Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Circa eandem primam conditionem, an quando bellum excercetur autoritate privata, et non autoritate principis, teneantur bellatores ad restitutionem eorum, quae in bello capta sunt, et ad restitutionem eorum, quae in bello capta sunt, et ad restitutionem detrimentorum, quae sequuntur in sua republica et aliena. Ratio dubii est. Quoniam Christiani milites saepenumero invadunt Turcas, vel alios infideles sine autoritate principis, et diripiunt, et capiunt praedas illorum: sed nemo est, qui istos compellat ad restitutionem, quin potius ab omnibus laudantur, ergo signum est, hoc esse licitum.

In huius rei expositionem sit. Prima conclusio. Agere bellum agrediendo quoscunque hostes sine autoritate principis est peccatum mortale. Haec conclusio est communis omnium sententia probatur primo. Nam sicut ostensum est dubio secundo, et D. Thomas docet in articulo ex mente D. Augustini lib. 22 contra Faustum cap. 75¹ autoritas indicendi et gerendi bellum residet penes principem reipublicae, ergo usurpare istam autoritatem est peccatum mortale. Secundo probatur a simili. Licet enim homo propter delictum sit reus mortis; tamen peccatum mortale esset, autoritate privata interficere illum, ut D. Thomas docet infra q. 64, artic. 3² ex mente D. August. lib. 1 de Civi. cap. 21³ et 26⁴; ergo similiter in nostro casu. Patet consequentia. Quoniam in utroque casu usurpatur legitima autoritas iudicis.

Secunda conclusio. Non licet militibus privata autoritate devastare oppida, aut incendere: quod si fecerint, tenebuntur restituere damna illata. Hanc conclusionem aperte colligimus ex prima. Sed primam illius partem aperte docet magister Victoria in relectione citata numero 53⁵ et probat hac ratione. Milites non sunt legitimi iudices, sed exequutores principis, qui est verus iudex, ergo nec licet illis damna inferre hostibus autoritate privata. Eandem partem docet Sylvester verbo Bellum I quaestione 10⁶ et subdit, quod si esset lata excommunicatio contra devastantes illam civitatem aut incendentes, sine dubio illi milites incurrerent illam poenam. Secundam pars probatur. Quoniam iniuste ablata, sunt necessario restituenda: sed illi milites inferunt damna contra iustitiam, ergo tenentur restituere. Confirmatur hoc ex doctrina D. Tho. Et Caietani infra quaest. 66, art. 8, ad secundum⁷. Ubi docent, nunquam esse licitum auferre bona infidelium autoritate privata, et sic auferentes committere rapinam, ergo tenentur ad restitutionem. Notandum est tamen, quod si illi milites recuperant bona sua propria ab illis piratis, qui ab eis abstulerant, non peccant contra iustitiam in ordine ad illos, nec tenentur ad restitutionem. Ratio est. Quoniam etiam inter ipsos concives hoc non est contra iustitiam in ordine ad alterum, licet sit peccatum, quoniam non servatur ordo iuris, quando patet recursus ad superiorem, ut disputat Magister Soto libr. 5 de Iustitia q. 3, art. 3 circa solutionem ad primum⁸, ergo a fortiori inter hostes bellatores non est contra iustitiam.

Tertia conclusio. Illi, qui pugnant sine autoritate Principis, tenentur restituere omnia damna, quae ex tali bello sequuntur in propria republica. Probatur. Quoniam illi movent bellum contra voluntatem superioris, et sunt causa damnorum reipublicae propriae, ergo tenentur illa damna restituere. Probatur consequentia. Quia causa damni tenetur ad satisfactionem illius damni.

Ad argumentum in contrarium respondetur, quod per se loquendo illi milites tenentur restituere bona capta ab infidelibus private autoritate, ut patet ex dictis. Secundo respondetur, quod aliquando excusari possunt ex voluntate principis interpretativa, v.g. quando est maxima opportunitate, et aliunde non potest facile conveniri princeps, ut conferat facultatem: tunc enim non solum excusantur ab obligatione restituendi, sed etiam fortasse excusantur a peccato. Ratio huius est. Quoniam huiusmodi infideles sunt publici hostes Christianorum, ergo illud bellum virtualiter procedit ex licentia, vel ex ratihabitatione principis. Ex quo sequitur, bona capta in huiusmodi bello debere manifestari a militibus suo principi, ut ipse disponat de ipsis suo arbitrio vel donando, vel remittendo, vel retinendo in partem satisfactionis iusti belli, ut infra magis explicandum est. In cuius confirmationem est egregium testimonium D. Ambrosii libro 1 de Abraham cap. 3⁹ ubi dicit, quod Abraham Genes. 14¹⁰ nihil accepit de spoliis illorum, quos bello superavit, sed omnia servavit Regi Sodomorum (cum tamen praeda sit in potestate victoris) ut doceret militarem disciplinam, quod regi servantur omnia. Tertio respondetur, quod principes rarissime concedunt istam facultatem privatis hominibus saltem formaliter ne pretextu defensionis reipublicae evadant tyranny, et exerceant latrocinia etiam in Christianos. Quemadmodum nostris temporibus videmus, negatam fuisse hanc facultatem quibusdam provinciis a Regibus nostris.

Circa secundam conditionem iusti belli notandum est primo, duas causas assignari a Div. Thoma in articulo ex mente D. Augustini libro 6, quaest. Super Iosue cap. 10 et refertur 23, quaest. 2, cap. Dominus¹¹, etc. Prima est, si civitas vel respublica sive princeps vindicare neglexerit, quod a suis improbe factum est. Propter quam causam. David intulit bellum Regi filiorum Aman, ut patet 2 Regum capite 10¹². Secunda causa est, si respublica neglexerit restituere, quod per iniuriam ablatum est. Propter quam causam plurima bella esse gesta iuste, constat ex historiis, tam sacris quam profanis. In his causis conveniunt tam omnes Theologi quam Iusperiti.

Secundo notandum est cum Caietano in articulo¹³, quod in hac re idem censendi sunt nobiscum amici nostri et socii. Potest enim licite geri bellum ad vindicandas iniurias amicorum vel sociorum vel ad recuperanda bona illorum. Quod patet primo testimoniis adductis ex sacra Scriptura dubio tertio. Deinde etiam patet ratione. Nam ut ostensum est supra quaest. 23, art. 1¹⁴ amicus est alter ego, ita ut amicorum bona sint communia, ergo iniuria amicorum est etiam quasi propria: quae doctrina recepta est a Philosophis et Theologis tanquam certissima.

Tertio est advertendum, quod quia princeps, qui inducit iustum bellum, est iudex respectu alterius principis, cui infertur, ut ostensum est dubio secundo, debet necessario pro mensura delicti temperare modum plagarum iuxta praeceptum Domini Deut. 25¹⁵. Quapropter si iniuria illata fuerit levis aut parva, non est indicendum bellum. Ratio est, quoniam bellum est gravissima et atrocissima plaga, ergo pro levi iniuria non est inferendum. Caeterum adverterdum est principibus, an iniuria, quae primo aspectu videtur levis, fit gravis iniuria propter futurum detrimentum, et via ad maiora mala: tunc enim reputanda est, ac si esset gravis iniuria, v.g. Rex Galliarum occupat armis Hispaniae oppidum, ex quo facile potest consequi, ut alias urbes possit occupare; tunc illa iniuria est gravis et causa belli, maxime vero si illa civitas sit velut clavis et murus totius regni.

Quarto est notandum, quod etiamsi adsit utraque causa gravis belli indicendi, quia tamen secundum August. cap. Noli 23, quaest. 1¹⁶, pacem habere voluntatis est, bellum vero necessitatis, prius debet princeps tentare omnia media, ut alia respublica satisfaciat iniuriis illatis, quam moveat bellum contra illam. Debet enim primo mittere legatos, quod si hoc non sufficiat, licite potest procedere ad bellum. Colligitur hoc ex Deut. 20¹⁷ et Iudic. 20¹⁸. Ubi sic fecerunt filli Israel in pugna contra filios Beniamin.

Circa istam secundam conditionem esset disputandum, an iniuriae, quae inferuntur Deo per peccata infidelitatis, vel idolatriae, vel blasphemiae, possint esse casus iusti belli contra infideles. Sed de hac re diximus supra in quaest. 10, art. 8 et 10.