Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Catholico Regi
Philippo Magno Hispaniarum
monarchae felicissimo,
De Christi Ecclesia maximè benemerito
F. Dominicus Bañes Sacrae Theologiae Professor, coelestis Regni felicitatem precatur, ac de Theologicis virtutibus tractatum dedicat.

Cum insignis ille concionator, vatesque divinus Isaias (o Magne et Catholice Rex) Ecclesiam Christi iam gentium multitudine decoratam, regum ac principum suffultam praesidiis indies magis ac magis augeri ac propagari, aliquando propheticamente contemplaretur; mortales omnes spe huius tantae futurae felicitatis talibus verbis erigebat: Erunt (inquit) Reges nutritii tui, et Reginae nutrices tuae, vultu demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuorum lingent¹. Et alibi: Suges lac Gentium, et mamilla regum lactaberis². Quibus verbis Reges ac Principes, explosis deorum mutis simulacris, ac delubris, ad Ecclesiam Christi confluentes ita eius fidem forti constantique animo amplexuros esse praecinuit: ut ne quid Ecclesiae hostes molirentur, et ne illorum insidiis aut hostilibus armis eius felicissimus impediretur cursus, solicite ipsi providerent, suasque omnes vires atque potentiam ad eam protegendam impenderet. Atque ita factum est, ut Ecclesia tanquam civitas in eminenti, praeruptoque monte sita pacatum securumque refugium adventantibus praeberet, eademque inaccessa hostibus et terribilis immineret: ita sane ut omnes ad ipsam confugientes receptacula, firmissimaque; adinvenirent praesidia, quibus se ab inimicorum incursibus undiquaque possent defendere. Quod quidem iterum Isaias mirifice praecinuerat: Tabernaculum erit, inquit, ut umbraculum diei ab aestu in absconsionem et securitatem a turbine et pluvia³. Futuram itaque securitatem praedicit et ab internarum perturbationem aestu, et ab exteriorum hostium incursu, ut nec calore aduri, nec turbine agitari, nec pluvia obrui homines pertimescerent. Licet enim non defuerint prioribus seculis gigantes et viri seditiosi divitiis et potentia elati atque superbi, qui terrena sapientia freti, huic civitati bellum indixerint, hominum sane portenta, qui adversus Dei Ecclesiam arma sumere aussi sunt, nec sine magno fidelium periculo congressi, nec sine maximis laboribus superati: divina tamen superne aspirante clementia, ex adverso processit. 82 DE BELLO Tandem non solum instructus doctorum et pastorum cuneus, sed etiam Imperatorum et Regem virtus, atque potentia, qui super huius civitatis speculam inter invigilantes, sub moenibus quandoque dimicantes tempora vitae concessa exemerunt: quidam etiam pulcherrimam per vulnera mortem oppetierunt. Tanta horum principum in certando dexteritas, in regendo autoritas, in cavendo providentia fuit, ut non solum sibi perpetuum victoriae decus, sed posteris securitatem adepti fuerint. Numquam certe impiorum conatus orbi defuerunt; hos tamen Semper Ecclesiae praecedentium luminum splendore facile deprehendere: et partim propiis, partim vero principium armis de medio tollere, ac penitus extinguere valuit. Haec tanta Ecclesiae foelicitas (piissime, et Catholice Rex) Constantini Christianissimi Imperatoris tempore exoriri coepit, qui Maximinum, Licinium, et Mexentium Imperatoris infestissimos fidei hostes superavit, et fere omnes barbaras nationes in bello alias, alias in pace suo subiugavit imperio. Unde D. Hieronymus qui eodem regnante Constantino natus, hoc felici Ecclesiae potiebatur statu, tantam fidei dilatationem admiratus in epitaphio Nepotiani sic ait: Ante resurrectionem Christi notus tantum in Iudaea erat Deus, in Israel magnum nomen eius: nunc autem (Constantini scilicet Imperatoris tempore) passionem Christi et resurrectionem eius, cunctarum gentium et voces et litterae sonant. Taceo de Hebreis, Graeecis, et Latinis, quas nationes suae Crucis titulo Dominus dedicavit⁴. Immortalem animam et post dissolutionem corporis subsistentem, quod Pythagoras somniavit, Democritus non credidit, in consolationem damnationis suae Socrates disputavit in carcere, Indus, Persa, Gotthus, Aegiptius, philosophantur. Bessorum feritas, et pellitorum turba populorum, qui mortuorum quondam in feriis homines immolabant, stridorem suum in dulce crucis fregerunt melos: et totius mundi una vox Christus est. Et rursus alibi ad Laetam scribens inquit: Solicitudinem patitur et in urbe Gentilitas. Dii quondam nationum cum bubonibus et noctuis in solis culminibus remanserunt. Vexilla militum, crucis insignia sunt. Regum purpuras et ardentes diadematum gemmas patibuli salutaris pictura condecorat. Iam et Aegiptius Serapis Christianus factus est. Marnas Gazae luget inclusus, et eversionem templi iugiter pertremiscit. De India, Perside, Aethiopia monachorum quotidie turmas suscipimus. Deposuit pharetras Armenius, Hunni psalterium discunt, Scythiae frigora feruent calore fidei. Getarum rutilus et flavus exercitus Ecclesiarum circumfert tentoria; et ideo forsitan contra nos aequa pugnant acie, quia pari religione confidunt⁵. Haec Divus Hieronymus. Quibus verbis profecto quantum Ecclesia Christi regum praesidio munita terram impleverit, et palmites suos atque propagines extenderit usque ad maria, nec usque ad maria solum, sed nova flumina, novum denique orbem perlustraverit, satis superque constat. Hi enim sunt clipei fortissimi, in quibus inimicorum sacrae fidei ignea tela hebescunt, atque obtunduntur, quibus haec civitas in montis fastigio locata prae horum principum claritate nullius unquam potuit latere conspectum, sed omnes inimicorum aggressus non modo compescunt, verum arces et impetus eorum universos sapientissime labefactant. Mitto Theodosios illos avum et nepotem, item Eraclium Imperatores maximos, et alios quamplurimos fidei propugnatores acerrimos, ne longius gradum faciamus, qui non solum armorum vi atque potentia, sed clarissimis miraculis omnium hostium conatus debilitarunt, et immensa gloria de universis insigni trophaeum atque felicem victoriam reportarunt. Unde effectum est, ut succederet pacatum illud seculum a Prophetis longe ante praevisum. Conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces: non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium⁶. Pulchreferiatos in Ecclesia principes, non iam congrediendi cum hostibus solicitudo, sed excolendi vineam Domini labor exercebat. Verum heu nostris temporibus (quae nostra infelicitas fuit) tranquillitas in desidiam, desidia in otium, otium in soporem evasit. Dum enim dormirent homines⁷, ecce monstrum horrendum Germania tulit, quo aliud truculentis ex abyssi puteo vix potuit ascendere. Errorum nebulam commovit, et portenta olim eiecta revocavit. Hoc enim profecto est miserum et calamitosum hac tempestate in qua stabilitas Ecclesiae Christianae propter maxima hominum flagitia ab haereticis impudentissime concutitur, labefactatur, et partim quasi evertitur. Sed o divina bonitas, o summa clementia et misericordia Dei, quis non videat Deo Optimo Maximo immortales gratias agendas esse? Nam etsi haec mala in Ecclesia ob nostra scelera exoriri patiatur; non tamen illa ad nostram perniciem, et suam contumeliam dominari permittit: quinpotius iam antiquam illam Isaiae prophetiam, qua Ecclesiam Christi regum praesidio roboratam, propagandam fore praedicat, nunc affatim adimpleri propiis oculis intuemur. Pro temporum nanque exigentia in magna Ecclesiae ruina et miseria, quando eius crudelissimi hostes atque haeretici, erecta cervice, evaginatio gladio, scintillantibus et ardentibus oculis furorem et insaniam adversus Catholicam Ecclesiam spirabant; aliique luporum rapacitate intrinsecus induti, oviumque mansuetudinem extrinsecus referentes intestinam perniciem fidelibus machinabantur; te Regem Catholicum, potentissimum, et invictissimum fidei patronum et lumen Deus nobis mirabiliter concessit, ut undique excitatos adversus Christianam religionem tumultus reprimeres, et incredibili diligentia severissime ac religiose nimis labem atque perniciem tuis regnis procul amovere contenderes, et praevaleres. Sic certe in tanta Catholici Regis potentia, tam incorrupta fides, pietas, religio, tam ardens instaurandae religionis stadium his calamitosis temporibus conservatur. Cum enim duo sint officiorum genera, quae a Regibus Christianis hoc difficili Christianae reipublicae tempore Ecclesia desiderare et postulare posset; alterum ut celebrando concilio ubi ubi sese⁸ obtulerit occasio, adsint, atque faveant; alterum ut subiecta sibi regna in fidei candore antiqua religione, et sedis Apostolicae obedientia conservent; sic in utroque praestando strenue te, Rex magne, Semper gessisti, ut quanvis gloriosam illam Catholici Regis compellationem a maioribus haereditario iure acceperis: tamen profecto tuis meritis prae omnibus amplissimam obtinuisti. Etenim a sacro illo Concilio apud Tridentum celebrato fervore fidei succensus cum spem omnem Ecclesiae in sanctissimis illis decretis sitam esse videres, nunquam oculos removisti: sed, ut regem vigilantem et religiosum decet, omnia circunspexisti, consilia atque conatur hostium diligenter observans, ad firmissima militum, si opus esset, collocanda praesidia, atque ad sacrosanctum illum locum protegendum te paratum esse per legatos tuos frequentissime denunciabas, et viros omni literarum et virtutum genere praesentes, ipsum inquam Hispaniae florem, illico Tridentum misisti: ut quae catholicae fidei maxime essent consentanea, decernerent. Quanta vero solicitudine provincias, nationes tuo imperio subiectas in officio continueris, ne ab Ecclesiae unitate avocarentur, illud certe maximum est argumentum in illis potissimum sinceram religionem, et Apostolicae Sedis observantiam relucere. Huius rei testis est Hispania, in qua cum tot haberes praecedentium clarissimorum Regem exempla, in memoriam revocans avum Philippum, atavum Ferdinandum, Carolum V, parentem tuum Imperatoremque maximum, qui omnes fidissimi religionis defensores extiterunt; memorque antiquae religionis, ac veritus ne aliqua tua culpa aut negligentia Hispania dehonestata, et maiorum tuorum gloria obscurata videretur; tam solicitam curam adhibuit, ut inter faucias et furentes vicinas provincias Hispaniam incolumen et sanam habeamus. Tanto igitur caeteris regibus antiquis maiorem gloriam es adeptus, quanto est gloriosus navem in aliquo magno naufragio quam in portu regere et conservare: quanto est illustrius et magnificentius Hispaniam ex tam pernicioso et tam vicino incendio quasi iam sumantem ab ipsis saepe haereticorum unguibus eripuisse. Deinceps cum magnum Hispaniae periculum ob haeretecis imminere conspiceres, omnes maritimas oras, quae Meditarraneo mari et Oceano abluuntur, diligenti custodia muniuisti, ut nullus additus huiusmodi Satanae ministris patere potuisset. Quod si contingeret aliquando, ut est insidiosa haeresis, ut latebram aliquam, qua sensim serperat, et sese insinuaret, reperisset, omnibus in locis industrios et oculatos homines haereticae pravitatis Inquisitores collocasti, regisque muneribus fovisti, qui omnis odorarentur, et curiosis oculis perlustrarent: ut sic haeresis contra religionem se erigere non posset, sed quamprimum emersisset contereretur. Sic igitur Dei imprimis clementia et tua industria viget in Hispania non solum fides, sed iustitia et abundantia pacis cernitur; religio colitur, et doctrinae puritas elucescit. Mitto alias provincias, Indiam, Neapolim, Mediolanum, Siciliam, caeterasque Insulas et Regna quotquot tuo latissimo continentur imperio, in quibus antiqua religio summo tuo consilio, studio, atque prudentia conservatur, aut reparatur. Alias etiam praetereo exteras nationes, in quibus vehemens tuum istud piissimumque instaurande religionis studium, maxime emicuit. Haec enim omnia ampliorem orationem merito postulabant. Etenim ego hac in re non tuorum seriem gestorum amplificandi, aut diutius sermonem protrahendi; sed aliquid duntaxat celeriter perstringendi munus suscepi: praesertim cum haec tua virtus et regalis providentia, qua certe post Salomonis tempora usque ad han nostram aetatem inter ipsos reges nulla unquam praestantior extitit, tanta sit, ut neque huius aetatis, neque huius Regni finibus contineri valeat, quam nulla vetustas obruet, nulla posteritas conticebit. Neque vero in hac praefatione id agimus, quod facere nonnulli solent, qui ut regum gratiam promereantur, multa fingunt, multa plus aequo amplificant et exornant; quae facile redargui possint. Quae autem ego hactenus breviter commemoravi, in luce atque celebritate omnium constituta sunt: ut impudentissimi hominis sit, quidquam hac in re comminisci, vel plusquam par sit, amplificare. Quae cum ita sint, Rex humanissime, nemo erit tam a communi hominum sensu remotus, qui haec in Secundam Secundae Divi Thomae commentaria illarum trium Theologicarum virtutum, Fidei, Spei, et Charitatis doctrinam complectentia, tibi fidei et religionis patrono singulari dicanda esse non videat. Accedit, quod Praedicatoria familia beneficiorum magnitudine iampridem devincta tuae S.C.R.M. plurimum se ingenue debere fatetur. Agnoscimus singularem gratiam nobis factam, quod egregium magistrum F. Didacum de Chaves olim in sacra Theologia praeceptorem meum a sacris confessionibus tibi adesse volueris. Quae res vehementer meum excitavit animum, atque impulit, ut hoc perexiguum obsequium exhiberem, atque opus istud tibi dicatum tuo celebri et magno nomine honorare atque illustrare auderem. Christus Rex regum et Dominus dominantium te ad annos plurimos servet incolumem, sicuti haec nostra tempora calamitosa et universa Dei Ecclesia suo quasi iure exigit ac postulat; ut sic tandem tuo propagandae fidei ferventissimo zelo, singulari erga religionem pietati, iustitiae maximae et misericordiae, quae in te sancto quodam foedere conglutinantur⁹, coronas debitas in sempiterna illa felicitate recipias. Amen.