Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Dubitatio tertio, an clerici possint aliquando bellare sine licentia Pontifici. Circa hoc nota, quod dupliciter potest aliquis bellare. Uno modo manu propia, alio modo per alios, ut ille qui movet bellum, et convocat milites, similiter ille, qui hortatur alios ad pugnam, quod sit multipliciter. Primo exhortando ad virtutem, et exhortando ut fortiter se habeant in bello, secundo admonendo ut hostes occidant.

Sit ergo Prima conclusio. Si respublica esse in extrema vel gravissima necessitate, licitum est clerico bellare manu propia in bello defensivo, etiam sine dispensatione Pontificis, verbi gratia, est civitas obsessa ab hostibus, et est magna probabilitas, quod defendetur ab hostibus, si clerici pungent, et alias capietur, tunc poterunt clerici pugnate. Haec conclusio est Domini Caietani in hoc articulo¹. Et probatur primo. Nam de iure naturali debet unusquisque defendere suam rempublicam sed ius positivum non deroget iuri naturali, ergo licet per ius positivum bellum sit prohibitum clericis, possunt in hoc casu bellare. Secundo probatur. Quoniam si tunc adesset legislator, vellet clericum bellare in illo casu, ergo potest bellare. Et confirmatur. Quoniam sicut gratia non destruit naturam, sed illam perfecit, ita lex Ecclesiastica non destruit naturalem, nec repugnat cum illa: sed lex naturalis inclinat istum ad pugnandum hic et nunc, ergo. Maior patet. Nam lex Ecclesiastica est determinatio legis naturalis, vel divinae.

Ex hoc sequitur, quod in tali casu non tantum potest clericus pugnare, sed etiam tenetur. Nam lex Ecclesiastica non deobligat aliquem ab eo, quod secundum legem naturae tenetur facere: sed iure naturae tenetur unusquisque defendere suam rempublicam, ergo etiam clerici in his casibus possunt bellare. Probatur maior. Nam sicut bene dixit Caietanus supra quaest. 33, art. 7² status clericalis vel monachalis non eximit hominem ab obligatione iuris naturae, nam gratia perficit naturam, non destruit. Quod dictum est de bello defensivo in conclusione, extendendum est ad bellum offensivum, si esset extrema vel gravissima Ecclesiae necessitas, vel quando inde proveniret pax Ecclesiae, vel maxima utilitas status Christiani, v.g. Rex Hispaniae movet bellum contra regem haereticum, et Victoria adversus illum est maxime necessaria ad pacem, et tranquillitatem reipublicae Ecclesiasticae, ad quam tamen acquirendam necessarium est, clerum pugnare, iuxta supra dicta in tali casu posset pugnare. Quia si adesset legislator seu dispensator, certe dispensaret, et vellet illum pugnare, et ex alia parte quicunque tenetur favere Ecclesiae in suis necessitatibus, ergo, etc.

Secunda conclusio. Non licet clerico bellare in bello offensivo solum ad consequendam victoriam regulariter loquendo. Haec conclusio est Caietani in hoc articulo³, et probatur. Quoniam respublica non est tunc in extrema vel gravissima necessitate, et ex alia parte prohibitum est, clerici pugnent, ergo non possunt pugnare. Maior probatur. Nam tunc non est necessarium bellum nisi ad recuperationem rerum, vel ad punitionem hostium, vel ad expellendos eos a regno, haec autem non est extrema necessitas, ergo in tali casu non poterit pugnare. Dixi in conclusion regulariter loquendo propter casum positum in fine praecedentis conclusionis.

Sed contra. In tali casu periclitatur salus multorum, honor etiam et fama principis, qui si victus maneat, magno dedecore cum sua republica affici poterit, ergo tunc clericus potest propter eandem rationem adiuvare suum principem.

Respondetur, quod dupliciter potest tunc res se habere. Primo modo sic quod ad consequendam simpliciter victoriam non sit necessarium clericum pugnare, sed tantum ad melius et facilius eam consequendam. Et in tali casu nullo modo ei licet, quia sic semper liceret clericus pugnare. Ipsis enim cum aliis pugnantibus facilius consequeretur victoria. Secundo modo potest se res habere taliter, quod clericus sit simpliciter necessarius ad victoriam consequendam, sic adeo quod sine eo non consequeretur. Et sic valde probabile est, quod potest clericus suum adiuvare principem propter argumentum factum: videtur enim illa gravissima necessitas principis, et reipublicae. Et si adesset summus Pontifex, forte dispensaret in lege: imo videtur, quod tunc teneatur clericus ad bellandum propter rationes supra factas.

Tertia conclusio. Clericus habens dominium temporale in republica perfecta potest indicere bellum iustum, et ducem constituere, qui eius bella gerat. Ita tenet Sylvester verbo Bellum 3, q. 1⁴. Ratio est. Nam ad republicam perfectam pertinet, ut possit bella movere: sed omnis potestas reipublicae in principe residet, ergo potest princeps clericus indicere bellum et constituere principem. Antecedens habetur ex praecedenti articulo. Confirmatur haec ratio.

Nam alias talis clericus, v.g. Episcopus non esset princeps perfectus, nam non esset sibi sufficiens, si non posset bella iusta movere, quod est contra id, quod supponitur in conclusione. Unde credendum est, quod cum Pontifex tradit huiusmodi dominium Episcopo, dispenset cum illo, ut possit bella movere, quanvis sit Episcopus. Secundo probatur. Quoniam licet sit clericis prohibitum dicere ius in causa sanguinis, tamen clericus habens dominium temporale potest iudicem constituere, qui huiusmodi negotia exerceat, ergo similiter in bello.

Quarto conclusio. Quicunque clericus etiam non habens dominium temporale potest convocare principem secularem, qui bella gerat pro defensione suae Ecclesiae. Haec conclusio habetur 23, quaest. 3, cap. Maximianus⁵; ubi dicitur, quod Maximianus quidam Episcopus petivit auxilium ab Imperatore pro tuenda sibi credita Ecclesia: quod si praetermisisset, non esset laudanda eius patientia, sed negligentia merito culpanda.

Ex his duabus conclusionibus infertur primo, quod huiusmodi clerici possunt hortari suos milites ad victoriam ante actualem conflictum, industriamque; eis praebere atque favorem. Ita tenent omnes doctores. Et ratio est. Quia qui potest intendere victoriam, potest etiam media licita apponere ad ipsam consequendam.

Secundo infertur, quod multo magis licebit ad iuvare milites mediis spiritualibus, ut orationibus ieiuniis, etc., exhortando ad poenitentiam, quod omnibus clericis licet etiam particularibus.

Quinta conclusio. Nulli clerico sive habenti dominium temporale sive non habenti licet dicere militibus, occidite hostes, sive sint in actuali conflictu, sive ante illum per se loquendo. Haec conclusio est communis sententia omnium doctorum, et patet ex iuribus citatis, in quibus non tantum prohibetur clericis occisio, sed etiam interdicitur, ne sint causa occisionis. Dixi per se loquendo. Nam si talis casus esset, quod ad defensionem reipublicae vel propriam necessarium esset, simpliciter hostes occidere, sicut licet clerico tunc propria manu occidere, ita licitum est ei alteri dicere, occide illum.

Sexta conclusio. Probabile est, quod liceat cuicumque clerico ante actualem conflictum persuadere militibus ut fortiter se habeant in bello, imo et in ipso conflictu. Haec conclusio est Doctor Navarro in Manuali cap. 27, num. 211⁶. Probatur autoritate Iurisperitorum. Nam ut Navarro ait, est sententia communis inter ipsos. Et videtur colligi ex ca. Quicunque ex clero 23, q. 8⁷. Ubi dicitur: Sacerdotes propria manu arma arripere non debent, sed alios ad arripiendum ad oppressorum defensionem atque ad inimicorum Dei impugnationem eis licet hortari.

Sed contra hanc conclusionem est primum argumentum ex cap. Quod in dubiis extra de poenis, ubi Innocentius III inquit⁸, quod clericus, qui alios incitat ad pugnam, enormiter peccat, ergo non licet clerico alios ad bellum hortari.

Secundo arguitur. Quia non licet clerico persuadere militi, ut occidat hostem, ut diximus in quinta conclusione, ergo non licet persuadere militi, ut fortiter se habeat. Patet consequentia. Quia primum ideo non licet, quia est causa occisionis: sed etiam in secundo casu est causa occisionis; nam regula regulariter loquendo ex eo quod quis fortiter pugnet, occiduntur multi, ergo.

Sylvester ubi supra citat Innocentium in hoc capite⁹, tenentem quod in actuali conflictu non licet hortari milites ad fortiter pugnandum, etiam clericis habentibus dominium temporale nisi in bello defensivo. Idem tenet Panormitanus, quos sequitur ipse Sylvester.

Nos tamen respondemus ad argumenta, quod ille textus loquitur, quando ille, qui incitat ad pugnam, habet formalem vel virtualem intentionem, quod milites occidant hostes, vel quando incitat ad bellum iniustum. Ad rationem vero negatur consequentia. Et ratio est. Quia cum clericis suadet alieni, ut fortiter pugnet, utitur iure iusto suo: quare etiamsi inde sequatur mors, non imputatur illi, nec reputatur voluntaria respectu eius; nam ut esset voluntaria, oportebat, quod posset vitare eam, et teneretur; quare non est causa moralis. Est appositum exemplum. Qui constituit iudicem, non censetur velle mortem malefactorum, quamvis regulariter talis iudex debeat occidere, vel mutilare malecfactores, quoniam quando constituit iudicem illum, utitur iure suo. Similiter Inquisitores, qui tradant haereticos bracchio saeculari, non censentur velle combustionem eorum: eodem pacto dico in praesenti, imo secundum Doctorem Navarro licet clericis conferre arma militibus non tantum defensiva sed etiam ofensiva, dum tamen non habeant intentionem occidendi¹⁰.