Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Dubitatur primo in hoc articulo, an sit licitum bellum inter Christianos.

Arguitur primo pro parte negativa. Bellum est institutum vel ad iniuriam propulsandam, vel propter vindictam inferendam: sed inter Christianos non est licitum propulsare iniuriam, vel illam vindicare, ergo non est licitum bellum. Consequentia est bona, maior est per se nota, minor probatur quoad primam partem. Nam omnis iniuria vel a propria persona vel a socio repellitur: sed utrumque horum lege Evangelica prohibetur Matth. 5. Ego autem dico vobis, non resistere malo, etc. Si quis te percusserit in unam maxillam, praebe ei et alteram¹. Et ad Roma. 12. Non vos defendentes charissimi, sed date locum irae. Ubi prohibemur, propriam iniuriam repellere². Item Christus Dominus dixit Petro volenti defendere illum Matth. 26. Converte gladium tuum in vaginam tuam³. Secunda vero pars minoris probatur. Nam Deus dicit, ut dicitur ad Roma. 12. Mihi vindictam, et ego retribuam, ergo⁴.

Secundo arguitur ex sacris literis, in quibus videtur significari, quod bellum sit illicitum maxime inter Christianos. Nam Isai. 2 dicitur: Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad proelium⁵. Quo testimonio praedictum est, quod tempore legis Evangelicae tollenda erant omnia bella a populo Dei. Et Zachar. 9 dicitur: Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus, etc.⁶. Et subdit statim; Et dissipabitur arcus belli, et loquetur pacem gentibus⁷. Confirmatur testimoniis novi testamenti, quae Divus Thomas adducit argumento primo et secundo. In omnibus enim istis testimoniis et aliis similibus explicatur voluntas divina, ergo bellum maxime inter Christianos est contra divinam voluntatem, ac subinde est malum: omne enim, quod est contra divinam voluntatem, malum et illicitum est.

Tertio arguitur ex testimoniis Patrum et Sanctorum. Nam Origenis tract. 35 super Matthaeum aperte videtur dicere, quod Evangelica doctrina abominatur militiam et vindictam, eo quod adversus neminem debemus uti gladio⁸. Et D. Ambr. Super Lucam in explicatione cap. 22 inquit: Cur emere iubes gladium, qui ferre prohibes? Cur habere praecipis, quem vetas promi? ⁹. Et statim explicat locum illum, emat gladium, de gladio spirituali. Similiter Tertulianus in libro de corona militis¹⁰ et libro 3 contra Marcionem loquitur ad eundem modum, proelia interdicta esse Christianis, quibus gladio spirituali non corporali utendum est¹¹, ergo, etc.

Quarto arguitur ratione. Bellum opponitur paci, ergo bellum ex sua natura est illicitum. Consequentia est bona. Tum quia ideo discordia et schisma sunt illicita ex natura sua, quoniam opponuntur paci. Tum etiam quia ut docet D. Th. supra q. 29, art. 3 pax est effectus charitatis¹²; ac subinde quicquid contraritur paci, contrariatur etiam charitati saltem mediate¹³. Antecedens vero probatur. Nam Divus Thomas in eadem quaestione art. 2 praecipue in solutione ad secundum numerat bellum inter alia multa, quae opponuntur paci¹⁴, ergo bellum est illicitum.

Arguitur quinto. Actiones humanae sunt iudicandae secundum quod regulariter et ut in plurimum contingunt: sed ex bello regulariter et in plurimum sequuntur detrimenta in republica, ergo est illicitum. Maior probatur ratione et exemplo. Ratione quidem, quia in speculativis illud, quod regulariter et in plurimum contingit, est necessarium, ut quod in vere sint tronitua, ergo illud erit malum in moralibus, quod regulariter et ut in plurimum habet adiunctam malitiam. Exemplo vero probatur. Nam non reddere depositum est contra ius naturae, quoniam non reddere regulariter et ut in plurimum est malum. Minor vero constat ipsa experientia. Confirmatur argumentum. Nam fornicatio ideo est intrinsice mala, quoniam regulariter et ut in plurimum sequitur malum prolis, licet in aliquo casu non sequatur; sed ex bello, ut diximus, regulariter et ut in plurimum sequitur detrimentum in republica, ergo.

Ultimo arguitur contra fundamentum D. Thom. et eius rationem, scilicet, quia princeps non habet superiorem, ideo potest indicere bellum. Est argumentum. Movere bellum est illius, qui habet ius et potestatem supra alium: sed princeps nullam habet potestatem aut imperium in alium principem sivi aequalem, ergo non potest movere bellum. Probatur consequentia. Quia homo privatus ideo non potest uti gladio in alium, et vindicare se, quia non habet potestatem in illum.

In hac quaestione fuerunt variae haereticorum sententiae, qui in hac materia erraverunt. Ex quibus nonnullos refert Alfonsus de Castro libro 3 contra haereticus titulo Bellum haeresi. 1 et 2¹⁵. Manicheis, sicut refert August. Lib. 22 contra Faustum cap. 74¹⁶, tom. 6 damnabant universa bella, asserentes illa esse a malo Deo. Quapropter negabant etiam autoritatem veteris testamenti. Quin etiam Ioannes Wicclef videtur damnare universa bella et usus armorum, sicut refert Thomas Waldensis in libro de Sacramentalibus; et impugnat illum ex locis sacra Scripturae et Sanctorum¹⁷. Lutherus etiam, quem refert Roffensis art. 34¹⁸ multo magis insanavit. Damnabat enim omnia bella Christianorum contra Turcas, et contra alios hostes Christiani nominis, affirmans illud esse repugnare Deo castiganti peccata nostra per ipsos. Sunt enim flagellum Dei (inquit Lutherus) cui non licet resistere¹⁹. Alii vero ex Lutheranis, ut OEcolampadius²⁰ et Cornelius Agrippa damna tilla bella, quae Christiani exercent contra Christianos, asserentes illa esse contra doctrinam Evangelicam. Quem errorem prolixe defendit Erasmus in annotationibus super Lucam cap. 3 et 22²¹; et Chiliade 4 centuria, I, adagio 1²². Quem referunt diffuse, et impugnante Ioannes Arboreus lib. 2 Theosophiae capit. 14²³ et Sixtus Senensis in Biblioheca sacra libro 6, annotat. 156²⁴.

In huius rei explicationem notandum est primo, quod aliquid potest dupliciter considerari. Primo modo secundum speciem suam in communi, et nude considerando naturam rei praescindendo a concomitantibus. Alio modo potest considerari prout est in individuo cum accidentibus communibus, v.g. homo potest considerari primo secundum essentiam suam; et secundum istam rationem est animal rationale tantum, et praescindit ab omnibus accidentibus saltem communibus, quae non sequuntur speciem rei. Alio modo potest considerari prout est in individuo; et secundum istam considerationem semper habet aliqua accidentia communia concomitantia. Et quod dictum est de rebus absolutis, dicendum est de actibus. Actus enim potest considerari primo ex specie sua ex parte obiecti in universali et in abstracto. Alio modo potest considerari in individuo et in exercitio. Et ita Div. Thom. Quodli. 9 artic. 15²⁵ dicit, quod operationes humanae quaedam sunt per se et intrinsice bonae: et sunt illae, quae ex parte obiecti habent bonitatem, ut dilectio Dei. Aliae vero sunt intrinsice malae, quae ex parte obiecti habent intrinsecam malitiam ut mendacium. Aliae vero sunt ex parte obiecti indifferentes, quae bene et male possunt fieri ex accidentibus coniunctis. Aliae vero sunt, quae si per se sumantur, videntur dissonare rationi; quae tamen possunt honestari ex fine et circunstantiis, ut venditio officiorum secularium, pluritas et beneficiorum negotiatio. Explicandum igitur est, in quo genere istorum sit bellum. Sit ergo.

Prima conclusio. Bellum non est per se et intrinsece malum, sed servatis iustis conditionibus semper fuit licitum in quacunque lege, et adversus quoslibet hostes reipublicae; et oppositum asserere est manifesta haeresis. Haec conclusio probatur ex sacris literis. Primo testimoniis veteris testamenti. Nam Abraham Genes. 14 gessit bellum, et parta victoria commendatus est, et accepit benedictionem a Melchisedech²⁶; quod bellum fuisse iustum et sanctum constat ex ipsa Scriptura et legendus es D. Ambrosius libr. 2 de Abraham cap. 7 et 8²⁷. Similiter ex tota Scriptura sacra a Genesi usque ad libros Machabaeorum multos Sanctorum gessisse bella iustissima, ut Moysem, Gedeon, Iosue etc. apertissime constat: quae bella damnare, esset impium, maxime vero quoniam Apostolus in Epist. Ad Hebr. 11 laudat huiusmodi sanctos, et illos commendat dicens: Sancti per fidem vicerunt regna, etc.²⁸.

Secundo probatur ex testimoniis novi testamenti. Nam Lucae 3 Ioannes Baptista approbat munus militare, et respondet militibus inquirentibus necessaria ad salutem: Nemimen concutiatis, et contenti stote stipendiis vestris²⁹. Quo testimonio utuntur Sancti ad probandum, bellum non esse peccatum. D. Aug. Hoc probat ex hoc testimonio in Epist 5 ad Marcellinum, cuius verba sunt in argumento Sed contra³⁰. Item idem Aug. probat hanc veritatem hoc testimonio ser. 19 de verb. Dom³¹. Et in lib. 22 contra Faust. Cap 74 et 75³² cuius verba refert Gratianus 23, q. 1, c. Militare³³, et ca. Quid culpatur ³⁴. Nec audiendus est Erasmus, qui respondet. Ionneam Baptistam pertinere ad vetus testamentum, iuxta illud Matth. 11³⁵. Lex et Prophetae usque ad Ioannem. Quapropter (inquit Erasmus) clarescente Evangelio non licet bellare. Sed in hac re plurimum decipitur Erasmus, sicut in pluribus aliis. Primo quia Ioannes Baptista multo magis pertinet ad novum testamentum, quam ad vetus. Secundo quoniam licet non pertineret ad novum testamentum; tamen universi sancti Patres novi testament accipiunt eius sententiam, et ex ea colligunt, bella esse licita etiam in lege Evangelica. Tertio quoniam Christus Dominus pertinent ad novum testamentum; et tamen Matth. 22 dicit: Reddite, quae sunt Caesaris, Caesari³⁶, etc. intelligens de illis vectigalibus, quae dantur in stipendia militibus. Quo testimonio utitur Augustinus libro 22 contra Faustum capit. 74 ad probandum, bella esse licita³⁷ et ad Roma. 13 de terreno principe dicit Apostolus: Est enim Dei minister vindex in iram ei, qui male agit³⁸; ergo si respublica laeditur ab alia, prínceps potest vindicare iniuriam. Tertio probatur ex testimoniis Sanctorum. Et praeter illa, quae adduximus, est D.

Ambrosius lib. I officiorum capite 27 et 29 ubi docet, in bellis servari veram iustitiam³⁹. Et capite 40 et 41 adducit multa exempla sacrae Scripturae⁴⁰, quibus commendat iusta bella Sanctorum contra hostes patriae; ad quem modum loquuntur etiam universi sancti Patres.

Quarto probatur ratione. Princeps iure naturae habet potestatem vindicandi subditos sibi ad inuiriis, et repetendi res iniuste ab ipsis ablatas, quoniam illi commissa est cura reipublicae et civium, ergo potest bello id facere. Antecedens probatur. Nam Augustinus dicit lib. 6 quaest. Super Iosue q. 10 Iusta bella definiri solent, quae ulciscuntur iniurias⁴¹, ut D. Thomas dicit, quanquam falso citatur locus⁴². Consequentia probatur. Quoniam cum principes non habeant iudices superiores in temporalibus, ipso iure naturae princeps, qui infert iniuriam, sit subiectus alteri principi, qui illam patitur, et infert iustum bellum, ut postea magis explicandum est. Confirmatur. Nam finis iusti belli est pax et tranquillitas reipublicae, iuxta illud commune axioma Santorum et Philosophorum, quod bella gerimus, ut in pace agamus. Quod docet Arist. lib. 10 Ethic. cap. 7⁴³ et libro 7 Polit. capite 14 et 15⁴⁴.

Quod etiam docet August. Lib. 19 de Civit. cap. 12⁴⁵, ergo quando servantur honestae conditiones, bellum est licitum et iustum. Quinto probatur. In Ecclesia est instituta religio ad militandum armis contra hostes fidei. De qua re Divus Thomas infra quest. 188, art. 3⁴⁶ et Divus Bernardus in sermone ad milites templi ca. 3⁴⁷ sed finis religionis, quem Ecclesia approbat, est sanctus, ergo etiam bellum contra hostes fidei. Confirmatur experientia totius populi Christiani, qui semper expertus est Imperatores Catholicos a Constantino Magno usque ad haec tempora ex consilio Summorum Pontificum gessisse bella contra hostes Ecclesiae: imo vero in ipsa coronatione Imperatoris datur illi a Summo Pontificum sanctus gladius ad defensionem Ecclesiae et fidelium: quemadmodum olim datus est Iudae Machabaeo a Sancto Ieremia, ut constat 2 Machabaeo. 15⁴⁸.

Secunda conclusio. Bellum si per se sumatur, videtur dissonare rationi, ut negotiatio etc. Nam bellum si consideretur secundum se, habet annexa multa mala et incommoda in republica, ut de se patet, ergo de se sonat in malum, ut hominis occisio.

Notandum tamen est, ut diximus conclusione praecedenti, quod nihilominus honestari potest bellum ex fine et circunstantia. Nam haec mala et incommoda relata ad finem pacem et tranquillitatis reipublicae compensantur optime. Sicut in medicina constat, quod medicus a principio curat aegrotum potionibus amaris et rigidis, quae ipsos infirmos cruciant, et humores perturbant; postea tamen humores turbatos expellunt, et sanitatem restituunt. Eodem modo bellum a principio habet annexa illa incommoda, ut caedes, perturbationes, etc. Qua ratione D. August. Lib. 19 de Civi. cap. 28, dicit, quod sicut mors vitae, ita bellum paci videtur esse contrarium⁴⁹. Et D. Thomas eadem ratione tractat de bello inter illa vitia, quae opponuntur paci. At vero in fine bellum inducit tranquillitatem reipublicae, cuius gratia tolerantur omnia mala. Et ita quanvis de se et obiectio suo bellum sonnet in malum; tamen accidentibus et circunstantiis honestari potest, ut sit licitum. His positis respondetur ad argumenta in principio posita. Ad primum argumentum respondetur, nego minorem quoad utramque partem. Et ad probationem minoris quantum ad primam partem respondetur.

Ad locum Matthaei cap. 5, respondet D. Thomas hic ad secundum ex Augustino, quod huiusmodi praecepta semper sunt servanda in praeparatione animi, ut videlicet homo semper sit paratus non resistere, vel non se defendere, si opus fuerit. Vide 23, q. 1, per totam⁵⁰. Et ita respondetur ad D. Paulum. Vide Augustinum in epistola 5, ad Marcellinum⁵¹, et lib. I de sermone Domini in monte cap. 34 et sequentibus⁵². Vide D. Thomam infra q. 188, art. 3, ad primum. Ubi etiam docet eandem fere doctrinam⁵³.

Sed ad maiorem explicationem huius rei, quoniam occasione horum testimoniorum aliqui ex gentilibus existimabant, Evangelium pugnare cum bono publico, sicut refert Marcellinus epist. 4 ad August.⁵⁴ notandum est, quod illa verba: Ergo autem dico vobis non resistere malo⁵⁵, si accipiantur tanquam praeceptorum negativum, sunt intelligenda formaliter in hoc sensu, quod ex intentione nullus debet reddere malum pro malo ex odio inimicitie. Potest autem fieri materialiter, ut reddamus malum pro malo autoritate publica ad ulciscendas iniurias. Sicut Deus hoc pacto vindicate iniurias proprias, ut D. Thomas dicit infra q. 108, art. 1, ad primum⁵⁶. Si vero accipiatur illa verba tanquam praeceptum affirmativum, ut significent, toleranda esse mala, quae nobis inferuntur, tunc obligant tempore necessitatis, sicut de aliis praeceptis affirmativis saepe dicitur.

Denique Caietanus in commentariis Matth. 5⁵⁷ recte notavit, hoc praeceptum regulariter dari privatis hominibus, et in ordine ad privatas iniurias; non autem publicis hominibus, qui autoritate publica habeant vindicare iniurias, et punire peccata reipublicae, quo pacto vindicari solent per bellum iustum. Verum est tamen, quod Aug. lib. 22 contra Faustum cap. 76⁵⁸ refert illud testimonium ad consilium perfectionis Evangelicae, qua Apostoli et Martyres pro Christo et Evangelio non resistebant persequutionibus tyrannorum, sed patienter tolerabant, quae tolerantia fuit excellentior omni victoria principum.

Ad aliud vero testimonium Matthei 26 iam respondit D. Thomas ad primum⁵⁹ ex doctrina August. lib. 22 contra Faustum cap. 70⁶⁰ quod ibi est sermo de illo, qui autoritate privata utitur gladio. Quanquam ipsemet Augustinus capite 76 sequenti asserit, illud dictum esse a Christo, ut exemplo et verbo doceret Apostolos servare patientiam in tribulationibus et persequutionibus⁶¹. Caietanus vero in commentariis Matth. 26⁶² dicit, in illis verbis, omnis qui acceperit gladium⁶³ etc. voluisse Christum significare, poenam talionis latam fuisse in lege contra homicidas, qui autoritate privata utuntur gladio: ad eum modum, quo dicitur Genes. 9. Qui fuderit sanguinem, fundetur sanguis illius⁶⁴ et Apoca. 13. Qui gladio occiderit, oportet, cum gladio occidi⁶⁵. Ex hoc autem non sequitur, quod autoritate publica non liceat uti gladio; imo vero illud sequitur ex loco, quem adducit D. Thomas ad Roma. 13⁶⁶. Non sine causa gladium portat, et statim subdit: Dei enim minister est etc. ad insinuandum, quod utitur illo gladio autoritate Dei. Verum est tamen, quod eundem locum Matthei, qui acceperit gladium etc. D. Thomas in solutione ad secundum refert ad poenam spiritualem animae, quae illi provenit ex peccato homicidii⁶⁷. Ad quem sensum debet intelligi illud, quod habetur Psal. 36. Gladius eorum intret in corda ipsorum⁶⁸, iuxta explicationem optimam D. Aug. sermo. 2 super illum locum⁶⁹. Ad probationem secundae partis minoris respondetur cum D.

Thoma infra quaest. 108, art. 1, ad primum⁷⁰, quod ille, qui secundum gradum sui ordinis vindictam exercet in malos, non usurpat sibi, quod Dei est; sed sicut utitur potestate sibi divinitus concessa.

Ad secundum argumentum respondetur primo, quod ille locus Isaiae 2⁷¹ est aperta Prophetia de tempore adventus Christu, in quo pacandus erat universus orbis, quae pax erat speciale signum veri Messiae, qui erat redempturus orbem. Et sic declaravit istum locum Origenes lib. 5 contra Celsum⁷². Et eandem explicationem insinuaverat lib. 2 circa locum Lucae 2⁷³. Vel respondetur secundo, quod significat, Apostolos Christi et martyres non vi et armis sed doctrina et patientia et tolerantia passionum propugnaturos esse fidem Christi per totum orbem, et sic trahendos esse ad Christum populos. Quam explicationem inter alios adhibet Iustinus martyr in Apologia 2 pro Christianis⁷⁴. Et utramque; expositionem adhibet Irinaeus lib. 4 contra Valentinum cap. 67⁷⁵. Nisi forte velit aliquis dicere, quod illis verbis significatur, per Christum debellandas adversarias potestates spiritualium inimicorum, ita ut iam non praevaleant adversus fideles, secundum illud Psal. 45. Venite, et videte opera domini, quae posuit prodigia super terram: auferens bella⁷⁶, etc. Super quem locum D. Ambrosius adhibet duas expositiones; primam de pace data universo orbi tempore adventus Christi, ut pateret locus praedicationi Apostolorum, secundam vero de hostibus spiritualibus iam devictis virtute Christi⁷⁷. Et ad eundem modum explicandus est alius locus Zacha. 9.

Ad confirmationem iam patet ex dictis ad haec argumenta. Et ad illud, quod dicitur, quod bellum est contra divinam voluntatem, respondetur, illud esse vanissimum. Nam pari ratione probaret, esse iniustum et malum adhibere medicinas contra pestem, quam Deus mittit propter peccata, quam Deus mittit propter peccata hominum; quod tamen absurdum est.

Ad tertium ex locis Sanctorum respondetur primo, quod Sancti damnat bella et gladios, quando usurpatur privata autoritate, aut iniuste, et tyrannice. Et forte ad hunc sensum sunt accipienda illa verba Iacobi 4⁷⁸. Unde bella et lites in vobis etc., et D. Cyprianus lib. 2 epistolarum epist. 2 ad Donatum⁷⁹, huiusmodo bella appellat homicida, quae publicae geruntur. Caeterum quod autoritate publica et divina licitum sit occidere idolatras aut malefactores, docet idem Cyprianus testimoniis sacrae Scripturae in libro Cyprianus testimoniis sacrae Scripturae in libro de exhortatione martyrum cap. 5⁸⁰. Secundo responderi potest, illos Sanctos Patres voluisse docere perfectionem Evangelicam, quae magis amplectitur tolerantiam passionum, quam usum armorum, ut supra diximus ex Augustino. In quo sensu dicebat D. Hieronymus in epist. Ad Gerantiam, quod illo tempore antique dicebatur bellatoribus; Accingere gladio tuo; etc., nunc vero audit Petrus: Reconde gladium tuum in vaginam⁸¹. Ad quartum respondet D.

Thomas in solutione ad tertium⁸², quod bellum non opponitur paci, sed potius ordinatur ad obtinendam pacem, secundum ea quae dicta sunt in secunda conclusione.

Ad quintum respondetur, quod actiones, quae regulariter et ut in plurimum sunt malae, sunt in duplici differentia. Nam quaedam sunt, quae regulariter et ut in plurimum sunt malae per se et ex natura sua: et hae sunt intrinsice malae, ut denegatio depositi, quae de se regulariter et ut in plurimum est mala; quanvis aliquando veluti per accidens propter vitium subiecti, quoniam petit in detrimentum alterius, denegatio depositi sit bona. Aliae vero sunt actiones, quae quanvis regulariter et ut in plurimum sint malae, hoc non habent ex se et ex natura sua, sed propter vitium subiecti, vel propter accidentia, et circunstantias. Et huiusmodi actiones non sunt intrinsice malae, sed sonant in malum, et praeseferunt turpidunimem: et istae actiones, quoniam ex natura sua non habent intrinsecam malitiam, honestari possunt aliquibus circunstantiis, ita ut fiant bonae moraliter; et huiusmodi est bellum.

Ad confirmationem respondetur ex dictis quod fornicatio ideo est intrinsice mala, quoniam ex se et ex natura sua sequitur detrimentum prolis, licet per accidens non sequatur aliquando. Ex bello tamen iusto no sequuentur per ser et ex natura sua rei huiusmodi detrimenta, sed per accidens, et ideo non est intrinsice malum.

Ad ultimum respondetur, quod ut supra diximus, illa respublica vel princeps, qui intulit iniuriam alteri reipublicae vel principi, iam ratione iniuriae incurrit subiectionem ad illum principem, cui intulit iniuriam. Et ideo ille princeps, qui affectus esti iniuria, habet ius indicendi bellum alteri, ut magis explicabitur dubio sequenti.