Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Dubitatur ergo undecimo an bello iusto sit licitum occidere innocentes.

Primo arguitur pro parte affirmativa ex eo, quod Deuteron. 20. Ex his civitatibus, quae dabuntur tibi, nullum omnino permittes vivere, sed interficies eos in ore gladii¹: quod mandatum Domini impletum est a Iosue in expugnatione urbis Ierico, ut patet Iosue 6². Similiter I Regum 15, idem mandatum impositum est Sauli in ordine ad extirpandos Amalecitas³.

Quod si quis respondeat, istud esse speciale mandatum Domini ex divina revelatione et ordinatione propter peccatum illarum gentium, sicut Divus Thomas dicit I-2, quaestione 105, articulo 3, ad quartum⁴. Contra hoc argumentum ex ipso contextu. Nam eodem cap. 20 praecipitur etiam de illis civitatibus, quae non erant procul, ut expugnata urbe omnes occiderentur praeter parvulos et mulieres⁵: sed inter hos multi essent innocentes, qui nullam causam bello dedissent, ergo istos licitum est interficere.

Secundo arguitur. Licitum est concedere militibus civitatem in praedam (darla a saco) vel tradere illam ferro et igni, sicut patet experientia, usu belli, et quia multoties sic expedit ad obtinendam victoriam, ad deterrendum hostes, et ad militum animos accedendos: sed tunc proximi innocentes occiduntur etiam parvuli et mulieres, ergo licitum est in bello iusto occidere innocentes.

Tertio arguitur. Licitum est principi habenti bellum iustum, inferre omnia mala, quae sunt necessaria ad compensandam iniuriam et stabilendam pacem, ut probatum est dubio praecedenti: sed ad hoc necessarium est aliquando, ut parta victoria occidantur innocentes, ergo. Minor probatur maxime in bello contra infideles, quoniam verosimile est, quod cum parvuli illorum adoleverint, erunt hostes nostri peiores parentibus: quod in filiis Sarrecenorum ipsa experientia nos docuit, de quibus recte dicere possumus illud, quod aliorsum dicit Chrysostom. Hom. 42 in Matth. imperfecto: Pulli serpentium aetate minores sunt, veneno autem pares; et catuli luporum etsi venationem exercere non possunt, iam tamen sanguine gaudent, et morsibus ludunt⁶, ergo licitum est principi iure defensionis praevenire istud periculum interficiendo hos parvulos.

Arguitur quarto. Si non licet interficere innocentes, sequeretur, quod non licerat expoliare illos, nec in captivitatem ducere, consequens est falsum, ergo. Sequela probatur. Nam acceptio rei alienae ab innocente tam intrinsice est mala sicut occisio illius, cum sit furtum vel rapina.

Quod si quis respondeat non esse licitum occidere innocentes per se et directae; bene tamen per accidens e indirecte; contra hanc responsionem arguitur quinto. Sequeretur, quod seclusa ignorantia posset dari bellum iustum ex utraque parte; consequens est falsum, ergo. Probatur sequela. Innocentes seclusa ignorantia iuste se defendum, quando milites expugnant arcem, in qua sciunt illos esse, et aliunde milites iuste expugnant arcem, ergo est bellum iustum ex utraque parte. Confirmatur. Nam sequeretur, quod pari ratione liceret medico dare potionem mulieri praegnanti, quamvis sciat inde subsequuturum abortum; consequens autem est falsum, et contra Sylvestrum verbo medicus, quaestio 4⁷, ergo. Probatur sequela. Sicut miles solum intendit per se occidere nocentes, et per accidens interficit innocentes, ita etiam medicus ille per se et directe solum intendit purgare mulierem ab humoribus, quae habet ius ad conservandam propriam vitam, ergo.

In oppositum est primo. Nam infra, quaest. 46, articul. 6 expresse dicitur, quod nunquam est licitum occidere innocentem⁸, et convincitur ex illo Exod. 23: Insontem et innocentem non occides⁹, et Deuteron. 24: Non occidentur filii pro parentibus¹⁰.

Arguitur secundo. Nam fundamentum iusti belli est iniuria, ut supra ostensum est: sed innocens nullam infert iniuriam, alias non esset innocens, ergo non licet bello iusto uti contra illum. Confirmatur argumentum. Non licet in republica pro delictis malorum interficere innocentes apud hostes: nam ut supradictum est, eadem est autoritas contra intraneos hostes reipublicae, ergo.

Arguitur tertio. Nam Deuteron. 20. Mandavit Deus filiis Israël, ut cum vi cepisset civitatem, alios quidem interficiant, parcant autem mulieribus et parvulis¹¹. Et ratio esse potest, quoniam illi sunt innocentes, ergo in bello non licet occidere innocentes.

In hoc dubio supponendum est, quod occidere innocentes potest dupliciter contingere. Primo modo directe et per se ex intentione. Secundo modo per accidens et praeter intentionem.

Hoc posito fundamento sit Prima conclusio. Directe et per se et ex intentione nunquam licet occidere innocentes, ut innocentes sunt. Itaque occidere per ser et directe et ex intentione innocentem est intrinsice malum, nisi fiat iussu Dei. Haec conclusio probatur ex professo infra quaestio 64, articulo 6¹². De qua videndus est Magister Victoria relectione citata num. 35 et 36¹³, et Ioannes Driedo lib. De captiv. et redemptione generis huma. Tractatu 2¹⁴. Haec conclusio probatur argumentis factis secundo loco.

Ex hac conclusione colligitur primo, quod sicut dicebamus dubio praecedenti, filii Israël graviter peccaverunt interficiendo filios Beniamin sine delectu in illo, quod refertur in libro iudicum loco citato¹⁵, nisi forte illos excusaverit ignorantia, et ita docet Caietanus super illum locum¹⁶, et Abulensis¹⁷.

Secundo colligitur, quod miles non potest occidere innocentem, quem scit esse innocentem: imo etsi sciat, quod ille, qui modo est innocens, postea futurus est nocens, non potest illum occidere, quoniam non potest facere mala, ut vitentur mala maiora. Etenim ad cavenda mala futura sunt multa alia media, ut postea dicemus.

Tertio colligit Magister Victoria ubi supra¹⁸, quod in bello iusto etiam contra Turcas non licet interficere infantes, quoniam sunt innocentes, imo nec foeminas inter infideles. Quia quantum ad bellum spectat, praesumuntur inocentes, nisi forte constaret de aliqua foemina, quod esset in culpa: imo idem videtur esse iudicium de innoxiis agricolis apud Christianos: imo de alia gente pacifica, quia omnes praesumuntur innocentes, nisi contrarium constaret. Hac etiam ratione nec peregrinos licet occidere nec hospites, qui versantur apud hostes, qui praesumuntur innocentes, nec re vera sunt hostes. Eadem ratione nec clericos et religiosos, quia praesumuntur innocentes in bello, nisi contrarium constet, ut cum actualiter pugnant.

Ultimo colligitur, merito fuisse reprehensum Theodosium Imperatorem ab Ambrosio, proprerea quod iussit interficere Thessalonicenses sine delectu, sic adeo ut multi innocentes sint occisi. Cuius rei meminit Ruffinus lib. 2 Ecclesiasticae historiae cap. 18¹⁹.

Secunda conclusio. Per accidens et praeter intentionem interficere innocentes, non est peccatum, v.g. quando expugnatur civitas ab eo, qui habet iustum bellum, et non potest aliter expugnari nisi tormentis bellicis, quamvis sciat multos innocentes esse interficiendos, licitum est illi expugnare urbem. Hanc docet Magister Victoria ubi supra nu. 37 et 38²⁰, et Magister Soto, lib. 5 de iustitia q. 1, artic. 7²¹ et est communis sententia doctorum. Et probatur primo argumentis factis in principio, quae illam probant. Et confirmatur ex usu omnium principum, qui gerunt bella iusta. Secundo probatur. Illa occisio innocentum non est voluntaria militibus, ergo non est peccatum. Probatur consequentia ex regula Augustini, quam habet libro de vera religione, cap. 14, ubi asserit peccatum in tantum esse voluntarium, quod si non est voluntarium, non est peccatum²². Antecedens probatur. Illa occisio innocentum solum est voluntaria in sua causa: sed hanc causam non tenentur milites vitare, cum habeant iustum bellum, ergo non est illis voluntaria. Probatur consequentia. Quoniam illud, quod non tenemur vitare, non est nobis voluntarium ad culpam, ut dicit Divus Thom. I.2, q. 6, arti. 3²³, et q. 73, ar. 8²⁴. Tertio probatur. Licitum est in meam defensionem occidere etiam innocentem, qui per ignorantiam me invadit: et talis occisio non est mihi voluntaria, quoniam non teneor vitare meam defensionem, nec desistere ab illa: sed princeps non tenetur desistere a bello, ergo potest licite occidere innocentes, et talis occisio non est illi voluntaria. Confirmatur primo. Quia licet non sit licitum procurare aborsum per se intendendo aborsum, licet tamen conferre mulieri medicinam, ut sanetur, ex qua sequatur per se sanitas, per accidens tamen aborsus (quicquid dicat Sylvester ubri supra) ²⁵, ergo. Et confirmatur secundo. Nam hoc est necessarium ad acquirendam pacem et tranquillitatem, ergo. Consequentia patet. Nam si hoc non esset licitum, non posset geri bellum adversus nocentes.

Ex quo sequitur quod si aliquis sequatur bellum per ignorantiam, vere est innocens, et ego possum eum occidere, etiamsi sciam, eum innocenter sequi bellum. Considerandum tamen est circa hoc, quod si in aliquo oppido sint multi inocentes, pauci vere inocentes, tunc non liceret oppidum subvertere, quoniam maius malum est, quod sequitur, quam bonum quod intenditur.

Tertia conclusio. Licitum est in bello iusto expoliare, et in captivitatem ducere innocentes, etiam illos, quos scimus esse innocentes. Istam conclusionem prosequitur Victoria ubi supra nume. 39 et sequentibus²⁶. Et probatur primo hac conclusio ex usu gerentium bellum iustum tam contra infideles, omnes enim ita faciunt. Secundo probatur. Huiusmodi innocentes sunt partes reipublicae, contra quam est iustum bellum, et sunt filii aut uxores vel servi illorum, qui sunt nocentes, ergo possunt puniri hac poena. Probatur consequentia. Quoniam poena amissionis bonorum plerumque puniuntur filii pro parentibus, ut supra diximus q. 10, art. 3, de haereticis, et de illis, qui sunt rei laesae maiestatis²⁷. Confirmatur argumentum ex regula 23, de regulis iuris in 6 ubi dicitur: Sine culpa nemo est puniendus, nisi subdit iusta causa²⁸. Ubi non absolute dicitur, non esse puniendos innocentes; sed excipitur, quando est iusta causa: sed in praesenti subest iusta causa, scilicet, delictum reipublicae vel parentum, ergo possunt puniri hac poena. Tertio probatur. Quia aliter non possent consequi victoriam, quae est finis belli, nisi expoliando, et in captivitatem ducendo innocentes, ergo. Existimo autem, veram esse illam limitationem quam adhibet Magister Victoria nume. 41, hoc esse intelligendum, quando ipsum bellum aut victoria aut condigna satisfactio non potest alio modo commode exerceri²⁹. Quod vero addit Sylvester verbo bellum primo quaestio 10, conclusione 3, transacta victoria teneri principem ad restituendum illa, quae supersunt expoliis innocentium, existimo, non esse verum³⁰. Nam si licite et iuste capta sunt, iam non manent obnoxia restitutioni. Quibusdam autem placet limitatio Gabrielis in illa q. 4, ar. 1 quod si esset aliqua civitas illius principis, contra quem est iustum bellum, quae in bello non consensit, nec auxilium praebuit bello iniusto, tunc non videtur iusta causa ad expoliandos cives illius civitatis³¹. Ratio huis est. Quoniam illa civitas non se habet ut pars alterius civitatis quantum ad iniustum bellum, ergo nulla subest causa, ut patiatur illam poenam.

Sed nota, quod si hostes nollent restituere res per iniuriam ablatas, et respublica, quae laesa est, non potest aliunde commode recuperare, possunt milites huius reipublicae autoritate sui principis expoliare alios innocentes, qui sunt in regno hostium. Ratio est. Quoniam ille princeps neglegit vindicare, quod a suis improbe factum est, et restituere, quod iniuste ablatum est, ergo alter princeps habet ius contra illum, et ex consequenti potest ex quaelibet parte illius regni accipere condignam satisfactionem. Confirmatur. Si Petrus per rapinam abstulit a Iohanne pallium, potest Iohannes ex aliis bonis Petri accipere condignam satisfactionem, quando non est recursus ad superiorem, ergo similiter ille princeps potest accipere satisfactionem condignam ex quaelibet parte regni alterius, cum non habeat superiorem. In quo casu ille princeps, vel respublica, vel quicumque alius fuit causa iniusti belli, tenetur restituere illis innocentibus universa bona ab illis ablata et damna illata. Ratio huius est. Quoniam illi innocentes patiuntur spoliationem illorum bonorum, propterea quod princeps peccando contra iustitiam dedit causam illius damni, ergo tenetur restituere illud ex iustitia.

Ad argumenta in principio, quatenus procedunt contra primam conclusionem, responderunt.

Ad primum respondetur ex iis, quae ibi dicta sunt. Ad replica vero respondetur, quod in urbe hostium omnes illi, qui possunt arma capere, praesumuntur nocentes. Quapropter post partam victoriam possunt occidi. Nam princeps vel milites non tenentur examinare postea, qui fuerunt nocentes, qui vero innocentes. Et fortassis ista est vera intelligentia illius testimonii, quo docuit Deus filios Israël, omnes illos hostes, qui possunt arma capere, praesumi nocentes, et posse occidi; et ideo solum excipit parvulos et mulieres. Ex quo mihi fit maxime probabile, quod si aperte possunt discerni in illa republica innocentes, qui nec auxilium nec consilium dederunt, tales nullo possent occidi. Nam bellum, ut sit iustum, debet exerceri cum damno innocentum, quam minimo fieri potest, illud exigente charitate proximorum.

Ad secundum argumentum respondetur, quod regulariter et communiter non licet tradere civitatem in praedam, aut ferro et igni propter plurima mala et temporalia et spiritualia, quae inde sequuntur. At vero in casu, quo victoria non possit aliter obtineri, licitum erit, sicut habet communis sententia doctorum, quam tenet Magister Victoria ubi supra numer. 53³² et Sylvester verbo Bellum I, quaestio 10, conclusione 3³³, in quo casu universa illa mala, quae inferuntur innocentibus, consequenter sunt per accidens et praeter intentionem, et ideo non imputantur militibus. Vide Magistrum Victoriam loco immediate citato³⁴.

Ad tertium argumentum respondetur etiam ex communi sententia doctorum, quam habet etiam Magister Victoria ubi supra nume. 38³⁵ illud esse manifeste illicitum: est enim intolerabile malum, quod aliquis puniatur pro peccato futuro. Item quoniam princeps potest alia via consulere suae reipublicae, scilicet, vendendo illos pueros, aut mittendo in exilium; occidere autem illos nullo modo licet, quoniam iam hoc esset facere mala, ut postea eveniant bona. Nec vero licet nobis praevenire hostes, nisi quando sumus in actuali conflictu, ut explicatur infra quaest. 64³⁶, alias enim liceret nobis interficere illum, quem scimus postea futurum inimicum nostrum, et interfecturum esse nos, quod tamen esset impium.

Ad quartam respondetur, nego consequentiam. Ratio discriminis est, quoniam illa bona temporalia potest respublica tollere ab innocentibus; quoniam in illo casu est domina illorum bonorum, quorum ipsi cives habent dominium. At vero respublica non habet dominium vitae suorum civium, sicut nec ipsi cives habent, ut ostenditur infra quaestione 62³⁷. Et ideo consequenter sequitur, quod qui habet bellum iustum contra illam rempublicam, potest privare innocentes illis bonos, quorum respublica habet dominium. Quod si ipsi innocentes non consenserint, erunt inviti irrationabiliter. At vero occidere illos ex intentione non poterit, quia respublica non habet dominium vitae illorum.

Ad quintum argumentum respondetur concedendo, quod sicut ex ignorantia potest dare bellum iustum ex utraque parte, ut supra diximus, ita etiam per accidens dari potest sine ignorantia, ut in casu argumenti, in quo casu illi, qui expugnant arcem, considerant illos innocentes ut partes reipublicae, quae in culpa est. At vero ipsi innocentes, qui se defendunt, considerant seipsos tanquam vere innocentes, et qui non sunt in causa vel in culpa iniusti belli. Quapropter datur bellum iustum ex utraque parte respectu eiusdem causae vel tituli, sed respecta diversorum; hoc autem nullum est inconveniens. Est simile. Innocens damnatus ad mortem per sententiam secundum allegata et probate potest seipsum defendere secluso scandalo, et iudex potest illum condemnare, ubi datur bellum iustum ex utraque parte per accidens non per se.

Ad confirmationem respondetur, quod medico nunquam licet dare medicinam mulieri praegnanti hac intentione, ut fiat aborsus, quamvis consequenter salus mulier sequitur. Quemadmodum non licet interficere innocentes ex intentione, quamvis inde sequatur salus reipublicae. At vero licitum est medico, dare medicinam mulieri praegnanti ad purgandos humores nocivos, quamvis timeatur aborsus; quoniam tunc ille aborsus consequitur per accidens et praeter intentionem, quemadmodum in bello iusto mors innocentum sequitur per accidens, ut diximus in secunda conclusione, non autem sequitur per se ex intentione gerentis bellum iustum.