Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

An milites teneantur examinare iustitiam belli, an vero in dubio illius possint militare.

Pro parte negative arguitur primo. Princeps non potest cum illo dubio indicere bellum, ut probatum est dubio quinto praecedenti; ergo milites possunt pugnare. Probatur consequentia. Quoniam milites sunt exequutores exequi sententiam iniustam, ergo.

Secundo arguitur. Milites, qui dubitant de iustitia belli, habent conscientiam dubiam, ut ostenditur in I. 2, q. 19, ar. 5 et 6¹, in cuius confirmationem adducitur illud a Roma. 14². Omne quod non est ex fide, peccatum est. Confirmatur primo. Stante illo dubio, milites exposunt se periculo peccandi, ergo non possunt militare. Patet consequentia. Quoniam ut dicitur Ecclesiasti. 3³, qui amat periculum, peribit in illo. Antecedens vero probatur. Quoniam qui dubitat, an bellum sit iustum, consequenter dubitat, an peccet inferendo iniuriam alteri principi: sed dubitat de antecedendi, ergo dubitat de consequenti.

Tertio arguitur: testis, qui interrogatur de crimine alterius, et dubitat, an iuridice interrogetur, non tenetur respondere; ut definitur infra quaest. 70, art. 1⁴, imo si responderet, inferret alteri iniuriam, ergo miles in casu dubii non potest militare, et si militat, peccat mortaliter contra iustitiam. Patet consequentia. Nam est omnino eadem ratio.

In huius rei expositionem notandum est primo, quod milites sunt in duplici differentia. Alii enim sunt subditi, alii vero non subditi. Subditi sunt, qui sunt eius vassalli, vel stipendium accipiunt ab ipso, etiamsi sint extranei. Non subditi vero sunt, qui sunt ex extraneo regno, nec accipiunt stipendium ab ipso principe.

Secundo est notandum, quod si causa belli manifeste est iusta, omnes milites sive conducti, sive non conducti, sive proprii, sive extranei possunt Regem iuvare in tali regno, cum illud bellum sit iustum; et hoc certissimum est. Certissimum etiam est, quod si causa belli sit manifeste iniusta, nullus miles etiam conductus potest regem iuvare in tali bello. Nam lictor non potest exequi sententiam iudicis manifeste iniustam. Sed tota difficultas est, quando dubitant, an sit iusta, vel iniusta causa belli.

Pro decisione veritatis sit Prima conclusio. Milites, qui sunt addicti militiae certis stipendiis, vel sunt subiecti ipsi principi possunt militare, et sequi ipsum principem, etiam si ipsi dubitent de iustitia belli. Haec conclusio probatur primo ex Divo Augustino libr. 22 contra Faustum, cap. 75⁵ et refertur a Gratiano 23, quaest. 1, cap. Quid culpatur⁶. Ubi docet, quod vir iustus, si forte sub Rege etiam sacrilego militat, bene potest illo iubente bellare, cui quod iubetur, vel non esse contra Dei praeceptum certum est, vel utrum sit, certum non est, ita ut fortasse reum faciat Regem iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendat ordo servitutis. Secundo probatur. Non pertinet ad milites examinare causas iustitiae belli, sed hoc est proprium manus principis, et illorum, qui sunt ei a consilio, ergo stante illo dubio possunt milites proeliari. Et confirmatur. Lictor potest exequi sententiam iudicis, quanvis dubitet de iustitia illius, quoniam non spectat ad illum examinare illam, ergo et milites possunt pugnare. Probatur consequentia. Quoniam ut saepe diximus, milites sunt exequutores sententiae principis. Tertio probatur. In dubiis tutior pars eligenda, ut docet Clemens Tertius in cap. Ad audientiam extra de homicidio⁷: sed tutius est in illo casu, ut milites sequantur ius sui principis, cui sunt subiecti, vel cuius stipendia merentur, ergo.

Quarto probatur. In casu dubii, quo mulier dubitet, an iste sit vir suus, potest, imo tenetur reddere illi debitum, quamdiu non constat veritas, ut patet ex cap. Inquisitioni, extra de sententia excommunicationis⁸, et capit. Dominus, extra de secundis nuptiis⁹, ergo similiter miles potest, et tenetur pugnante praecipienti principe. Quinto probatur. Quoniam hic videntur se oferre duo pericula, alterum nocendi proprio principi, alterum nocendi extraneo: sed magis tenetur miles vitare incommodum principis proprii, quam extranei principis, ergo potest bellare. Et confirmatur argumentum. Quoniam cederet in magnam perniciem reipublicae, si omnibus militibus esset reddenda ratio iustitiae belli: esse enim impossibile, quod tanta multitude militum conveniat ad examinationem iustitiam belli, ergo sufficienter erit provisum conscientiae militum, si sequantur suos principes in tali dubio. Ultimo probatur. Quotiescunque subditus praecipitur facere aliquid, in cuius exercitio se habet ut instrumentalis causa in ordine ad effectum principales agentis, tenetur obedire, etiamsi dubitet, quod praelatus iuste praecipiat: sed milites in bello iusto habent se ut instrumenta respectu Regis, ergo. Maior probatur ratione, et explicatur exemplis. Ratione quidem. Nam haec est differentia inter causam principalem et instrumentalem, quod causa principales agit per propiam formam, instrumentalis vero minime: sed agit mota a causa principali, et ita in moralibus causa principalis debet agere per proprium consilium et deliberationem, instrumentalis vero secundum quod movetur ab alio. Exemplis vero patet. Praedicator enim, qui est causa principalis praedicandi, non potest praedicare aliquid, de quo dubitet, an sit sana doctrina; etiam praecipiente Episcopo: at vero praeco optime potest clamare illud edictum Episcopi, etiamsi dubitet, an sit sana doctrina vel non; quia ad officium illius non pertinet huiusmodi examinatio. Minor vero explicatur. Quia ad officium militandi non pertinet examinare causas iusti belli, hoc enim est principalis agentis, ergo.

Ex quo sequitur, quod milites inferioris ordinis, qui non admittuntur ad consilia belli, non tenentur examinare iustitiam, sed possunt militare credentes maioribus. Quoniam praeterquam quod princeps non tenutur reddere omnibus rationem publicorum negotiorum, sufficiens argumentum debet esse, ad hoc putent, bellum esse iustum, quod publico consilio et autoritate sit indictum. Caeterorum milites superioris ordinis, qui admittuntur ad consilia belli, et se habent ut causae principales, debent scire causam iusti belli. Hanc doctrinam docet Magister Victoria ubi supra nume. 31¹⁰ et est communis Theologorum et Iurisperitorum.

Adrianus tamen quodlib. 2, quaestio. 1 puncto 2¹¹, videtur docere oppositum. Et respondet ad testimonium Divi Augustini, quod quando dicit, vel utrum sit contra Dei praeceptum, certum non est, intelligendus est Augustinus, dum tamen a militibus credatur actu vel virtute, illud non esse contra Dei praeceptum. Deinde respondet ad iura citata in quarto argumento, quod illa loquuntur in foro exteriori, in quo praesumitur matrimonium esse verum, donec oppositum probatur, secus vero in foro conscientiae. Sed tamen haec solutio non quadrat menti Augustini: nam postquam Augustinus in illo capite tradiderat omnem modum, quo bellum iniustum esse poterat, subdit verba proposita¹². Quare loquitur de bello, quod est contra Dei praeceptum, ex quocumque capite illud sit; et dummodo non constet militi, quod est contra Dei praeceptum, potest bellare secundum Divum Augustinum. Item non quadrat iuribus citatis. Quoniam loquitur Pontifex in foro etiam conscientiae, ut patet ex ipsis capitibus. De quo videndus est Magister Soto libr. 4 de iusti. et iure, quaest. 5, art. 4¹³, et in dist. 27, quaest. 1, art. 3¹⁴.

Secunda conclusio. Milites, qui non sunt subditi aut stipendiarii principis, non possunt bellare, si dubitent de iustitia belli. Haec conclusio probatur primo. Nam ut habetur in 6 de regulis iuris, Regul. 19¹⁵, non est sine culpa, qui rei, quae ad eum non pertinet, se iniicit: sed illud bellum non pertinet, ad huiusmodi milites, ergo imputatur illis ad culpam. Secundo probatur. Isti milites sunt liberi, et possunt non pugnare, et pugnando exponunt se periculo faciendi iniuriam alteri principi, ergo non possunt militare. Patet consequentia. Quoniam in dubiis tutior pars est eligenda. Confirmatur primo argumentum, et explicatur. Isti milites non subditi, nec tenentur obedire principi, nec illi irrogant iniuriam, si illum non sequantur in tali bello; et ita ex hac parte nullum est periculum, ex alia parte exponunt se periculo faciendi alii iniuriam, si eum sequantur, ergo non possunt militare. Confirmatur secundo. Testis interrogatus a iudice, et dubitans an iudex iuridice procedat, tenetur respondere, si non immineat alteri periculum. Ratio est, quoniam ex testificatione nullum sequitur detrimentum, et ex silentio esset periculum inobedientiae: sed milites in hoc casu si militant, exponunt se periculo faciendi iniuriam alteri principi, si vero non militant, nulli periculo se exponant, ergo tenentur non militare. Tertio probatur. Mulier, quae dubitat de morte prioris viri, non potest alteri nubere, quia in non nubendo nullum est periculum, in nubendo vero est periculum iniuriae prioris viri, ergo similiter miles, qui est liber, non potest adhaerere uni principi, quando dubitat, an inferat iniuriam alteri.

Tertia conclusio. Si milites sint certi, quod dubius est princeps de iustitia belli, non licet illis pugnare, quanvis sint subditi vel stipendiarii. Haec conclusio probatur primo. Illud bellum est iniustum, ut diximus dubio primo, et milites hoc sciunt, ergo non licet eis eum sequi. Secundo. Lictor non potest exequi sententia iudicis, quam scit esse iniustam, propterea quod iudex non recte examinavit causam, ergo similiter milites. Probatur consequentia. Quoniam ut saepe diximus, milites sunt quasi lictores et exequutores sententiae principis.

Ex dictis in his conclusionibus sequitur primo, quod similites neque dubitant de iustitia belli, nec tamen sciunt causas iustitiae belli, non tenetur eas; inquirere; sed possunt praesumere, suos principes esse viros timoratus et Christianos, et habere iustas causas, ac subinde possunt illos sequi, ut inquit Magister Victoria in illa relectione nume. 25¹⁶ et constat ex usu militum.

Secundo colligitur, quod illi milites, qui sunt parati ad quodcumque bellum in quocunque eventu non attendendo iustitia vel iniustitiam causae, sed ubi sint maiora vel minora stipendia, isti sunt in statu peccati mortales, nec possunt absolvi a confessariis. Ratio est. Quoniam illi habent animum paratum ad quodcumque bellum etiam iniustum; quemadmodum qui paratus est accedere ad mulierem, non attendendo, an sit propria vel aliena, ergo sunt in affectu peccati mortalis. Et confirmatur. Quia meretrices ideo sunt in malo statu, etiam quando actualiter non fornicantur, quia paratae sunt ad fornicationem. Item quia hac ratione etiam est in malo statu ille, qui paratus est ad iurandum, sive verum sit sive falsum. Hoc corolarium docet Caietanus in summa verb. Bellum¹⁷, et Sylvester eodem I, q. 9, concl. 4¹⁸.

Ex quo sequitur ultimo, quod si milites sint parati ad bellandum in bello iusto tantum, sive subditi sint sive non, possunt sequi principem, quem sciunt, hominem Christianum esse, et nemini facientem iniuriam. Patet. Quoniam alias fere omnes milites essent in peccato mortali, quoniam fere omnes sic dispositi procedunt ad bellum, et ut dicebamus, illi operantur secundum prudentiam sequendo maiores suos, imo si id non faciant, exponent se manifesto periculo faciendi iniuriam suo principi. Potest tamen esse tam manifesta iniustitia causae, ut milites etiam particulares teneantur illam cognoscere, nec excusentur ignorantia. Quare milites infideles non excusantur a peccato sequendo suos principes.

His positis respondetur ad argumenta in contrarium.

Ad primum argumentum respondetur negando consequentiam. Quoniam ad principem tanquam ad iudicem pertinent examinare diligenter iustitiam belli, ut proferat sententiam iuste; ad milites vero non pertinent examinare iustitiam belli, sed solum exequi sententiam principis iam prolatam. Quapropter sicut antea diximus, non requiritur tanta certitudo de iustitia belli in militibus, quante requiritur in principe. Secundo potest responderi ad hoc argumentum, quod probat nostrum secundam conclusionem, videlicet, quod si milites sint certi, quod princeps est dubius de iustitia belli, non possunt illum sequi, alias autem recte possunt.

Ad secundum argumentum respondetur, quod sicut amplius explicatur in illo loco citato in argumento, dubium alterum est speculativum, alterum vero practicum. In casu argumenti miles subditus quamvis habeat dubium speculativum de iustitia belli; tamen certus est practice, quod potest, vel tenetur militare, quando princeps imperaverit; dubium enim speculativum non includit obligationem in conscientia.

Ad primam confirmationem respondetur, negando antecedens, imo vero miles certus est practice, quod non peccat obediendo principi suo in illo casu. Quemadmodum mulier, quae dubitat, an iste sit vir suus dubio speculativo, certa est practice, quod non peccat reddendo illi debitum.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod illa consequentia est bona; sed tamen non dubitat de antecedenti practice, sed solum speculative: ita non peccat operando et militando.

Ad ultimum argumentum respondetur, concedo antecedens et nego consequentiam. Ratio differentiae est. Nam testis est causa principalis testificandi in ordine ad condemnationem rei, vel absolutionem: unde ad illum pertinet examinare, an procedatur iuridice vel non: miles vero non est causa principalis belli, sed solum instrumentalis.