.

3°. Alium itaque modum observandi legalia, quem ultimis verbis indicat Augustinus, ab utroque antecedente omnino diversus esse poterat; si nimirum concedendo et profitendo, translationem veteris legis iam factam esse, ac propterea necessitatem aut obligationem istorum ceremonialium desiisse, nihilominus eadem instituta legalia observarentur vel ob venerationem eorum originis et traditionis tot saeculorum in populo Dei, seu ut loquitur Augustinus (ad Hieron. ep. 40. n. 6.), « ex consuetudine solemnitatis, non ex necessitate salutis; » vel ob rationes prudentis oeconomiae, quo modo ipsum Paulum legalia quandoque observasse, idem Augustinus (ep. 82. n. 9.) monet, « ne per doctrinam Christi velut sacrilega, nec Deo mandante conscripta damnari putarentur, et ut ostenderet, nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos, nec gentiles ad ea tamquam necessaria compellendos. »

Hunc modum observandi legalia aliquamdiu fuisse permissum, adeoque illa licet iam mortua nondum fuisse mortifera, luculentis ipsorum Apostolorum ac nominatim Pauli factis doctrinam includentibus demonstratur. Act. XVI. 3; XVIII. 18; XXI. 20-26. Quoad doctrinam imo etiam quoad modum conversationis et praxim universim spectatam plena utique erat consensio inter Apostolos Petrum et Paulum.

Sicut enim gentium Apostolus constanter docebat, obligationem illarum ceremoniarum desiisse, adeoque eas ad iustitiam christianam non solum pro gentibus sed etiam pro Iudaeis minime conducere; ita nihilominus factus est Iudaeis tamquam Iudaeus, ut Iudaeos lucraretur; iis qui sub lege sunt, quasi sub lege esset, cum ipse non esset sub lege, ut eos qui sub lege erant, lucrifaceret 1. Cor. IX. 20; et Timotheum circumcidit « propter Iudaeos » Act. XVI. 3; ipseque ceremonias legales observabat, ne fideles ex circumcisione aut Iudaei nondum ad fidem conversi in opinionem inducerentur, ab Apostolo veterem legem in se condemnari atque (ut aiebant) doceri « discessionem (ἀποστασίαν) a Moyse » Act. XXI. 21. At hoc idem de abolita et minime necessaria observantia ceremoniarum legis primus praedicavit ac definivit Petrus in Concilio Apostolorum directe quidem pro fidelibus conversis ex gentibus, sed simul etiam pro Iudaeis Act. XV. 10. 11. Quam doctrinam ipso suo modo conversationis confirmabat; « Iudaeus enim cum esset, gentiliter (ἐθνικῶς) vivebat et non iudaice » Gal. II. 14; ex altera vero parte non secus ac Paulus tolerabat et, ubi timebat scandalum Iudaeorum, seu (ut Paulus ait) « timens eos qui ex circumcisione erant » (Gal. II. 12.), ipsemet observabat leges ceremoniales. Diversitas oeconomiae inter utrumque Apostolum continebatur in applicatione unius eiusdemque doctrinae ad particularem conditionem Antiochenorum. Cum enim (providentia speciali) Paulo creditum esset « Evangelium praeputii, sicut et Petro circumcisionis; » ille gentilium, ne in errorem de necessitate legalium inducerentur, hic Iudaeorum ne ab Ecclesia christiana averterentur, maiorem rationem habendam esse voluit ¹. Gal. II. 7. 11-14.

Ex doctrina itaque et praxi Apostolorum certum est, legem illam ceremonialem licet iam mortuam illis tamen primis initiis Ecclesiae christianae nondum fuisse mortiferam; non minus vero ex ipsa ratione et indole istius temporariae permissionis, ex Patrum imo ex totius Ecclesiae consensu, definitionibus ac condemnationibus adversus haereticos constat, observantiam earumdem ceremoniarum, legalis circumcisionis aliorumque veterum sacramentorum, sacerdotii Levitici, sacrificiorum, et quae sunt alia sacra huius generis, mox «constabilita iam et latius inter gentes diffusa Ecclesia christiana» coepisse esse prorsus illicitam atque adeo mortiferam. In decreto pro unione Iacobitarum edito in Concilio Florentino (4. Feb. 1442.) post definitionem cessationis legalium veteris Testamenti, et declarationem: «quemcumque etiam post passionem in legalibus spem ponentem et illi velut ad salutem necessariis se subdentem, quasi Christi fides sine illis salvare non posset, peccasse mortaliter,» subditur ulterior elucidatio: «Non tamen negat (S. Romana Ecclesia), a Christi passione usque ad promulgatum Evangelium illa potuisse servari, dum tamen minime ad salutem necessaria crederentur, sed post promulgatum Evangelium sine interitu salutis aeternae asserit non posse servari. Omnes ergo post illud tempus circumcisionis, sabbati reliquorumque legalium observatores alienos a Christi fide denuntiat et salutis aeternae minime posse esse participes, nisi aliquando ab iis erroribus resipiscant.» Eadem compendio habet Professio fidei a S. Sede orientalibus praescripta.

Tempus per illa verba «post promulgatum Evangelium» strictius quidem definitum non est, videtur autem dicendum, hanc satis amplam et latius propagatam promulgationem inter gentes coincidere cum urbis sanctae ac templi praenuntiato finali excidio et cum dispersione Ecclesiae Hierosolymitanae, quae Christianis constabat ex circumcisione. Ex eo igitur tempore observatio legum ac rituum synagogae non modo negative haud necessaria sed privative proscripta et perniciosa esse coepit. Nimirum usque ad extremam sententiae exsecutionem a Christo iudice contra urbem et templum pronuntiatae lex illa prophetica iam amiserat vitam officii sui, ut loquitur Augustinus, nihilominus tamen religiose deducenda erat ad sepulturam; sepulta autem sub urbis ac templi cineribus in lucem proferri non potest, quin violetur divina oeconomia in institutione Ecclesiae stabilita. «Cur mihi dicere non liceat, Apostolum Paulum et alios rectae fidei Christianos tum illa vetera sacramenta paululum observando veraciter commendare debuisse, ne putarentur illae propheticae significationis observationes a piissimis patribus custoditae, tamquam sacrilegia diabolica a posteris detestandae? Iam enim cum venisset fides, quae prius illis observationibus praenuntiata post mortem et resurrectionem Domini revelata est, amiserant tamquam vitam officii sui. Verumtamen sicut defuncta corpora necessariorum officiis deducenda erant quodammodo ad sepulturam, nec simulate (ut dixerat s. Hieronymus) sed religiose; non autem deserenda continuo, vel inimicorum obtrectationibus tamquam canum morsibus proiicienda. Proinde nunc quisquis Christianorum, quamvis sit ex Iudaeis, similiter ea celebrare voluerit, tamquam sopitos cineres eruens, non erit pius deductor vel baiulus corporis, sed impius sepulturae violator.» Aug. ad Hieronym. ep. 82. n. 15-17. cf. cont. Faust. l. XIX. c. 17. Sectae iudaizantes, quae illas observationes lege divina perpetuas esse contenderunt, in haeresim delapsae sunt, et «dum vellent et Iudaei esse et Christiani, nec Iudaei nec Christiani esse potuerunt.»

4°. Remanet nobis ex quaestionibus propositis postrema, utrum et intra quos limites observantiae, quae in veteri Testamento ceremoniales erant divinitus populo Israel praescriptae, possint ab Ecclesia non utique divinis (quae abrogatae sunt), sed suis legibus ecclesiasticis vel aequipollente legitima consuetudine imponi fidelibus custodiendae ad piam et consentaneam disciplinam?

Benedictus XIV. in litteris encyclicis (1. Martii 1756.) ad Episcopos graeci ritus editis pro commendanda et explicanda nova editione Euchologii hanc de legalibus Mosaicis doctrinam §. 59. sqq. pluribus collustrat. «Quamvis promulgato Evangelio, inquit §. 63. cessarint ceremonialia praecepta veteris legis... non minus tamen in potestate est Ecclesiae Christi iustis concurrentibus rationibus gravibusque de causis, ut obligationem redintegret observandi aliquod ex praeceptis ceremonialibus, quae erant in lege veteri, licet in nova, ut innuimus, abrogata sint; dummodo praeceptum non sit ex eorum numero, quae in lege veteri praecipue ordinata erant ad praefigurandum Messiam venturum, cuiusmodi patet fuisse exempli gratia circumcisionem et animalium sacrificia, uti ad rem nostram advertit Vasquez; sed sit ex genere eorum; quae ad externam disciplinam et corporis munditiem pertinebant, in quorum classem profecto referenda veniunt, quae de cibis mundis et immundis praescripta fuerant. Id autem assumptum non minus ex occidentalis quam orientalis Ecclesiae disciplina, et quidem ex priorum saeculorum monumentis comprobatur.» Ita doctissimus Pontifex. Etiam in Florentino decreto pro Iacobitis superius citato, primum quidem ponitur ut doctrina S. R. Ecclesiae, «illam Mosaicae legis ciborum mundorum et immundorum differentiam ad ceremonialia pertinere, quae surgente Evangelio transierunt et efficacia esse desierunt;» ac porro «nullam cibi naturam condemnandam esse, quam societas admittit humana, nec inter animalia discernendum... quocumque genere mortis intereant;» nihilo tamen minus etiam ibi habetur ratio «regularis et ecclesiasticae disciplinae;» concluditur enim: «quamvis pro salute corporis, pro virtutis exercitio, pro regulari et ecclesiastica disciplina possint et debeant multa (per legem divinam) non negata dimitti, quia iuxta Apostolum omnia licent sed non omnia expediunt.»

Multae et praecipuae leges ceremoniales fundamentum et formam suam propriam habebant in significatione typorum ad Christum venturum et ad Ecclesiam Christi, in qua propterea institutiones aliae praesignificatae illis veteribus ceremoniis typicis sunt ut complementum prophetiae. Huc pertinent sacramenta veteris legis, et in primis sacramentum circumcisionis ut signum Redemptoris nascituri ex semine Abraham, et ut sigillum adoptionis in peculiarem illum populum, atque ideo ut typus futurae adoptionis filiorum in Ecclesia novi Testamenti per sanctificationem in baptismo, quae est «circumcisio non manu facta sed circumcisio Christi» Col. II. 11. 12. cf. Rom. II. 29. Idem valet de sacerdotio et omnibus sacrificiis veteribus, quoniam in novo Testamento omnino excluduntur tum per sacrificium cruentum in cruce, ad quod illa referebantur, tum per sacerdotium secundum ordinem Melchisedech, in quo ex divina institutione «carnalium sacrificiorum varietate cessante omnes differentias hostiarum una corporis et sanguinis Christi implet oblatio» (s. Leo serm. 59. c. 7.). Praeter sacramenta et sacrificia huc referuntur sacra illis connexa ad peculiarem formam externi cultus, et observantiae ² pertinentes ad munditiem seu sanctitatem legalem, quas Paulus (Heb. IX. 9. 10. 13.) vocat «institias carnis usque ad tempus correctionis impositas,» si nempe ista sacra et observantiae non seorsum singula sed in complexu spectentur, quo populi typici peculiarem indolem ritualem et sacerdotalem eiusque separationem a cunctis gentibus constituebant.

Hos itaque ritus continentes professionem oeconomiae imperfectae et complendae per Redemptorem venturum manifestum est, nec lege ecclesiastica restitui nec ab Ecclesia in suis fidelibus tolerari posse. Qua in re s. Augustinus suum consensum cum s. Hieronymo, qui aliter eum intellexisse videbatur, efficacissime exprimit: «Sicut tu libera voce pronuntias, ceremonias Iudaeorum et perniciosas esse et mortiferas Christianis, et quicumque eas observaverit sive ex Iudaeis sive ex gentibus, eum in barathrum diaboli devolutum; ita ego hanc vocem tuam omnino confirmo, et addo: quicumque eas observaverit sive ex Iudaeis sive ex gentibus, non solum veraciter verum etiam simulate, eum in barathrum diaboli devolutum» Aug. ep. 82. n. 17. 18.

Ex praedictis omnibus apparet, quanto in errore versentur illi, qui praesagiunt tempus futurum quo populus Iudaicus conversus ad Christum in resuscitato templo Hierosolymitano una cum sacrificio eucharistico Agni immaculati ex mandato divino etiam sacrificia veteris formae immolaturus sit aliaque sacra restituturus.

Ab his quae memoravimus, distingui omnino debent leges iudiciales et quaedam seorsum singulae ceremoniales, quae non in significatione typica futurorum in Testamento novo, sed in rationibus disciplinaribus, ethicis, politicis generatim spectatis fundamentum habebant. Quare ex hoc ipso fundamento ordinis ethici aut politici, seu ut dicitur in decreto pro Iacobitis, pro salute corporis, pro virtutis exercitio, pro regulari et ecclesiastica disciplina, huiusmodi observantiae, quae erant et quamvis erant in veteri Testamento lege Mosaica praescriptae populo Israel, possunt etiam in novo Testamento pro Christianis a legitima potestate permitti vel etiam praescribi. Hanc vero non esse veteris legis divinae iam abolitae renovationem, sed novam impositionem legis humanae, per se manifestum est; quamvis pro eius honestate et congruitate possit et soleat appellari ad veterem legem a Deo ipso latam. Ita legis Mosaicae abstinentia «a sanguine et suffocato» ab ipsis Apostolis etiam Christianis ex gentibus praescripta est (Act. XV. 20. 29; XXI. 25.), et quamvis «huius apostolicae prohibitionis cessante causa, etiam cessavit effectus» (decret. pro Iacob.), atque inde desiit esse lex proprie dicta apostolica; nihilominus eadem abstinentia per plura saecula in Ecclesia occidentali, et usque ad nostram aetatem in quibusdam Ecclesiis orientalibus, sive per consuetudinem sive lege positiva ecclesiastica, custodita est; hocque ipsum locum habuit quoad immunditias quasdam sive corporis sive ciborum in veteri lege statutas. De his praeter litteras encyclicas Benedicti XIV. supra citatas legi possunt theologi et inter hos Suarez l. IX. de legibus.

Ex dictis obiter adverti potest, quo sensu leges quaedam per se ecclesiasticae quandoque referantur ad legem Mosaicam, et sub hac relatione dicantur divinae. Quando nimirum ipsa rei praeceptae substantia derivatur ex lege naturae (suppositis institutionibus ordinis supernaturalis), modus vero determinatus a lege ceremoniali Mosaica secundum eandem formam praescribitur ab Ecclesia, merito pro huiusmodi praescriptionis commendatione appellatur ad veterem legem a Deo ipso latam. Sic ius sacrorum pastorum ad congruam sustentationem ex lege naturae derivatur, et in novo etiam Testamento positiva declaratione firmatur (1. Cor. IX. 7. sqq.; 1. Tim. V. 17. 18.); sed modus huius sustentationis per decimarum perceptionem in oeconomia Mosaica pertinebat ad legem ceremonialem vel (si mavis) iudicialem (Suarez l. c. cap. 19. n. 18.). Quare cum obligatio ex lege illa divina iam desierit, lex decimarum formaliter spectata pro novo Testamento censenda est ecclesiastica. Nihilominus tamen Innocentius III. in decretalibus (l. III tit. 30. cap. 26. Tua nobis) obligationem, naturam, consecrationem decimarum novi Testamenti declarat ex lege divina Testamenti veteris, cum par sit aut fortior ratio in sacerdotio novi Testamenti prae illo veteri Levitico ³. Hoc modo etiam explicatur ius divinum immunitatis ecclesiasticae in illis etiam rebus, in quibus exemptio formaliter spectata non ex divino sed ex canonico tantum iure est, qua de re conferri possunt Bellarminus de Clericis l. I. cc. 28. 29; Suarez de Religione T. I. l. III. c. 8. n. 10; contra Reg. Angl. l. IV. versus finem.

«Quamvis verissima et maxime necessaria sit solemnis divisio inter potestatem ordinis et iurisdictionis; attamen potestas iurisdictionis quae in bimembri illa partitione generice sumitur, ad maiorem claritatem potest et ob proprietates inter se diversas debet in s. Theologia distingui in potestatem regiminis seu iurisdictionis specifice dictae, et in potestatem authentici atque in sua plenitudine infallibilis magisterii, ita ut theologice vera censeri debeat distinctio trimembris sacerdotii seu sacri ministerii, ecclesiastici imperii, authentici magisterii.»

Hanc thesim loco non suo positam fatemur, si ordo rerum intestinus et per se spectetur; sed quia iam in thesibus antecedentibus praeassumpsimus potestatem triplicem a Deo in Ecclesia institutam, et multo magis quia istam non divisionem sed distinctionem ecclesiastici imperii seu iurisdictionis specifice dictae et infallibilis magisterii secundum rationes formales multum diversas in sequentibus quam maxime pro Ecclesia Iesu Christi nobis retinendam, eamque in s. theologia magno usui esse putamus, propter has causas extimas istam distinctionem iam in hisce prolegomenis explicare et vindicare placuit, quantum opus est, ut falsae interpretationes et impugnationes praecaveantur vel amoveantur.

I. Divisio potestatis ecclesiasticae in potestatem ordinis et alteram iurisdictionis generatim spectatae solet statui ita, ut illa prior ad corpus Christi reale, ad sacrificium nempe et sacramentum Eucharisticum, haec posterior ad corpus Christi mysticum seu ad membra Ecclesiae referri dicatur. Cum hic modus dicendi, ut plenam comprehendat divisionem, multis explicationibus indigere videatur, rem eamdem ex principiis theologicis paulo aliter declarabimus. Nihil dicemus, quod non apud omnes catholicos ratum esse debeat, plura tamen quorum theologicam demonstrationem hic non dabimus sed supponamus ex aliis locis desumendam.

Ecclesiam, regnum veritatis et sanctitatis (Io. XVII. 17. sqq.; XVIII. 37.), Christus Redemptor sanguine suo, satisfactione et meritis per sacrificium in cruce consummatis, acquisivit; eamque suis institutis fundavit et disposuit ad hunc finem, ut in ea hic in terris omnes homines per fidem veritatis revelatae, per sanctitatem spei et charitatis ceterarumque virtutum supernaturalium praepararentur ad regnum visionis et fruitionis in coelis. Sanctitatem autem nobis promeritam Christus, ut ex revelatione novimus, in sua Ecclesia confert in primis ex opere operato, mediate quidem per propitiatorium ac perenne sacrificium incruentum corporis et sanguinis sui, quo ad gratias actuales pro remissione peccatorum et pro donatione sanctitatis concedendas applicantur satisfactiones et merita sacrificii cruenti semel oblati et efficacis in sempiternum Heb. X. 14. (cf. de Euch. sacrific. th. XII. XIII.); immediate vero opus operatum sanctificationis est per sacramenta, quae ab institutore Christo eiusque satisfactione et meritis dignitatem et efficaciam habent ad conferendam ipsam sanctitatem, gratiam nempe habitualem omnibus obicem non ponentibus (cf. de Sacram. in genere th. VI-IX.).

Sicut ergo in Ecclesia Christi sacrificium et sacramenta sunt instituta ad sanctificationem ex opere operato, ita ad sacrum hoc ministerium consecratur sacerdotium, seu ut in concreto loquamur, a Christo summo sacerdote in aeternum secundum ordinem Melchisedech sacerdotes instituti sunt, qui potestate ministeriali ab ipso singulis communicata offerant sacrificium novi Testamenti et conferant sacramenta. Communicatur vero potestas sacerdotii et ipsa ex opere operato per sacramentum Ordinis, atque indelebili charactere obsignatur (Tract. de Sacram. in genere th. XII. XIII.). Propter quam causam ipsa in suis proprietatibus sequitur naturam characteris; ac proinde in omnibus eodem charactere insignitis eadem est, atque efficax ad omnes actus pro quibus est instituta, in ista sua efficacia seu quoad valorem independens non modo a meritis ministri sed etiam a quavis superiori potestate in Ecclesia, indelebilis in hac vita, nemini denique communicabilis, qui careat charactere respondente ipsi potestati ¹. Haec sacerdotii potestas est, quae propter modum collationis, incommutabilitatis et independentiae in suo valore dicitur potestas ordinis, ut secernatur ab altera iurisdictionis.

II. Sacerdotium cum sacrificio et sacramentis et cum opere operato gratiae in Ecclesia Iesu Christi sacerdotis in aeternum, pro sanctitate qua ipse eam sanctificare et sibi gloriosam exhibere voluit (Eph. V. 26. 27.), est quidem essentiale; sed tamen his infinitae dilectioni eius ac providentiae erga Ecclesiam suam satis non est factum. In iisdem enim suis ministris, in Apostolis et eorum usque ad consummationem saeculi successoribus, quibus contulit plenitudinem sacerdotii, aliam instituit potestatem, quae tum infallibilitatem in docendo ad propagationem et perennem conservationem integritatis fidei, tum supernaturalem gubernationem in regendo ad indeficientem sanctitatem morum christianorum in se comprehendit.

Est igitur in primis potestas et munus divinitus iniunctum sub tutela Christi et assistentia Spiritus veritatis cum eis manentis in aeternum (Io. XIV. 16.) praedicandi, non solum subditis in Ecclesia sed omnibus gentibus, explicandi, in sua integritate conservandi doctrinam et legem Dei eiusque divinas sanctiones. Potestatis plenitudo, ut mox Suarezii explicationem videbimus, « in hoc genere nihil aliud est quam quod potestas sit ad docendum cum assistentia Spiritus Sancti ac certitudine infallibili. » Porro ut haec potestas infallibiliter docendi in regno Christi visibili, quod licet non de hoc mundo tamen in hoc mundo est, efficacior sit ad custodiendum ipsum depositum sacrae doctrinae, ad muniendam unitatem fidei in regno veritatis, et maxime ad regendum regnum sanctitatis, cum illa a divino auctore et consummatore fidei (Heb. XII. 2.) coniuncta est et intime unita potestas gubernationis, quae proprie est ecclesiastici imperii (Tit. II. 15.) seu regiminis. Petro enim, ut veteres theologi loquebantur, cum clavi scientiae ad infallibiliter aperiendam doctrinam et legem Dei simul commissa est clavis potentiae ad regendum suis legibus, iudiciis, sanctionibus, ut secundum Christi orationem ac mandatum fide indeficiens docendo et potentia regendo confirmet fratres suos (Luc. XXII. 32.); dati sunt a Christo non solum doctores, sed iidem simul doctores et pastores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi (Eph. IV. 11. 12. cf. de Tradit. th. XXV. n. I.); a Spiritu Sancto positi Episcopi regere Ecclesiam Dei (Act. XX. 28.); constituti praepositi (ἡγούμενοι) ad exigendam obedientiam et subiectionem, qui pervigilare tenentur quasi rationem pro animabus subditorum reddituri (Heb. XIII. 17.).

Tota haec potestas in complexu spectata, significatione nominis generica, est et rectissime dicitur potestas iurisdictionis; ex utraque enim ratione, tum infallibilitate docendi tum potentia regendi, suis definitionibus suisque legibus inducit obligationem obedientiae secundum hierarchicam subordinationem, quamvis modo diverso. Sed de hac unitate et distinctione, qualis sit, paulo post dicturi sumus. Interim advertatur, quanta sit non solum realis distinctio sed diversitas inter potestatem iurisdictionis et potestatem ordinis.

III. Hanc diversitatem inter potestatem ordinis et iurisdictionis, quamvis de illa ex iam dictis constare queat, paucis complectemur.

1°. Potestas ordinis essentialiter nexa est cum charactere sacramentali. Ex adverso illa iurisdictionis a charactere essentialiter non pendet; unde iurisdictio non solum episcopalis sed etiam suprema et plena in universam Ecclesiam, quae est Romani Pontificis, inesse potest absque charactere episcopali. Quod quidem re ipsa locum habet, quoties Pontifex eligitur qui nec Episcopus et forte nec presbyter nec diaconus est; ex divina nempe institutione, per legitimam electionem et accedentem ipsius consensum designato Christus continuo totam confert iurisdictionis potestatem eamque divisam a potestate ordinis; haec enim, non illa confertur per sacramentum Ordinationis seu Consecrationis.

2°. In quibus idem est character sacramentalis, in iis omnibus eadem est potestas ordinis; non ergo in eis quoad hanc potestatem gradus sunt diversi: « ubicumque fuerit Episcopus sive Romae sive Eugubii... eiusdem et est Sacerdotii » (Hieronym. ep. 146. ad Evang.).

At in potestate iurisdictionis subordinatio exstat hierarchica et discrimen graduum partim iure divino, ut ea est successoris Petri suprema et universalis, atque ut sub ipso eam participant alii Episcopi; iure ecclesiastico subordinatio est etiam inter Episcopos Romano Pontifici inferiores. Prior illa subordinatio essentialis est iuxta divinam constitutionem Ecclesiae, atque idcirco incommutabilis; posterior Episcoporum inter se connectitur quidem cum constitutione Ecclesiae, sed est mutabilis secundum eas conditiones, quae iure reguntur ecclesiastico.

3°. Carens charactere sacramentali, ut ex dictis patet, nullam potest habere ordinis potestatem; unde haec nec delegari, nec alio modo nisi per ipsam sacramentalem ordinationem conferri potest. At vero insignitus charactere sacramentali valide semper (ex parte sua) exercet potestatem sui ordinis, quae nec restringi nec auferri umquam potest. Quod usus interdici, atque inde sacrilege illicitus reddi queat, consequitur ex subordinatione hierarchica divini vel etiam ecclesiastici iuris in gradibus iurisdictionis.

Ex eadem hac subordinatione manifestum est, potestatem iurisdictionis, quatenus non suprema sed inferior in singulis Episcopis consideratur, tum obnoxiam esse superioris restrictioni, suspensioni, ablationi, quo ipso actus non modo illiciti fiant sed omnino invalidi, tum posse aliis delegari intra limites iure divino vel ecclesiastico constitutos. Hinc simul assumptis iis, quae n. 1°. diximus, patet ratio, cur per delegationem Summi Pontificis sive ea sit per legem generalem sive fiat dispositione et actu particulari, ii qui Episcopi non sunt, possint habere iurisdictionem, qua in Conciliis oecumenicis concurrant non modo ad decernendum in rebus ecclesiasticae disciplinae sed etiam ad definiendum in rebus fidei; nam et hoc alterum non ad ordinis sed ad iurisdictionis potestatem generice spectatam pertinet.

4°. Postremo efficacia potestatis ordinis per sacrificium et sacramenta est ex opere operato immediate ad sanctificationem animarum donis gratiae internae, quamvis utique ista simul pertineant ad partem nobilissimam Ecclesiae, quatenus visibilis est.

Efficientia iurisdictionis per se et immediate spectat ad visibilem unitatem professionis fidei in regno veritatis, atque ad visibile regimen regni sanctitatis; finaliter vero ad ipsam fidem et sanctitatem internam ex opere cooperantium.

IV. Verum quod potissimum a nobis quaeritur, non est distinctio aut divisio potestatis iurisdictionis generice spectatae ab altera potestate ordinis; sed utrum et quomodo in ipsa illa potestate iurisdictionis duae rationes formales, potestas divini magisterii et potestas ecclesiastici imperii seu iurisdictionis specifice dictae inter se distinctae censeri debeant?

1°. Ut nescio quam suspicionem novitatis alicubi ingestam ab ipso limine praeoccupemus, videamus primo modum sentiendi et loquendi de hac re penes vetustiores theologos. Suarez certe ita loquitur, ut distinctionem supponere videatur communiter receptam ac per se notam, quae probatione aut defensione non indigeat. Ubi demonstrat, Constitutionem Gregorii XIII. Ascendente Domino non disciplinarem tantum sed dogmaticam esse, atque adeo « ex plenitudine potestatis » infallibilem, distinctionem duplicis clavis, doctrinae et iurisdictionis, assumit ut certam et necessariam. « Quia potestas debet esse accommodata actui, certum est hic non esse tantum sermonem de potestate iurisdictionis, sed maxime de potestate quae clavis scientiae appellatur; nam haec erat per se necessaria ad hanc declarationem faciendam (ad declarationem doctrinae videlicet, ad quam ergo potestas iurisdictionis non sufficiens fuisset). Potestatis autem plenitudo in hoc genere nihil aliud est, quam quod potestas sit ad docendum cum assistentia Spiritus Sancti, ac certitudine infallibili » Suarez de Relig. T. IV. l. III. c. 4. n. 11. Eamdem assumit distinctionem in defensione litterarum Apostolicarum, quibus Paulus V. condemnavit doctrinam ac prohibuit usum iuramenti a rege Angliae Iacobo I. subditis catholicis impositi « ad detegendos et reprimendos papistas; » ubi attendas velim auctoris animadversionem, clavim scientiae pertinere ad condemnationem erroris in se spectati, clavim potestatis seu iurisdictionis referri ad personas, quibus fit praeceptum seu prohibitio. « Formula iuramenti, inquit, continet multa religioni et bonis moribus contraria, ergo Pontifex illam reprobando legitima clavium potestate usus est, nimirum clave scientiae declarando iniustitiam et malitiam illius iuramenti, quod est proprium munus pastoris, ad quem spectat pascere gregem Christi; et clave potestatis prohibendo usum talis iuramenti... Ad reprobandam falsam doctrinam non oportet esse iudicem competentem auctoris eius, neque ipsum aliter audire quam per scripta sua; ad prohibendum autem sub praecepto tale iuramentum, necessaria quidem est iurisdictio in eos, ad quos fertur praeceptum, quam Angli catholici in Summo Pontifice tamquam in suo pastore recognoscunt; recte ergo potuit Pontifex Anglis talem prohibitionem imponere, praesertim cum non tam legem novam fecerit, quam divinam et naturalem de evitando illicito iuramento et falsi erroris professione fugienda declaravit (clave scientiae) et suo praecepto confirmavit (clave potestatis). Respectu autem regis, licet verissimum sit Pontificem esse ipsius iudicem competentem, ut supra ostendimus (ex charactere baptismi), nihilominus tamen in hoc actu nullum iudicium iurisdictionis in regem exercuit » Defens. fidei cont. Reg. Angl. l. VI. c. 7. Nullum iudicium iurisdictionis in regem exercuit; sed profecto etiam pro rege sicut pro aliis omnibus « declarando malitiam illius iuramenti » et « reprobando falsam doctrinam » exercuit « potestatem quae clavis scientiae dicitur, » ad quam per se spectatam non opus est iudicio iurisdictionis, ut Suarez in toto contextu docet.

Eodem sensu sed paulo alia divisione de clavibus loquitur egregius theologus Lovaniensis Thomas Stapleton; ipse enim ex una parte ponit clavim scientiae, ex altera claves potestatis tum ordinis tum iurisdictionis. « Claves Ecclesiae, ait, dividi possunt in clavem scientiae et potestatis... Ad clavem scientiae pertinet aperire Scripturas (seu universalius doctrinam et legem revelatam), quam Christus exercuit Luc. XXIV. et de qua dixit legisperitis, tulistis clavem scientiae Luc. XI. 52. Potestas vero clavium est vel ordinis vel iurisdictionis. Ipsa iurisdictio est vel in foro externo, excommunicando, suspendendo ab officio, indulgentias concedendo, et leges ferendo (generalius legifera, iudiciaria, coercitiva); vel in interno, peccata remittendo. Tota haec amplissima et adaequata potestas clavium soli Petro hoc loco (Matth. XVI.) a Christo Salvatore promissa est » Staplet. Opp. T. I. de Princip. fidei l. VI. c. 1.

Haec obiter indicasse sufficiat, ut ipso modo loquendi veterum theologorum appareat, magisterium et iurisdictionis imperium in Ecclesia ab eis ita intellecta fuisse, ut eorum distinctionem in dubium nec ipsi vocaverint nec vocari posse putaverint. Sed ne distinctio ipsa praepostere accipiatur, eius formales rationes paulo pressius definiendae sunt. Claritatis et brevitatis causa spectabimus potestatem supremam in capite Ecclesiae, ex qua applicatio ad potestatem inferiorum graduum facile fieri potest, salvis utique et retentis limitationibus, quae ex subordinatione et dependentia inferioris a superiore consequuntur.

2°. In primis advertatur, qualis sit unio inter clavim magisterii et clavim iurisdictionis. Totum obiectum materiale sacri magisterii est etiam vel potest esse obiectum iurisdictionis, et vicissim suprema iurisdictio, saltem quatenus suis actibus refertur ad regimen totius Ecclesiae, includit infallibile magisterium. Quando revelata doctrina fidei vel morum ² a Pontifice ex cathedra vel in oecumenico Concilio definitur, ipsa definitio includit tum infallibile magisterium tum supremam iurisdictionem in universam Ecclesiam, seu potius definitio fit assistente Spiritu Sancto per actum infallibilis magisterii, quatenus doctrina in se declaratur divinitus revelata vel saltem veritas proxime nexa cum dogmate revelato; actus vero iurisdictionis includitur, quatenus doctrina per ipsam definitionem sub expliciti vel impliciti anathematis aut alterius censurae poena intimatur omnibus fidelibus (seu potius omnibus baptizatis) tenenda. Insuper Ecclesia per potestatem iurisdictionis divinam fidem, divinas leges et instituta divina ad securiorem custodiam et applicationem suis etiam propriis legibus velut muro et antemurali circumdat, in transgressores sua iudicia exercet, suas poenas sancit. Sed in his omnibus sin minus tempore saltem natura prior praesupponitur facta per magisterium formalis vel aequipollens declaratio veritatis doctrinae, legum, institutorum divinorum. Pariter ex altera parte Ecclesia in suis legibus, quas potestate iurisdictionis perfert spectantes ad regimen universale, ad sacram liturgiam, ad sanctitatem morum christianorum simul eodem actu exercet potestatem magisterii de huiusmodi legum suarum honestate et sanctitate, atque huic fundamento infallibilis magisterii innititur infallibilitas Ecclesiae in ipso regimine et legislatione. Quatenus nempe in legibus et praeceptis includitur vel non includitur actus magisterii respiciens directe vel saltem indirecte totam Ecclesiam, inde petitur propria ratio distinctionis, quam cum aliis theologis ponit Bellarminus (de Rom. Pontif. l. IV. c. 5.) inter « praecepta morum, » in quibus nequeat errare Romanus Pontifex, et « in quibus Pontificem errare non sit absurdum. »

3°. Ut haec unio simul et distinctio clarior evadat et efficacius probetur, consideremus « supremam potestatem iurisdictionis » et « supremam quoque magisterii potestatem » in Romano Pontifice, quarum illa capite quarto, haec capite quinto Constitutionis Pastor aeternus in Concilio Vaticano definita est. Caput quartum est « de vi et ratione primatus Romani Pontificis. » Hanc vim et rationem formalis definitio conciliaris declarat « plenam et supremam potestatem iurisdictionis in universam Ecclesiam; » et paulo ante in expositione doctrinali dicitur iurisdictionis potestas, « erga quam cuiusque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seorsum singuli quam simul omnes » officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur. Iam vero haec potestas iurisdictionis in universam Ecclesiam, et erga eam officium hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae docetur non solum quidem sed tamen prae ceteris valere in rebus quae ad fidem et mores pertinent: plena et suprema potestas iurisdictionis in universam Ecclesiam, « non solum in rebus quae ad fidem et mores, sed etiam in iis quae ad disciplinam et regimen Ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent. » Potestas iurisdictionis igitur est in Ecclesiam, in pastores et fideles qui tum singuli tum simul omnes erga eam officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur, idque etiam et maxime in rebus pertinentibus ad fidem et mores; non vero dicitur esse iurisdictio in res seu doctrinam fidei et morum. Etiam circa has res, circa doctrinam fidei et morum in primatu Romani Pontificis comprehenditur suprema potestas, quae est potestas veritatem carum rerum, doctrinae nempe fidei et morum, assistente Spiritu Sancto infallibiliter definiendi; sed de hac Concilium agit sequenti capite quinto, tamquam de potestate distincta non tamen separata, cum utraque in primatu contineatur, a potestate iurisdictionis quam antecedenti capite quarto declaraverat.

Post definitam itaque vim et rationem primatus, qua Romanus Pontifex habet plenam et supremam potestatem iurisdictionis in universam Ecclesiam, Concilium docet, praeter istam et simul cum ista in ipso Apostolico primatu « supremam quoque magisterii potestatem comprehendi. » Non sufficit ergo credere supremam potestatem iurisdictionis in universam Ecclesiam etiam in rebus quae ad fidem et mores pertinent, sed simul cum illa credenda est suprema quoque potestas magisterii³. Erant inter Catholicos ante Concilii Vaticani definitionem, qui admittebant sane Romani Pontificis supremam potestatem iurisdictionis in rebus ad fidem et mores pertinentibus, quatenus nempe ex consensu Ecclesiae vel definitione oecumenici Concilii iam constaret de veritate rerum fidei et morum; sed negabant, vel in dubium vocabant, vel saltem ut fidei articulum definiendam non esse contendebant supremam et hoc ipso infallibilem potestatem magisterii. Concilium vero utique non excludit, quod per se manifestum est, ad exercendam potestatem iurisdictionis in rebus pertinentibus ad fidem et mores saltem ratione prius praesupponi veritatem doctrinae, sed docet in ipso Pontifice esse non solum iurisdictionis sed etiam magisterii supremam potestatem, vi cuius in definienda doctrina fidei vel morum per assistentiam divinam ipsi in beato Petro promissam infallibilitate pollet, ita ut eius definitiones ex sese non autem ex consensu Ecclesiae irreformabiles sint.

Ex huiusmodi definitionibus divinitus revelatae veritatis editis per plenitudinem potestatis magisterii, quae (ut recte dixit Suarez) non aliud est quam infallibilitas per assistentiam Spiritus Sancti, pro omnibus non solum baptizatis sed etiam non baptizatis et ideo iurisdictioni Ecclesiae non obnoxiis (rem per se spectando et praescindendo ab ignorantia excusante) immediate exsurgit obligatio fidei divinae propter auctoritatem Dei revelantis; simul vero (ut iam diximus) in definitione ipsa exercetur suprema potestas iurisdictionis, erga quam omnes pastores et fideles officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur, dum Pontifex omnium Christianorum Pastoris et Doctoris munere fungens non solum veritatis revelationem definiendo pro omnibus certam reddit ad credendum fide divina et catholica, quod fit per supremam potestatem infallibilis magisterii, sed simul sua suprema potestate iurisdictionis omnibus Christianis sibi subditis iniungit officium verae obedientiae ecclesiasticae, ipsiusque fidei divinae custodiam communit sancitis poenis ecclesiasticis vel implicite, vel explicite ut in canonibus dogmaticis.

Sane Concilium ipsum Pastoralis muneris quatenus supremum magisterium est, duas declarat functiones, quibus evidenter in formali sua ratione a potestate iurisdictionis specifice dictae distinguitur. Primo ut huic Pastorali muneri potestatis nempe magisterii, de qua sola ibi agitur, Romani Pontifices satisfacerent, « indefessam semper operam dederunt, ut salutaris Christi doctrina apud omnes terrae populos propagaretur; » secundo « pari cura vigilarunt, ut ubi recepta esset, sincera et pura conservaretur. » Igitur suprema potestas magisterii etiam ad infideles non baptizatos extenditur; non enim voluntaria tantum charitate, quae potest et deberet esse cuiusvis Christiani, sed vi muneris pastoralis suprema potestas magisterii comprehendit omnes terrae populos docendos ex mandato et institutione Christi; « docete omnes gentes; » iurisdictionis vero specifice dictae suprema potestas est in universam Ecclesiam i. e. in omnes qui sunt per baptismum Ecclesiae obstricti, non autem in alios: « quid enim est mihi de iis qui foris sunt iudicare? nam eos qui foris sunt, Deus iudicabit. » Illa ergo ex Christi institutione et iure divino latius extenditur quam haec, eoque ipso distinctae intelliguntur. Sed num forte intra Ecclesiam, ut sincera et pura conservetur doctrina, magisterium non agit sub formali sua ratione, qua distinguatur a potestate iurisdictionis? Imo vero Concilium clarissime describit, quomodo Romani Pontifices ante omnia et praecipue sinceram et puram Christi doctrinam conservent non iam potestate imperandi seu iurisdictionis, sed per illam quae secundum Christi orationem et promissionem, « ego rogavi pro te ut non deficiat fides tua, » est potestas assistente Spiritu Sancto infallibiliter cognoscendi, exponendi, definiendi traditam ab Apostolis revelationem, atque ita custodiendi fidei depositum, qua profecto descriptione non aliud enuntiatur nisi illa plenitudo potestatis docendi cum assistentia Spiritus Sancti et certitudine infallibili, quam veteres « clavim scientiae » appellarunt, Concilium vero aptissime iuxta constantem doctrinam et modum loquendi Scripturae dicit « supremam magisterii potestatem. » In periculis quae in negotiis fidei emergebant, ait Concilium, Romani Pontifices pro temporum et rerum conditione aliis atque aliis adhibitis auxiliis, « ea tenenda definiverunt, quae sacris Scripturis et Apostolicis Traditionibus consentanea, Deo auctore cognoverunt. Neque enim Petri successoribus Spiritus Sanctus promissus est, ut ex revelante novam doctrinam patefacerent, sed ut eo assistente traditam per Apostolos revelationem sancte custodirent et fideliter exponerent. » Eorum porro expositam et definitam doctrinam tamquam Apostolicam omnes Patres et Doctores orthodoxi secuti sunt, qua quaeso primum et potissimum movente ratione? nempe « plenissime scientes, hanc sancti Petri Sedem ab omni semper errore illibatam permanere secundum Domini Salvatoris nostri divinam pollicitationem discipulorum suorum principi factam: ego rogavi pro te ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. »

Nihilominus, quod supra iam declaravimus, in definitione et custodia depositi infallibilitati magisterii coniungitur et subiungitur suprema potestas iurisdictionis. Concilium ipsum non solum capite quarto, ut vidimus, sed etiam in hoc quinto capite « de infallibili magisterio » istam coniunctionem utriusque potestatis satis indicat. Ponit utique, ut ipsa res postulat, ad cognoscendam, exponendam, definiendam, custodiendam revelationem ab Apostolicis traditam (de quibus in contextu praecedenti dixerat) primum et principaliter « hoc veritatis et fidei numquam deficientis charisma Petro eiusque in hac cathedra successoribus divinitus collatum, » cuius nempe infallibilitatis in docendo seu infallibilis magisterii functio prima sit oportet. in omni definitione et in custodia depositi, ex hoc enim charismate earum est irrefragabilis certitudo et irreformabilis firmitas; verumtamen Petri successores hoc charismate instructi excelso suo munere funguntur non solum, « ut universus Christi grex per eos ab erroris venenosa esca aversus coelestis doctrinae pabulo nutriatur, » sed etiam « ut sublata schismatis occasione Ecclesia tota una conservetur atque hoc fundamento innixa firma adversus inferi portas consistat, » quae omnia, quia et quatenus de doctrina agitur, quamvis saltem ratione priorem requirant functionem infallibilis magisterii, haec tamen functio in praesenti ordine providentiae non est nec potest esse sola in conspicua militante Ecclesia, sed ei ad illum ipsum finem unitatis ac firmitatis etiam in doctrina coniungitur et subiungitur potestas iurisdictionis, quod post ea quae superius dicta sunt, ulteriori declaratione non eget.

4°. Nunc possumus, quae induximus praecipua discrimina inter potestatem magisterii et ecclesiastici imperii seu iurisdictionis specifice dictae, sub unum velut conspectum ponere.

a) Amplitudine extensionis ex Christi Salvatoris mundi institutione potestas magisterii latius patet quam illa iurisdictionis, ad omnes gentes non solum aggregatas Ecclesiae sed etiam ad vocandas in Ecclesiam. Inde suo loco videbimus, nominatim in disciplina catechumenorum multa praescripta et acta fuisse, ut adhuc nunc pro temporum et rerum conditione aguntur, quae videri possent ex potestate esse ecclesiasticae iurisdictionis, certe tamen non in hac sed in potestate magisterii suum habuerunt et habent fundamentum.

b) Obiectum magisterii formaliter spectati (i. e. quatenus est magisterium) est divinae doctrinae, legis, sanctionis in praemiis ac poenis per divinam iustitiam, infallibilis manifestatio, expositio, definitio et per hanc infallibilitatem in docendo totius sacri depositi custodia.

Obiectum iurisdictionis non est manifestatio revelatae veritatis ac legis sed eius per infallibile magisterium manifestatae applicatio, defensio, vindicatio in Ecclesia propriis ecclesiastici imperii legibus, praeceptis, iudiciis, sanctionibus.

c) Authentica infallibilis magisterii praedicatione, expositione, definitione doctrinae tamquam revelatae immediate oritur obligatio obedientiae fidei divinae (ὑπακοὴ πίστεως Rom. I. 5; Gal. III. 2.), h. e. obedientiae fidei propter solum motivum formale auctoritatis Dei revelantis, quamvis, quae veritates et quo sensu revelatae credi debeant, per infallibilis magisterii propositionem innotescat: credimus quidquid Ecclesia proponit credendum, quia Deus illud revelavit. Hoc est quod dixit Augustinus. « Nos ergo qui sumus vocamurque Christiani, non in Petrum credimus (ut obiectum formale, propter quod credimus, et ut in finem quo fide tendimus), sed in quem credidit Petrus, Petri (per magisterium derivatum a Christo) de Christo aedificati sermonibus... Ille Petri magister Christus in doctrina quae ducit ad vitam, ipse est magister noster » (unus magister vester Christus revelando, et per magisterium participatum in Petro et in Ecclesia conservando doctrinam revelatam) Aug. Civ. Dei L. XVIII. c. 54. n. 1. Et haec obligatio obedientiae fidei, eo ipso quod est propter auctoritatem Dei revelantis, in omnibus aequalis est; cui ipse definiens Pontifex vel Concilium subiiciuntur non minus quam alii quicumque homines sive intra Ecclesiam sive (rem in se et obiective spectando) extra Ecclesiam. Potestas iurisdictionis utique et ipsa a Christo Rege instituta et in suum regnum Ecclesiam derivata est, sed ita ut sit potestas ecclesiastica propria Pontifici et aliis quibus munere ordinario communicatur, vi cuius non divinis sed suis ecclesiasticis legibus, iudiciis, sanctionibus gubernent, bisque omnibus etiam doctrinam et legem divinam, per infallibile magisterium traditam, applicent, tueantur et vindicent erga subditos, qui in regno Christi secundum hierarchicam subordinationem iurisdictioni sunt obnoxii.

Propterea potestas iurisdictionis per se et immediate non ad internos sed ad externos actus in visibili regno Christi refertur; potestas magisterii primum et per se attingit ac obstringit mentem et voluntatem internam. Hinc qui doctrinam infallibilis magisterii potestate definitam negat actu tantum interno, is coram Deo et in sua Deo obstricta conscientia ab unitate fidei et Ecclesiae deficiens haereticus est, quamdiu in eo peccato persistit; non iurisdictionis ecclesiasticae sed Dei et suae conscientiae iudicio condemnatus; cum autem haeresim externo actu prodit, subiacet potestati iurisdictionis eiusque iudicio ac poenis secundum ecclesiasticarum legum sanctiones. Hoc discrimen aliunde theologice et iuridice certum, in dogmatica Constitutione definitionis de praeservatione Matris Dei ab omni labe culpae originalis expressius declaratum habemus. Post verba definitionis ex plenitudine sane potestatis infallibilis magisterii pronuntiatae, doctrinam hanc esse a Deo revelatam atque idcirco ab omnibus fidelibus firmiter constanterque credendam, Pontifex concludit: « Quapropter si qui secus ac a Nobis definitum est, quod Deus avertat, praesumpserint corde sentire, ii noverint ac porro sciant se proprio iudicio condemnatos, naufragium circa fidem passos esse et ab unitate Ecclesiae deficisse, ac praeterea facto ipso suo semet poenis a iure statutis subiicere, si quod corde sentiunt, verbo aut scripto vel alio quovis externo modo significare ausi fuerint. »

Potestas igitur magisterii non tantummodo forum externum sed proxime et directe forum internum spectat, illa iurisdictionis, de qua loquimur, pertinet ad forum externum, eo quod licet obligans utique conscientiam coram Deo suis tamen legibus, iudiciis, sanctionibus proxime et directe versatur circa obiecta fori externi. Nam potestas iurisdictionis in foro interno alterius rationis est et sacramentalis ad remittenda peccata in conscientia et coram Deo.

d) Potestas magisterii proprium suum obiectum veritatem nempe doctrinae et legis divinae non constituit, sed eam a Deo revelatam infallibiliter declarando nihil de suo addit, nihil de divinis detrahit, ut toties ss. Patres monuerunt (cf. Tract. de Tradit.). Hinc doctrinae ac leges semel infallibiliter per magisterium propositae aut definitae incommutabiles sunt, nec ulla est abrogandi, mutandi aut in iis dispensandi⁴ potestas. Eadem ratione interpretatio legis divinae a magisterio non fit nisi inhaesiva; si quando lex divina applicari videtur interpretatione quodammodo extensiva, id fit per legiferam potestatem iurisdictionis.

Ex adverso potestas iurisdictionis suas proprias leges constituit, atque ita novum ius conditur vel condi potest, quod sicut in suo ortu ita in suo vigore, vel in dispensatione, modificatione, abrogatione ab ipsa potestate iurisdictionis pendet.

Hinc est illa diversitas dictionis in definitionibus magisterii declarantis veritates fidei credendae, et in decretis potestatis iurisdictionis statuentibus leges ecclesiasticas observandas, quam egregie a Patribus Nicaenis usurpatam explicat s. Athanasius. « De Paschate quidem ita scripserunt: decreta sunt quae sequuntur (ἔδοξε τὰ ὑποτεταγμένα); tunc enim decretum est, ut omnes obedirent. De fide autem (nempe de fidei symbolo et veritatibus in illo definitis) nequaquam dixere, decretum est, sed sic credit catholica Ecclesia, statimque confessi sunt, quidnam crederent, ut declararent non recentiorem sed apostolicam esse suam sententiam; et quae scripserunt, non ab eis inventa, sed eadem ipsa esse quae docuerant Apostoli » Athanas. de Synod. Arimin. et Seleuc. n. 5.

Sunt itaque rationes gravis momenti pro s. Theologia, cur potestas iurisdictionis ut pro sua diversitate a potestate ordinis generice spectari et dici solet, ipsamet in regno veritatis fidei et sanctitatis morum distinguatur, quatenus est suprema potestas ecclesiastici imperii seu specifice dictae iurisdictionis in universam Ecclesiam, et quatenus est suprema potestas infallibilis magisterii, quemadmodum ipsum Concilium oecumenicum utramque non velut unam confundendo sed velut duas connumerando distinctis capitibus definivit et declaravit, ita ut ergo duae istae claves s. Petri censendae sint consertae quidem et inseparabiliter unitae, non tamen confusae in unam, cum ambae sane datae sint a Christo ad ligandum et solvendum, modo tamen diverso ratione tum extensionis, tum specialis obiecti, tum efficientiae seu proprietatis solutionum ac ligaminum.

Post praenotiones et generales considerationes Ecclesiae Dei, quas praestruximus, iam unice de Ecclesia Iesu Christi sanguine eius acquisita et tamquam complexione novi Testamenti secundum propriam suam formam in terris constituta, ut ea ab ipso Deo verbis et factis proposita est, in toto hoc tractatu erimus solliciti, primum quidem acturi de ipsa huius Ecclesiae Christi institutione.

« Ecclesia novi Testamenti constituenda a Christo ex omnibus gentibus universalis ac perennis praenuntiata est in prophetiis veteris Testamenti atque descripta ut unum regnum potestatis in proprio regimine, regnum veritatis in proprio magisterio, regnum sanctificationis in proprio sacerdotio, quae omnis potestas originaliter et tamquam in fonte sit in Christo institutore, per participationem in eius ministris ad regendam, docendam, sanctificandam Ecclesiam in suis membris. »

1°. Sicut in veteri Testamento typi et prophetiae obiectum princeps habent ipsum Messiam Salvatorem, ita fere ubique una cum Christo praefiguratur et praenuntiatur opus eius: « ecce merces eius cum eo, et opus illius coram illo; sicut pastor gregem suum pascet, in brachio suo congregabit agnos » Is. XL. 10; LXII. 11. Hoc autem Messiae opus in effectu, simul merces et fructus operis merentis, quemadmodum illud prophetae cum ipso Redemptore humani generis, intime coniunctum et in unitate cum ipso praeviderunt, est eius regnum universale in omnibus gentibus. « Reminiscentur et convertentur ad Dominum omnes fines terrae, et adorabunt in cospectu eius omnes familiae gentium; quoniam Domini est regnum et ipse dominabitur gentium. » Ps. XXI. 28. 29. « Deus iudicium tuum regi da et iustitiam tuam filio regis... orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis, donec auferatur luna; et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum ¹... et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. » Ps. LXXI. 1. sqq.; Zach. IX. 10.

Hoc regnum fundandum a Filio Dei qui idem est Filius hominis sicut universale omnium gentium, ita praedicitur futurum perenne omnium temporum. « In diebus autem regnorum illorum suscitabit Deus coeli regnum quod in aeternum non dissipabitur, et regnum eius alteri populo non tradetur (non substituetur aut succedet ei umquam aliud regnum, sicut quatuor regna mundana, unum alteri substituentur, et sibi succedent); comminuet autem et consumet universa regna haec, et ipsum stabit in aeternum. Secundum quod vidisti, quod de monte abscissus est lapis sine manibus, et comminuit testam et ferrum, et aes, et argentum, et aurum (quatuor imperia mundana numerantur ascendendo a testa et ferro ultimi Romani usque ad aurum Assyro-babylonici), Deus magnus ostendit regi, quae ventura sunt postea. » « Aspiciebam ergo in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli quasi filius hominis veniebat, et usque ad antiquum dierum pervenit, et in conspectu eius obtulerunt eum. Et dedit ei potestatem et honorem et regnum, et omnes populi et tribus et linguae ipsi servient; potestas eius potestas aeterna quae non auferetur, et regnum eius quod non corrumpetur » Dan. II. 44; VII. 13. 14. 27; Agg. II. 7. 8. 22. 23.

2°. Hoc regnum universale omnium gentium et perenne omnium temporum promittitur regnum unum, ut in cognitione, adoratione, cultu veri Dei sit populus unus, una civitas sancta tamquam novus Israel et nova Ierusalem novumque templum in Sion. « Consurge, consurge, induere fortitudine tua Sion, induere vestimentis gloriae tuae Ierusalem, civitas sancti... quia consolatus est Dominus populum suum, redemit Ierusalem: paravit Dominus brachium suum in oculis omnium gentium, et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri. » Is. LII. 1. sqq. « Surge, illuminare Ierusalem, quia venit lumen tuum, et gloria Domini super te orta est... et ambulabunt gentes in lumine tuo... et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi..... et aperientur portae tuae iugiter, die ac nocte non claudentur, ut afferatur ad te fortitudo gentium, et reges earum adducantur..... et vocabunt te civitatem Domini, Sion Sancti Israel » ². Is. LX. 1. sq.; XL. 8-23. « Et erit in novissimo dierum ³, erit mons domus Domini praeparatus in vertice montium et sublimis super colles, et fluent ad eum populi, et properabunt gentes multae, et dicent: venite ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Iacob, et docebit nos de viis suis, et ibimus in semitis eius, quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem... et regnabit Dominus super eos in monte Sion ex hoc et usque in aeternum » Mich. IV. 1. sqq.; Is. II. 2. sqq.; Zach. VIII. 3-8. « Et erit in illa die, exibunt aquae vivae de Ierusalem, medium earum ad mare orientis, et medium earum ad mare novissimum (occidentis), in aestate et hieme erunt. Et erit Dominus rex super omnem terram; in die illa erit Dominus unus, et erit nomen eius unum... Et omnes qui reliqui fuerint de universis gentibus, quae venerunt contra Ierusalem (antea hostiles Ecclesiae), ascendent ab anno in annum, ut adorent regem Dominum exercituum » Zach. XIV. 8. sqq.

3°. Novus hic populus Israel, nova Ierusalem, civitas Domini, nova Sion, ut in prophetis promittitur, constituetur in sua propria forma regiminis, magisterii, sacerdotii, quae ab uno summo rege, magistro, sacerdote Christo derivatur.

a) Christus erit summus rex in supernaturali hoc regno pacis; quoniam vero est regnum perenne et visibile in terris eius imperii participes constituentur ab ipso alii pastores et principes, qui eius nomine et potestate regant populum Dei super omnem terram. « Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. » Ps. II. 6. « Parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis, et factus est principatus super humerum eius; et vocabitur nomen eius Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi ⁴, Princeps pacis; multiplicabitur eius imperium, et pacis non erit finis; super solium David et super regnum eius (typo translato ad antitypum) sedebit, ut confirmet illud et corroboret in iudicio et iustitia, amodo et usque in sempiternum » Is. IX. 6. 7. « Et suscitabo super eas (oves Domini) pastorem unum, qui pascat eas, servum meum David; ipse pascet eas, et ipse erit eis in pastorem; ego autem Dominus ero eis in Deum, et servus meus David in medio eorum; ego Dominus locutus sum » Ez. XXXIV. 23. sqq.; XXXVII. 24-28. « Ego congregabo reliquias gregis mei de omnibus terris... et crescent et multiplicabuntur; et suscitabo super eos pastores et pascent eos... Ecce dies veniunt dicit Dominus, et suscitabo David germen ⁵ iustum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet iudicium et iustitiam » Ier. XXIII. 3-6. In mirabili Psalmo XLIV. post insignem descriptionem Christi sponsi et sponsae eius Ecclesiae, verba diriguntur ad Christum: « pro patribus tuis ⁶ nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram » ib. 17.

b) Idem rex et pastor super solium et super regnum David sempiternum promissus est ut propheta fidelis, unde regnum eius est sicut regnum pacis ita veritatis et iustitiae. Iam in institutione antiqui et typici populi Israel Deus pollicetur Moysi legislatori et prophetae populi: « prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum similem tui (similitudine principalis praefigurati ad figuram et imaginem adumbrantem, filii in domo sua ad famulum fidelem in domo Dei), et ponam verba mea in ore eius; » nuntiatque Moyses promissionem populo: « prophetam de gente tua et de fratribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus Deus tuus; ipsum audies » Deut. XVIII. 15-19. (cf. Matth. XVII. 5; Io. VI. 14; Act. III. 22. 23; VII. 36.). Ad hunc Moysi et per Moysen promissum prophetam respicitur, quando populus in ultimo stadio veteris oeconomiae regnum et summum sacerdotium commisit familiae Asmonaeorum, « donec surgat propheta fidelis » ⁷ 1. Macch. XIV. 41.

« Filii Sion exultate et laetamini in Domino Deo vestro, quia dabit vobis doctorem iustitiae, et descendere faciet ad vos imbrem matutinum et serotinum (autumnalem et vernum), sicut in principio » ⁸ Ioel. II. 23. Hinc « de Sion exibit lex et verbum Domini de Ierusalem » Mich. l. c.⁹; eidemque Ierusalem promittit Deus: « ponam universos filios tuos doctos a Domino, et multitudinem pacis filiis tuis, et in iustitia fundaberis » Is. LIV. 13; Ier. XXXI. 33. 34; XXXII. 38-40. Quia porro divinum hoc magisterium perenne sit necesse est, « dabo vobis pastores iuxta cor meum, et pascent eos scientia et doctrina... et congregabuntur ad eam omnes gentes in nomine Domini in Ierusalem, et non ambulabunt post pravitatem cordis sui pessimi » Ier. III. 15. sqq.

Quapropter nomen novae huius Ierusalem erit civitas veritatis, et Sion vocabitur mons sanctitatis. « Habitabo in medio Ierusalem, et vocabitur Ierusalem civitas veritatis et mons Domini exercituum mons sanctificatus (in textu hebraico mons-sanctitatis)... Ecce ego salvabo populum meum de terra orientis et de terra occasus solis... et erunt mihi in populum, et ego ero eis in Deum in veritate et in iustitia » Zach. VIII. 3. 7. 8.

c) Sicut Ecclesia praedicta est regnum pacis et regnum veritatis in Christo et sub Christo summo rege et magistro, a quo homines ab eo constituti perenniter potestatem regni et magisterii participent, ita idem regnum praenuntiatum est fore sacerdotale per summum sacerdotem sanctificatorem Christum, a quo in homines ab ipso assumptos ministeriale sacerdotium derivetur.

α) Ex prophetarum visionibus in Christo diadema regis et diadema sacerdotis intime uniuntur pro perenni eius regno, et ideo utriusque unio valet iugiter in hoc regno, ut sit sacerdotale. Iesus filius Iosedec summus sacerdos dicitur diserte typus portendens Messiam: « audi Iesu sacerdos magne, tu et amici tui... viri portendentes sunt: ecce enim ego adducam servum meum Orientem » (צֶמַח nomen indubitatum Messiae) Zach. III. 8. Iam vero in hoc viro portendente propheta iubetur unire sacerdotale regio diademati, ut iugiter sit « consilium pacis, » i. e. unitatis inter potestatem utramque. « Sumes aurum et argentum, et facies coronas (cf. Apoc. XIX. 12.), et ponas in capite Iesu filii Iosedec sacerdotis magni; et loqueris ad eum dicens: haec ait Dominus exercituum, ecce vir oriens nomen eius... et ipse extruet templum Domino; et ipse portabit gloriam et sedebit et dominabitur super solio suo, et erit sacerdos super solio suo, et consilium pacis erit inter illos duos ¹⁰... et qui procul sunt, venient et aedificabunt in templo Domini. » Zach. VI. 11. sqq. De unione regiae et sacerdotalis dignitatis in Christo, et per Christum in Ecclesia multis disserit s. Epiphanius Haeres. XXIX. n. 2-4.

β) Christus proprio sensu sacerdos praedicitur suo cruento sacrificio acquisiturus sibi Ecclesiam omnium gentium. « Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum; sicut ovis ad occisionem ducetur.... si posuerit pro peccato animam suam ¹¹, videbit semen longaevum.... in scientia sua iustificabit iustus servus meus multos, et iniquitates eorum ipse portabit; ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam suam » Is. LIII. Hoc sacrificio Christi abolenda sunt omnia typica sacrificia antiqua. « Sacrificium et oblationem noluisti; aures autem perfecisti mihi. Holocausta et pro peccato non postulasti: tunc dixi, ecce venio... Annuntiavi iustitiam tuam in Ecclesia magna.... non abscondi misericordiam tuam et veritatem tuam a concilio multo » ¹² Ps. XXXIX. 7. sqq.

γ) Sacerdotium Christi praedicitur «aeternum secundum ordinem Melchisedech,» qui sacerdos altissimi in typo sacrificium obtulit panem et vinum Ps. CIX. 4. (Gen. XIV. 18.). Secundum hunc ordinem sacerdotii Christi praenuntiatur in eius Ecclesia futurum iuge sacrificium incruentum «ab ortu solis usque ad occasum» ad magnificationem nominis Dei «in gentibus» Mal. I. 11, de qua prophetia egimus in Tract. de Euch. sacrif. th. X.

Hinc porro consequitur et a prophetis praenuntiatur etiam iuge sacerdotium in Ecclesia, utique a summo sacerdote secundum ordinem Melchisedech institutum et derivatum. «Venio, ut congregem cum omnibus gentibus et linguis (heb. omnes gentes et linguas), et venient, et videbunt gloriam meam. Et ponam in eis signum ¹³, et mittam ex eis qui salvati fuerint, ad gentes, in mare (תרשיש Tartessum), in Africam, et Lydiam tendentes arcum, in Italiam ¹⁴ et Graeciam, ad insulas longe, ad eos qui non audierunt de me, et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus..... Et assumam ex eis sacerdotes et levitas, dicit Dominus. Quia sicut coelum novum et terra nova... sic stabit semen vestrum et nomen vestrum» Is. LXVI. 18. sqq.; Mal. III. 3. 4. «In diebus illis et in tempore illo germinare faciam David germen iustitiae (nomen Messiae cf. Is. IV. 2; Ier. XXIII. 5; Zach. III. 8; VI. 12.)...quia haec dicit Dominus: non interibit de David vir, qui sedeat super thronum domus Israel; et de sacerdotibus et de levitis non interibit vir a facie mea (ministrans coram me), qui offerat holocautomata et incendat sacrificium et caedat victimas omnibus diebus... Si irritum potest fieri pactum meum cum die et pactum meum cum nocte, ut non sit dies et nox¹⁵ in tempore suo, et pactum meum irritum esse poterit cum David servo meo, ut non sit ex eo filius, qui regnet in throno eius, et levitae et sacerdotes ministri mei. Sicut enumerari non possunt stellae coeli et metiri arena maris, sic multiplicabo semen David (eos qui sunt a Christo, quem germinare faciet Davidi germen iustitiae), et levitas ministros meos.» Ier. XXXIII. 15. sqq.

Manifestum est, sicut hic promittitur praefiguratum aeternum regnum Christi alterius ordinis sublimioris, quam fuerat regnum typicum Davidis, ita promitti in hoc regno sacerdotium alterius ordinis ipsi indoli regni respondens, sicut terra nova et coelum novum, ita novum sacerdotium sublimius, quam fuerat in typo sacerdotium leviticum (cf. Heb. VIII. IX. XIII. 10.). Sicut Paulus (Heb. VII. 11-14.) ex eo inter alia, quod Christus non est ex tribu Levi, demonstrat eius sacerdotium alterius ordinis et non leviticum esse, ita etiam sacerdotes et levitae in regno Christi a prophetis ll. cc. promittuntur futuri non ex genere levitico, sed assumendi ex omnibus gentibus, multiplicandi et oblaturi sacrificia usque ad consummationem saeculi quamdiu erunt dies et nox ¹⁶. Translato autem et mutato sacerdotio, utique fieri necesse est translationem et mutationem legis, cultus externi, et nominatim sacrificii (Heb. VII. 12.), quod alibi praedictum esse vidimus futurum unicum secundum ordinem typi in Melchisedech. Quando igitur Ieremias diversas species sacrificiorum veteris oeconomiae, in qua ipse propheta, et illi erant, quibus proxime prophetabat, videtur transferre ad sacerdotes in regno Christi ¹⁷, non aliud intelligendum est, nisi quod omnibus illis typicis sacrificiis successurum sit unum sacrificium per illa omnia praefiguratum. «Carnalium sacrificiorum varietate cessante omnes differentias hostiarum una corporis et sanguinis tui implet oblatio... ut sicut unum est pro omni victima sacrificium, ita unum de omni gente sit regnum» s. Leo serm. 59. c. 7. cf. serm. 68. c. 3. «Mensam sacerdos ipse mediator Testamenti novi exhibet secundum ordinem Melchisedech de corpore et sanguine suo; id enim sacrificium successit omnibus illis sacrificiis veteris Testamenti, quae immolabantur in umbra futuri. Propter quod etiam vocem illam in psalmo tricesimo et nono eiusdem mediatoris per prophetiam loquentis intelligimus, sacrificium et oblationem noluisti, corpus autem perfecisti mihi; quia pro illis omnibus sacrificiis et oblationibus corpus eius offertur, et participantibus ministratur» Aug. Civ. Dei XVII. c. 20. n. 2. «Unus verus mediator.... et sacerdos est, ipse offerens, ipse et oblatio. Cuius rei sacramentum quotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium; quae cum ipsius capitis corpus sit, se ipsam per ipsum discit offerre ¹⁸. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum, ut hoc unum per multa figuraretur, tamquam verbis multis res una diceretur, ut sine fastidio multum commendaretur. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa (imperfecta in umbra et figura cf. Heb. VIII. 7.) cesserunt.» Ibid. l. X. c. 20.

Pauca quae citavimus, sufficiunt, ut indefectibile regnum Christi in terris proprio regimine, magisterio, et sacerdotio in se cohaerens a Christo ipso Redemptore acquirendum suo sanguine, et ex omnibus gentibus ad aeternam omnium gentium salutem fundandum, clarissime in prophetis praenuntiatum esse intelligamus, adeo ut aeternum hoc et universale regnum constituat unum ex insignioribus characteribus et illustrioribus notis promissi Messiae. Multa alia prophetarum oracula huc pertinentia facile induci possent, quae non minori luce splendent. Is. XI. 1. 11. 12, XL. 2. 9; XLII. 6. 10; LI. 3-7; LIV; LXII; LXV. 16. sqq.; Hos. II. 16. sqq.; III. 5; Ioel. II. 27-32; III. 16-21. Amos III. 16. sqq.; IX. 11; Soph. III. 14; Zach. II. 10; XIV. 8. 9. Norma aliqua ad discernendas prophetias, quae vel sensu immediato vel typico ad Christum et¹⁹ eius Ecclesiam referuntur, ex modo citandi s. Pauli Rom. XV. 8-12. deduci potest.

Prophetiae promissionum et complementum executionis sese mutuo collustrant, ac manifesto divinitatis sigillo confirmant; ad ipsius igitur complementi considerationem nobis transeundum est.

«Quamvis regnum Dei et regnum coelorum in Scripturis non uno semper sensu accipiatur, in Evangeliis tamen 1°. hoc nomine annuntiatur regnum Iesu Christi in terra, ut societas in se et per se consistens in propria sua forma, ab aliis societatibus distincta et diversa, ordinis nempe non terreni sed supernaturalis, quamvis in terra ex hominibus constituta; quae eadem unitas in se constituta et propria forma regni 2°. a Christo fundatore aliis nominibus ac symbolis parabolarum describitur et annuntiatur.»

I. Regnum Dei est quidem etiam regnum creatoris in ordine naturali. «Domini est terra et plenitudo eius, orbis terrarum et universi qui habitant in eo, quia ipse super maria fundavit eum» Ps. XXIII. 1; XLIX. 12. «Dominus in coelo paravit sedem suam, et regnum ipsius omnibus dominabitur.... benedicite Domino omnia opera eius in omni loco dominationis eius» Ps. CII. 19. 22; CXLIV. 11. 12; 1. Paral. XXIV. 11. 12; Tob. XIII. 1; Dan. III. 100; IV. 31. At phrasis complexa regnum Dei, regnum coelorum, et regnum simpliciter in relatione ad Deum in novo Testamento non appellatur nisi regnum supernaturale, quod Christus Redemptor sanguine suo acquisivit et hominibus comparavit, atque, qua parte illud in terris est, ipsemet suis legibus, institutis ac dotibus efformavit «sibique gloriosum exhibuit.» Consideratur autem hoc regnum supernaturale Iesu Christi secundum triplicem rationem.

1°. Directe spectantur gratiae, virtutes, dona ac ornamenta spiritualia interna, dum horum manifestatio in conspicuis regni institutis externaque visibili forma indirecte tantum significatur vel supponitur. Pharisaeis regnum Messiae fingentibus externum in prosperitate et gloria mundana Christus Dominus respondet: «regnum Dei non venit cum observatione; neque dicent; ecce hic, aut ecce illic; ecce enim regnum Dei intra vos est» (ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν) Luc. XVII. 20. 21. cf. XII. 31. «Non est enim regnum Dei esca et potus; sed iustitia et pax et gaudium in Spiritu Sancto» Rom. XIV. 17¹; 1. Cor. IV. 20. cf. Matth. XIX. 12.

2°. Saepe directe significatur regnum consummatum in vita aeterna, ubi Deus regnat in omnibus sanctis, et omnes sancti regnant cum ipso; in plurimis tamen locis simul includitur etiam regnum in terris tamquam praeparatio ad ipsum regnum consummatum. «Multi ab oriente et occidente venient et recumbent cum Abraham, Isaac et Iacob in regno coelorum; filii autem regni (primum vocati Iudaei ad regnum in terris) eiicientur in tenebras exteriores» Matt. VIII. 11; Luc. XIII. 28; «vocavit vos in regnum suum et gloriam» 1. Thess. II. 12; «ut digni habeamini in regno Dei, pro quo (ὑπὲρ ἧς) et patimini» 2. Thess. I. 5; «salvum faciet in regnum suum coeleste» 2. Tim. IV. 18. cf. Matth. V. 3. 10; VII. 21; XXVI. 29; Marc. IX. 46; X. 23-25; Luc. XXII. 16. 18. 29. 30; XXIII. 42; Io. III. 3. 5; Act. XIV. 21; 1. Cor. VI. 9. 10; XV. 50; Gal. V. 21; Eph. V. 5; Iac. II. 6; 2. Pet. I. 11; Apocal. V. 10.

Quandoque celebratur hoc regnum, quatenus completo iam numero sanctorum et corporibus etiam glorificatis civitas Dei erit in omnibus suis partibus perfecta. Descripto secundo suo adventu «cum potestate magna et maiestate,» eiusque signis enumeratis subdit Dominus: «cum videritis haec fieri, scitote quoniam prope est regnum Dei» Luc. XXI. 31. «Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri... oportet autem illum regnare (in regno in terris), donec ponat omnes inimicos sub pedibus eius» 1. Cor. XV. 23-28. «Testificor autem coram Deo et Iesu Christo, qui iudicaturus est vivos et mortuos, per adventum ipsius et regnum eius» 2. Tim. IV. 1; Matth. XIII. 43; XXV. 34; Apocal. XXII. 5.

Si vera esset plurium Patrum interpretatio Matth. XVI. 28; Marc. VIII. 39; Luc. IX. 27. ipsa Christi glorificatio corporea in sua vita adhuc mortali diceretur regnum Christi, regnum Dei. «Proprie signanterque promiserat, quosdam de adstantibus discipulis non prius gustare mortem, quam viderent Filium hominis venientem in regno suo, idest in regia claritate, quam specialiter ad naturam suscepti hominis pertinentem his tribus viris (Apostolis) voluit esse conspicuam» s. Leo M. serm. 51. c. 2; Chrysostomus in Matth. hom. 56. al. 57. n. 1. et alii. Sed praeferenda est significatio regni Dei (ut habent Marcus et Lucas), de qua statim dicturi sumus; ut intelligatur cum s. Gregorio M. aliisque regnum Dei haec Ecclesia Christi constituta et late propagata in terris (s. Greg. in Evang. hom. 32. num. 6.).

3°. Haec significatio regni Dei, regni Christi, regni coelorum in novo Testamento frequentissima est, ut directe his nominibus designetur regnum visibile proprii nominis propriaeque formae a Christo in hominibus et ex hominibus in terra instituendum ubi de promissione annuntiante, aut institutum ubi de facto iam completo sermo est. In visibili hoc regno utique includitur tamquam dos et proprietas intima id, quod primo loco vidimus designari nomine regni Dei, et connectitur tamquam terminus ac finis id, quod loco altero significari diximus, regnum scilicet Dei consummatum; attamen regnum tertio hoc loco directe significatum distinguitur (distinctione inadaequata) ab illo priori quidem ut totum a sua parte formali; ad alterum vero se habet ut inchoatum ad perfectum vel etiam ut medium ad suum finem. De regni ita considerati institutione hic agimus, non ut iam facta sed ut annuntiata in Evangeliis.

II. Sicut in propheticis praenuntiationibus Messiae venturi vidimus tamquam opus eius cum ipso designari universale et incorruptibile regnum, ita in annuntiatione exsecutionis ac implementi declaratur finis et opus adventus Christi constitutio regni eius perenniter inter homines perstituri. Haec igitur constitutio regni Christi compendio complectitur totum opus ac finem magni sacramenti incarnationis, redemptionem mundi, expiationem peccati, sanctificationem et salvationem generis humani, atque supremam Dei glorificationem in hoc regno, in mundo redempto, sanctificato, salvato, qui est Ecclesia unita suo capiti Christo Redemptori et Salvatori.

1°. Sane in annuntiatione incarnationis per angelum tria haec declarantur tamquam summa totius mysterii: persona quae est Filius Altissimi et Filius simul natus ex Virgine matre, adeoque Deus et homo, Emmanuel Nobiscum Deus secundum Isaiae prophetiam in hac ipsa annuntiatione declaratam verbis et adimpletam facto (vide de Incarnat. th. XV.); tum nomen Iesu atque in eo implicite finis ac munus Redemptoris; postremo hoc munus et hic finis descriptus explicite in regno aeterno Redemptoris constituendo in redemptis et ex redemptis secundum typos et prophetias antecedentes in veteri oeconomia praeparationis. «Ecce concipies in utero et paries Filium (Spiritus Sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi); et vocabis nomen eius Iesum; hic erit magnus et Filius Altissimi vocabitur (quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei); et dabit illi Dominus Deus sedem (τὸν θρόνον) David patris eius, et regnabit in domo Iacob in aeternum, et regni eius non erit finis» Luc. I. 31-35. In declaratione angeli ad s. Ioseph ipsum nomen Iesu Salvatoris comprehendit ea omnia, quae in annuntiatione ad beatissimam Matrem explicite praedicantur. Utraque autem angeli annuntiatio a s. Evangelista adhuc collustratur expresse in illa contestando complementum prophetiae de Emmanuele. «Quod in ea natum est, de Spiritu Sancto est; pariet autem Filium, et vocabis nomen eius Iesum ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: ecce Virgo in utero habebit, et pariet Filium, et vocabunt nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum Nobiscum Deus» Matth. I. 20-23.

Per thronum David et regnum in domo Iacob directe significari regnum visibile in terris tamquam complementum typorum antecedentium in populo Israel ex verbis ipsis clarum est, quamvis connexio cum regno consummato in coelis simul indicetur. Unde etiam duratio in aeternum (εἰς τοὺς αἰῶνας) pro utraque forma regni secundum subiectam materiam accipienda est, ut in una forma sit usque ad consummationem saeculi et sine fine corruptionis (Dan. II. 44; VII. 14.) quamvis non sine fine perfectionis; in altera simpliciter sine fine in aeternum.

Supernaturalis autem indoles huius regni aeterni, ac proinde diversitas et eminentia prae regnis et societatibus ordinis naturalis, atque hoc ipso propria eius forma et in se consistentia evidens est tum ex persona fundatoris ac regis, qui est Filius Altissimi et Filius hominis, Nobiscum Deus; tum ex fine, et intima ratione ipsius regni, quae est salvatio a peccatis, ut sit regnum sanctificationis in plenitudine temporis, sanctitatis in aeternitate.

2°. Praedicatio praecursoris ad parandam viam Domini haec erat: «poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum» Matth. III. 2. Teste ipso Christo post oeconomiam praeparationis in lege et prophetis inde a Ioanne incipit evangelium oeconomiae adimpletionis, quae dicitur et est regnum Dei. «Lex et prophetae usque ad Ioannem; ex eo regnum Dei evangelizatur» Luc. XVI. 16. cf. Matth. XI. 12. 13. Hinc evangelium ipsius Iesu Christi et discipulorum eius comprehenditur hoc compendio, ut sit Evangelium seu verbum regni. «Venit Iesus in Galilaeam praedicans Evangelium regni Dei, et dicens, quoniam impletum est tempus et appropinquavit regnum Dei;» «circuibat Iesus praedicans Evangelium² regni;» «qui audit verbum regni;» «praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus;» «et aliis civitatibus oportet me evangelizare regnum Dei, quia ideo εἰς τοῦτο missus sum;» Iudaeis Messiam promissum et missum repudiantibus ait ipse: «auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti (gens una quia regnum unum) facienti fructus eius» Matth. IV. 23; IX. 35; XIII. 11. 19; XXI. 43; XXIV. 14; Marc. I. 14; Luc. IV. 43; VIII. 1; IX. 2. 11. 60; XVIII. 17; Act. I. 3; VIII. 12; XIX. 8; XX. 25; XXVIII. 23. 31.

3°. Regnum Messiae in terris secundum prophetarum praenuntiationes expectabant Iudaei non solum carnales, sed omnes etiam pii et spirituales; imo haec expectatio regni coincidebat cum exspectatione adventus Messiae; unum enim ex solemnibus nominibus ad designandas proprietates ac notas Messiae erat, Filius David, seu Israel Io. I. 49; Matth. II. 2; XXVII. 11; Io. XIX. 19-22. Hinc ad celebrandas prophetias in Iesu Nazareno adimpletas velut synonymae habentur acclamationes: «benedictus qui venit rex Israël» Io. XII. 13-16; Luc. XIX. 38; «qui venit Filius David» Matth. XXI. 9; et «benedictum quod venit regnum patris nostri David» Marc. XI. 10.

Haec autem regni Messiani exspectatio, quamvis quoad eius indolem in hominibus carnalibus fuerit erronea, quoad rem tamen regni visibilis propriaeque constitutionis ac formae inter homines fundandi, quo regnum typicum veteris Testamenti perficeretur et transferretur in regnum praefiguratum Testamenti novi, a Christo ipso et a sacris scriptoribus manifestissime approbatur et confirmatur tum modo, quo vidimus Christum et Apostolos totam suam praedicationem declarasse Evangelium regni a populo exspectati; tum modo quo hoc regnum, in veteri Testamento praefiguratum et promissum, exhibebant ut sedem David, regnum aeternum Filii David, regnum Emmanuelis; tum modo quo exspectationem Israëlitarum approbando referunt et describunt. «Ioseph ab Arimathaea et ipse (ut alii discipuli cf. Matth. XXVIII. 57.) erat exspectans regnum Dei» Marc. XV. 43; Luc. XXIII. 51; «ut sedeant hi duo filii mei in regno tuo... ait illis: non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo» Matth. XX. 21; «si in tempore hoc restitues regnum Israël? dixit autem eis: non est vestrum nosse tempora vel momenta (huius restitutionis certae, verum regni supernaturalis et universalis); sed accipietis virtutem Spiritus supervenientis in vos, et eritis mihi testes.... usque ad ultimum terrae» Act. I. 6.

4°. In ipsa proxima praeparatione sacrificii crucis, quo regnum erat acquisiturus, Christus Redemptor se regem et regnum sibi, regnum suum verissimum in hoc mundo professus est; de visibili enim regno in hoc mundo tota quaestio erat tum Iudaeorum tum Pilati; et hoc regnum ab eis negatum vindicavit esse suum, sed alterius ordinis ac ipsi fingebant, ordinis nempe supernaturalis. «Regnum meum non est de hoc mundo... nunc autem regnum meum non est hinc.» Verba satis per se clara Augustinus commentatur: «non ait regnum meum non est in hoc mundo, sed non est de hoc mundo.... non ait: nunc autem regnum meum non est hic, sed non est hinc; hic est enim regnum eius usque in finem saeculi» Aug. in Ioan. tract. 115. n. 2. De se ipso regni acquisitore et fundatore Christus ait: «vos de deorsum estis, ego de supernis sum; vos de mundo hoc estis, ego non sum de hoc mundo» Io. VIII. 23; XVII. 13-16. Erat verus homo in hoc mundo, sed homo qui persona divina per alteram suam divinam naturam est Deus; ita et eius regnum splendor relucens et expressa imago Dei-hominis est verum regnum visibile in hoc mundo sed ex omnibus suis causis suisque dotibus regnum supernaturalis ordinis, et hoc sensu spirituale licet visibile ex hominibus et in hominibus constitutum, non de hoc mundo regnum divino-humanum. Hancque ipsam ad exemplar Christum expressam imaginem regni ut discipuli, cives regni, singuli in se referant, ipsemet in oratione illa testamentaria post ultimam coenam mandavit et Patrem rogavit. «Cum dilexisset suos qui erant in mundo... et mundus eos odio habuit, quia non sunt de mundo, sicut ego non sum de mundo» Io. XIII. 1; XV. 19; XVI. 11. 12. 16.

Porro ordinem supernaturalem sui regni non solum negative quod non sit de hoc mundo, sed etiam positive in illa responsione ad Pilatum Christus declarat velut ex prima et essentiali regni proprietate, quod sit regnum veritatis; fundat enim suum regnum in veritate, quam ipse rex veritas de supernis affert hominibus in mundo et revelat. «Tu dicis (h. e. verum dicis cf. Matth. XXVI. 64.), quia rex sum ego: ego in hoc natus sum et ad hoc veni in mundum (cf. Io. XVI. 28. etc.), ut testimonium perhibeam veritati, qui est ex veritate, audit vocem meam» Io. XVIII. 36. 37. Sicut praedicta est Ierusalem civitas veritatis et Sion mons sanctitatis (th. VI.), ita hoc fundamentum regni Iesu Christi, qui est ipsa veritas et ipsa vita (ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή) Io. XIV. 6. in novo Testamento in primis praedicatur, quod suo loco videbimus. «Gratia et veritas per Iesum Christum facta est;» «alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum Spiritum veritatis;» «Spiritus veritatis docebit vos omnem veritatem;» «Ecclesia Dei vivi columna et firmamentum veritatis» Io. I. 17; XIV. 16; XVI. 13; 1. Tim. III. 15. Haec veritas est, quae sanctificat cives in regno veritatis. «Vere discipuli mei eritis et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos;» «sanctifica eos in veritate» (ἐν τῇ ἀληθείᾳ); «genuit nos verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturae eius» (ἀπαρχήν τινα τῶν αὐτοῦ κτισμάτων) Io. VIII. 32; XVII. 17. 19; Iac. I. 18.

Declaratur itaque in ipsis initiis Evangelii et in proxima praeparatione regnum Dei, regnum coelorum, regnum Iesu Christi, vel etiam regnum simpliciter ab ipso Redemptore constituendum ex hominibus et pro hominibus in terra, substituendum regno Israelis imperfecto praefiguranti hoc regnum novi Testamenti, adeoque regnum visibile in sua propria forma et unitate consistens, perpetuo duraturum «(regnabit in aeternum),» universale ex omnibus gentibus «(Evangelium regni in universo orbe),» regnum supernaturale veritatis et sanctitatis, cuius cives sunt discipuli et filii veritatis, sicut regnum ipsum et sicut ipse rex ac fundator, in hoc mundo sed non de hoc mundo.

III. Hoc ipsum regnum Iesu Christi in terris exhibetur sub alio schemate unius gregis ab ipso Christo bono pastore constituendi ex omnibus gentibus tamquam ovibus eius sanguine redimendis et ab ipso magno pastore pascendis, etiam per pastores ministros ad aeternam salutem ovium Christi. Multiplicibus item parabolis Evangelium regni, quo vidimus comprehendi compendium evangelicae praedicationis et proximae praeparationis, Dominus ipse illustrare voluit, et velut oculis exhibere, cuiusmodi hoc regnum Dei in terris unum et universale futurum sit.

1°. In veteri Testamento populus Israël peculium veri Dei saepe describitur velut grex ovium Domini. «Ipse est Dominus Deus noster, et nos populus pascuae eius et oves manus eius» Ps. LXXIII. 1; LXXVIII. 13; XCIV. 7; XCIX. 3; Ierem. XXIII; Ezech. XXXIV; Mich. VII. 14. et alibi saepe. Pastores autem Israël sacerdotes nempe et principes theocratiae veteris Testamenti Dominus arguit, qui dispergebant gregem, eisque reprobatis praedicit substituendum novum Israel, gregem Dei ex omnibus gentibus, super quem suscitabit Dominus ovium «pastorem unum, servum suum David, qui pascat eas et ipse erit eis in pastorem.» «Et servus meus David rex super eos, et pastor unus erit omnium eorum... et percutiam illis foedus pacis, pactum sempiternum erit eis» Ezech. XXXIV. 23; XXXVII. 24. 26; Zach. XI. 7. Sub hoc uno pastore, qui est «germen David,» Deus promittit, «suscitabo super eos pastores, et pascent eos; non formidabunt ultra et non pavebunt» «Ier. XXIII. 4. 5. Pastores isti promittuntur pro nova Ierusalem non unius populi sed omnium gentium. «Et dabo vobis pastores iuxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina... In tempore illo vocabunt Ierusalem solium Domini, (non arca Testamenti veteris sed nova civitas Dei tota erit solium Domini), et congregabuntur ad eam omnes gentes in nomine Domini in Ierusalem» Ier. III. 15. 17. (Vide th. VI.).

Iam hunc unum gregem, hoc promissum unum ovile ex omnibus gentibus sub uno pastore Christus Dominus declarat gregem esse suarum ovium, et se ipsum esse unum pastorem.

a) Ut pastorem bonum se annuntiat, quia effusione sanguinis sui pro salute ovium suarum ipse eas congregat imo efficit suas oves. «Ego sum pastor bonus; bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis;» «et animam meam pono pro ovibus meis;» «et vitam aeternam do eis» Io. X. 10. 11. 15. 28.

Congregat oves ac pascit eas doctrina sui magisterii, et regit potestate sui imperii; atque ita homines constituuntur oves Christi auditu fidei eius magisterium, sanctitate morum ductum eius imperii sequentes. «Vos non creditis, quia non estis de ovibus meis; oves meae vocem meam audiunt; et ego cognosco eas et sequuntur me;» «ego sum pastor bonus, et cognosco meas, et cognoscunt me meae» Io. X. 14. 26. 27.

Sicut pastor unus, ita non solum ex filiis Israel sed aeque etiam ex gentibus sub uno pastore unum erit ovile. «Et alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor» Io. X. 16.

b) Hic unus pastor (ὁ ποιμὴν ὁ καλός cum articulo) est Christus ipse; sed quoniam suum ovile in terris et ovile unum perenniter futurum esse voluit; promisit enim neminem, saltem ut collective sunt unus grex et unum ovile, oves rapturum de manu sua quae est ipsa manus seu potestas Patris (Io. X. 28-30.): propterea ab ipso, auctoritate propria uno pastore, instituendi sunt alii pastores ad eius ministerium, qui in relatione ad ovile eius nomine et auctoritate pascant, in relatione ad Christum ut oves eius et ipsi pascantur; alii ergo erunt pastores, sed nulli alia auctoritate quam eius, qui unus est pastor divinus. Verum quae forma futura sit gregis et pastorum, postquam Dominus et pastor bonus ovium propriarum visibilis in terris pascere ipse desierit, id multo amplius et distinctius tractandum est in declaratione ipsius iam exsecutionis, quae ad hunc locum non pertinet. Intelligemus tunc, quomodo divinus pastor totum suum ovile, quod modo ab ipso annuntiatum vidimus sacrificio vitae suae sanctificatum, doctrina et potestate sua gubernatum, ex omnibus gentibus collectum ut sit unum sub uno pastore, commiserit cum potestate a se communicata uni supremo pastori vicario, ut visibili ministerio unitas ovilis visibilis perpetuo servetur: «pasce agnos meos, pasce oves meas» Io. XXI. 15-17. Sicut autem ad unitatem instituit unum pastorem supremum et universalem gregis totius, ita ob unitatem simul et universalitatem gregis voluit sub illo uno esse pastores multos, qui singuli non sane totum gregem, sed «qui in ipsis est pascant gregem Dei providentes» (ἐπισκοποῦντες) 1. Pet. V. 2. Omnes uno pastores³ Christo ministrantes in terris membra sunt, ut s. Augustinus loquitur, pastoris divini cuius oves sunt propriae, atque ita unus pastor et unum ovile. «Habeat ovile Domini praepositos, et filios et mercenarios. Praepositi autem qui filii sunt, pastores sunt. Si pastores sunt, quomodo unus pastor, nisi quia sunt illi omnes unius membra pastoris, cuius sunt oves propriae?» Aug. in Io. Tract. 46. n. 5.

2°. Dum Christus Dominus regnum Dei in terris a se constituendum annuntiat, illud cuiusmodi futurum sit, saepe describit parabolis, in quibus hoc suum regnum veteri regno typico, in propria sua forma ac constitutione conspicuum, substituendum vel explicite declarat vel indicat implicite ipsa regni sui universalitate, in quo non unus populus peculiaris, sicut typica illa oeconomia a Deo instituta erat, sed sine discrimine nationis et generis omnes gentes, mundus transformatus comprehendantur.

Veteris Testamenti regnum Dei in populo peculiari describitur a prophetis sub symbolo vineae plantatae a Domino Deo, quae a sylvis et desertis incultis seu ab omnibus gentibus alienis separata constituebat regnum Dei utique visibile sui nominis propriaeque formae. «Vineam de Aegypto transtulisti; eiecisti gentes, et plantasti eam... plantasti radices eius et implevit terram» Ps. LXXIX. 9. sqq.; Is. V. 1. sqq.; Ier. II. 21; XII. 10; Ezech. XIX. 10. sqq.; Iam vero eandem parabolam assumit Christus Dominus pro suo regno in terris, et ad declarandam translationem regni Dei ad gentes, quae erunt gens una quia regnum unum, simulque describit causam huius translationis seu potius ablationis regni a populo Iudaico per prophetas praenuntiatam, quia «occidetur Christus, et non erit eius populus qui eum negaturus est... Confirmabit autem pactum multis» Dan. IX. 26. 27. Descriptio Salvatoris haec est. «Homo erat paterfamilias (οἰκοδεσπότης), qui plantavit vineam, et sepem circundedit ei, et fodit in ea torcular, et aedificavit turrim, et locavit eam agricolis.» Iisdem paene verbis fundatio regni Dei in populo Israel describitur Is. V. 2. concludendo: «vinea enim Domini exercituum domus Israel est.» Paterfamilias Dominus vineae, quam omnibus praesidiis et subsidiis abunde instruxerat, misit continua quadam successione servos suos (prophetas aliosque ministros fideles), ut ab agricolis fructus reciperet. Hi vero alium ceciderunt, alium occiderunt, alium lapidaverunt. «Novissime autem misit ad eos Filium suum (unum habens Filium carissimum Marc. Filium dilectum Luc.) dicens: verebuntur Filium meum. Agricolae autem... apprehensum eum eiecerunt extra vineam et occiderunt» ⁴. Quid iam faciet Dominus vineae agricolis illis? «Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis (dabit aliis Marc. Luc.), qui reddant ei fructus temporibus suis... Ideo dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus eius» Matth. XXI. 33. sqq.; Marc. XII. Luc. XX.

Cum hac parabola vineae intime cohaeret altera, in qua regnum coelorum in terris repraesentatur convivio nuptiarum Filii regis. De nuptiis Filii Dei incarnati cum Ecclesia et de Ecclesia sponsa suo loco agemus, ubi etiam videbimus iam in veteri Testamento descriptam desponsationem cum uno populo Dei peculiari, sed ita ut sponsa infidelis esset repudianda, ac illi priori substituenda «desponsatio in sempiternum,» in qua ait Dominus: «dicam non populo meo: populus meus; et ipse dicet: Deus meus es tu» Os. II.

Singulae partes huius symboli nuptiarum respondent singulis partibus prioris parabolae, ita ut manifesta sit una utriusque significatio. «Simile factum est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo. Et misit servos suos vocare invitatos (καλέσαι τοὺς κεκλημένους) ad nuptias, et nolebant venire. Iterum misit alios servos.... illi autem neglexerunt... reliqui vero tenuerunt servos eius, et contumeliis affectos occiderunt.» Quod coloni, quibus primum locata erat vinea repraesentans regnum Dei in terris, fecerunt servis successione temporum missis ad requirendum fructum, hoc idem servis regis simili successione missis fecerunt primum et ante alios invitati atque ita ab ipso rege praeparati ad nuptias. Quod vero in priori parabola est missio Filii quem occiderunt, hic sunt nuptiae Filii quas spreverunt. Unde sicut ibi malos male perdet, vinea regni Dei datur aliis, et hoc regnum transfertur ad gentes: ita eadem omnia repetuntur in convivio nuptiarum Filii, quae ipsae sunt regnum coelorum in terris. «Rex autem.... perdidit homicidas illos et civitatem illorum succendit (Ierusalem centrum regni typici)..... Ite ergo ad exitus viarum, et quoscumque inveneritis, vocate ad nuptias. Et egressi servi eius in vias, congregaverunt omnes quos invenerunt, malos et bonos ⁵, et impletae sunt nuptiae discumbentium. » Additur illud magnum discrimen inter discumbentes, quod pro praesenti statu nuptiarum regni inter ornatos veste nuptiali sunt etiam non habentes vestem iustitiae, cum iustis in uno regno visibili commixti etiam peccatores. « Intravit autem rex ut videret discumbentes, et vidit ibi hominem non vestitum veste nuptiali » Matth. XXII. 2-14. Sed de hoc stadio unius, universalis, visibilis regni coelorum in terris, in quo sint cum iustis etiam peccatores, Evangelia proponunt aliam seriem parabolarum Christi Salvatoris, quas duce Augustino Episcopi Africae potissimum urgebant adversus Donatistas, quare illae reservandae nobis sunt ad alium locum, ubi data opera tractabimus de membris Ecclesiae.

Quod vinea locata gentibus, collecti ex viis et plateis discumbentes in nuptiis Filii regis significant, hoc ipsum exhibetur per regnum coelorum sub symbolo grani sinapis verbis licet paucissimis adumbratum. « Simile est regnum coelorum grano sinapis..... cum autem creverit maius est omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres coeli veniant et habitent in ramis eius » Matth. XIII. 31. 32. Regnum nempe coelorum fundandum in terris a Iesu Christo ex initiis humana aestimatione minimis et contemptis crescit multo sublimius omnibus regnis terrenis comprehendens omnes gentes ad vitam earum et salutem. Ita etiam transformatio mundi in regno et per regnum Iesu Christi adumbratur, dum dicitur « simile regnum coelorum fermento, » quod quantitate minimum atque absconditum totam massam farinae pervadit et transformat: « abscondit in farinae satis tribus (cf. Gen. XVIII. 6.), donec fermentatum est totum » Matth. XIII. 33.

Quin ulterius progrediamur, ex dictis in thesi satis clarum est, qua forma suam divinam religionem, veritatem a se revelatam sanctitatem a se praescriptam, instituendam ac fundandam esse, Christus Salvator inde a sua manifestatione in carne et a primis initiis praedicationis ac praeparationis declaraverit. Nempe non religionem tantummodo velut in abstracto revelare consilium erat divinum, quam singuli fidei persuasione et moribus vitae sibi permissi ac nullis auctoritatis et potestatis, obedientiae et subiectionis vinculis colligati tamquam in schola philosophica privatim sequerentur; sed imo sicut a prophetis vidimus praenuntiatum, ita a promisso et misso Redemptore in exsecutionis ipsis initiis est annuntiatum, ex omnibus gentibus fundari regnum, regnum coelorum, regnum Dei in terris unum et universale, quod ipsum regnum informetur fide et professione revelatae veritatis, disciplina et institutis supernaturalis sanctitatis, atque ita in hoc regno unitate sociali per auctoritatem et potestatem tum universitas omnium tum per se singuli conserventur et regantur in professione revelatae veritatis et in assecutione supernaturalis sanctitatis. Regnum igitur coelorum, regnum Dei, regnum Iesu Christi, cuius fundatio ab ipso annuntiata est modo, quo vidimus, est ipsa in concreto religio Iesu Christi, quae citra et extra hanc formam regni esse non potest.

« Christus Dominus in ipsa forma suae praedicationis velut in exemplari exhibuit formam suae Ecclesiae; hancque formam constitutam in visibili ac vivente auctoritate ex una parte et in obedientia fidei erga eandem auctoritatem ex parte altera transfudit in Ecclesiam, dum huius institutionem initiavit discipulorum fidelium vocatione, atque ex his omnibus duodecim Apostolorum electione, quibus in unum corpus sub se uno capite constitutis auctoritatem communicavit ad postulandam obedientiam fidei, simul praeparando plenioris potestatis participationem perennem et sub uno visibili capite hierarchicam unitatem pro tempore oblatae suae visibilis praesentiae. »

I. Christus Dominus, ut ex toto Evangelio manifestum est, inde ab exordio suae praedicationis in primis se ipsum demonstravit legatum divinum ac Messiam promissum, et a Iudaeis eo ipso tempore secundum prophetarum oracula expectatum (cf. P. Patritii in Evangel. dissert. 26. n. 7. et dissert. 27. c. 4. p. 4.), qui proinde in doctrina, in cultu, in regno Dei completurus sit, quod de Messia eiusque regno in tota patriarchali, Mosaica, et prophetica oeconomia fuerat praenuntiatum ac praefiguratum. Post supernaturales Messiae promissi manifestationes in ipsa eius nativitate (Luc. II. 8-19; 25-38. Matth. II. 1. sqq.), ad demonstrandum eum iam praesentem, et ad viam Domini praeparandam missus est Ioannes in spiritu Eliae et plus quam propheta (Matth. III. 1-14; Marc. I. 1-8; Luc. I. 15-17. 68-79; III. 1-17; Io. I. 15. 36; III. 27. sqq.). In ipsa solemni praedicationis initiatione visibilis species Spiritus Sancti et vox Patris declarantis universo populo eum « Filium suum dilectum, in quo sibi complacuit » (Matth. III. 16. 17. cf. XVII. 5; Io. XII. 28. 30.); miracula per totam vitam publicam continua, et ex manifesta directione atque etiam diserta declaratione ad eumdem finem conciliandae fidei in divinam missionem patrata ¹; prophetiae in eius nativitate, vita, doctrina adimpletae ²; divina vitae sanctitas repugnans falsitati doctrinae et rapinae seu usurpationi divinitatis (cf. Phil. II. 6); ipsa doctrina docendique modus, ubi lucebat lux veritatis in mysterii sanctitate et sublimitate, maiestas in ineffabili suavitate, divinitas in humanitate ³, haec omnia (deinceps per passionem et mortem in singulis suis adiunctis praenuntiatam, per resurrectionem, per missionem Spiritus Sancti et aedificationem Ecclesiae completa et confirmata) totidem radii erant luminis externi collustrantes divinitatem doctrinae et personae, quibus accedente interno lumine gratiae Iesus Nazarenus evidenter credibilis et credendus demonstrabatur secundum prophetias Scripturarum Messias promissus et missus a Patre, rex Israel salvator et pastor unus populi Dei, sponsor pacti novi et aeterni, pater futuri saeculi, desideratus cunctis gentibus, in quo benedicendae erant omnes generationes, Filius Dei genitus in die aeterno, cuius egressus tum ab initio a diebus aeternitatis tum novissime ex Bethlehem, Deus ipse veniens ad salvandum, Emmanuel Deus-nobiscum.

Sua autem missione a Patre, et sua suprema auctoritate demonstrata Christus plenam « obedientiam fidei » postulat in suam doctrinam veritatis et in sua praecepta ac instituta sanctitatis sub sanctione vitae vel mortis aeternae. « Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Qui credit in eum, non iudicatur; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei » Io. III. 16. 18. 36. « Si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea; sicut et ego Patris mei praecepta servavi, et maneo in eius dilectione » Io. XIV. 15. 21. 24; XV. 10. 14; 1. Io. II. 3. etc.

II. Hanc formam auctoritatis divinitus datae in magisterio et sacro imperio ex una parte, et ei respondentis « obedientiae fidei » ex parte altera, voluit Christus non solum pro tempore suae visibilis praesentiae in divina sua persona, cui auctoritas divina veritatis et legislationis in docendo et praecipiendo originaliter et essentialiter inerat « (via, veritas, et vita); » sed formam eandem voluit intestinam ac propriam totius regni sui in terris. Manifestum id reddidit in ipsa prima initiatione regni sui tum factis eam formam futuram praeparando tum verbis promittendo.

1°. Re sane vera Christus Dominus cum primum coepit praedicare regnum Dei in terris a se instituendum, continuo vocavit ac perpetua vitae consuetudine in unam societatem sibi « Domino ac magistro » (Io. XIII. 14.) coniunxit discipulos, atque ex his ipsis elegit duodecim, quos constituit unum speciale collegium multis praerogativis distinctum ab aliis suis fidelibus, idque solemnitate diserte adnotata in Evangelio. « Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei. Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos, et elegit duodecim ex ipsis, quos et Apostolos nominavit: Simonem quem cognominavit Petrum, et Andream fratrem eius » etc. Luc. VI. 12. sqq. ⁴ (cf. Io. VI. 67-69; Act. I. 21. 22.).

Memoratu dignissimum est, quod inde iam nomine collegiali eis proprio, ut unum corpus morale constanter appellantur illi duodecim cum articulo, οἱ δώδεκα Matth. X. 1; XI. 1; XX. 17. 24; XXVI. 14. 20. 47; Marc. III. 14.; IV. 10; VI. 7; IX. 34; X. 32; XI. 11; XIV. 10. 17. 20. 47; Act. VI. 2. Imo idem nomen duodecim retinent ut proprium etiam post interitum proditoris et ante electionem Mathiae Io. XX. 24; 1. Cor. XV. 5. (in textu graeco), quando alibi undecim οἱ ἕνδεκα dicti reperiuntur Matth. XXVIII. 16; Marc. XVI. 14; Luc. XXIV. 9; Act. I. 26. Hoc ipso nomine οἱ ἕνδεκα appellatur collegium, etiam ubi soli decem sunt Luc. XXIV. 33. coll. Io. XX. 24. Vicissim conservatur nomen duodecim ad designandum totum collegium etiam pro tempore, quo assumpto Mathia et Paulo iam sunt tredecim vero sensu Apostoli Matth. XIX. 28; Apoc. XXI. 14.

Iam hos duodecim excellentiori munere ab aliis omnibus discipulis discretos fuisse, clarum est ex ipso facto et modo electionis, ex nomine indito Apostolorum seu legatorum Christi in eius regno, ex locutionibus hoc distinctum collegium comparantibus cum aliis Christi discipulis et fidelibus, e. g. « undecim et qui cum ipsis erant » (οἱ ἕνδεκα καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς) cf. Luc. XXIV. 9. 33., ex modo quo diserte munus Apostolorum ad testificationem authenticam etiam ante adventum Spiritus Sancti omnino distinguitur in oppositione ad testes quosvis alios quantumvis fide et scientia idoneos: « oportet ex his viris qui nobiscum sunt congregati omni tempore... testem resurrectionis eius nobiscum fieri unum ex istis... ostende quem elegeris accipere locum ministerii huius et apostolatus (κλῆρον τῆς οἰκονομίας ταύτης καὶ ἀποστολῆς)... et annumeratus est cum undecim Apostolis » Act. I. 21. sq. Verum his omnibus opus non est, tota enim Christi oeconomia luculenter demonstrat specialem relationem, quam habent Apostoli in regno Dei tum ad Dominum, a quo mittuntur, tum ad alios discipulos universos sive unitos sive uniendos, pro quibus mittuntur.

2°. Considerando itaque Apostolos in priori isto stadio praeformationis, de quo nunc agimus, in primis videmus dominum hos duodecim selectos erudire prae reliqua multitudine discipulorum in mysteriis regni Dei ad ministerium legatorum suorum ipso nomine apostolatus expressum. Huius rei testimonium exhibet tota historia evangelica. « Quia vobis datum est nosse mysteria regni coelorum, illis autem in parabolis... Vestri autem beati oculi quia vident, et aures quia audiunt » Matth. XIII. 11. 16. « Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo (revelanda hominibus), nota feci vobis » (ἐγνώρισα ὑμῖν vel in se explicite vel saltem implicite in promissione Spiritus Sancti) Io. XV. 15. cf. XVI. 12. Finis huius peculiaris institutionis declaratur praecepto, ut quod ipsi Apostoli seorsum et velut in tenebris audierunt, « dicant in lumine et praedicent super tecta » Matth. X. 27.

Hinc primum quidem videmus eos in intimo comitatu Iesu per civitates et castella praedicantis et evangelizantis regnum Dei: « ipse iter faciebat... evangelizans regnum Dei, et duodecim cum illo » Luc. VIII. 1. Tum vero ipsos duodecim dominus mittit « praedicare regnum Dei, » eandem qua ipse utebatur, formam iniungens, ut scilicet demonstrata signis et virtutibus missione divina auctoritati praedicationis ac magisterii respondeat ex altera parte officium obedientiae fidei sub sanctione damnationis aeternae in die iudicii, forma, demonstratio, auctoritas, sanctio praedicationis Apostolorum eadem est, quae in praedicatione Christi ipsius, nisi quod in Christo, quia unigenitus missus a Patre, potestas et auctoritas est ut in fonte, in Apostolis eadem est derivata a Christo, quia homines missi ab ipso. De Christi praedicatione dictum est: « tunc coepit exprobrare civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes eius, quia non egissent poenitentiam... Tyro et Sidoni remissius erit in die iudicii quam vobis; et tu Capharnaum... dico vobis, quia terrae sodomorum remissius erit in die iudicii quam tibi » Matth. XI. 20. sqq. de Apostolis: « Hos duodecim misit Iesus praecipiens eis... euntes praedicate dicentes, quia appropinquavit regnum coelorum; infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones eiicite... et quicumque non receperit vos neque audierit (ἀκούσῃ - ἀκοὴ τῆς πίστεως;) sermones vestros... amen dico vobis, tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum in die iudicii quam illi civitati » Matth. X. 5-15; Luc. IX. 1-6.

Principium auctoritatis Christi derivatae in suos legatos, quod diximus, generale statuit divinus magister. Primum et per se illud enuntiatum reperitur in electione et missione duodecim Apostolorum. « Hos duodecim misit Iesus, praecipiens eis... euntes praedicate... qui recipit vos, me recipit; et qui me recipit, recipit eum qui me misit » Matth. X. 5. 7. 40. Ut autem a potestate quae originaliter et exemplariter est in ipso Christo rege, magistro et sacerdote, per participationem derivata intelligatur omnis potestas quae est in regno Christi, simulque adumbrata iam exhibeatur distinctio graduum hierarchiae in eodem regno; Dominus post collegium duodecim Apostolorum in illa legatorum auctoritate iam institutum ⁵, «designavit et alios septuaginta duos, et misit illos binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum, quo erat ipse venturus.» Hos itaque, quamvis a se missos, nec Apostolos creavit, nec Apostolis aequavit, sed tamen idem derivationis principium, et consequenter reductio auctoritatis ad ipsum fontem Christum sane etiam pro ipsis valet: «qui vos audit, me audit, et qui vos spernit me spernit; qui autem me spernit, spernit eum qui me misit» Luc. X. 1. 16.

3°. Ipsum collegium duodecim Apostolorum licet nondum in ultima sua forma et perfectione plene constitutum, huic tamen plenae constitutioni a Christo Domino iam in vita sua mortali praeparabatur in primis quoad ordinem hierarchicum.

a) Quamdiu visibilis ipse Dominus ac Magister cum Apostolis versabatur, alii visibili capiti aut centro ac glutino unitatis nec locus nec opus erat. At vero omni oblata occasione Christus ipse monet et praenuntiat, pro tempore futuro post suum discessum, aliquem ex ipsis et super ipsos constituendum esse maiorem, primum, praecessorem (ἡγούμενον) in regno Dei super terram. Ubi sermonem habet de suo abitu ab Apostolis, fere semper coniungitur quaestio inter ipsos, «quis eorum videretur esse maior?» Nullum ergo adhuc noverant iam tunc «maiorem» inter ipsos, aliquem tamen futurum pro tempore constituti regni Christi in terris omnino certum habebant. In responsionibus Domini ad has eorum quaestiones, explicite vel implicite haec tria solent contineri: nullum adhuc esse constitutum inter ipsos maiorem, seque solum esse eis ducem ac magistrum (ὁ καθηγητής); esse tamen sui loco non amplius cum eis visibiliter versaturi aliquem ex ipsis constituendum maiorem ac praecessorem; hoc a se impertiendum ministerium in exercenda potestate longe diversum esse ab ambitiosa dominatione principum inter gentes, ita ut praecessor licet potestate maior, humilitate tamen sentiat se omnium ministrum ad exemplum ipsius Domini ac Magistri, videlicet exercendo potestatem maioris non ad suum commodum et ambitionem, sed ad fructum et salutem communem in regno Dei. «Facta est autem et contentio inter eos, quis eorum videretur esse maior (pro eo tempore nempe, quando futurum sit, quod Christus dixit, Filius hominis secundum quod definitum est, vadit, ex qua praenuntiatione contentio ista exorta est). Dixit autem eis: reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent, benefici vocantur ⁶. Vos autem non sic; sed qui maior est in vobis, fiat sicut minor, et qui praecessor est, sicut ministrator. Nam quis maior est, qui recumbit an qui ministrat? nonne qui recumbit? ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat» Luc. XXII. 24. sqq.; cf. Matth. XX. 24-28; Marc. X. 42-45. «Dominus et Magister» (Io. XIII. 13. 14. 16.) se ipsum proponit exemplum quoad utrumque, primo quoad veram potestatem et auctoritatem; erit ergo in regno Dei aliquis inter Apostolos maior et praecessor (ὁ μείζων, ὁ ἡγούμενος) una potestate et auctoritate; quod etiam apparet ex oppositione inter praecessorem et ministratorem, maiorem et minorem, qui re ipsa maior et praecessor erit, sit non re et potestate sed modo eius exercitii sicut minor et ministrator; idem denique patet ex inducta comparatione maioris et praecessoris in regno Dei cum vera potestate eiusque perverso exercitio penes reges gentium. Ideo Dominus secundo se proponit exemplum quoad exercitium potestatis in regno suo. Eamdem tum promissionem tum monitionem de futuro unius primatu et de modo eius exercitii Dominus saepe repetit. «Si quis vult primus (πρῶτος) esse, erit omnium novissimus et omnium minister» Marc. IX. 33. 34. Dixerat de vera auctoritate pharisaeorum et scribarum, quatenus «sederunt super cathedram Moysi,» ex hoc enim infert: «omnia ergo quaecumque dixerint vobis (ὅσα ἐὰν εἴπωσιν ὑμῖν τηρεῖν), servate et facite;» tum vero reprobat modum exercendi auctoritatem et opera eorum, alligant enim onera gravia et importabilia, omnia opera eorum faciunt, ut videantur ab hominibus, amant (φιλοῦσι ambitu et fastu) primos recubitus, primas cathedras, salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (καλεῖσθαι ῥαββί, ῥαββί). Inde transitum facit ad auctoritatem eiusque exercendi modum in regno suo. «Vos autem nolite vocari Rabbi, unus est enim Magister vester (ὑμῶν ὁ καθηγητής), omnes autem vos fratres estis; et patrem nolite vocare vobis super terram, unus est enim pater vester qui in coelis est; nec vocemini magistri (καθηγηταί), quia Magister (ὁ καθηγητής) vester unus est Christus. Qui maior est vestrum (ὁ δὲ μείζων ὑμῶν), erit minister vester» Matth. XXIII. 8-11. cf. XVIII. 1; Luc. IX. 46. sq. Unus videlicet est Magister Christus dupliciter, unus Magister visibilis pro tempore, quo loquebatur, visibilis suae praesentiae in terris; unus Magister ad omne tempus futurum, pro quo potissimum loquebatur; quia omne authenticum magisterium et omnis potestas (τὸ καθηγεμονικόν) in regno eius non est nisi participatio ab ipso derivata, et quia hoc magisterium externum efficaciam non habet nisi ab eius magisterio interno; ideo «omnes erunt docibiles Dei» (θεοδίδακτοι cf. Tract. de Trad. ed. 2. p. 107. sqq.). Sicut unus Magister Christus, ita unus pater in coelis, sensu nempe eminentiae (καθ' ὑπεροχήν). Hoc ipso non excluditur sed includitur, sicut in ordine naturali ita in regno Christi, paternitas et magisterium per participationem; ideo Dominus subiungit, «qui maior est vestrum,» hoc autem ipsum non est ad fastum pharisaicum «(nolite vocari Rabbi),» sed ad ministerium in salutem «(erit minister vester).»

b) Hunc maiorem, primum, praecessorem inter et super Apostolos Dominus in hoc stadio vitae suae mortalis et corporalis praesentiae nondum quidem constituit sed clare designavit Simonem, et rem ipsam istius primatus praeparavit eiusque rationem ac modum declaravit.

Haec praeparatio iam continetur in prima statim Simonis vocatione, qua nomen Petri seu fundamenti ei imposuit. «Intuitus eum Iesus dixit: tu es Simon filius Iona, tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus» Ioann. I. 42. In electione et iterum in missione duodecim Apostolorum hoc nomen Petrus expressius notatur et ratione huius nominis et rei significatae non solum ordine ubique primus ponitur, sed etiam diserte primus inter Apostolos esse declaratur. «Elegit duodecim ex eis, quos et Apostolos nominavit: Simonem quem cognominavit Petrum, et Andream fratrem eius, Iacobum, et Ioannem» etc. Luc. VI. 14. «Et convocatis duodecim discipulis suis dedit eis potestatem spiritum immundorum.... Duodecim autem Apostolorum nomina haec sunt. Primus Simon qui dicitur Petrus, et Andreas frater eius, Iacobus... Hos duodecim misit Iesus» Matth. X. 2. sqq.; Marc. III. 16. Factis ipsis eum Dominus tamquam praecessorem a reliquis Apostolis discrevit. Non solum inter eos, quos ad peculiarem confidentiam admisit, ubique primus notatur Petrus, sed fere cum ipso solo prae aliis divinus Magister agere videtur. In suscitatione filiae Iairi «non permisit intrare secum quemquam nisi Petrum, et Iacobum, et Ioannem;» in transfiguratione «assumpsit Petrum, et Iacobum, et Ioannem... Petrus vero et qui cum illo erant (Πέτρος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ) ⁷, gravati erant somno; et evigilantes viderunt maiestatem eius... ait Petrus ad Iesum, praeceptor bonum est, nos hic esse;» ad agoniam in monte oliveti «assumit Petrum, et Iacobum, et Ioannem secum... et venit et invenit eos dormientes; et ait Petro: Simon dormis, non potuisti una hora vigilare mecum? vigilate et orate» Luc. VIII. 51; IX. 28. sqq.; Marc. XIV. 33. sqq. Iubet Petrum laxare retia ad capturam piscium, et cum ad prodigium «stupor circumdederat eum, et omnes qui cum illo erant (πάντας τοὺς σὺν αὐτῷ), similiter autem Iacobum et Ioannem... Et ait ad Simonem Iesus: noli timere, ex hoc iam homines eris capiens» ⁸ Luc. V. 10. Cum Apostoli videntes Iesum super mare ambulantem turbati dicunt, quia phantasma est; «respondens (ad verbum Domini, ego sum, nolite timere) Petrus dixit, Domine, si tu es, iube me ad te venire super aquas; et ipse ait, veni... et continuo Iesus extendens manum, apprehendit eum» Matth. XIV. 28. Cum colligentes didrachma (tributum templi) quaerunt: Magister vester non solvit didrachma? Filius Dei patrat miraculum, ut solvat pro se simul et Petro, tamquam una secum persona iuridica: tolle piscem «et aperto ore eius invenies staterem, illam sumens da eis pro me et te» ⁹ Matth. XVII. 27.

Istae maioris, primi, praecessoris inter Apostolos velut primae delineationes non seorsum singulae sed in complexu omnes spectandae sunt, ut convergere tandem intelligantur ad explicitam istius primatus declarationem. Dominus enim Christus ultimo anno praedicationis suae, quando primum coepit discipulis praenuntiare suum discessum, passionem ac mortem (Marc. VIII. 31-33.), paucisque diebus antequam transfiguratione in monte suam glorificationem praemonstraret, atque iterum in ultima coena cum iam transiturus esset ex hoc mundo, disertis verbis et solemni testimonio promisit, se aedificaturum in uno Petro ex omnibus Apostolis electo Ecclesiam suam, tunc primum in Evangeliis hoc nomine proprio appellatam; et in hac una civitate Dei ita aedificanda super petram, ut portae inferi nunquam praevaleant adversus eam, quoniam regnum est aeternum quod genti alteri non dabitur, et Christus ipse regnabit in domo Iacob in aeternum, se eidem Petro daturum supremam potestatem clavium ad solvenda et liganda, quaecumque pertinent ad istud regnum coelorum visibile in terris, ita ut quemadmodum ipsum hoc regnum inchoatum in terris sic et potestas tamquam finem respiciat regnum consummatum in coelis, et pro eo vigorem ac valorem habeat (Matth. XVI. 18.). Ratio petrae et promissae potestatis clavium in regno coelorum explicatur secundum unum aliquod¹⁰ intestinum elementum in ultima coena, dum Christus petra angularis et fundamentum ex se ipso promittit, se firmaturum fidem Petri ita, ut per Petrum confirmet fratres, totam scilicet fraternitatem, quae in mundo est confortanda in fide (1. Pet. V. 9.) seu totam Ecclesiam, sicque Ecclesia super petram fundata futura sit columna et firmamentum veritatis (Luc. XXII. 32.). Sed quoniam haec iam sunt declaratio intimae rationis regni Dei in terris, secundum formam suam monarchicam, de iis in explicatione ipsius constitutionis¹¹ Ecclesiae alio loco nobis agendum est.

4°. Quando Christus supremam potestatem in civitate Dei, in regno coelorum promisit et praeparavit futuram in uno primo et praecessore, huncque designavit Simonem Petrum, sane non dissolvit collegium duodecim Apostolorum, sed sicut tunc unum erat sub Christo visibili capite, ita eius unitatem in omne tempus futurum, quamdiu persistet Ecclesia adversus quam portae inferi non praevalebunt, atque adeo etiam in successione apostolica sub uno capite visibili, sibi potestate vicaria et participata substituto, firmam et conservandam esse voluit. Hinc brevi tempore post promissionem supremae illius potestatis clavium factam uni Petro prae omnibus et super omnes Apostolos Christus declarat etiam potestatem sacri imperii in Ecclesia, quatenus illa constituenda sit in collegio apostolico non seorsum a Petro sed una cum Petro et in subordinatione sub ipso, ut haec subordinatio iam continetur in promissione antea facta uni Petro ¹².

Manifestum est, a Christo Domino Matth. XVIII. 17. 18. designari potestatem iudicialem atque universim regiminis pro Ecclesia et in Ecclesia futuram; sed quaeritur, cuinam in Ecclesia sit illa potestas conferenda, quodnam sit, (ut loqui solent) illius determinatum subiectum? Totus sermo Christi in illo capite Matthaei (coll. Marc. IX. 34. sqq.) dirigitur ad Apostolos. «In illa hora accesserunt discipuli (οἱ μαθηταί) ad Iesum» Matth.; «residens vocavit duodecim» (τοὺς δώδεκα) Marc. Huic collegio duodecim discipulorum in progressu sermonis inter alia denuntiat ea, de quibus nunc sumus solliciti. «Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum... si te non audierit, adhibe tecum adhuc unum vel duos... Quod si non audierit eos, dic Ecclesiae; si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo.» In verbis illis, dic Ecclesiae, si Ecclesiam non audierit, significatur iudicium et iuridica sententia pronuntianda ab Ecclesia, ut pervicaces excludantur tamquam ethnici et publicani, in oppositione ad correctionem privatam ex officio charitatis, de quo in proxime antecedentibus agitur; sed huiusmodi potestas iuridica iam per se supponit non totam Ecclesiam ut subiectum potestatis, sed aliquos in Ecclesia, qui eo iure et officio sint insigniti idque non ab alio nisi ab auctore ipso Ecclesiae, qui hic loquitur et futuram in Ecclesia institutionem enunciat ¹³. Sed neque opus est hac deductione, cum significatio nominis Ecclesia luculenter ipsis verbis in proximo contextu determinetur: amen dico vobis (Apostolis, τοὺς δώδεκα), quaecumque alligaveritis, solveritis super terram, erunt ligata, soluta in coelo. In antecedentibus ligans et solvens minus explicite indicatur Ecclesia, hic explicite ea potestas promittitur solis illis duodecim, collegio nempe Apostolico in Ecclesia, hoc est pro omnibus futuris temporibus quamdiu persistit Ecclesia; de potestate ergo agitur ordinaria et propaganda ad successionem collegii Apostolici, prouti hoc iam ab institutore Christo promissum erat ordinandum et disponendum cum Petro et sub Petro; de potestate enim extraordinaria quae fuerit in singulis Apostolis et sine successione non ex hoc et huic similibus locis sed aliunde constare debet. Porro verba Christi, quaecumque alligaveritis, solveritis, referuntur utique ad iudicialem etiam potestatem in proxime antecedentibus indicatam, eamque includunt, multo tamen latius patent ad regimen Ecclesiae, de quo suis locis dicemus.

Sicut igitur hierarchia sub uno capite visibili ad conservandam unitatem in ipso collegio Apostolico praeparata est a Christo Domino adhuc in mortali vita versante cum Apostolis, ut paulo ante vidimus, ita in eodem vitae mortalis stadio tota Ecclesia praedisposita est, ut ipsa una Ecclesia ad unitatis conservationem distinguatur secundum eam partem quae habet potestatem ligandi et solvendi, atque secundum eam partem quae non est subiectum sed obiectum tantummodo et finis potestatis eiusdem. Ecclesia quae regit et Ecclesia quae regitur, non duae sed una Ecclesia in membra tamen iuribus et officiis inaequalia ab ipso institutore Christo distincta.

III. Oeconomia in praedicatione ipsius Christi Domini apparet manifesto ita disposita, ut quemadmodum hierarchica auctoritas et unitas in Ecclesia, de qua diximus, sic etiam universalitas, synagogae unius populi Iudaici abolitio et Ecclesiae omnium gentium substitutio praepararetur et praeformaretur in vita Christi mortali, non tamen consummaretur ante novi Testamenti sanctionem per mortem testatoris et eius sanguinis effusionem (cf. Luc. XXII. 20; Heb. IX. 15. sqq.). De ipsa personali sua praedicatione Dominus protestatur: « non sum missus nisi ad oves, quae perierunt, domus Israel » Matth. XV. 24. Simul vero de morte sua declarat: « animam meam pono pro ovibus meis, et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere » Io. X. 16. Hanc universalitatem ovilis futuram praeformat rebus et factis vitae suae mortalis, in vocatione Magorum ad adorandum regem Iudaeorum, cuius stellam viderant in oriente, Matth. II; in commendatione, confirmatione, exauditione fidei tum Samaritanorum Ioann. IV; Luc. XVII. 18., tum mulieris Syrophoenissae Matth. XV. 28., tum centurionis rogantis sanationem servi Matth. VIII. 5. sqq., tum aliorum gentilium Io. XII. 20. 23. in primitiis confessionis gentilium (centurionis et qui cum eo erant) in ipsa iam morte Christi secundum symbolicam praedicationem, in linguis gentium orbis Romani et per eum orbis universi, inscriptam vexillo crucis Matth. XXVII. 54; Luc. XXIII. 38.

Insuper pro tempore vitae suae mortalis tam verbis quam factis Dominus commendat sanctitatem templi Hierosolymitani, observationem legis ceremonialis, auctoritatem docentium legem Moysis in cathedra Moysis Matth. XXI. 12. 13; XXIII. 2. 3. 17-21. 23; XXVI. 18; Io. II. 16; V. 35; XVIII. 20. At simul annuntiat, instare iam tempus, quo templum Hierosolymitanum non amplius futurum sit sanctuarium publici cultus et sacrificiorum, domum veteris istius oeconomiae fore desertam, urbem cum templo ut sedem cultus Mosaici perpetua vastitate delendam, regnum Dei a Iudaeis auferendum. Hinc declarat et promittit, particulari oeconomiae veteri substituendam esse novam universalem; publicus cultus enim non erit restrictus ad unum locum, sed ubique celebrandus; regnum Dei dabitur genti facienti fructus eius; evangelium praedicabitur in testimonium cunctis gentibus; multi venient ab oriente et occidente in regnum coelorum, filii autem regni eiicientur in tenebras exteriores Matth. VIII. 11. 12; XXI. 43; XXIII. 38; XXIV. 2. 14. 15; Io. IV. 21-24. Quam Christus verbis praenuntiat, specialibus factis praemonstrat synagogae transformationem. Legi iudiciali Mosaicae substituit misericordiam paratam poenitentibus in absolutione adulterae Io. VIII. 8. 11. Eiectum a synagoga suscipit inter fideles in suam communionem Io. IX. 22. 35-38. (cf. XVI. 2.). Legem liturgicam et ceremonialem veterem ostendit sibi legislatori subiectam, mutabilem ac mutandam, quia ipse est « templo maior, » et « Dominus etiam Sabbathi » (Matth. XII. 6. 8.).

Eadem ratione, qua ipsius Salvatoris praedicatio proxime directa ad oves domus Israel, simul praeformabat Ecclesiam universalem, Apostolorum quoque missio in priori hoc stadio adhuc particularis quidem erat, sed ita ut praeparationem contineret futurae post consummatam redemptionem missionis universalis ad stabiliendum regnum Dei in omnibus gentibus. « Hos duodecim misit Iesus, praecipiens eis dicens: in viam gentium ne abieritis et in civitates Samaritanorum ne intraveritis, sed potius ite ad oves quae perierunt domus Israel. » Praedicatio haec iniungitur: « appropinquavit regnum coelorum; » quoniam vero hoc regnum erit non inter oves tantummodo domus Israel, sed inter gentes, et regnum erit Filii hominis promissum, mox subiungit Dominus: « ad praesides et ad reges ducemini propter me in testimonium illis et gentibus... amen dico vobis, non consummabitis civitates Israel, donec veniat Filius hominis » Matth. X. 5-7. 18. 23. Hunc adventum Filii hominis ipsemet ubi praenuntiat suam mortem ad redemptionem mundi, declarat esse adventum regni sui. « Amen dico vobis, sunt quidam de hic stantibus qui non gustabunt mortem, donec videant Filium hominis venientem in regno suo, » vel ut est penes Lucam, « donec videant regnum Dei, » et penes Marcum, « donec videant regnum Dei veniens in virtute » Matth. XVI. 28; Marc. VIII. 39; Luc. IX. 27. « Quia nonnulli ex discipulis usque adeo in corpore victuri erant, ut Ecclesiam Dei constructam conspicerent et contra mundi huius gloriam erectam, consolatoria promissione nunc dicitur: sunt quidam de hic stantibus, qui non gustabunt mortem, donec videant regnum Dei » s. Gregor. M. in Evang. hom. 32. n. 6.

IV. Sicut forma externa auctoritatis et distinctionis hierarchicae visibilis unitatis et universalitatis Ecclesiae, qualis in omne futurum tempus constituenda erat, adhuc in promissione et praeparatione continebatur, ita etiam charismata interna et dona Spiritus Sancti sive singulis sive omnibus in unitate spectatis Apostolis in priori hoc stadio nondum erant in sua plenitudine collata, sed tamquam pretium sanguinis Christi adhuc promissa, et ante completam redemptionem non nisi ex parte ac velut per modum arrhae praelibata. « Nondum enim erat Spiritus datus (in plenitudine promissa), quia Iesus nondum erat glorificatus » Io. VII. 39. « Expedit vobis, ut ego vadam; si enim non abiero, Paraclitus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos... Adhuc multa habeo vobis dicere; sed non potestis portare modo, cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem » ibid. XVI. 7. sqq. s. Gregorius Nazianzenus hanc per quosdam veluti gradus Spiritus Sancti donationem ita declarat. « Spiritus discipulis datus est trifariam et quantum capere poterant, secundum tria tempora, antequam Christus per passionem glorificatus esset, postquam fuit glorificatus per resurrectionem, post eius ascensionem ad coelos. » Prima donatio, ut Gregorius ibi prosequitur, erat occultior ad morborum et daemonum expulsionem (Matth. X.), altera expressior per insufflationem ad remittenda et retinenda peccata (Io. XX.), tertia quodammodo substantialis (οὐσιωδῶς ὡς ἄν εἴποι τις) visibili nempe specie in linguis igneis die pentecostes, et cum effectu plenitudinis donorum (Gregor. Naz. orat. 41. al. 44. num. 11.).

In oeconomia itaque redemptionis Christus Salvator ipsam mundi sanctificationem ac proinde Ecclesiae suae, quae est mundus sanctificatus, plenam constitutionem primum promeruit pretio sanguinis sui; atque ideo eam reservavit operae Spiritus Sancti, cuius missio tamquam causa proxima ad plenam illam aedificationem Ecclesiae hoc ipso intelligitur effectus principalis meritorum Christi continens in se tamquam in principio omnes alios effectus pro regno gratiae et veritatis. « Sicut Salvator veniens factus est impletio legis et prophetarum, ita impletio Evangelii est Spiritus Sanctus. Christus adveniens stabilivit, quae sunt a Patre, dicta nempe in lege et prophetis; ideo Paulus ait, plenitudo legis Christus. Spiritus Sanctus veniens adimplevit, quae sunt Evangelii. Quaecumque sunt in lege, Christus implet; quaecumque sunt in Christi doctrina, Spiritus implet... Adimplet Filius quae sunt Patris, et a se ipso non loquitur; adimplet Spiritus, quae sunt Filii, et a se ipso non loquitur » ¹⁴ Serm. de Spir. S. inter Opp. Chrys. ed. Maurin. T. III. p. 808. 809. Mundi expiatio antecedit in opere misericordiae per mortem Filii Dei incarnati, mundi redempti sanctificatio per plenam constitutionem Ecclesiae in omnibus gratiis ac donis consequitur ex illa morte ut opus dilectionis atque ideo appropriatum Spiritui sanctitatis et sanctificationis. « Cur non venit Spiritus, antequam ille abierat? Quia nondum maledictum sublatum erat, nondum peccatum solutum, sed omnes adhuc erant poenae obnoxii, propterea ille non venit. Poterat ipse (Christus) haec operari, sed illum (Spiritum) sinit operari prodigia, ut discant eius dignitatem... Idcirco ipse incarnatus est, Spiritui operationem reservans » ¹⁵. Chrys. in Ioan. hom. 78. al. 77. n. 3.

Ab ipso itaque Christo capite in vita sua adhuc mortali et ante effusum sanguinem tamquam pretium acquisitionis (Act. XX. 28.), videmus Ecclesiae institutionem inchoatam et praeformatam, tum secundum formam eius externam et conspicuam tum secundum formam internam et spiritualem, sive ut Paulus loquitur (Eph. IV. 4.), secundum unitatem corporis et spiritus. Forma quidem visibilis constituitur a Christo ipso in auctoritate visibili (qua nempe viventes homines fungantur) ex una parte, hocque ipso obedientia fidei (quae in fide fundatur et fide exercetur) erga eandem auctoritatem ex parte altera, quibus totum corpus ac societas fidelium contineatur ac regatur; illi enim ipsi qui auctoritate sibi a Christo communicata funguntur, etiam inter se in unum corpus constituti vicissim erga superiorem auctoritatem obedientia fidei obstringuntur. Versans adhuc visibilis in terris ipse Christus totum corpus docentium et obedientium unus dux et magister (εἷς ὁ καθηγητής) docet, regit, et continet sua suprema auctoritate, hancque totam in se concludit, Apostolis vero nondum nisi ad fines particulares et velut per intervalla communicat. Verum his ipsis factis communicationis et disertis promissionibus Apostolos totamque Ecclesiam praeparat ac praeformat pleniori ac perenni suae auctoritatis communicationi, qua sibi non amplius visibiliter conversaturo cum hominibus substituat tum unum vicarium in suprema potestate, tum in potestate hierarchice disposita Apostolos omnes et in unitate coniunctum collegium Apostolicum. Hac autem substitutione et communicatione fit, ut unus magister Christus per auctoritatem visibilem in suis legatis institutam (2. Cor. V. 20.) ipsemet perenniter doceat, regat, et contineat Ecclesiam suam. Ad hanc plenam Ecclesiae Christi institutionem, cuius praeparationem hactenus consideravimus, ipso ordine doctrinae nunc deducimur.

Iam consummata per cruentum sacrificium redemptione mundi et pretio acquisitionis Ecclesiae persoluto, divinus Salvator « usque in diem, qua praecipiens Apostolis per Spiritum Sanctum quos elegit, assumptus est » ¹, eisdem « praebuit se ipsum vivum post passionem suam in multis argumentis per dies quadraginta apparens eis et loquens de regno Dei » Act. I. 3. Frequenter igitur Dominus eis praesens locutus est non solum ad demonstrationem suae resurrectionis sed ut compleret institutionem et constitutionem regni Dei in terris; hanc enim tum frequentiam apparitionum tum scopum earumdem verba clare indicant. « Diebus quadraginta cum his (discipulis) commoratus aperuit corda eorum... ordinavitque eos et instruxit ad praedicationem dogmatis ac doctrinae suae, disponens Testamenti novi solemnem disciplinam » Lactant. de mort. persecut. l. I. c. 2. « Non ergo ii dies qui inter resurrectionem Domini ascensionemque fluxerunt, otioso transiere decursu, sed magna in his confirmata sacramenta, magna sunt revelata mysteria » s. Leo serm. 1. de Ascens. Quamvis autem sicut de ceteris Christi rebus et verbis, ita etiam de his apparitionibus ac institutionibus per quadraginta illos dies non omnia scripta sint (Io. XX. 30; XXI. 25); ea tamen quae pertinent ad institutionem et constitutionem Ecclesiae, de qua nunc agimus, quoad rem ipsam Evangeliis scriptis ita comprehenduntur, ut non tam ad eorum completionem aut ampliationem, quam ad securam et distinctam intelligentiam traditio catholica necessaria esse videatur. Apparitiones Domini per illos dies collegio Apostolico licet non semper pleno factae in Evangeliis describuntur quinque, prima ipso vespere diei resurrectionis, altera post dies octo, utraque Hierosolymis Luc. XXIV. 36-43; Io. XX. 19-29. cf. 1. Cor. XV. 5; tertia Io. XXI. et quarta Matth. XXVIII. 16-20. in Galilaea ²; quinta denique Hierosolymis, quando Dominus in coelum ascendit Marc. XVI. 14-19; Luc. XXIV. 44-51; Act. I. 4-9. cf. I. Cor. XV. 7. Ex hisce epiphaniis secunda in Evangeliis refertur tantummodo, quatenus pertinebat ad veritatem resurrectionis demonstrandam, facta in gratiam Thomae, atque velut pars aut supplementum primae spectari potest; in reliquis quatuor Christus « loquens de regno Dei, » perfecit eam, quam diximus, regni institutionem et constitutionem. Considerabimus ergo eas eo ipso ordine, quo factae sunt; neque enim alium accomodatiorem ordinem expositionis reperire est praeter eum, quam sapientia incarnata in rebus ipsis et in doctrina rebus connexa disposuit.