Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

Circa primam conditionem iusti belli: an autoritas indicendi bellum sit in solo principe superiorem in terra non habente

Arguitur primo pro parte negativa, et probo, quod sit in quocumque principe. Quoniam iure naturae concessa est unicuique defensio sui et rerum suarum, ut ostenditur infra q. 64, art. 7¹. Sed multoties non potest princeps defendere se et res suas nisi gerendo bellum, ergo unusquisque habet potestatem indicendi bellum. Confirmatur argumentum. Nam ut patet ex D. Thomae in articulo, princeps sumitur, ut distinguitur contra privatam personam: constat autem, quod omnis talis princeps caret superiore, ergo. Confirmatur secundo. Nam ut dicitur in litera, ad eos spectat gladium bellicum movere contra extraneos, ad quos spectat gladio materiali uti contra intraneos: sed contra intraneos non requiritur princeps carens superiore, ut patet, ergo nec ad indicendum bellum contra extraneos.

Arguitur secundo. Ad quemcumque principem spectat suam rempublicam defendere ad hostibus internis et externis, ergo potest movere arma contra illos.

Quod si quis respondeat ad haec argumenta, quod probant, licitum esse illis bellum defensivum, non autem probant, quod licitum sit illis bellum offensivum. Contra hoc arguitur tertio. Non potest princeps bene defendere suam rempublicam ab hostibus, qui illi inferunt iniuriam, nisi aggrediatur illos, ut puniat, ergo potest etiam bello aggressivo et offensivo contra illos bellum gerere. Antecedens probatur. Quoniam si hostes sciant, se non fore puniendos bello aggressivo, sed tantum defensivo, statim redduntur audaciores contra rempublicam, ergo.

Arguitur quarto. Constituamus duos duces, quorum unus alterum afficiat iniuria, aut suae ditioni iniuriam inferat, et rex nolit, vel non audeat vindicare illam iniuriam; tunc ille dux, qui affectus est iniuria, non potest bene defendere suam rempublicam nisi exercendo vindictam in alium bello aggressivo, ergo.

Quinto arguitur. Nam Reges non sunt supremi principes in temporalibus: sunt enim subiecti Imperatori, imo Imperator ipse est subiectus Pontifici, ut dicit Bernardus libro 4 de considerat. Ad Eugenium c. 3² tamen Reges et Imperator possunt movere bellum aggressivum contra illos, qui inferunt iniuriam suae reipublicae, ergo, etc.

In huius rei expositionem notandum est primo, quod respublica et similiter illius princeps est duplex. Altera est respublica perfecta, quae nec dependet ab alia superiori, nec recurrit ad illam; sed sibi ad omnia est sufficiens et integra in omnibus, quae ad debitam gubernationem pertinent, ita ut intra seipsam terminet omnes causas et lites v.g. respublica Hispaniorum, Galliarum, Venetorum, et aliae huiusmodi respublicae perfectae. Altera est respublica imperfecta, et similiter princeps eius imperfectus, quae dependet ab altera superiori et ad illam recurrit in suis omnibus v.g. respublica alicuius Ducis, vel Comitis in Hispania. Ex quo sequitur, quod princeps reipublicae perfectae est absolute et simpliciter princeps, at vero princeps reipublicae imperfectae est princeps secundum quid, ut Caietanus notat in articulo primo³, et Magister Victoria in illa relectione secunda, numero 2, 3 y 4⁴.

Secundo notandum est, quod potestas quam habet princeps, tota est ab ipsa republica, sive per electionem, sive per successionem. Et in hoc differt a potestate spirituali, quam habet summus Pontifex. Nam potestas spiritualis, quam habet summus Pontifex est inmediatae ab ipso Deo: potestas autem temporalis principis est immediate ab ipsa republica, ut dicitur supra q. 10, art. 10⁵ et est communis doctrina discipulorum Divi Thomae. Vide Victoriam relectione I de potestate Ecclesiae q. 3⁶ et Magistrum Soto lib. 4 de iust. q. 4, art. 2⁷ et in 4, dist. 20, q. 1, art. 4⁸. Ex quo rursus sequitur, quod princeps non habet maiorem potestatem, sed eandem, quam habet respublica: siquidem ipsa respublica transtulit in eum suam potestatem, ut dicitur in l. I ff.

De constitutione principum⁹. Tertio notandum est, quod, ut insinuavimus dubio praecedenti, princeps reipublicae perfectae, quae passa est iniuriam, est iudex et superior contra illum principem, qui intulit iniuriam. Quoniam cum in republica perfecta debeant esse omnia necessaria ad eius bonam gubernationem, et sustentationem, debent esse in ea iustitia vindicativa. Et cum bellum sit supremus actus iustitiae vindicativae, ut postea dicemus, fit, ut princeps, qui exercet bellum, illud iuste moveat exercens actum illius iustitiae. Quare in movendo bellum debet se habere, ut iudex iustus, scilicet, ut penae, quas infert bellando, non excedant quantitatem culpae et iniuriae, sed secundum mensuram delicti sit etiam plagarum modus.

Ultimo notandum, quod bellum est duplex. Alterum aggressivum, alterum defensivum.

His positis sit prima conclusio. Respublica imperfecta vel princeps eius bene potest uti bello defensivo adversus hostes, nec oportet expectare facultatem supremi principis. Haec conclusio est communis omnibus Theologis, et Iurisperitis. Et convincitur argumento primo et secundo factis in principio. Quae omnia confirmantur. Nam quaelibet privata persona iure naturali habet autoritatem defendendi se, iuxta illud commune dictum: Vim vi repellere licet, ergo multo magis hoc habet respublica quantumvis imperfecta. Nam bonum commune est excellentius et universalius ac subinde divinius. Antecedens demonstratur infra q. 94, art. 7¹⁰. Secunda conclusio. Haec respublica imperfecta non potest gerere bellum aggressivum sine autoritate supremi principis.

Haec conclusio est etiam certa apud omnes. Et probatur primo. Nam ita se habent inter se duo principes imperfecti in ordine ad supremum principem, sicut se habent duo concives non possunt esse aggressores in alterutrum, sed debent confugere ad iudicem superiorem, ergo similiter illi duo principes reipublicae imperfectae. Antecedens probatur. Quoniam illi duo principes habent etiam superiorem, apud quem possit terminari illorum causa. Probatur secundo. Nam qui habet superiorem, facit illi iniuriam, si usurpet eius autoritatem: sed ille qui movet bellum aggressivum sine licentia superioris, usurpat illius autoritatem, nam facit se superiorem, cum non fit, ergo. Tertio probatur. Nam id cederet in maximam perniciem reipublicae, si unusquisque vellet movere bellum: sic enim nullus esset in domo sua secures. Ultimo probatur conclusio congruentissima ratione. Nam bellum aggressivum est supremus actus iustitiae vindicativae: sed ut docet Div. Thom. infra quaest. 108, articul. 1¹¹, et Caietanus ibidem¹², actus consummatus iustitiae vindicativae solum convenit habenti publicam potestatem ut iudici, quod ibi Caietanus explicat elegantissime. Ergo supremus actus vindicationis, qualis est bellum aggressivum, solum debet competere illi, qui habet supremam potestatem publicam, scilicet, supremo principi vel reipublicae, ergo non convenit aliis inferioribus principibus. Ex quo sequitur, quod Divus Thomas principes imperfectos et respublicas imperfectas comprehendit inter personas privatas, ut Caietanus optime adnotavit.

Tertia conclusio. Quaelibet respublica perfecta sive illius princeps potest gerere bellum etiam aggressivum contra hostes. Haec conclusio probatur primo. Istud bellum est multoties necessarium et iustum, ergo huiusmodi princeps et respublica potest illud gerere. Antecedens patet ex dictis dubio praecedenti. Consequentia vero probatur. Quoniam non est alius, qui possit illud bellum gerere, nisi respublica perfecta et princeps illius reipublicae. Secundo probatur. Ista respublica quando patitur iniurias, potest exigere ab hostibus satisfactionem debitam: sed nulla restat alia via nisi per bellum aggressivum, ergo. Maior probatur. Quoniam alias respublica non esset sibi sufficiens, et ex consequenti non esset perfecta. Minor vero probatur. Quoniam cum isti principes non habeant superiorem in temporalibus, nullus illis superest iudex, ut possint coram illo causam agere. Tertio probatur. Quoniam sicut argumentabamur a principio dubii, ex opposita sententia daretur ansa et occasio latrociniis, et homicidios, si scirent homines impii, quod Reges non possunt agere in illos bello aggressivo et vindicativo, ergo. Quarto probatur ratione D. Tho. infra q. 108, ar. 2¹³. Nam quaelibet respublica habet naturalem inclinationem ad removendam nocumenta: sed haec nocumenta repelluntur per hoc, quod se defendit contra iniurias per bellum defensivum, ne ei inferantur, vel illatas iam iniurias ulciscitur, non intentione nocendi, sed removendi nocumenta de caetero, et satisfaciendi reipublicae per bellum vindicativum, ergo. Maior est manifesta.

Nam quaelibet res habet naturalem inclinationem ad removendum nocumenta: unde et animalibus datur vis irascibilis distincta a concupiscibili, ergo multo magis hoc habet respublica perfecta. Quod si quis dicat, quod haec ratio etiam habet vim in republica imperfecta. Respondetur, ut ibidem respondet Caietanus, quod sicut persona particularis ulciscitur huiusmodi iniurias, et illas removet per superiorem: ita respublica et princeps imperfectus per rempublicam perfectam et principem perfectum. Caeterorum respublica perfecta et princeps perfectus non habent superiorem, ad quem recurrant: et ita possunt removere huiusmodi nocumenta per seipsos. Ultimo haec sententia convincitur experientia et exemplis adductis dubio primo. Cum ergo D. Thomas ait, quod requiritur autoritas principis ad movendum bellum intelligitur de principe reipublicae perfectae, vel de ipsa republica perfecta.

Quarta conclusio. Princeps perfectus, qui passus est iniuriam, est vere iudex illius principis aut reipublicae, quae fecit iniuriam. Probatur primo. Bellum est supremus actus iustitiae vindicativae, ut iam dictum est; sed talis actus semper pertinet ad verum iudicem, ergo talis est princeps. Probatur maior. Nam in bello mulctantur homines gravissimis poenis, scilicet, morte, servitude, expoliatione bonorum, quae omnia pertinent ad iustitiam vindicativam. Secundo probatur ex August. Lib. 6 quaestionem super Iosue cap. 10¹⁴. Ubi bella iusta vocat, quando princeps ulciscitur iniurias suae reipublicae, et lib. 4 Reg. cap. 25. Nabuchonodosor captum bello Sedechiam et filios eius gravissime punivit¹⁵. Et dicit Scriptura: Locutus est cum eo iudicium¹⁶; vel sicut habet litera Ieremiae capite 39 et 52 loquutus ad eum iudicia¹⁷. Quae verba aperte indicant munus superioris et iudicis. Legendus est de hac re Caiet. In primo dubio huius articuli¹⁸, et Magist. Victoria ubi supra num. 2 usque ad 10¹⁹.

Ad primum in oppositum respondetur, quod illud argumentum convincit evidenter de bello defensive, quod quidem licitum est, ut diximus, reipublicae imperfectae.

Ad primam confirmationem respondet hic Caietanus²⁰, verum esse quod litera accepit principem ut personam publicam: sic enim distinguitur contra privatam. Sed non accipit personam publicam imperfectae sed perfectae: et ideo non extenditur litera nisi ad principes perfectos. Notandum est enim, quod principes imperfecti, cum non sint supremi, sunt veluti medii inter principes supremos et perfectos, et inter personam privatam. Et ita si comparentur cum supremo principe, induunt rationem privatae personae: sicut color medius respectu unius extremi, videlicet nigredinis, induit rationem albedinis. Ad secundam confirmationem respondetur, quod bellum contra interiores et exteriores hostes ad eosdem pertinet ex natura sua officii, ad multos tamen spectat ex commissione, uti gladio contra internos hostes, quibus non conceditur indicere bellum contra externos, ut patet in rectoribus civitatum, et in multis dominis, qui in dictione sua iudicant in causa sanguinis. Facilius enim conceditur, et committitur hoc a principibus perfectis quam autoritas contra extraneos. Litera ergo D. Thomae loquitur de iis, qui possunt hoc ex propria autoritate, quales sunt domini et principes perfecti.

Ad secundum argumentum respondetur, quod probat de bello defensivo.

Ad tertium respondetur, quod illud argumentum optime convincit de republica et principe perfecto, non vero de imperfecta republica et imperfecto principe; imperfecta enim respublica et princeps potest recurrere ad superiorem.

Ad quartum respondetur, quod Duces, qui sunt principes imperfectis, habent per se superiorem qui vindicare possit illorum iniurias: et ita illi non possunt indicere bellum aggressivum, sed solum defensivum. Quod si princeps superior non faciat iustitiam, non potest aliquid aliud facere princeps inferior, nisi patienter ferre iniuriam sibi illatam propter commune bonum.

Ad quintum respondetur, quod sicut docet Magister Soto lib. 4 de Iusti. q. 4, arti. 2²¹, et Caietanus hic²², et alii Theologi, quanvis Imperator gerat quandam superioritatem supra Reges, quoniam potest illos convocare pro bono Ecclesiae; tamen illa superioritas est secundum quid. Similiter in temporalibus non sunt subiecti Reges summo Pontifici directe, ut dictum est supra quaest. 10, art. 10²³, sed solum indirecte in ordine ad bonum spirituale, et Innocentius III, in cap. Per venerabilem extra qui filii sint legitimi fatetur, Reges non cognoscere superiorem in temporalibus²⁴: et de regibus Galliarum et Hispaniarum, quod sint prorsus immunes a subiectione Imperatoris, ostendit Covarrubias in illa relectione super regula Peccatum, parte 2 § 6, nume. 9²⁵.