Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

An quando bellum est iniustum, propterea quod princeps, qui illud indicit, non vult acceptare condignam satisfactionem, quae illi offertur, an teneatur, quando non acceptat, restituere omnia capta et damna illata, sicut quando bellum est iniustum.

Pars negativa probatur. Nam iudex quando punit reum iuste, non tenetur restituere damna, quae ex illius morte sequuntur, quanvis ipse reus offerat iudici condignam satisfactionem: sed princeps, qui indicit bellum, est iudex, et habet vicem iudicis, et ille cui indicitur bellum, habet vicem rei, ut diximus dubio secundo, ergo non tenetur acceptare satisfactionem. Et confirmatur argumentum. Nam lege huius regni cautum est, ut quando pars laesa remittit iniuriam, iudex non puniat reum poena ordinaria legis: sed iudices, qui hoc non observant, non obligantur ad restitutionem ergo.

Ad huius dubii explicationem sit Prima conclusio. Quando satisfactio offertur, antequam bellum sit inchoatum, tenetur princeps acceptare illam et dissolvere exercitum, si habet congregatum: quod si non faciat tenetur ad restitutionem, sicut quando bellum est iniustum. Haec conclusio probatur primo. Bellum gerendum est urgente necessitate, sicut dicitur 23, quaestione 1, can. Noli¹ et Divus Augustinus libro 4 de civitate Dei capit. 15² docet, quod belligerare malis videtur felicitatis, bonis vero necessitatis: sed quando offertur condigna satisfactio, iam multa urget necessitas, ergo efficitur bellum iniustum; et ex consequenti omnia sunt restitutioni obnoxia. Confirmatur. Nam ut saepe diximus ex Divo Augustino libro 6 super Iosue cap. 10³, iusta bella dici solent, quae ulciscuntur iniurias, ergo quando offertur condigna satisfactio, iam non restat iusta causa belligerandi. Secundo probatur. Princeps, qui habet iustam causam belli, est iudex alterius quasi per accidens, eo quod non est recursus ad superiorem, qui possit componere litem, et compensare iniuriam, ergo quando non vult acceptare condignam satisfactionem, iam non procedit ut iudex autoritate publica, sed potius autoritate privata, et ex consequenti bellum est iniustum. Probatur tertio. Nam poenae semper sunt restringendae, ut habetur in regulis iuris, Regul. 15⁴. Sed illa potestas, quae data est principi, data est in poenam alterius principis, ergo restringenda est ad illos casus, in quibus non offertur illi condigna satisfactio.

Notandum est tamen, quod nomine satisfactionis condignae debet etiam intelligi, quod si princeps habeat exercitum congregatum, tenetur restituere illi omnes sumptus, quos fecit congregando exercitum.

Dubium tamen est maius praecedenti annexum, si bellum sit iam inchoatum, et subsequutae sunt cedes, an tunc teneatur princeps acceptare satisfactionem, quae illi offertur.

Et pro parte affirmativa arguitur primo argumentis factis pro prima conclusione, quae hanc partem videntur probare.

Secundo arguitur. Nam alias daretur bellum iustum ex utraque parte: consequens autem est impossibile, ergo. Sequela probatur. Illi, qui in hoc casu offerunt condignam satisfactionem, si princeps nolit illam acceptare, possunt se defendere licite: non enim tenentur aperire ostia civitatis, et submittere colla gladio, ergo si princeps iuste infert bellum datur bellum iustum ex utraque parte.

Tertio arguitur. Capta victoria non potest princeps offensus accipere aliquid ultra condignam satisfactionem, ergo si modo offeratur illi sufficiens satisfactio etiam incepto bello, non poterit ultra procedere. Antecedens est notum, et infra patebit, consequentia vero videtur nota.

Quarto arguitur. Nam bellum est necessitate, ut ait Augustinus, ergo ubi non est necessitas sicut in casu posito, bellum erit illicitum. Confirmatur. Nam secundum eundem Augustinum sola iniuria est causa iusta belli: sed tunc cum plena offertur satisfactio, nulla est iniuria, ergo. Minor probatur. Quoniam princeps iam offert satisfaccionem pro iniuria.

Quinto arguitur. Nam si constituerentur aliquis iudex arbiter inter duos principes, secundum iustitiam iudicaret, quod iste acceptaret satisfactionem: sed princeps ipse laesus est iudex, ergo tenetur proferre hanc sententiam. Confirmatur. Nam acceptando illam satisfactionem evitantur innumera mala unius et alterius reipublicae, ergo tenetur illam acceptare. Sed in oppositum est primo.

Nam princeps habens iustum bellum inchoatum gerit personam iudicis criminaliter procedentis ad vindictam, et est factus iam iudex, ergo etiam si ei offeratur satisfactio, potest ultra procedere, et punire. Probatur consequentia. Nam iudex potest punire malefactorem etiam si offerat condignam satisfactionem. Antecedens vero patet. Nam proelium est actus iustitiae vindicativae, quae proprie est virtus principis sive iudicis, ut dicit Divus Thomas, et Caietanus infra quaest. 108, artic. 1 et 2⁵, non enim est privatae personae vindicare. Quod vero criminaliter procedat, patet. Nam procedit ad caedem, et damnum rerum etc. confirmatur argumentum. Nam princeps habens iustum bellum non est par respectu alterius principis, cui indicitur bellum, sed superior: et ut dicit Divus Thomas in articulo, eadem ratione potest princeps in perturbatores reipublicae intraneos et extraneos uti gladio propria autoritate, scilicet, ex ratione perfectae reipublicae: sed contra intraneos potest procedere ad vindictam, etiamsi offerant condignam satisfactionem, ergo etiam contra extraneos.

Secundo arguitur. Princeps ille inchoato bello et subsequutis caedibus iam constitutus est dominus causae, et in actuali processione ulciscendi iniurias, et reparandi damna; et ille alter princeps, contra quem est iustum bellum, non est iam in statu satisfaciendi, sed potius in statu satis patiendi, ergo potest prosequi bellum. Confirmatur. Si quis factus est servus in bello iusto, quanvis offerat satisfactionem domino, non tenetur dominus illam acceptare, et manumittere illum: sed inchoato bello iam princeps est constitutus dominus causae, ergo potest prosequi bellum.

Tertio arguitur. Nam princeps in hoc casu iam est exequutor iustitiae et sententiae, ergo non tenetur tunc cessare a bello. Probatur consequentia. Quoniam iudex potest punire reum secundum totum rigorem iuris, non acceptando aliam satisfactionem, ergo.

Quarto arguitur argumentis factis in principio dubii principalis, quae omnia hanc partem videntur probare.

In hac quaestione sunt diversae sententiae. Prima est Sylvestri verbo, Bellum primo quaest. 10, concl. 5⁶ ubi expresse ponit hanc conclusionem. Habens iustum bellum, si ultra id, quod satisfactum est sibi et suis de omni damno et operis labore, vel donec se adversarius offerat ad satisfactionem, plus abstulit vel damnificavit de illo, tenetur restituere id, quod plus accepit. Ubi Sylvester videtur tenere, quod eo ipso quod alius princeps se offert ad satisfactionem, bellum non est iustum, etiamsi sit inchoatum.

Secunda sententia est Caietani huic opposita quod si bellum iam est inchoatum, et subsequutae sunt caedes, tunc non tenetur princeps acceptare satisfactionem, quamvis illi offeratur sed potest prosequi bellum. Hanc tenet Caietanus in summa verbo, Bellum puncto 3⁷. Et in hoc articulo hoc videtur insinuare.

Tertia sententia est media et est aliquorum magistrorum asserentium, quod bellum iam inchoatum potest habere duplicem statum. Primus est, quando hostes sunt in actuali conflictu. Secundus est quando etiam praeliatum fit aliqua vice, tunc tamen non sunt in actuali conflictu. Si igitur offeratur satisfactio in hoc secundo statu, tenetur princeps offensus illam acceptare, si sit sufficiens. Si autem sunt iam exercitus in actuali conflictu, non tenetur princeps offensus acceptare satisfactionem. Et hoc probant argumenta Caietani. Dicit enim haec sententiae, quod haec est differentia inter iudicem ordinarium et principum, quod iudex ordinarius potest punire reum secundum totum rigorem iuris, quoniam sic expedit ad bonum commune totius reipublicae, et ipse est custos legum; unde potest uti toto rigore. At vero princeps in casu belli non est iudex ordinarius et per se, sed est iudex occasionaliter ad providendum bono suae reipublicae, et ideo tunc non potest ulterius procedere, quia tantum potest movere bellum in casu, quo non possit accipere aliter satisfactionem; quia illud expedit ad bonum commune suae reipublicae.

Secunda conclusio. Probabilis est haec tertia sententia, sed tamen sententia Caietanis est maxime probabilis. Prima pars probatur argumentis factis in principio, quae illam probant. Secunda vero pars etiam probatur argumentis factis secundo loco. Unde ad argumenta facta primo loco, quatenus militant contra Caietani sententiam, respondetur.

Ad primum argumentum, quod desumitur ex argumentis factis pro prima conclusione respondetur, quod inchoate iam bello et subsequutis caedibus manet necessitas urgens ex parte principis, qui inchoavit illud ex iusta causa. Nec interrumpitur illa necessitas ex satisfactione, quae tunc offertur ab hostibus: quoniam ut iam diximus, illi non sunt in statu satisfaciendi propter suam culpam; quare sibiipsis debent imputare illa mala, quae patiuntur.

Ad secundum argumentum respondetur, quod in illo casu hostes iniuste pugnant bello defensive; quoniam sunt constitute in statu satis patiendi: quemadmodum constitutus est reus coram iudice post prolatam sententiam. Caeterum claudere ostia civitatis bellum est et armata defensio, sicut dicit Divus Augustinus libro 6, Super Iosue capit. 26, qui habetur inter quaestiones super vetus testamentum tom. 4⁸. Tenetur enim stare voluntati alterius; sicut reus iuste damnatus a iudice tenetur pati sententiam, et non se defendit iuste a ministris iustitiae.

Ad tertium respondetur, quod cum iam bellum inchoatum est, non sunt hostes in statu satisfaciendi, sed potius satispatiendi: et ideo potest princeps, qui tunc est iudex, sumere vindictam ut iudex.

Ad quartum respondetur, quod illa necessitas, quae erat a principio ad movendum bellum, durat modo ad ipsum prosequendum; et sibi imputet, qui offendit, quod noluit a principio satisfacere, cum posset. Et per hoc patet ad confirmationem.

Ad quintum respondetur, quod iudex arbiter benefaceret proferendo illam sententiam, si offensus vellet acceptare illam: at vero offensus tunc, non tenetur acceptare illam. Ad confirmationem respondetur, quod ex charitate multoties tenebitur princeps offensus acceptare satisfactionem, quotiescumque et ubicumque illi offeratur: at vero ex iustitia non tenebitur ad id.

Ex dictis sequitur, quod non tenetur princeps offensus restituere damna, quae intulit etiam post oblatam satisfactionem; quam non acceptavit; quia bellum iam erat inceptum, licet Sylvester id videatur dicere. Quibus positis respondetur ad argumentum factum in principio dubii, quod iudex antequam bellum sit inchoatum, non habet rationem veri iudicis, si alter offert condignam satisfactionem, ut iam dictum est.

Ad confirmationem pro nunc, quicquid sit de antecedente, de quo agitur infra quaest. 67⁹, negatur consequentia. Et differentia est inter iudicem et principem, quod princeps est iudex occasionaliter et per accidens in casu, quo altera respublica nolit satisfacere: unde si alia velit satisfacere, iam non est iudex. Et haec de ista difficultate sufficiant.

Circa tertiam conditionem iusti belli, scilicet, quod fiat ex recti intentione principis, notandum est primo, illam esse maxime necessariam, propterea quod intentio finis confert bonitatem vel malitiam actibus humanis, ut dicit Divus Thom. 1.2, quaest. 18, art. 4¹⁰, et quaest. 19, art. 7 et 8¹¹. Est autem finis belli pax reipublicae et bonum illius sive spirituale sive temporale, sicut dicit Divus Augustinus lib. 17 de Civit., cap. 2¹². Sed quoniam bellum est maxime rigidum etc. Ex quo frequenter sequuntur plurima mala, quae huic fini adversantur; idcirco prius tentanda sunt omnia alia media, quam indicatur bellum. Quemadmodum peritus medicus prius apponit leviores medicinas, quam apponat graves et periculosas, et quae solent applicari morbis iam desperatis. Vide Deuter. 20 ubi sic praecipitur. Quando accesseris ad expugnandum aliquam civitatem, offeres illi prius pacem, etc.¹³ et Iudic. 20. Filii Israël pugnaturi adversus filios Beniamin prius miserunt legatos, ut ipsi traderent reos puniendos, et cessarent bella¹⁴.

Secundo est notandum, quod bellum fieri ex recta intentione, dupliciter intelligitur. Primo modo ex recta intentione, dupliciter intelligitur. Primo modo ex recta intentione secundum communem rationem virtutis, sicut recta intentio est necessaria omni bono operi, et sic haec conditio est communis omni bono operi. Secundo modo intelligitur secundum peculiarem finem, quem debet habere bellum: ad hoc enim bellatur, ut in pace vivamus, et ita finis belli est pax, ut iam diximus in primo notabili.