Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

SUMMA TEXTUS

Conclusio est negativa. Et ratio est; tum quia exercitia bellica maxime repugnat officiis clericorum; tum etiam quia omnes clericorum ordines destinantur ad altaris ministerium, in quo sub sacramento repraesentatur passio Christi, et patientia et mansuetudo illius, quam ministri altaris imitari debent. Hanc etiam conclusionem docet expresse Div. Gregorius Nazianzenus in oratione 2, de pace¹, ubi docet, arma esse prohibita Episcopis, et clericis.

COMMENTARIUM

Circa istum articulum dubitatur primo, utrum omnibus clericis in universum sit prohibitum bellare. Circa hoc dubium et totum articulum vide 23, quaest. 8, per totam¹. Et nota, quod nomine clericorum intelligimus in universum omnes habentes aliquem ordinem Ecclesiasticum etiam primam tonsuram. Ita dicit Sylvester verbo clericus 1², et colligitur ex c. Cum contingat extra de qualitate et aetate ordinandorum³.

Hoc supposito sit Prima conclusio. Clerici in minoribus constituti non peccant mortaliter bellando. Probatur primo ex communi usu, qui tamen non reprehendatur a viris doctis. Secundo probatur. Quoniam isti non peccant mortaliter ducendo uxores, ergo nec bellando. Probatur consequentia. Quia non minus repugnat officio clerici ducere uxores, quam bellare. Tertio probatur. Quia licet omnes ordines dirigantur ad sacrificium altaris; minores tamen ordines mediate et remote ordinantur ad illud, ergo. Confirmantur haec omnia. Quoniam prohibitum est clericis venire ad seculares honores cap. Eos qui 20 quaest. 3⁴, similiter agitare causam sanguinis cap. His a quibus 23, q. 8⁵, tamen clerici in minoribus constituti, licet proferant sententiam in causa sanguinis, non peccant mortaliter, ergo neque peccant mortaliter bellando. Quare leges, quae prohibent bella clericis, vel intelliguntur de iis, quae prohibent bella clericis, vel intelliguntur de iis, qui sunt in minoribus constituti tantum, vel sunt abrogatae quantum ad eos, qui sunt in minoribus constituti. Cum hoc tamen aliqui viri docti asserunt; quod peccant venialiter bellando. Quia quamvis immediate non ordinentur ad sacrificium missae mediate tamen ordinantur ad illud, et disponuntur.

Secunda conclusio.Clerici in minoribus ordinibus constitute peccant mortaliter bellando sine licentia Pontificis, tam in bello offensivo, quam defensivo. Probatur primo. Nam sic habet communis opinio Theologorum, et Iusperitorum. Secundo probatur. Quoniam huiusmodi clerici bellantes puniuntur in iure gravissimis poenis, ergo peccant mortaliter. Patet consequentia. Quia gravissima poena non datur nisi gravissima culpa. Antecedens autem probatur. Quoniam privantur exequutione ordinum suorum cap. Clerici, et cap. Quicunque 23, q. 8⁶ et sunt perpetuo recludendi in aliquo monasterio, ut habetur cap. Clerici ibidem⁷. Et si talis clericus mortuus fuerit in bello, praecipitur, ne fiant pro eo oblationes, nec orationes cap. Quicunque ibidem⁸, ergo. Extenditur etiam haec conclusio ad omnes monachos etiam laicos, ut patet cap. Eos qui 20, q. 3⁹.

Dubitatur secundo, quo iure sit prohibitum clericis bellare, an sit prohibitum iure divino. Et videtur pars affirmativa vera. Nam Matthaei 26, dictum est Petro: Converte gladium tuum in locum suum¹; hoc autem a Christo dictum est Petro nomine clericorum et Episcoporum, ergo iure divino est illis interdictum. Confirmatur hoc argumentum. Nam Gratianus 23, q. 8, cap. de Episcopis dicit: De Episcopis vero, et quibuslibet clericis, quod nec sua autoritate, nec autoritate summi Pontificis arma sumere valeant, facile probatur ex illo Matthe. 26. Mitte gladium tuum in vaginam, et ad Roma. 12. Non vos metipsos defendentes charissimi: ergo si autoritate summi Pontificis non possunt clerici bellare, est de iure divino et non humano, nam super ius humanum Papa dispensare potest².

Propter haec argumenta placet aliquibus Cononistis, quod bellare sit prohibitum clericis iure divino non humano. Ita tenet Turrecremata capit. Clerici, dist. 50³.

Pro decisione huius dubii sit Prima conclusio. Bellare non est prohibitum clericis iure divino, vel naturali, sed solo iure positivo Ecclesiastico. Hoc ius habetur 23, q. 8⁴ ubi congeruntur multa decreta Pontificum, quae hoc prohibent. Probatur primo. Nam in toto evangelio id non prohibetur. Secundo probatur, quoniam clericus ex dispensatione Pontificis potest proferre sententiam in causa sanguinis et sic fit Romae, ergo potest bellare, nam ita est prohibitum unum sicut aliud. Tertio probatur. Quoniam sic habet communis opinio omnium Theologorum et Iurisperitorum, ergo.

Secunda conclusio. Haec lex Ecclesiastica habet magnum fundamentum in lege naturali et divina. Hanc conclusionem ostendunt rationes D. Thom. in hoc artic. quae optimae sunt congruentiae, ut haec lex fieret. Ex his conclusionibus sequitur, quod Papa potest dispensare cum aliquibus clericis ad bellandum, si fit magna necessitas, alias male faceret dispensando, sicut male faceret dispensando communiter et absolute cum omnibus clericis: est enim magna indecentia status clericalis bellare.

Ad argumentum respondetur primo, quod haec verba Christi non solum ad clericos esse limitanda docuit D. Tho. art. 1, ad primum⁵, ex mente D. August., lib. 22 contra Faustum, cap. 70⁶, sed intelligenda esse de omnibus, qui privata autoritate accipiunt glaudium. Sed quoniam D. Tho. in argumento Sed contra obiicit illa verba de Episcopis et clericis, secundo respondetur, intelligenda esse non de necessitate simpliciter, sed tantum de decentia. Quoniam non decet ministros Christi, qui ministraturi sunt altari ipsius, intendere bellum, aut effusioni sanguinis propter rationes Div. Thomae in articulo. Unde ad confirmationem respondetur, falsum esse illud, quod Gratianus dicit, nisi intelligatur de decentia. Nam textus citatus non habet maiorem autoritatem, quam Gratianus⁷.

Dubitatio tertio, an clerici possint aliquando bellare sine licentia Pontifici. Circa hoc nota, quod dupliciter potest aliquis bellare. Uno modo manu propia, alio modo per alios, ut ille qui movet bellum, et convocat milites, similiter ille, qui hortatur alios ad pugnam, quod sit multipliciter. Primo exhortando ad virtutem, et exhortando ut fortiter se habeant in bello, secundo admonendo ut hostes occidant.

Sit ergo Prima conclusio. Si respublica esse in extrema vel gravissima necessitate, licitum est clerico bellare manu propia in bello defensivo, etiam sine dispensatione Pontificis, verbi gratia, est civitas obsessa ab hostibus, et est magna probabilitas, quod defendetur ab hostibus, si clerici pungent, et alias capietur, tunc poterunt clerici pugnate. Haec conclusio est Domini Caietani in hoc articulo¹. Et probatur primo. Nam de iure naturali debet unusquisque defendere suam rempublicam sed ius positivum non deroget iuri naturali, ergo licet per ius positivum bellum sit prohibitum clericis, possunt in hoc casu bellare. Secundo probatur. Quoniam si tunc adesset legislator, vellet clericum bellare in illo casu, ergo potest bellare. Et confirmatur. Quoniam sicut gratia non destruit naturam, sed illam perfecit, ita lex Ecclesiastica non destruit naturalem, nec repugnat cum illa: sed lex naturalis inclinat istum ad pugnandum hic et nunc, ergo. Maior patet. Nam lex Ecclesiastica est determinatio legis naturalis, vel divinae.

Ex hoc sequitur, quod in tali casu non tantum potest clericus pugnare, sed etiam tenetur. Nam lex Ecclesiastica non deobligat aliquem ab eo, quod secundum legem naturae tenetur facere: sed iure naturae tenetur unusquisque defendere suam rempublicam, ergo etiam clerici in his casibus possunt bellare. Probatur maior. Nam sicut bene dixit Caietanus supra quaest. 33, art. 7² status clericalis vel monachalis non eximit hominem ab obligatione iuris naturae, nam gratia perficit naturam, non destruit. Quod dictum est de bello defensivo in conclusione, extendendum est ad bellum offensivum, si esset extrema vel gravissima Ecclesiae necessitas, vel quando inde proveniret pax Ecclesiae, vel maxima utilitas status Christiani, v.g. Rex Hispaniae movet bellum contra regem haereticum, et Victoria adversus illum est maxime necessaria ad pacem, et tranquillitatem reipublicae Ecclesiasticae, ad quam tamen acquirendam necessarium est, clerum pugnare, iuxta supra dicta in tali casu posset pugnare. Quia si adesset legislator seu dispensator, certe dispensaret, et vellet illum pugnare, et ex alia parte quicunque tenetur favere Ecclesiae in suis necessitatibus, ergo, etc.

Secunda conclusio. Non licet clerico bellare in bello offensivo solum ad consequendam victoriam regulariter loquendo. Haec conclusio est Caietani in hoc articulo³, et probatur. Quoniam respublica non est tunc in extrema vel gravissima necessitate, et ex alia parte prohibitum est, clerici pugnent, ergo non possunt pugnare. Maior probatur. Nam tunc non est necessarium bellum nisi ad recuperationem rerum, vel ad punitionem hostium, vel ad expellendos eos a regno, haec autem non est extrema necessitas, ergo in tali casu non poterit pugnare. Dixi in conclusion regulariter loquendo propter casum positum in fine praecedentis conclusionis.

Sed contra. In tali casu periclitatur salus multorum, honor etiam et fama principis, qui si victus maneat, magno dedecore cum sua republica affici poterit, ergo tunc clericus potest propter eandem rationem adiuvare suum principem.

Respondetur, quod dupliciter potest tunc res se habere. Primo modo sic quod ad consequendam simpliciter victoriam non sit necessarium clericum pugnare, sed tantum ad melius et facilius eam consequendam. Et in tali casu nullo modo ei licet, quia sic semper liceret clericus pugnare. Ipsis enim cum aliis pugnantibus facilius consequeretur victoria. Secundo modo potest se res habere taliter, quod clericus sit simpliciter necessarius ad victoriam consequendam, sic adeo quod sine eo non consequeretur. Et sic valde probabile est, quod potest clericus suum adiuvare principem propter argumentum factum: videtur enim illa gravissima necessitas principis, et reipublicae. Et si adesset summus Pontifex, forte dispensaret in lege: imo videtur, quod tunc teneatur clericus ad bellandum propter rationes supra factas.

Tertia conclusio. Clericus habens dominium temporale in republica perfecta potest indicere bellum iustum, et ducem constituere, qui eius bella gerat. Ita tenet Sylvester verbo Bellum 3, q. 1⁴. Ratio est. Nam ad republicam perfectam pertinet, ut possit bella movere: sed omnis potestas reipublicae in principe residet, ergo potest princeps clericus indicere bellum et constituere principem. Antecedens habetur ex praecedenti articulo. Confirmatur haec ratio.

Nam alias talis clericus, v.g. Episcopus non esset princeps perfectus, nam non esset sibi sufficiens, si non posset bella iusta movere, quod est contra id, quod supponitur in conclusione. Unde credendum est, quod cum Pontifex tradit huiusmodi dominium Episcopo, dispenset cum illo, ut possit bella movere, quanvis sit Episcopus. Secundo probatur. Quoniam licet sit clericis prohibitum dicere ius in causa sanguinis, tamen clericus habens dominium temporale potest iudicem constituere, qui huiusmodi negotia exerceat, ergo similiter in bello.

Quarto conclusio. Quicunque clericus etiam non habens dominium temporale potest convocare principem secularem, qui bella gerat pro defensione suae Ecclesiae. Haec conclusio habetur 23, quaest. 3, cap. Maximianus⁵; ubi dicitur, quod Maximianus quidam Episcopus petivit auxilium ab Imperatore pro tuenda sibi credita Ecclesia: quod si praetermisisset, non esset laudanda eius patientia, sed negligentia merito culpanda.

Ex his duabus conclusionibus infertur primo, quod huiusmodi clerici possunt hortari suos milites ad victoriam ante actualem conflictum, industriamque; eis praebere atque favorem. Ita tenent omnes doctores. Et ratio est. Quia qui potest intendere victoriam, potest etiam media licita apponere ad ipsam consequendam.

Secundo infertur, quod multo magis licebit ad iuvare milites mediis spiritualibus, ut orationibus ieiuniis, etc., exhortando ad poenitentiam, quod omnibus clericis licet etiam particularibus.

Quinta conclusio. Nulli clerico sive habenti dominium temporale sive non habenti licet dicere militibus, occidite hostes, sive sint in actuali conflictu, sive ante illum per se loquendo. Haec conclusio est communis sententia omnium doctorum, et patet ex iuribus citatis, in quibus non tantum prohibetur clericis occisio, sed etiam interdicitur, ne sint causa occisionis. Dixi per se loquendo. Nam si talis casus esset, quod ad defensionem reipublicae vel propriam necessarium esset, simpliciter hostes occidere, sicut licet clerico tunc propria manu occidere, ita licitum est ei alteri dicere, occide illum.

Sexta conclusio. Probabile est, quod liceat cuicumque clerico ante actualem conflictum persuadere militibus ut fortiter se habeant in bello, imo et in ipso conflictu. Haec conclusio est Doctor Navarro in Manuali cap. 27, num. 211⁶. Probatur autoritate Iurisperitorum. Nam ut Navarro ait, est sententia communis inter ipsos. Et videtur colligi ex ca. Quicunque ex clero 23, q. 8⁷. Ubi dicitur: Sacerdotes propria manu arma arripere non debent, sed alios ad arripiendum ad oppressorum defensionem atque ad inimicorum Dei impugnationem eis licet hortari.

Sed contra hanc conclusionem est primum argumentum ex cap. Quod in dubiis extra de poenis, ubi Innocentius III inquit⁸, quod clericus, qui alios incitat ad pugnam, enormiter peccat, ergo non licet clerico alios ad bellum hortari.

Secundo arguitur. Quia non licet clerico persuadere militi, ut occidat hostem, ut diximus in quinta conclusione, ergo non licet persuadere militi, ut fortiter se habeat. Patet consequentia. Quia primum ideo non licet, quia est causa occisionis: sed etiam in secundo casu est causa occisionis; nam regula regulariter loquendo ex eo quod quis fortiter pugnet, occiduntur multi, ergo.

Sylvester ubi supra citat Innocentium in hoc capite⁹, tenentem quod in actuali conflictu non licet hortari milites ad fortiter pugnandum, etiam clericis habentibus dominium temporale nisi in bello defensivo. Idem tenet Panormitanus, quos sequitur ipse Sylvester.

Nos tamen respondemus ad argumenta, quod ille textus loquitur, quando ille, qui incitat ad pugnam, habet formalem vel virtualem intentionem, quod milites occidant hostes, vel quando incitat ad bellum iniustum. Ad rationem vero negatur consequentia. Et ratio est. Quia cum clericis suadet alieni, ut fortiter pugnet, utitur iure iusto suo: quare etiamsi inde sequatur mors, non imputatur illi, nec reputatur voluntaria respectu eius; nam ut esset voluntaria, oportebat, quod posset vitare eam, et teneretur; quare non est causa moralis. Est appositum exemplum. Qui constituit iudicem, non censetur velle mortem malefactorum, quamvis regulariter talis iudex debeat occidere, vel mutilare malecfactores, quoniam quando constituit iudicem illum, utitur iure suo. Similiter Inquisitores, qui tradant haereticos bracchio saeculari, non censentur velle combustionem eorum: eodem pacto dico in praesenti, imo secundum Doctorem Navarro licet clericis conferre arma militibus non tantum defensiva sed etiam ofensiva, dum tamen non habeant intentionem occidendi¹⁰.

Dubitatur quarto gravissime, utrum clerici bellantes sine licencia summi Pontificis, maneant irregulares. Diximus sine licentia Pontificis, nam si de eius licentia bellent, sive bellum sit iustum, sine iniustum, non manent irregulares. Nam cum irregularitas sit poena positivi, cum primum concedit Pontifex clerico licentiam bellandi, censetur dispensatae cum eo in irregulitate, sive de hoc faciat mentionem, sive non. Etenim cum praelatus tribuit licentiam faciendi aliquam rem censetur omnia tollere impedimenta, quae eius obsunt potestati. Non etiam est credendum, quod cum tanta iactura vellet superior licenctiam concedere. Ita tenet Sylvester verbo Homicidium 3, quaest. 8¹. Quaerimus ergo, utrum bellando sine licentia pontificis maneant irregulares.

Pro decisione huius difficultatis sit Prima conclusio. In bello iniusto quando consequitur mors vel mutilatio, omnes, qui in illo pugnant, fiunt irregulares. Ita docet Sylvester verbo Bellum 3, quaest. 3². In cuius confirmationem adducit iura ex capit. Praesentium de clerico percussore³, et ex cap. Continebatur extra de homicidio⁴. Addit tamen Sylvester ex sua et aliorum sententia, quod si per ipsos non sit facta occisio sive mutilatio, poterit Episcopus cum eis dispensare in illa irregularitate. Hoc autem mihi non videtur verum, neque usus aut ratio hoc docet, sed oppostitum. At vero si bellum fuerit iustum, et nulla sit data causa occisionis et mutilationis in particulari, non fiunt irregulares illi, qui militant, quamvis ilii milites occidant, vel mutilent. Ratio huius est. Quoniam isti non reptantur aliquo modo concurrere ad illas occisiones, vel mutilationes. Si vero in particulari fuerint causae occisionis, iam fiunt irregulares, et non potest cum illis Episcopus dispensare etiam post Concilium Tridentinum Sess. 24, capit. 6⁵, ubi datur Episcopis facultas ad dispensandum super irregularitatibus, quae provenit ex delicto occulto, occisio autem illa, quae fit in bello, non est delictum occultum, aut non est delictum. Crediderim tamen, veram esse sententiam Caitetani in summa verbo Irregularitas circa finem⁶, quod praelati ordinum mendicantium possunt dispensare super irregularitate cum illis, qui in bello iusto occiderunt hostes. Ratio huius est. Quoniam illi habent facultatem dispensandi in omni irregularitate, exceptis illis, quae proveniunt ex bigamia, vel homicidio voluntario: sed occisio in bello iusto non est homicidium proprie loquendo, quamvis sit occisio hominis, ergo cum favores sint ampliandi, illi possunt dispensare in irregularitate, quae provenit ex occisione hominis licita.

Ex hac conclusione sequitur, quod si clericus bellet illicite sine autoritate Pontificis, incurrit irregularitatem, si occidat aliquem, vel mutilet, vel etimsi ipse non occidat, occidant tamen alii, vel mutilent. Haec sententia est communis inter omnes Theologos, et Iurisperitos. Et quidem quod ille, qui manu propria mutilat. Vel occidit, maneat irregularis, patet manifeste, quoniam omnes illi et qui illicite occidunt, vel mutilant, manent irregulares. Maior habetur expresse in capit. Episcopum 45, distinct.⁷. Et in capit. Aliquantos 51 distinct.⁸. Et 23, quaest. 8, cap. Clerici et cap. Quicunque⁹, et extra de homicidio per multa capita¹⁰.

Secunda pars corolarii probatur. Quoniam talis vel est causa vel saltem concausa occisionis vel mutilationis: omnis namque exercitus est causa totalis, iste autem clericus est pars exercitus: causa autem occisionis vel mutilationis efficitur irregularis, ut habetur cap. De caetero extra de homicidio¹¹, ergo, etc. Imo non tantum est irregularis, si manu propria bellet in bello iusto; sed si sit in illo bello ex parte illorum, qui gerunt iniustum bellum ad praestandum illis industriam, vel favorem, vel arma, manet irregularis, si eveniant occisiones vel mutilationes. Et haec est sententia communis Iurisperitorum, quae colligitur ex cap. Quod in dubiis extra de poenis¹², et cap. Clericos de homicidio¹³. Hoc est certum.

Tota autem difficultas est in praesenti, an quando non peccat clericus bellando, incurrat irregularitatem.

Pro parte affirmativa arguitur primo. Quoniam irregularitas non consequitur ad peccatum, sed ad voluntariam occisionem, vel mutilationem: sed in isto casu est voluntaria occisio, vel mutilatio, ergo incurrit irregularitatem.

Arguitur secundo. Quoniam in iure nullibi excipitur ille, qui occidit alterum etiam in defensionem suae reipublicae, vel alterius proximi, sed solum excipitur ille, qui occidit alterum in defensionem propriam, ergo omnes alii manent irregulares.

Arguitur tertio. Quoniam ista irregularitas incurritur propter actum bonum et obligatorium, ut patet in iudice, qui propter actum bonum et obligatorium, ut patet in iudice, qui profert sententiam in malefactores, quam sententiam ex iustitia tenetur proferre. Item in illo, qui occidit alterum in defensionem patris sui, quem constat, quod tenetur defendere, ergo etiam ille, qui pugnat in defensionem reipublicae, incurrit irregularitatem.

Sed in oppositum arguitur primo. Nam nemo sit inhabilis ad suum officium exercendum ex impletione praecepti divini, ergo saltem quando clericus tenetur pugnare, non sit irregularis et inhabilis ad suum officium exercendum. Probatur consequentia. Quoniam alias non liceret illi pugnare, si inde redditur inhabilis ad suum officium, ut docet Divus Thomas in corpore articuli¹⁴.

Arguitur secundo, qui occidit aliquem in suam defensionem cum debito moderamine, non incurrit irregularitatem, ut patet ex Clementina Si furiosus de homicidio¹⁵, ergo similiter qui occidit alterum in defensionem reipublicae. Probatur consequentia. Quoniam maiori vinculo tenetur homo ad defensionem reipublicae, quam ad defensionem sui, cum sit bonum divinis et excellentius, ut constat ex supradictis in q. 26, art. 5¹⁶.

Tertio arguitur. Nam irregularitates in his habet rationem poenae, imo acerbissimae poenae: poena vero nullo modo incurritur nisi propter peccatum, ergo. Minor probatur. Nam privatio actionis debitae inesse ex officio citra dubium est poena: at irregularitas in clericis, qui sacris ordinibus sunt initiari, privat actione et usu ordinum, qui ex officio debet illis inesse, ergo est poena. Confirmatur. Suspensio, qua persona Ecclesiastica suspenditur ad ordinum exequutione, aut in totum pro tempore, aut in partem in perpetuum, est poena citra dubium: sed irregularitas privat in perpetuum Ecclesiasticam personam ab exequutione ordinum in totum, ergo.

Arguitur quarto. Irregularitas in his casibus non potest incurri propter culpam, ut constat; nec etiam propter significationem, ergo nullo modo incurritur. Hoc secundum patet. Nam irregularitas ratione significationis in praesenti materia contrahitur propter defectum perfectae mansuetidinis et lenitatis: sed nemo potest dici minus perfectae mansuetus et lenis, ex eo quod occidat, cum in praecepto occidere tenetur, ergo non incurritur irregularitas. Minor probatur. Nam occidere in tali casu est actus virtutis in praecepto existentis: rursus mansuetudo et lenitas virtus quaedam est: sed virtus virtuti non adversatur, ergo. Confirmatur. Nam nullum praeceptum prohibere potest id, quod divino iure et naturali praeceptum est: sed ut supponimus, divino iure et naturali praeceptum est defendere rempublicam, ergo.

In hac quaestione sunt variae et diversae sententiae. Prima sententia est, quod clerici, qui pugnant, etiam quando tenentur pugnare, fiunt irregulares, si occidant, vel mutilent: et ita communiter tenent fere omnes doctores. Caietanus supra quaestio 33, artic. 7¹⁷ ita docet; et Navarro sequitir hanc sententiam in Manuali cap. 27, num. 215¹⁸, et plures alii.

Secunda sententia est huic opposita, quod in tali casu non incurritur irregularitas. Ita docet Sylvester verbo Bellum 3, q. 3¹⁹, et Didacus Covarrubias super Clementinam Si furiosus de homicidio, p. 2 § 3, num. 2 et § 4, nume. 9²⁰ ait homicidium persona privata commissum nunquam imputari ad irregularitatem, nisi habeat peccati malitiam. Et multo diffusius parte 3, § unico, nume. 5²¹. Quam sententiam sequuntur alii quam plurimi.

Tertia sententia est media, quae ait, quod clerici constituti in sacris, si occidant alterum in casu, quo tenentur in defensionem reipublicae vel alterius proximi, non fiunt irregulares. Caeterum si iste occidant, cum non tenentur occidere, sed tamen licite possunt, incurrunt irregularitatem.

In huius rei expositionem sit nobis conclusio. Secunda et tertia sententia sunt probabiles, prima vero est omnium probabilissima. Prima pars probatur argumentis factis secundo loco, secunda vero probatur argumentis factis primo loco: quae omnia adhuc amplius confirmatur. Primo nam ita versatur in practica in curia Romana, in qua clericus, qui occidit in defensionem reipublicae, existimatur irregularis, ergo. Secundo probatur, et arguitur specialiter contra tertiam sententiam. Quoniam ex ea sequitur, quod clericus in sacris constitutus, quando non ex obligatione praecepti, sed ex libera charitate defendit proximum, ille peccent mortaliter; consequens est falsum, et contra Div. Thomam infra quaestione 64, articul. 7²², ergo et ista sententia est falsa. Probatur sequela. Quoniam clericus, qui occidit in defensionem alterius non ex obligatione praecepti, incurrit istam irregularitatem: sed secundum hanc sententiam haec regularitas non incurritur ab illis nisi propter culpam, quod debet intelligi de culpa mortali, ergo iam peccaret mortaliter. Tertio arguitur contra eandem sententiam. Nam ex illa sequitur, quod etiam quando non tenetur, quamvis licite possit, non incurrat irregularitatem, consequens est contra eandem sententiam, ergo. Sequela probatur. Non incurrit irregularitatem propter culpam, ut constat, ac subinde non habet rationem poenae, nec propter significationem, quod patet: nam nemo dicitur minus perfecte mansuetus et lenis, cum defendit proximum ex libera charitate, ergo.

Unde ad argumenta in oppositum respondetur, quod aequaliter probarent, quod non incurritur irregularitas, quando aliquis occidit defendendo ex consilio; quoniam tunc etiam meretur apud Deum, et studiose agit secundum virtutem, et meretur gloriam.

Unde ad primum in speciali respondetur, quod talis irregularitas non habet rationem poenae, sed est indecentia quaedam, et nullum est inconveniens, quod propter actum virtutis, qui est in praecepto, fiat aliquis inhabilis ad exequendum tale officium, sicut fit inhabilis ad recipiendum. Cuius ratio est. Nam Ecclesiastici non solum debent habere mansuetidinem apud Deum et in corde, sed etiam opere exteriori debent illam raepresentare, non occidendo, nec mutilando. Et ideo licet interius aliquis actus non contrarietur mansuetidine; tamen in exteriori foro et repraesentatione non repraesentat mansuetidinem. Nec debet videri durum, quod propter reverentia divini cultus arceatur aliquis ab executione ordinis absque culpa sua.

Ad secundum argumentum respondetur, nego consequentiam. Quoniam quando quis occidi in propriam defensionem habetur expresse in iure, quod non incurrat irregularitatem, ut patet in Clementina, Si furiosus²³; non vero quando occidit in defensionem reipublicae, vel alterius, imo habetur, quod incurrit, et ita non est eadem ratio: quanvis Navarro in Manuali, capite 27, nume. 209²⁴ dicat, quod Clementina, Si furiosus non continet ius novum, sed antiquum declarat. Et hoc tenet contra Caietanum 2.2, q. 64, arti. 7, ad tertium²⁵, ille tamen non assignat rationem sui asserti. At si quae ratio potest adduci, ea est. Quia iure Pontificio incurritur irregularitates ex homicidio voluntario, vel ex casuali, cum quis dat operam rei illicitae, vel non adhibet diligentiam: sed occidere hominem defendendo se, vel sua, vel proximum cum moderamine inculpatae tutelae, non est voluntarium homicidium: est enim praeter intentionem; nec est casuale, quia praevium, nec dat operam rei illicitae, ergo ex iure non incurritur irregularitas, ac per consequens Clementina, Si furiosus non est novum ius. Ad hoc respondetur, quod secundum iura antiqua sola occisio hominis omnino, vel mutilatio casualis excipiebatur ab irregularitate, ut patet capit. 9 et 13 de homicidio²⁶, et est communis sententia. Caeterum omnis, qui occidebat, vel mutilabat excercens actionem etiam licitam, ex qua tamen sciebat sequi occisionem vel mutilationem, fiebat irregularis. Unde Clementina, Si furiosus vera exceptio fuit, alias si ratione solum declaratur, quod se defendens non est irregularis, pari ratione non erit irregularis, qui proximum vel substantiam proximi licite defendit, et occidit aliquem.

Ad tertium argumentum patet ex dictis ad primum, quod irregularitas in his non habet rationem poenae, sed significationis et indecentiae. Et per hoc patet ad confirmationem, et quartum argumentum.

Dubitatur quinto, an clerici in bello iusto possint expoliare hostes bonis suis. De hoc agit Sylvester verbo Bellum 3, q. 4¹.

Ad hoc dubium dico primum, quod quando clerico licitum est bellare, licet etiam illi hostium bona accipere. Patet, quia clericus tunc habet ius ad finem belli sicut alii milites: sed alii milites possunt hostes bonis suis expoliare, ergo et clerici.

Dico secundo, quod quando clerico non licet bellare, non licet ei bona hostium accipere. Patet, quia tantum iure belli possumus hostes bonis suis expoliare: sed ille non habet ius ad bellum, ergo non habet ius ad expoliandum hostes bonis suis.

Dico tertio. Si autoritate principis, qui habet ius ad bellum, clericus militet, potest bona hostium accipere, sicut alii milites. Probatur. Nam princeps poterat illa bona accipere, et clerico conferre, ergo et ipse clericus immediate potest accipere: sed quamprimum confert etiam illi potestatem ad bellandum, confert etiam illi potestatem ad accipiendum, ergo.

Dico quarto. Si clericus sine principis autoritate illa bona accipiat, tenetur illa restituere illis, quorum sunt, nisi essent bona ab illis clericis alias ablata, vel etiam nisi princeps, qui habet bellum iustum, praeberet illis bona; nam clericus tunc iniuste accipit.

Ex hoc patet, quod monachi apostatae, vel etiam clerici, qui sunt in bellis, tenentur ad restitutionem eorum, quae accipiunt. Nam isti regulariter loquendo pugnant sine principis autoritate, imo dux semper praecipit, ut tales a suo exercitu egrediantur. Si autem constaret illis de voluntate formali vel interpretativa principis, possent stipendia et spolia hostium accipere.

Dubitatur ultimo in hoc articulo, an licitum sit militibus accipere bona clericorum et Ecclesiasticorum.

In huis rei expositionem dico primum de Ecclesiis, quod Ecclesiae per se expugnari non possunt, bene tamen per accidens et si opus fuerit, etiam ignibus trade, quando hostes confugiunt ad illas, ut ibi se defendant et pungent contra milites. In quo casu quaecumque mala subsequantur etiam spiritualia, ut combustio Eucharistiae vel quid simile, sunt praeter intentionem eorum, qui habent iustum bellum, sicut diximus articulo praecedenti, dubio 11 de occisione innocentium. De qua re agit etiam Sylvester verbo Bellum 3, quaest. 6 et 8¹, et haec est communis sententia. Caeterum similiter confugientes ad Ecclesiam in illa recipiant se et bona sua, non ut pugnent, sed ut protegantur ibi beneficio immunitatis Ecclesiae, tunc non possunt expoliari: sed gaudent illo beneficio, ad modum quo gaudent alli rei confugientes ad Ecclesiam. De qua re est celebre exemplum illud, quod refert D. Aug., lib. I de Civit., c. 1 et 4², quod cum Gotthi expugnarent urbem Romae, omnes, qui confugerunt ad Ecclesias, evaserunt salvi et incolumes.

Dico secundo. Non licet per se loquendo bona Ecclesiae vel clericorum accipere. Probatur. Quia huiusmodi bona sunt exempta a iure in cap. Innovamus extra de tregua et pace³.

Dico tertio. Per accidens possunt milites accipere bona Ecclesiae et clericorum, et ipsos clericos occidere et Ecclesias subvertere. Probatur. Nam possunt milites facere in bello iusto omnia necessaria ad consequendam victoriam: poterit autem esse ad id necessarium aliquando clericos occidere, et Ecclesias subvertere, ut diximus in primo dicto, ergo. Notandum tamen est, quod si clerici pugnant in actuali conflictu, possunt expoliari et occidi: tunc enim ex clericis facti sunt hostes; parta tamen victoria non liceret clericos occidere aut expoliare, quia princeps non est iudex clericorum extra conflictum actualem.

Dico quarto. Si hostes confugiant ad Ecclesiam ad se defendendum, et non imminet periculum in posterum illi, qui gerit bellum, gaudent hostes immunitate Ecclesiastica, nec possunt extrahi ab Ecclesia, nec in ipsa occidi nisi in casibus permissis a iure. Probatur. Quoniam princeps non habet maiorem potestatem in hostes quam habeat in proprios subditos: sed proprios subditos non potest ab Ecclesia extrahere, ergo non hostes. Ita colligitur ex ea. Sicut antiquitus 17, q. 4⁴. Bona etiam hostium gaudent hac immunitate, ut colligitur ex cap. citato. Vide Div. August. I de Civit., cap. 1⁵.

Dico quinto. Si hostes, qui sunt intra Ecclesiam, pugnaverit ex ipsa contra gerentes bellum iustum, possunt ipsi et eorum bona extrahi ab Ecclesia. Probatur. Quoniam ipsi primum fregerunt immunitatem Ecclesiasticam, ergo non debent illa gaudere. Ita tenet Sylvester verbo Bellum 3, q. 8 ⁶.

Dico ultimo. Si timeatur ex hostibus periculum in futurum, etiamsi ipsi de Ecclesia non bellent, licite ab Ecclesia extrahuntur, et intra Ecclesiam occidi possunt, et si opus fuerit, etiam possunt Ecclesiam comburere. Probatur. Quia tunc sic expedit ad pacem et tranquillitatem acquirendam, quae finis belli est, ergo. Notandum est tamen est, quod antequam Ecclesia comburatur, vel destruatur, omnia alia media tentanda sunt, alias enim impium esset sacramentum comburere, et imagines, aliasque reliquias. Si autem non inveniatur aliud medium, possunt hoc assumere, protestando se non intendere sacramentum comburere, neque rebus sacris iniuriam inferre. Quoniam licet species sacramentales comburantur, Christo tamen in propria persona nulla sit laesio, magis quam si per calorem naturalem digerantur species.