Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Circa hanc conditionem, an princeps dubius de iustitia belli, propterea quod in utramque partem sunt rationes probabiles, possit indicere bellum alteri principi.

Arguitur primo pro parte affirmativa. Quoniam in causa dubia licitum est cuicunque civium vocare in ius alterum civem, licet sciat, quod facturus est magnas expensas, ergo similiter licet principi indicere bellum alteri. Antecedens patet. Quoniam regulariter in qualibet lite sunt rationes probabiles in utramque partem. Consequentia vero probatur. Quoniam sicut moventur lites inter concives, ut uterque ius suum prosequatur, et accipiat coram iudice; sic etiam bellum inter principes ad hoc ordinatur, ut unusquisque princeps per seipsum accipiat ius suum, cum non habeat superiorem, ut possit alterum principem convenire coram iudice.

Arguitur secundo. Iudex in casu dubii, si neuter sit in possessione, et sit aequale dubium, tenetur dividere haereditatem; sed supremus princeps, qui indicet bellum, est iudex, ut diximus, ergo in casu dubii poterit sibi applicare dimidiam partem. Maior demonstratur infra quaest. 63, artic. 4¹. Nam iudex habet ex officio dicere ius secundum formam iustitiae distributivae; ac subinde secundum merita causae, ergo in casu dubii, si neuter sit in possessione, debet dividere haereditatem.

Quod si quis dicat, quod bellum est actus iustitiae vindicativae, qui ordinatur ad puniendum iniuriam sibi factam; et ita in hoc casu si neuter sit in possessione, poterit admonere alterum principem, ne accipiat ultra dimidietatem illius haereditatis: et si non faciat, iam facit illi iniuriam, et poterit indicere bellum pro dimidietate. Caeterum si alter sit in possessione, non potest indicere bellum, quoniam in tali casu melior est conditio possidentis, et ita nullam facit iniuriam. Contra hoc arguitur, et sit tertium argumentum.

Sit casus, quod ex parte illius, qui possidet, attenuetur dubium, ita ut sit maior consimilitudo ex parte illius, qui non possidet; tunc saltem sequitur, quod in hoc casu possit princeps, qui non possidet indicere bellum pro aliqua parte illius haereditatis. Probatur sequela. Nam in tali casu ille, qui possidet, tenetur restituere partem pro qualitate dubii, ut dicitur in materia de dominio, quod si non restituat, inuriam facit, ac subinde poterit princeps indicere bellum.

Quarto arguitur. Demus, quod sit dubium circa ius, et sint aequales opiniones probabiles; tunc est argumentum. Sequitur, quod in hoc casu possit princeps indicere pro tota haereditate, etiam si alter sit in possessione; consequens est falsum, ergo et illud ex quo sequitur. Sequela probatur. Nam probabile est, quod ille qui possidet, infert mihi iniuriam possidendo hereditatem: sed iudex ex duabus opinionibus aeque probabilius potest sequi quam maluerit, ergo. Falsitas consequentis probatur. Nam in hoc casu est dubium, et alter est in possessione, ergo non potest indicere illi bellum.

Ad huius expositionem supponendum est, quod illa provincia, de qua rex dubitat, an sit sua, potest esse in legitima possessione alterius principis; vel potest esse, quod non habeat legitimum possessorem propter mortem veri domini, vel aliam causam.

Secundo est supponendum, quod bellum semper praesupponit iniuriam factam alicui principi vel reipublicae. Ratio est. Nam ut diximus, bellum est actus supremus iustitiae vindicativae: iustitia vero vindicativa intrinsece praesupponit iniuriam factam, sicuti poenitentia praesupponit peccatum. His suppositis sit

Prima conclusio. Princeps diligentissime examinare tenetur, et inquirere causas iusti belli per se et per alios, adhibitio etiam consilio virorum sapientium. Probatur primo Princeps, qui bellum indicit, gerit vices iudicis in re gravissima, qui bellum indicet, gerit vices iudicis in re gravissima, ut dictum est dubio secundo: sed iudex tenetur inquirere diligenter, et examinare causas ad pronunciandam sententiam: ideo enim dicitur sententia et iudicium, quia praecedit talis inquisitio, ergo princeps tenetur diligenter inquirere ea, quae militant pro parte alterius principis, qui nec vocatus est in iudicium, nec se defendit. Confirmatur, Episcopus quoniam tenetur eligere digniorem, tenetur facere diligentem inquisitionem, ut sciat, quis sit dignior: sed princeps bello indicendo habet locum iudicis, qui debet proferre sententiam secundum formam iustitiae distributivae, ergo tenetur inquirere diligenter causas, quae faciunt ad iustitiam belli. Secundo probatur. In causis criminalibus civium iudex debet procedere cum maxima diligentia: sed bellum est actus iustitiae vindicativae in causa criminali gravissima, ergo debet praecedere examinatio diligentíssima. Maior patet, primo ex eo quod habetur Iob 29. Et causam, quam nesciebat, diligentissime investigabam². Quod ibidem commendat optima doctrina D. Greg. Libro 19 Moralium cap. 23³. Secundo, quoniam communis regula Iurisperitorum est, quod probationes in criminalibus debent esse clariores luce meridiana. De quo videndus est Magister Victoria in Relectione citata n. 20 et 21⁴ ubi expresse docet, quod non sufficit ad iustitiam belli, quod princeps credat, se habere iustam causam, sed oportet, ad bellum iustum, examinare magna diligentia iustitiam et causas belli et audire etiam rationes adversariorum si vellent ex aequo et bono disceptare. Nam cum in rebus moralibus difficile sit verum et iustum attingere, si negligenter ista tractentur, facile errabitur, nec talis error excusabit autores, maxime in re tanta, et ubi agitur de periculo et calamitate multorum, qui tandem sunt proximi et quos diligere tenemur sicut et nos ipsos.

Secunda conclusio. Si post sufficientem examinationem et deliberationem adhuc maneat aequaliter dubia iustitia belli, et alter sit in possessione, non potest princeps indicere bellum illi. Ista conclusio est communis sententia Doctorum et inter alios magistri Victoria ubi supra numero 27⁵, verbi gratia si Rex Francorum est in legitima possessione a alicuius civitatis vel provinciae, si est aequale dubium, an habeat ius ad illam nec ne, non potest Rex Hispaniae armis repetere. Haec conclusio probatur primo. Nam bellum, ut saepissime diximus, est actus iustitiae vindicativae, ita ut princeps sit vere iudex: sed ut habetur de Regulis Iuris in 6 Decreta. Reg. 11 cum iura partium sunt obscura, reo potius favendum est quam actori, ergo in hoc casu cum sit dubium, favendum est possessiori, qui se habet ut reus⁶. Confirmatur hoc argumentum. Nam in regul. 65 dicitur: In pari delicto vel causa melior est conditio possidentis⁷, ergo manente aequaliter dubia iustitia belli potius stat iustitia pro altero principe, cui indicitur bellum, et qui possidet. Secundo probatur. Stante dubia causa si iudex proferat sententiam capitis contra aliquem, peccat mortaliter. Nam probationes contra reum debent esse luce meridiana clariores: reus enim habet se veluti qui respondet, qui dum dicit probabilia, non convincitur, nec concluditur: sed indicere bellum est proferre sententiam criminalem capitis, ergo non potest fieri quamdiu causa manet dubia. Tertio probatur. Bellum non potest esse iustum ex utraque partem saltem per se loquendo: sed ex contrario huius conclusionis daretur bellum ex utraque parte iustum seclusa ignorantia, ergo. Maior est commune axioma Theologorum, et Iusperitorum, et probatur ratione. Nam cum bellum sit actus iustitiae vindicativae, debet necessario exerceri in illos qui aliquod crimen admiserunt. Nam ut dicitur in regulis iuris reg. 23 sine culpa nemo est puniendus⁸. De qua re videndus est Divus Augustinus libr. 19 de civi. c. 15 ubi dicit, nullum bellum esse sine peccato: quoniam licet iuste agatur, semper tamen pro peccato: quoniam licet iuste agatur, semper tamen pro peccato contrario dimicatur⁹. Et antea lib. 15 de civitat. cap. 5 dixerat, quod boni si perfecti sunt, non pugnant contra bonos, sed pugnant mali et mali, aut boni et mali¹⁰. Minor vero probatur. Quoniam ex contrario huius conclusionis admittitur, quod stante illo dubio princeps iuste indiceret bellum: sed aliunde certissimum est, quod alter princeps iuste se defendat, ergo sine ignorantia esset bellum iustum ex utraque parte.

Quarto probatur. Nam si quis habeat dubium, an res aliqua sit sua, et post factam diligentiam sufficientem adhuc maneat dubius speculative est tamen maxima certitudo practica, quod res illa sit sua, ut definitur in materia de dominio in quaestione de praescriptione: sed in nostro casu alter princeps possidet, et post sufficientem diligentiam manet aequale dubium, ergo certitudo moralis est, quod res illa, de qua est dubium, ergo certitudo moralis est, quod res illa, de qua est dubium, sit illius principis, qui possidet, ac subinde alter non potest illi indicere bellum. Ultimo probatur. Quoniam si duo subditi huius principis litigarent apud illum de aliqua re, non expoliaret in dubio aequali legitimum possessorem, quoniam in dubiis melior est conditio possidentis, ergo ipse in causa propria non potest expoliare alterum re, quam iuste possidet, si sit aequale dubium. Patet consequentia. Nam utrobique est eadem ratio, et in utroque casu habet rationem iudicis.

Ex quo sequitur, quod si stante dubio, ille qui possidet, expoliaretur castro vel provincia, potest iterum illam per bellum recuperare, quoadusque constet de iustitia alterius partis. Hoc corolarium probatur. Quoniam illi est iam illata iniuria, ergo habet iustam causam belli. Ex quo rursus sequitur, quod qui accepit talem provinciam, tenetur restituere illam, nisi forte timeat rationabiliter, quod examinata causa alter non restituet, etiamsi constet, rem illam non esse suam: tunc enim in deposito esset res illa deponenda. Sequitur praeterea, quod si princeps, qui non possidet, ante sufficientem examinationem velit examinare, causam et adhibere iudices arbitros, et ille qui possidet in dubio, resistat potest tunc debellare, quoniam iam possidens facit alteri iniuriam: habet enim ius, ut eius causa examinetur. Sequitur denique, quod in eo casu si princeps, qui bellum indicit, non potest per se examinare iustitiam belli sine consultatione alterius principis, tenetur mittere ad illum legatos, ut postulent, quod per iudices arbitros examinetur tota causa. Quod si princeps nolit assentiri legationi, potest alter indicere bellum. Secunda pars iam probata est in corolario praecedenti. Prima vero pars convincitur ex probationibus adductis ad primam et secundam conclusionem.

Tertia conclusio. Si illud, de quo dubitatur non habet legitimum possessorem, et dubium est aequale, et unus princeps velit dividere cum alio partibus aequalibus, vel recompensare alteram partem, non potest alter movere bellum contra illum, nec talem rem vi occupare. Probatur conclusio. Nam iudex iustus non applicaret rem integram uni parti, sed illam divideret partibus aequalibus in illo casu, ut dicitur infra quaest. 63, art. 4¹¹ sed princeps est iudex in bello, ergo. Et confirmatur argumentum. Nam alias esset bellum iustum ex utraque parte: etenim ex opposito unus iuste occupat totum, alter vero iuste se defendit, ergo datur bellum iustum ex utraque parte. Confirmatur secundo. Quia in pari causa nulla prorsus est iniuria, aequalem petere partem, ergo.

Notandum est tamen circa hanc conclusionem, quod diximus, si sit aequale dubium, sed inclinet magis in alterius favorem, dividenda est res pro qualitate dubii, ita quod est aliqua vero similitudo pro una parte, maior tamen pro altera, maior tamen pro altera, maior pars concedenda est illi, pro quo est maior verosimilitudo. Cuius ratio est aperta. Nam iudex, ut docet D. Thomas in loco immediate citato¹², debet servare formam iustitiae distributivae in prolatione sententiae: iustitia vero distributiva hoc exigit, ut unicuique tribuatur iuxta sua merita, ergo illi, qui maiorem habet verosimilitudinem, per se debet maiorem partem conferre.

Dubium talem est, quando dubitatio est inaequalis pro utraque parte, et est maior verosimilitudo pro illo principe, qui non possidet, utrum possit indicere bellum pro aliqua parte. Et certe videtur, quod non possit. Nam ille, qui possidet, est reus, qui puniendus est ab altero principe per actum iustitiae vindicativae, ergo ad hoc, quod iudex possit indicere bellum, non sat est dubium etiam inaequale, sed debet esse manifestum. Nam cum partium iura sunt obscura, reo favendum est, non actori. Confirmatur omnibus argumentis factis pro secunda conclusione, quae videntur hanc partem probare. Sed nihilominus sit

Quarta conclusio. In hoc casu censeo, quod princeps, qui non possidet, post factam sufficientem diligentiam si sit dubium inaequale et maior verosimilitudo ex parte illius, qui non possidet, potest partem petere ab eo, qui possidet pro qualitate dubii. Quod si alter nolit dare, potest illi bellum indicere. Ratio huius conclusionis est. Nam persona particularis, quae possidet cum dubio inaequali, tenetur partem aliquam restituere pro qualitate dubii, ergo etiam in nostro casu, ac subinde si non restituat, inuriam facit, et potest alter princeps illi bellum indicere. Consequentia est bona, antecedens definitur in materia de dominio in quaestione de translatione dominio¹³. Et ratio est aperta. Nam in tali casu non est par causa possidentis, et non possidentis, ergo non est mirum, quod tunc faveamus magis non possidenti, quam ei qui possidet. Item nam si dubium ita attenuaretur pro parte eius, qui possidet, ut nulla maneret verosimilitudo pro illius parte, sine dubio ille teneretur restituere totam rem integram alteri, ergo quando attenuatur in eo gradu, ut licet aliqua sit verosimilitudo pro parte illius, qui possidet, est tamen maior pro alterius parte, tenebitur pro rata portione aliquid alteri refundere.

Unde ad argumentum in oppositum cum suis confirmationibus respondetur, quod in casu huius dubii princeps, qui possidet cum illo dubio, eo ipso quod non refundit aliquam partem rei possessae, efficitur reus, et eius iniuria est manifesta, et ita potest illi indicere bellum alter princeps. Nam tenebatur ex iustitia refundere partem, cum possidet cum simili dubio, et non refundit.

His positis respondetur ad argumenta in principio.

Ad primum respondetur primo, nego consequentiam. Ratio est. Quoniam in lite civium adhuc manet inquisitio iuris et iudiciis, antequam sententia exequutioni mandetur: et propterea sufficit illud dubium ad litigandum iuste. At vero indicere bellum est proferre sententiam, et mandare exequutioni contra alterum principem: quapropter necessarium est, ut prius sit manifesta iustitia belli. Quemadmodum in ipsa lite civium ad hoc ut iudex pronuntiet sententiam, et mandet exequutioni, necessarium est, ut sit manifesta iustitia causae. Secundo respondetur, quod argumentum convincit nostram tertiam conclusionem, quod princeps vocare potest per legatos alterum principem ad examinandam iustitiam belli stante illo dubio: sicut potest civis vocare alterum civem, ut compareant coram iudice.

Ad secundum argumentum respondetur, quod ibi optime dictum est.

Ad tertium, quod est replica contra solutionem secundi, respondetur iuxta doctrinam in ultima conclusione.

Ad quartum, dubium est, quando sunt variae et diversae opiniones de re aliqua, cuius sit. De qua re dicendum est, quod cum princeps in movendo bellum se debeat habere ut iudex, necessario omnia dicenda sunt, quae dicuntur de iudice infra q. 63, ar. 4¹⁴.