Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Dubitatur quarto gravissime, utrum clerici bellantes sine licencia summi Pontificis, maneant irregulares. Diximus sine licentia Pontificis, nam si de eius licentia bellent, sive bellum sit iustum, sine iniustum, non manent irregulares. Nam cum irregularitas sit poena positivi, cum primum concedit Pontifex clerico licentiam bellandi, censetur dispensatae cum eo in irregulitate, sive de hoc faciat mentionem, sive non. Etenim cum praelatus tribuit licentiam faciendi aliquam rem censetur omnia tollere impedimenta, quae eius obsunt potestati. Non etiam est credendum, quod cum tanta iactura vellet superior licenctiam concedere. Ita tenet Sylvester verbo Homicidium 3, quaest. 8¹. Quaerimus ergo, utrum bellando sine licentia pontificis maneant irregulares.

Pro decisione huius difficultatis sit Prima conclusio. In bello iniusto quando consequitur mors vel mutilatio, omnes, qui in illo pugnant, fiunt irregulares. Ita docet Sylvester verbo Bellum 3, quaest. 3². In cuius confirmationem adducit iura ex capit. Praesentium de clerico percussore³, et ex cap. Continebatur extra de homicidio⁴. Addit tamen Sylvester ex sua et aliorum sententia, quod si per ipsos non sit facta occisio sive mutilatio, poterit Episcopus cum eis dispensare in illa irregularitate. Hoc autem mihi non videtur verum, neque usus aut ratio hoc docet, sed oppostitum. At vero si bellum fuerit iustum, et nulla sit data causa occisionis et mutilationis in particulari, non fiunt irregulares illi, qui militant, quamvis ilii milites occidant, vel mutilent. Ratio huius est. Quoniam isti non reptantur aliquo modo concurrere ad illas occisiones, vel mutilationes. Si vero in particulari fuerint causae occisionis, iam fiunt irregulares, et non potest cum illis Episcopus dispensare etiam post Concilium Tridentinum Sess. 24, capit. 6⁵, ubi datur Episcopis facultas ad dispensandum super irregularitatibus, quae provenit ex delicto occulto, occisio autem illa, quae fit in bello, non est delictum occultum, aut non est delictum. Crediderim tamen, veram esse sententiam Caitetani in summa verbo Irregularitas circa finem⁶, quod praelati ordinum mendicantium possunt dispensare super irregularitate cum illis, qui in bello iusto occiderunt hostes. Ratio huius est. Quoniam illi habent facultatem dispensandi in omni irregularitate, exceptis illis, quae proveniunt ex bigamia, vel homicidio voluntario: sed occisio in bello iusto non est homicidium proprie loquendo, quamvis sit occisio hominis, ergo cum favores sint ampliandi, illi possunt dispensare in irregularitate, quae provenit ex occisione hominis licita.

Ex hac conclusione sequitur, quod si clericus bellet illicite sine autoritate Pontificis, incurrit irregularitatem, si occidat aliquem, vel mutilet, vel etimsi ipse non occidat, occidant tamen alii, vel mutilent. Haec sententia est communis inter omnes Theologos, et Iurisperitos. Et quidem quod ille, qui manu propria mutilat. Vel occidit, maneat irregularis, patet manifeste, quoniam omnes illi et qui illicite occidunt, vel mutilant, manent irregulares. Maior habetur expresse in capit. Episcopum 45, distinct.⁷. Et in capit. Aliquantos 51 distinct.⁸. Et 23, quaest. 8, cap. Clerici et cap. Quicunque⁹, et extra de homicidio per multa capita¹⁰.

Secunda pars corolarii probatur. Quoniam talis vel est causa vel saltem concausa occisionis vel mutilationis: omnis namque exercitus est causa totalis, iste autem clericus est pars exercitus: causa autem occisionis vel mutilationis efficitur irregularis, ut habetur cap. De caetero extra de homicidio¹¹, ergo, etc. Imo non tantum est irregularis, si manu propria bellet in bello iusto; sed si sit in illo bello ex parte illorum, qui gerunt iniustum bellum ad praestandum illis industriam, vel favorem, vel arma, manet irregularis, si eveniant occisiones vel mutilationes. Et haec est sententia communis Iurisperitorum, quae colligitur ex cap. Quod in dubiis extra de poenis¹², et cap. Clericos de homicidio¹³. Hoc est certum.

Tota autem difficultas est in praesenti, an quando non peccat clericus bellando, incurrat irregularitatem.

Pro parte affirmativa arguitur primo. Quoniam irregularitas non consequitur ad peccatum, sed ad voluntariam occisionem, vel mutilationem: sed in isto casu est voluntaria occisio, vel mutilatio, ergo incurrit irregularitatem.

Arguitur secundo. Quoniam in iure nullibi excipitur ille, qui occidit alterum etiam in defensionem suae reipublicae, vel alterius proximi, sed solum excipitur ille, qui occidit alterum in defensionem propriam, ergo omnes alii manent irregulares.

Arguitur tertio. Quoniam ista irregularitas incurritur propter actum bonum et obligatorium, ut patet in iudice, qui propter actum bonum et obligatorium, ut patet in iudice, qui profert sententiam in malefactores, quam sententiam ex iustitia tenetur proferre. Item in illo, qui occidit alterum in defensionem patris sui, quem constat, quod tenetur defendere, ergo etiam ille, qui pugnat in defensionem reipublicae, incurrit irregularitatem.

Sed in oppositum arguitur primo. Nam nemo sit inhabilis ad suum officium exercendum ex impletione praecepti divini, ergo saltem quando clericus tenetur pugnare, non sit irregularis et inhabilis ad suum officium exercendum. Probatur consequentia. Quoniam alias non liceret illi pugnare, si inde redditur inhabilis ad suum officium, ut docet Divus Thomas in corpore articuli¹⁴.

Arguitur secundo, qui occidit aliquem in suam defensionem cum debito moderamine, non incurrit irregularitatem, ut patet ex Clementina Si furiosus de homicidio¹⁵, ergo similiter qui occidit alterum in defensionem reipublicae. Probatur consequentia. Quoniam maiori vinculo tenetur homo ad defensionem reipublicae, quam ad defensionem sui, cum sit bonum divinis et excellentius, ut constat ex supradictis in q. 26, art. 5¹⁶.

Tertio arguitur. Nam irregularitates in his habet rationem poenae, imo acerbissimae poenae: poena vero nullo modo incurritur nisi propter peccatum, ergo. Minor probatur. Nam privatio actionis debitae inesse ex officio citra dubium est poena: at irregularitas in clericis, qui sacris ordinibus sunt initiari, privat actione et usu ordinum, qui ex officio debet illis inesse, ergo est poena. Confirmatur. Suspensio, qua persona Ecclesiastica suspenditur ad ordinum exequutione, aut in totum pro tempore, aut in partem in perpetuum, est poena citra dubium: sed irregularitas privat in perpetuum Ecclesiasticam personam ab exequutione ordinum in totum, ergo.

Arguitur quarto. Irregularitas in his casibus non potest incurri propter culpam, ut constat; nec etiam propter significationem, ergo nullo modo incurritur. Hoc secundum patet. Nam irregularitas ratione significationis in praesenti materia contrahitur propter defectum perfectae mansuetidinis et lenitatis: sed nemo potest dici minus perfectae mansuetus et lenis, ex eo quod occidat, cum in praecepto occidere tenetur, ergo non incurritur irregularitas. Minor probatur. Nam occidere in tali casu est actus virtutis in praecepto existentis: rursus mansuetudo et lenitas virtus quaedam est: sed virtus virtuti non adversatur, ergo. Confirmatur. Nam nullum praeceptum prohibere potest id, quod divino iure et naturali praeceptum est: sed ut supponimus, divino iure et naturali praeceptum est defendere rempublicam, ergo.

In hac quaestione sunt variae et diversae sententiae. Prima sententia est, quod clerici, qui pugnant, etiam quando tenentur pugnare, fiunt irregulares, si occidant, vel mutilent: et ita communiter tenent fere omnes doctores. Caietanus supra quaestio 33, artic. 7¹⁷ ita docet; et Navarro sequitir hanc sententiam in Manuali cap. 27, num. 215¹⁸, et plures alii.

Secunda sententia est huic opposita, quod in tali casu non incurritur irregularitas. Ita docet Sylvester verbo Bellum 3, q. 3¹⁹, et Didacus Covarrubias super Clementinam Si furiosus de homicidio, p. 2 § 3, num. 2 et § 4, nume. 9²⁰ ait homicidium persona privata commissum nunquam imputari ad irregularitatem, nisi habeat peccati malitiam. Et multo diffusius parte 3, § unico, nume. 5²¹. Quam sententiam sequuntur alii quam plurimi.

Tertia sententia est media, quae ait, quod clerici constituti in sacris, si occidant alterum in casu, quo tenentur in defensionem reipublicae vel alterius proximi, non fiunt irregulares. Caeterum si iste occidant, cum non tenentur occidere, sed tamen licite possunt, incurrunt irregularitatem.

In huius rei expositionem sit nobis conclusio. Secunda et tertia sententia sunt probabiles, prima vero est omnium probabilissima. Prima pars probatur argumentis factis secundo loco, secunda vero probatur argumentis factis primo loco: quae omnia adhuc amplius confirmatur. Primo nam ita versatur in practica in curia Romana, in qua clericus, qui occidit in defensionem reipublicae, existimatur irregularis, ergo. Secundo probatur, et arguitur specialiter contra tertiam sententiam. Quoniam ex ea sequitur, quod clericus in sacris constitutus, quando non ex obligatione praecepti, sed ex libera charitate defendit proximum, ille peccent mortaliter; consequens est falsum, et contra Div. Thomam infra quaestione 64, articul. 7²², ergo et ista sententia est falsa. Probatur sequela. Quoniam clericus, qui occidit in defensionem alterius non ex obligatione praecepti, incurrit istam irregularitatem: sed secundum hanc sententiam haec regularitas non incurritur ab illis nisi propter culpam, quod debet intelligi de culpa mortali, ergo iam peccaret mortaliter. Tertio arguitur contra eandem sententiam. Nam ex illa sequitur, quod etiam quando non tenetur, quamvis licite possit, non incurrat irregularitatem, consequens est contra eandem sententiam, ergo. Sequela probatur. Non incurrit irregularitatem propter culpam, ut constat, ac subinde non habet rationem poenae, nec propter significationem, quod patet: nam nemo dicitur minus perfecte mansuetus et lenis, cum defendit proximum ex libera charitate, ergo.

Unde ad argumenta in oppositum respondetur, quod aequaliter probarent, quod non incurritur irregularitas, quando aliquis occidit defendendo ex consilio; quoniam tunc etiam meretur apud Deum, et studiose agit secundum virtutem, et meretur gloriam.

Unde ad primum in speciali respondetur, quod talis irregularitas non habet rationem poenae, sed est indecentia quaedam, et nullum est inconveniens, quod propter actum virtutis, qui est in praecepto, fiat aliquis inhabilis ad exequendum tale officium, sicut fit inhabilis ad recipiendum. Cuius ratio est. Nam Ecclesiastici non solum debent habere mansuetidinem apud Deum et in corde, sed etiam opere exteriori debent illam raepresentare, non occidendo, nec mutilando. Et ideo licet interius aliquis actus non contrarietur mansuetidine; tamen in exteriori foro et repraesentatione non repraesentat mansuetidinem. Nec debet videri durum, quod propter reverentia divini cultus arceatur aliquis ab executione ordinis absque culpa sua.

Ad secundum argumentum respondetur, nego consequentiam. Quoniam quando quis occidi in propriam defensionem habetur expresse in iure, quod non incurrat irregularitatem, ut patet in Clementina, Si furiosus²³; non vero quando occidit in defensionem reipublicae, vel alterius, imo habetur, quod incurrit, et ita non est eadem ratio: quanvis Navarro in Manuali, capite 27, nume. 209²⁴ dicat, quod Clementina, Si furiosus non continet ius novum, sed antiquum declarat. Et hoc tenet contra Caietanum 2.2, q. 64, arti. 7, ad tertium²⁵, ille tamen non assignat rationem sui asserti. At si quae ratio potest adduci, ea est. Quia iure Pontificio incurritur irregularitates ex homicidio voluntario, vel ex casuali, cum quis dat operam rei illicitae, vel non adhibet diligentiam: sed occidere hominem defendendo se, vel sua, vel proximum cum moderamine inculpatae tutelae, non est voluntarium homicidium: est enim praeter intentionem; nec est casuale, quia praevium, nec dat operam rei illicitae, ergo ex iure non incurritur irregularitas, ac per consequens Clementina, Si furiosus non est novum ius. Ad hoc respondetur, quod secundum iura antiqua sola occisio hominis omnino, vel mutilatio casualis excipiebatur ab irregularitate, ut patet capit. 9 et 13 de homicidio²⁶, et est communis sententia. Caeterum omnis, qui occidebat, vel mutilabat excercens actionem etiam licitam, ex qua tamen sciebat sequi occisionem vel mutilationem, fiebat irregularis. Unde Clementina, Si furiosus vera exceptio fuit, alias si ratione solum declaratur, quod se defendens non est irregularis, pari ratione non erit irregularis, qui proximum vel substantiam proximi licite defendit, et occidit aliquem.

Ad tertium argumentum patet ex dictis ad primum, quod irregularitas in his non habet rationem poenae, sed significationis et indecentiae. Et per hoc patet ad confirmationem, et quartum argumentum.