Scholastica commentaria in Secundam Secundae Summae Theologicae

SUMMA TEXTUS

Conclusio articuli est. Bellare est licitum, si adsit autoritas principis, et iusta belli causa, et recta intentio, quarum trium conditionum ratio patet in litera.

COMMENTARIUM

PRIMA PARS: DE CONDITIONIBUS BELLI IUSTI

Dubitatur primo in hoc articulo, an sit licitum bellum inter Christianos.

Arguitur primo pro parte negativa. Bellum est institutum vel ad iniuriam propulsandam, vel propter vindictam inferendam: sed inter Christianos non est licitum propulsare iniuriam, vel illam vindicare, ergo non est licitum bellum. Consequentia est bona, maior est per se nota, minor probatur quoad primam partem. Nam omnis iniuria vel a propria persona vel a socio repellitur: sed utrumque horum lege Evangelica prohibetur Matth. 5. Ego autem dico vobis, non resistere malo, etc. Si quis te percusserit in unam maxillam, praebe ei et alteram¹. Et ad Roma. 12. Non vos defendentes charissimi, sed date locum irae. Ubi prohibemur, propriam iniuriam repellere². Item Christus Dominus dixit Petro volenti defendere illum Matth. 26. Converte gladium tuum in vaginam tuam³. Secunda vero pars minoris probatur. Nam Deus dicit, ut dicitur ad Roma. 12. Mihi vindictam, et ego retribuam, ergo⁴.

Secundo arguitur ex sacris literis, in quibus videtur significari, quod bellum sit illicitum maxime inter Christianos. Nam Isai. 2 dicitur: Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad proelium⁵. Quo testimonio praedictum est, quod tempore legis Evangelicae tollenda erant omnia bella a populo Dei. Et Zachar. 9 dicitur: Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus, etc.⁶. Et subdit statim; Et dissipabitur arcus belli, et loquetur pacem gentibus⁷. Confirmatur testimoniis novi testamenti, quae Divus Thomas adducit argumento primo et secundo. In omnibus enim istis testimoniis et aliis similibus explicatur voluntas divina, ergo bellum maxime inter Christianos est contra divinam voluntatem, ac subinde est malum: omne enim, quod est contra divinam voluntatem, malum et illicitum est.

Tertio arguitur ex testimoniis Patrum et Sanctorum. Nam Origenis tract. 35 super Matthaeum aperte videtur dicere, quod Evangelica doctrina abominatur militiam et vindictam, eo quod adversus neminem debemus uti gladio⁸. Et D. Ambr. Super Lucam in explicatione cap. 22 inquit: Cur emere iubes gladium, qui ferre prohibes? Cur habere praecipis, quem vetas promi? ⁹. Et statim explicat locum illum, emat gladium, de gladio spirituali. Similiter Tertulianus in libro de corona militis¹⁰ et libro 3 contra Marcionem loquitur ad eundem modum, proelia interdicta esse Christianis, quibus gladio spirituali non corporali utendum est¹¹, ergo, etc.

Quarto arguitur ratione. Bellum opponitur paci, ergo bellum ex sua natura est illicitum. Consequentia est bona. Tum quia ideo discordia et schisma sunt illicita ex natura sua, quoniam opponuntur paci. Tum etiam quia ut docet D. Th. supra q. 29, art. 3 pax est effectus charitatis¹²; ac subinde quicquid contraritur paci, contrariatur etiam charitati saltem mediate¹³. Antecedens vero probatur. Nam Divus Thomas in eadem quaestione art. 2 praecipue in solutione ad secundum numerat bellum inter alia multa, quae opponuntur paci¹⁴, ergo bellum est illicitum.

Arguitur quinto. Actiones humanae sunt iudicandae secundum quod regulariter et ut in plurimum contingunt: sed ex bello regulariter et in plurimum sequuntur detrimenta in republica, ergo est illicitum. Maior probatur ratione et exemplo. Ratione quidem, quia in speculativis illud, quod regulariter et in plurimum contingit, est necessarium, ut quod in vere sint tronitua, ergo illud erit malum in moralibus, quod regulariter et ut in plurimum habet adiunctam malitiam. Exemplo vero probatur. Nam non reddere depositum est contra ius naturae, quoniam non reddere regulariter et ut in plurimum est malum. Minor vero constat ipsa experientia. Confirmatur argumentum. Nam fornicatio ideo est intrinsice mala, quoniam regulariter et ut in plurimum sequitur malum prolis, licet in aliquo casu non sequatur; sed ex bello, ut diximus, regulariter et ut in plurimum sequitur detrimentum in republica, ergo.

Ultimo arguitur contra fundamentum D. Thom. et eius rationem, scilicet, quia princeps non habet superiorem, ideo potest indicere bellum. Est argumentum. Movere bellum est illius, qui habet ius et potestatem supra alium: sed princeps nullam habet potestatem aut imperium in alium principem sivi aequalem, ergo non potest movere bellum. Probatur consequentia. Quia homo privatus ideo non potest uti gladio in alium, et vindicare se, quia non habet potestatem in illum.

In hac quaestione fuerunt variae haereticorum sententiae, qui in hac materia erraverunt. Ex quibus nonnullos refert Alfonsus de Castro libro 3 contra haereticus titulo Bellum haeresi. 1 et 2¹⁵. Manicheis, sicut refert August. Lib. 22 contra Faustum cap. 74¹⁶, tom. 6 damnabant universa bella, asserentes illa esse a malo Deo. Quapropter negabant etiam autoritatem veteris testamenti. Quin etiam Ioannes Wicclef videtur damnare universa bella et usus armorum, sicut refert Thomas Waldensis in libro de Sacramentalibus; et impugnat illum ex locis sacra Scripturae et Sanctorum¹⁷. Lutherus etiam, quem refert Roffensis art. 34¹⁸ multo magis insanavit. Damnabat enim omnia bella Christianorum contra Turcas, et contra alios hostes Christiani nominis, affirmans illud esse repugnare Deo castiganti peccata nostra per ipsos. Sunt enim flagellum Dei (inquit Lutherus) cui non licet resistere¹⁹. Alii vero ex Lutheranis, ut OEcolampadius²⁰ et Cornelius Agrippa damna tilla bella, quae Christiani exercent contra Christianos, asserentes illa esse contra doctrinam Evangelicam. Quem errorem prolixe defendit Erasmus in annotationibus super Lucam cap. 3 et 22²¹; et Chiliade 4 centuria, I, adagio 1²². Quem referunt diffuse, et impugnante Ioannes Arboreus lib. 2 Theosophiae capit. 14²³ et Sixtus Senensis in Biblioheca sacra libro 6, annotat. 156²⁴.

In huius rei explicationem notandum est primo, quod aliquid potest dupliciter considerari. Primo modo secundum speciem suam in communi, et nude considerando naturam rei praescindendo a concomitantibus. Alio modo potest considerari prout est in individuo cum accidentibus communibus, v.g. homo potest considerari primo secundum essentiam suam; et secundum istam rationem est animal rationale tantum, et praescindit ab omnibus accidentibus saltem communibus, quae non sequuntur speciem rei. Alio modo potest considerari prout est in individuo; et secundum istam considerationem semper habet aliqua accidentia communia concomitantia. Et quod dictum est de rebus absolutis, dicendum est de actibus. Actus enim potest considerari primo ex specie sua ex parte obiecti in universali et in abstracto. Alio modo potest considerari in individuo et in exercitio. Et ita Div. Thom. Quodli. 9 artic. 15²⁵ dicit, quod operationes humanae quaedam sunt per se et intrinsice bonae: et sunt illae, quae ex parte obiecti habent bonitatem, ut dilectio Dei. Aliae vero sunt intrinsice malae, quae ex parte obiecti habent intrinsecam malitiam ut mendacium. Aliae vero sunt ex parte obiecti indifferentes, quae bene et male possunt fieri ex accidentibus coniunctis. Aliae vero sunt, quae si per se sumantur, videntur dissonare rationi; quae tamen possunt honestari ex fine et circunstantiis, ut venditio officiorum secularium, pluritas et beneficiorum negotiatio. Explicandum igitur est, in quo genere istorum sit bellum. Sit ergo.

Prima conclusio. Bellum non est per se et intrinsece malum, sed servatis iustis conditionibus semper fuit licitum in quacunque lege, et adversus quoslibet hostes reipublicae; et oppositum asserere est manifesta haeresis. Haec conclusio probatur ex sacris literis. Primo testimoniis veteris testamenti. Nam Abraham Genes. 14 gessit bellum, et parta victoria commendatus est, et accepit benedictionem a Melchisedech²⁶; quod bellum fuisse iustum et sanctum constat ex ipsa Scriptura et legendus es D. Ambrosius libr. 2 de Abraham cap. 7 et 8²⁷. Similiter ex tota Scriptura sacra a Genesi usque ad libros Machabaeorum multos Sanctorum gessisse bella iustissima, ut Moysem, Gedeon, Iosue etc. apertissime constat: quae bella damnare, esset impium, maxime vero quoniam Apostolus in Epist. Ad Hebr. 11 laudat huiusmodi sanctos, et illos commendat dicens: Sancti per fidem vicerunt regna, etc.²⁸.

Secundo probatur ex testimoniis novi testamenti. Nam Lucae 3 Ioannes Baptista approbat munus militare, et respondet militibus inquirentibus necessaria ad salutem: Nemimen concutiatis, et contenti stote stipendiis vestris²⁹. Quo testimonio utuntur Sancti ad probandum, bellum non esse peccatum. D. Aug. Hoc probat ex hoc testimonio in Epist 5 ad Marcellinum, cuius verba sunt in argumento Sed contra³⁰. Item idem Aug. probat hanc veritatem hoc testimonio ser. 19 de verb. Dom³¹. Et in lib. 22 contra Faust. Cap 74 et 75³² cuius verba refert Gratianus 23, q. 1, c. Militare³³, et ca. Quid culpatur ³⁴. Nec audiendus est Erasmus, qui respondet. Ionneam Baptistam pertinere ad vetus testamentum, iuxta illud Matth. 11³⁵. Lex et Prophetae usque ad Ioannem. Quapropter (inquit Erasmus) clarescente Evangelio non licet bellare. Sed in hac re plurimum decipitur Erasmus, sicut in pluribus aliis. Primo quia Ioannes Baptista multo magis pertinet ad novum testamentum, quam ad vetus. Secundo quoniam licet non pertineret ad novum testamentum; tamen universi sancti Patres novi testament accipiunt eius sententiam, et ex ea colligunt, bella esse licita etiam in lege Evangelica. Tertio quoniam Christus Dominus pertinent ad novum testamentum; et tamen Matth. 22 dicit: Reddite, quae sunt Caesaris, Caesari³⁶, etc. intelligens de illis vectigalibus, quae dantur in stipendia militibus. Quo testimonio utitur Augustinus libro 22 contra Faustum capit. 74 ad probandum, bella esse licita³⁷ et ad Roma. 13 de terreno principe dicit Apostolus: Est enim Dei minister vindex in iram ei, qui male agit³⁸; ergo si respublica laeditur ab alia, prínceps potest vindicare iniuriam. Tertio probatur ex testimoniis Sanctorum. Et praeter illa, quae adduximus, est D.

Ambrosius lib. I officiorum capite 27 et 29 ubi docet, in bellis servari veram iustitiam³⁹. Et capite 40 et 41 adducit multa exempla sacrae Scripturae⁴⁰, quibus commendat iusta bella Sanctorum contra hostes patriae; ad quem modum loquuntur etiam universi sancti Patres.

Quarto probatur ratione. Princeps iure naturae habet potestatem vindicandi subditos sibi ad inuiriis, et repetendi res iniuste ab ipsis ablatas, quoniam illi commissa est cura reipublicae et civium, ergo potest bello id facere. Antecedens probatur. Nam Augustinus dicit lib. 6 quaest. Super Iosue q. 10 Iusta bella definiri solent, quae ulciscuntur iniurias⁴¹, ut D. Thomas dicit, quanquam falso citatur locus⁴². Consequentia probatur. Quoniam cum principes non habeant iudices superiores in temporalibus, ipso iure naturae princeps, qui infert iniuriam, sit subiectus alteri principi, qui illam patitur, et infert iustum bellum, ut postea magis explicandum est. Confirmatur. Nam finis iusti belli est pax et tranquillitas reipublicae, iuxta illud commune axioma Santorum et Philosophorum, quod bella gerimus, ut in pace agamus. Quod docet Arist. lib. 10 Ethic. cap. 7⁴³ et libro 7 Polit. capite 14 et 15⁴⁴.

Quod etiam docet August. Lib. 19 de Civit. cap. 12⁴⁵, ergo quando servantur honestae conditiones, bellum est licitum et iustum. Quinto probatur. In Ecclesia est instituta religio ad militandum armis contra hostes fidei. De qua re Divus Thomas infra quest. 188, art. 3⁴⁶ et Divus Bernardus in sermone ad milites templi ca. 3⁴⁷ sed finis religionis, quem Ecclesia approbat, est sanctus, ergo etiam bellum contra hostes fidei. Confirmatur experientia totius populi Christiani, qui semper expertus est Imperatores Catholicos a Constantino Magno usque ad haec tempora ex consilio Summorum Pontificum gessisse bella contra hostes Ecclesiae: imo vero in ipsa coronatione Imperatoris datur illi a Summo Pontificum sanctus gladius ad defensionem Ecclesiae et fidelium: quemadmodum olim datus est Iudae Machabaeo a Sancto Ieremia, ut constat 2 Machabaeo. 15⁴⁸.

Secunda conclusio. Bellum si per se sumatur, videtur dissonare rationi, ut negotiatio etc. Nam bellum si consideretur secundum se, habet annexa multa mala et incommoda in republica, ut de se patet, ergo de se sonat in malum, ut hominis occisio.

Notandum tamen est, ut diximus conclusione praecedenti, quod nihilominus honestari potest bellum ex fine et circunstantia. Nam haec mala et incommoda relata ad finem pacem et tranquillitatis reipublicae compensantur optime. Sicut in medicina constat, quod medicus a principio curat aegrotum potionibus amaris et rigidis, quae ipsos infirmos cruciant, et humores perturbant; postea tamen humores turbatos expellunt, et sanitatem restituunt. Eodem modo bellum a principio habet annexa illa incommoda, ut caedes, perturbationes, etc. Qua ratione D. August. Lib. 19 de Civi. cap. 28, dicit, quod sicut mors vitae, ita bellum paci videtur esse contrarium⁴⁹. Et D. Thomas eadem ratione tractat de bello inter illa vitia, quae opponuntur paci. At vero in fine bellum inducit tranquillitatem reipublicae, cuius gratia tolerantur omnia mala. Et ita quanvis de se et obiectio suo bellum sonnet in malum; tamen accidentibus et circunstantiis honestari potest, ut sit licitum. His positis respondetur ad argumenta in principio posita. Ad primum argumentum respondetur, nego minorem quoad utramque partem. Et ad probationem minoris quantum ad primam partem respondetur.

Ad locum Matthaei cap. 5, respondet D. Thomas hic ad secundum ex Augustino, quod huiusmodi praecepta semper sunt servanda in praeparatione animi, ut videlicet homo semper sit paratus non resistere, vel non se defendere, si opus fuerit. Vide 23, q. 1, per totam⁵⁰. Et ita respondetur ad D. Paulum. Vide Augustinum in epistola 5, ad Marcellinum⁵¹, et lib. I de sermone Domini in monte cap. 34 et sequentibus⁵². Vide D. Thomam infra q. 188, art. 3, ad primum. Ubi etiam docet eandem fere doctrinam⁵³.

Sed ad maiorem explicationem huius rei, quoniam occasione horum testimoniorum aliqui ex gentilibus existimabant, Evangelium pugnare cum bono publico, sicut refert Marcellinus epist. 4 ad August.⁵⁴ notandum est, quod illa verba: Ergo autem dico vobis non resistere malo⁵⁵, si accipiantur tanquam praeceptorum negativum, sunt intelligenda formaliter in hoc sensu, quod ex intentione nullus debet reddere malum pro malo ex odio inimicitie. Potest autem fieri materialiter, ut reddamus malum pro malo autoritate publica ad ulciscendas iniurias. Sicut Deus hoc pacto vindicate iniurias proprias, ut D. Thomas dicit infra q. 108, art. 1, ad primum⁵⁶. Si vero accipiatur illa verba tanquam praeceptum affirmativum, ut significent, toleranda esse mala, quae nobis inferuntur, tunc obligant tempore necessitatis, sicut de aliis praeceptis affirmativis saepe dicitur.

Denique Caietanus in commentariis Matth. 5⁵⁷ recte notavit, hoc praeceptum regulariter dari privatis hominibus, et in ordine ad privatas iniurias; non autem publicis hominibus, qui autoritate publica habeant vindicare iniurias, et punire peccata reipublicae, quo pacto vindicari solent per bellum iustum. Verum est tamen, quod Aug. lib. 22 contra Faustum cap. 76⁵⁸ refert illud testimonium ad consilium perfectionis Evangelicae, qua Apostoli et Martyres pro Christo et Evangelio non resistebant persequutionibus tyrannorum, sed patienter tolerabant, quae tolerantia fuit excellentior omni victoria principum.

Ad aliud vero testimonium Matthei 26 iam respondit D. Thomas ad primum⁵⁹ ex doctrina August. lib. 22 contra Faustum cap. 70⁶⁰ quod ibi est sermo de illo, qui autoritate privata utitur gladio. Quanquam ipsemet Augustinus capite 76 sequenti asserit, illud dictum esse a Christo, ut exemplo et verbo doceret Apostolos servare patientiam in tribulationibus et persequutionibus⁶¹. Caietanus vero in commentariis Matth. 26⁶² dicit, in illis verbis, omnis qui acceperit gladium⁶³ etc. voluisse Christum significare, poenam talionis latam fuisse in lege contra homicidas, qui autoritate privata utuntur gladio: ad eum modum, quo dicitur Genes. 9. Qui fuderit sanguinem, fundetur sanguis illius⁶⁴ et Apoca. 13. Qui gladio occiderit, oportet, cum gladio occidi⁶⁵. Ex hoc autem non sequitur, quod autoritate publica non liceat uti gladio; imo vero illud sequitur ex loco, quem adducit D. Thomas ad Roma. 13⁶⁶. Non sine causa gladium portat, et statim subdit: Dei enim minister est etc. ad insinuandum, quod utitur illo gladio autoritate Dei. Verum est tamen, quod eundem locum Matthei, qui acceperit gladium etc. D. Thomas in solutione ad secundum refert ad poenam spiritualem animae, quae illi provenit ex peccato homicidii⁶⁷. Ad quem sensum debet intelligi illud, quod habetur Psal. 36. Gladius eorum intret in corda ipsorum⁶⁸, iuxta explicationem optimam D. Aug. sermo. 2 super illum locum⁶⁹. Ad probationem secundae partis minoris respondetur cum D.

Thoma infra quaest. 108, art. 1, ad primum⁷⁰, quod ille, qui secundum gradum sui ordinis vindictam exercet in malos, non usurpat sibi, quod Dei est; sed sicut utitur potestate sibi divinitus concessa.

Ad secundum argumentum respondetur primo, quod ille locus Isaiae 2⁷¹ est aperta Prophetia de tempore adventus Christu, in quo pacandus erat universus orbis, quae pax erat speciale signum veri Messiae, qui erat redempturus orbem. Et sic declaravit istum locum Origenes lib. 5 contra Celsum⁷². Et eandem explicationem insinuaverat lib. 2 circa locum Lucae 2⁷³. Vel respondetur secundo, quod significat, Apostolos Christi et martyres non vi et armis sed doctrina et patientia et tolerantia passionum propugnaturos esse fidem Christi per totum orbem, et sic trahendos esse ad Christum populos. Quam explicationem inter alios adhibet Iustinus martyr in Apologia 2 pro Christianis⁷⁴. Et utramque; expositionem adhibet Irinaeus lib. 4 contra Valentinum cap. 67⁷⁵. Nisi forte velit aliquis dicere, quod illis verbis significatur, per Christum debellandas adversarias potestates spiritualium inimicorum, ita ut iam non praevaleant adversus fideles, secundum illud Psal. 45. Venite, et videte opera domini, quae posuit prodigia super terram: auferens bella⁷⁶, etc. Super quem locum D. Ambrosius adhibet duas expositiones; primam de pace data universo orbi tempore adventus Christi, ut pateret locus praedicationi Apostolorum, secundam vero de hostibus spiritualibus iam devictis virtute Christi⁷⁷. Et ad eundem modum explicandus est alius locus Zacha. 9.

Ad confirmationem iam patet ex dictis ad haec argumenta. Et ad illud, quod dicitur, quod bellum est contra divinam voluntatem, respondetur, illud esse vanissimum. Nam pari ratione probaret, esse iniustum et malum adhibere medicinas contra pestem, quam Deus mittit propter peccata, quam Deus mittit propter peccata hominum; quod tamen absurdum est.

Ad tertium ex locis Sanctorum respondetur primo, quod Sancti damnat bella et gladios, quando usurpatur privata autoritate, aut iniuste, et tyrannice. Et forte ad hunc sensum sunt accipienda illa verba Iacobi 4⁷⁸. Unde bella et lites in vobis etc., et D. Cyprianus lib. 2 epistolarum epist. 2 ad Donatum⁷⁹, huiusmodo bella appellat homicida, quae publicae geruntur. Caeterum quod autoritate publica et divina licitum sit occidere idolatras aut malefactores, docet idem Cyprianus testimoniis sacrae Scripturae in libro Cyprianus testimoniis sacrae Scripturae in libro de exhortatione martyrum cap. 5⁸⁰. Secundo responderi potest, illos Sanctos Patres voluisse docere perfectionem Evangelicam, quae magis amplectitur tolerantiam passionum, quam usum armorum, ut supra diximus ex Augustino. In quo sensu dicebat D. Hieronymus in epist. Ad Gerantiam, quod illo tempore antique dicebatur bellatoribus; Accingere gladio tuo; etc., nunc vero audit Petrus: Reconde gladium tuum in vaginam⁸¹. Ad quartum respondet D.

Thomas in solutione ad tertium⁸², quod bellum non opponitur paci, sed potius ordinatur ad obtinendam pacem, secundum ea quae dicta sunt in secunda conclusione.

Ad quintum respondetur, quod actiones, quae regulariter et ut in plurimum sunt malae, sunt in duplici differentia. Nam quaedam sunt, quae regulariter et ut in plurimum sunt malae per se et ex natura sua: et hae sunt intrinsice malae, ut denegatio depositi, quae de se regulariter et ut in plurimum est mala; quanvis aliquando veluti per accidens propter vitium subiecti, quoniam petit in detrimentum alterius, denegatio depositi sit bona. Aliae vero sunt actiones, quae quanvis regulariter et ut in plurimum sint malae, hoc non habent ex se et ex natura sua, sed propter vitium subiecti, vel propter accidentia, et circunstantias. Et huiusmodi actiones non sunt intrinsice malae, sed sonant in malum, et praeseferunt turpidunimem: et istae actiones, quoniam ex natura sua non habent intrinsecam malitiam, honestari possunt aliquibus circunstantiis, ita ut fiant bonae moraliter; et huiusmodi est bellum.

Ad confirmationem respondetur ex dictis quod fornicatio ideo est intrinsice mala, quoniam ex se et ex natura sua sequitur detrimentum prolis, licet per accidens non sequatur aliquando. Ex bello tamen iusto no sequuentur per ser et ex natura sua rei huiusmodi detrimenta, sed per accidens, et ideo non est intrinsice malum.

Ad ultimum respondetur, quod ut supra diximus, illa respublica vel princeps, qui intulit iniuriam alteri reipublicae vel principi, iam ratione iniuriae incurrit subiectionem ad illum principem, cui intulit iniuriam. Et ideo ille princeps, qui affectus esti iniuria, habet ius indicendi bellum alteri, ut magis explicabitur dubio sequenti.

Circa primam conditionem iusti belli: an autoritas indicendi bellum sit in solo principe superiorem in terra non habente

Arguitur primo pro parte negativa, et probo, quod sit in quocumque principe. Quoniam iure naturae concessa est unicuique defensio sui et rerum suarum, ut ostenditur infra q. 64, art. 7¹. Sed multoties non potest princeps defendere se et res suas nisi gerendo bellum, ergo unusquisque habet potestatem indicendi bellum. Confirmatur argumentum. Nam ut patet ex D. Thomae in articulo, princeps sumitur, ut distinguitur contra privatam personam: constat autem, quod omnis talis princeps caret superiore, ergo. Confirmatur secundo. Nam ut dicitur in litera, ad eos spectat gladium bellicum movere contra extraneos, ad quos spectat gladio materiali uti contra intraneos: sed contra intraneos non requiritur princeps carens superiore, ut patet, ergo nec ad indicendum bellum contra extraneos.

Arguitur secundo. Ad quemcumque principem spectat suam rempublicam defendere ad hostibus internis et externis, ergo potest movere arma contra illos.

Quod si quis respondeat ad haec argumenta, quod probant, licitum esse illis bellum defensivum, non autem probant, quod licitum sit illis bellum offensivum. Contra hoc arguitur tertio. Non potest princeps bene defendere suam rempublicam ab hostibus, qui illi inferunt iniuriam, nisi aggrediatur illos, ut puniat, ergo potest etiam bello aggressivo et offensivo contra illos bellum gerere. Antecedens probatur. Quoniam si hostes sciant, se non fore puniendos bello aggressivo, sed tantum defensivo, statim redduntur audaciores contra rempublicam, ergo.

Arguitur quarto. Constituamus duos duces, quorum unus alterum afficiat iniuria, aut suae ditioni iniuriam inferat, et rex nolit, vel non audeat vindicare illam iniuriam; tunc ille dux, qui affectus est iniuria, non potest bene defendere suam rempublicam nisi exercendo vindictam in alium bello aggressivo, ergo.

Quinto arguitur. Nam Reges non sunt supremi principes in temporalibus: sunt enim subiecti Imperatori, imo Imperator ipse est subiectus Pontifici, ut dicit Bernardus libro 4 de considerat. Ad Eugenium c. 3² tamen Reges et Imperator possunt movere bellum aggressivum contra illos, qui inferunt iniuriam suae reipublicae, ergo, etc.

In huius rei expositionem notandum est primo, quod respublica et similiter illius princeps est duplex. Altera est respublica perfecta, quae nec dependet ab alia superiori, nec recurrit ad illam; sed sibi ad omnia est sufficiens et integra in omnibus, quae ad debitam gubernationem pertinent, ita ut intra seipsam terminet omnes causas et lites v.g. respublica Hispaniorum, Galliarum, Venetorum, et aliae huiusmodi respublicae perfectae. Altera est respublica imperfecta, et similiter princeps eius imperfectus, quae dependet ab altera superiori et ad illam recurrit in suis omnibus v.g. respublica alicuius Ducis, vel Comitis in Hispania. Ex quo sequitur, quod princeps reipublicae perfectae est absolute et simpliciter princeps, at vero princeps reipublicae imperfectae est princeps secundum quid, ut Caietanus notat in articulo primo³, et Magister Victoria in illa relectione secunda, numero 2, 3 y 4⁴.

Secundo notandum est, quod potestas quam habet princeps, tota est ab ipsa republica, sive per electionem, sive per successionem. Et in hoc differt a potestate spirituali, quam habet summus Pontifex. Nam potestas spiritualis, quam habet summus Pontifex est inmediatae ab ipso Deo: potestas autem temporalis principis est immediate ab ipsa republica, ut dicitur supra q. 10, art. 10⁵ et est communis doctrina discipulorum Divi Thomae. Vide Victoriam relectione I de potestate Ecclesiae q. 3⁶ et Magistrum Soto lib. 4 de iust. q. 4, art. 2⁷ et in 4, dist. 20, q. 1, art. 4⁸. Ex quo rursus sequitur, quod princeps non habet maiorem potestatem, sed eandem, quam habet respublica: siquidem ipsa respublica transtulit in eum suam potestatem, ut dicitur in l. I ff.

De constitutione principum⁹. Tertio notandum est, quod, ut insinuavimus dubio praecedenti, princeps reipublicae perfectae, quae passa est iniuriam, est iudex et superior contra illum principem, qui intulit iniuriam. Quoniam cum in republica perfecta debeant esse omnia necessaria ad eius bonam gubernationem, et sustentationem, debent esse in ea iustitia vindicativa. Et cum bellum sit supremus actus iustitiae vindicativae, ut postea dicemus, fit, ut princeps, qui exercet bellum, illud iuste moveat exercens actum illius iustitiae. Quare in movendo bellum debet se habere, ut iudex iustus, scilicet, ut penae, quas infert bellando, non excedant quantitatem culpae et iniuriae, sed secundum mensuram delicti sit etiam plagarum modus.

Ultimo notandum, quod bellum est duplex. Alterum aggressivum, alterum defensivum.

His positis sit prima conclusio. Respublica imperfecta vel princeps eius bene potest uti bello defensivo adversus hostes, nec oportet expectare facultatem supremi principis. Haec conclusio est communis omnibus Theologis, et Iurisperitis. Et convincitur argumento primo et secundo factis in principio. Quae omnia confirmantur. Nam quaelibet privata persona iure naturali habet autoritatem defendendi se, iuxta illud commune dictum: Vim vi repellere licet, ergo multo magis hoc habet respublica quantumvis imperfecta. Nam bonum commune est excellentius et universalius ac subinde divinius. Antecedens demonstratur infra q. 94, art. 7¹⁰. Secunda conclusio. Haec respublica imperfecta non potest gerere bellum aggressivum sine autoritate supremi principis.

Haec conclusio est etiam certa apud omnes. Et probatur primo. Nam ita se habent inter se duo principes imperfecti in ordine ad supremum principem, sicut se habent duo concives non possunt esse aggressores in alterutrum, sed debent confugere ad iudicem superiorem, ergo similiter illi duo principes reipublicae imperfectae. Antecedens probatur. Quoniam illi duo principes habent etiam superiorem, apud quem possit terminari illorum causa. Probatur secundo. Nam qui habet superiorem, facit illi iniuriam, si usurpet eius autoritatem: sed ille qui movet bellum aggressivum sine licentia superioris, usurpat illius autoritatem, nam facit se superiorem, cum non fit, ergo. Tertio probatur. Nam id cederet in maximam perniciem reipublicae, si unusquisque vellet movere bellum: sic enim nullus esset in domo sua secures. Ultimo probatur conclusio congruentissima ratione. Nam bellum aggressivum est supremus actus iustitiae vindicativae: sed ut docet Div. Thom. infra quaest. 108, articul. 1¹¹, et Caietanus ibidem¹², actus consummatus iustitiae vindicativae solum convenit habenti publicam potestatem ut iudici, quod ibi Caietanus explicat elegantissime. Ergo supremus actus vindicationis, qualis est bellum aggressivum, solum debet competere illi, qui habet supremam potestatem publicam, scilicet, supremo principi vel reipublicae, ergo non convenit aliis inferioribus principibus. Ex quo sequitur, quod Divus Thomas principes imperfectos et respublicas imperfectas comprehendit inter personas privatas, ut Caietanus optime adnotavit.

Tertia conclusio. Quaelibet respublica perfecta sive illius princeps potest gerere bellum etiam aggressivum contra hostes. Haec conclusio probatur primo. Istud bellum est multoties necessarium et iustum, ergo huiusmodi princeps et respublica potest illud gerere. Antecedens patet ex dictis dubio praecedenti. Consequentia vero probatur. Quoniam non est alius, qui possit illud bellum gerere, nisi respublica perfecta et princeps illius reipublicae. Secundo probatur. Ista respublica quando patitur iniurias, potest exigere ab hostibus satisfactionem debitam: sed nulla restat alia via nisi per bellum aggressivum, ergo. Maior probatur. Quoniam alias respublica non esset sibi sufficiens, et ex consequenti non esset perfecta. Minor vero probatur. Quoniam cum isti principes non habeant superiorem in temporalibus, nullus illis superest iudex, ut possint coram illo causam agere. Tertio probatur. Quoniam sicut argumentabamur a principio dubii, ex opposita sententia daretur ansa et occasio latrociniis, et homicidios, si scirent homines impii, quod Reges non possunt agere in illos bello aggressivo et vindicativo, ergo. Quarto probatur ratione D. Tho. infra q. 108, ar. 2¹³. Nam quaelibet respublica habet naturalem inclinationem ad removendam nocumenta: sed haec nocumenta repelluntur per hoc, quod se defendit contra iniurias per bellum defensivum, ne ei inferantur, vel illatas iam iniurias ulciscitur, non intentione nocendi, sed removendi nocumenta de caetero, et satisfaciendi reipublicae per bellum vindicativum, ergo. Maior est manifesta.

Nam quaelibet res habet naturalem inclinationem ad removendum nocumenta: unde et animalibus datur vis irascibilis distincta a concupiscibili, ergo multo magis hoc habet respublica perfecta. Quod si quis dicat, quod haec ratio etiam habet vim in republica imperfecta. Respondetur, ut ibidem respondet Caietanus, quod sicut persona particularis ulciscitur huiusmodi iniurias, et illas removet per superiorem: ita respublica et princeps imperfectus per rempublicam perfectam et principem perfectum. Caeterorum respublica perfecta et princeps perfectus non habent superiorem, ad quem recurrant: et ita possunt removere huiusmodi nocumenta per seipsos. Ultimo haec sententia convincitur experientia et exemplis adductis dubio primo. Cum ergo D. Thomas ait, quod requiritur autoritas principis ad movendum bellum intelligitur de principe reipublicae perfectae, vel de ipsa republica perfecta.

Quarta conclusio. Princeps perfectus, qui passus est iniuriam, est vere iudex illius principis aut reipublicae, quae fecit iniuriam. Probatur primo. Bellum est supremus actus iustitiae vindicativae, ut iam dictum est; sed talis actus semper pertinet ad verum iudicem, ergo talis est princeps. Probatur maior. Nam in bello mulctantur homines gravissimis poenis, scilicet, morte, servitude, expoliatione bonorum, quae omnia pertinent ad iustitiam vindicativam. Secundo probatur ex August. Lib. 6 quaestionem super Iosue cap. 10¹⁴. Ubi bella iusta vocat, quando princeps ulciscitur iniurias suae reipublicae, et lib. 4 Reg. cap. 25. Nabuchonodosor captum bello Sedechiam et filios eius gravissime punivit¹⁵. Et dicit Scriptura: Locutus est cum eo iudicium¹⁶; vel sicut habet litera Ieremiae capite 39 et 52 loquutus ad eum iudicia¹⁷. Quae verba aperte indicant munus superioris et iudicis. Legendus est de hac re Caiet. In primo dubio huius articuli¹⁸, et Magist. Victoria ubi supra num. 2 usque ad 10¹⁹.

Ad primum in oppositum respondetur, quod illud argumentum convincit evidenter de bello defensive, quod quidem licitum est, ut diximus, reipublicae imperfectae.

Ad primam confirmationem respondet hic Caietanus²⁰, verum esse quod litera accepit principem ut personam publicam: sic enim distinguitur contra privatam. Sed non accipit personam publicam imperfectae sed perfectae: et ideo non extenditur litera nisi ad principes perfectos. Notandum est enim, quod principes imperfecti, cum non sint supremi, sunt veluti medii inter principes supremos et perfectos, et inter personam privatam. Et ita si comparentur cum supremo principe, induunt rationem privatae personae: sicut color medius respectu unius extremi, videlicet nigredinis, induit rationem albedinis. Ad secundam confirmationem respondetur, quod bellum contra interiores et exteriores hostes ad eosdem pertinet ex natura sua officii, ad multos tamen spectat ex commissione, uti gladio contra internos hostes, quibus non conceditur indicere bellum contra externos, ut patet in rectoribus civitatum, et in multis dominis, qui in dictione sua iudicant in causa sanguinis. Facilius enim conceditur, et committitur hoc a principibus perfectis quam autoritas contra extraneos. Litera ergo D. Thomae loquitur de iis, qui possunt hoc ex propria autoritate, quales sunt domini et principes perfecti.

Ad secundum argumentum respondetur, quod probat de bello defensivo.

Ad tertium respondetur, quod illud argumentum optime convincit de republica et principe perfecto, non vero de imperfecta republica et imperfecto principe; imperfecta enim respublica et princeps potest recurrere ad superiorem.

Ad quartum respondetur, quod Duces, qui sunt principes imperfectis, habent per se superiorem qui vindicare possit illorum iniurias: et ita illi non possunt indicere bellum aggressivum, sed solum defensivum. Quod si princeps superior non faciat iustitiam, non potest aliquid aliud facere princeps inferior, nisi patienter ferre iniuriam sibi illatam propter commune bonum.

Ad quintum respondetur, quod sicut docet Magister Soto lib. 4 de Iusti. q. 4, arti. 2²¹, et Caietanus hic²², et alii Theologi, quanvis Imperator gerat quandam superioritatem supra Reges, quoniam potest illos convocare pro bono Ecclesiae; tamen illa superioritas est secundum quid. Similiter in temporalibus non sunt subiecti Reges summo Pontifici directe, ut dictum est supra quaest. 10, art. 10²³, sed solum indirecte in ordine ad bonum spirituale, et Innocentius III, in cap. Per venerabilem extra qui filii sint legitimi fatetur, Reges non cognoscere superiorem in temporalibus²⁴: et de regibus Galliarum et Hispaniarum, quod sint prorsus immunes a subiectione Imperatoris, ostendit Covarrubias in illa relectione super regula Peccatum, parte 2 § 6, nume. 9²⁵.

Circa eandem primam conditionem, an principi Christiano sit licitum, quando indicit bellum iustum adversus alterum principem Christianum, vocare in auxilium milites infideles, aut ferre illis auxilium.

Arguitur primo parte negativa. Nam 2 Paral. cap. 16¹ reprehendit Scriptura Regem Assa, eo quod advocavit exercitum Syriae in auxilium sui contra Regem Israel. Et dixit ei Propheta: Stulte igitur egisti, et propterea adversus te bella consurgent. Et eodem libro cap. 19²: reprehensus est Iosaphat, eo quod praebuit auxilium impio Regi Achaz; et dixit illi Propheta, Impio praebes auxilium, et iis, qui oderunt Dominum amicitia iungeris? idcirco iram Dei merebatis³. Et Divus Thomas infra q. 186, ar. 10 ad secundum⁴ docet, istum Regem peccasse, non ex malitia, sed ex infirmitate humanae affectionis, ergo illicitum est hoc auxilium.

Secundo arguitur. Nam hac de causa Franciscus Rex Galliae huius nominis primus male audivit apud principes Christianos, quia adduxit Turcas in auxilium contra Carolum V Regem Hispaniae, ergo illud erat illicitum.

In hoc dubio supponenda est communis doctrina Theologorum, quod multa sunt per se et absolute licita, quae ratione scandali aut aliarum circunstantiarum redduntur illicita, v.g. comedere carnes licitum est per se loquendo; at vero ratione scandali potest ese illicitum. Qua ratione dicebat Apostolus Rom. 14⁵ et I Corinth. 8⁶ non esse comedendas carnes quando frater ex eo scandalizantur, aut offenditur.

Hoc posito sit prima conclusio. Si loquamur absolute et per se, licitum est advocare auxilium belli iusti milites extraneos et infideles. Haec conclusionem docet Caietanus in hoc articulo⁷, quando dicit, licitum esse vocare in auxilium belli iusti etiam extraneos milites. Sed apertius illam docet Sylvester in verbo Bellum I, quaest. 8 conclusione 3⁸, et Ioannes Maioris in 4 dist. 15, q. 15⁹, et est communis sententia doctorum. Probatur primo. Nam Iudas Machabeus, ut patet I Macha. 8¹⁰ inivit foedus cum Romanis, ut mutuo se iuvarent in bellis, quod foedus confirmavit postea Ionathas frater eius cap. 12¹¹ et postea Simon cap. 14¹². Et similiter Carolus Quintus ex consilio Theologorum in bello adversos Gallos usus est militibus Germanis, qui erant Lutherani infideles, ergo licitum est. Secundo probatur. In bello iusto licitum est uti auxilio bestiarum, ut Elephantorum, Leonum, etc.; ergo licitum est uti auxilio infidelium militum. Tertio probatur. Licitum est per se loquendo principibus Christianis auxilium ferre in bello iusto infidelibus, etiam si bellum esset contra Christianos, ergo a fortiori erit licitum uti eorum auxilio. Antecedens probatur primo. Quoniam Abraham Genes. 14¹³ praebuit auxilium Regi Sodomorum, et pugnavit contra hostes illius, quanvis etiam id fecerit propter liberandum Loth. De qua re videndus est D. August. Lib. 16 de Civitate cap. 22¹⁴. Secundo probatur antecedens. Quoniam David praebuit auxilium Achis Regi Palestinae contra exercitum Israel, ut patet I Reg. c. 28 et 29¹⁵, ubi constat dedidisse auxilium infidelibus contra fideles. De qua re videndus est Abulens. in eodem 28 cap. q. 5¹⁶. Tertio probatur antecedens. Quoniam Ionathas misit plures milites in auxilium Regi Demetrio infideli, ut constat ex I Machab. cap. 11¹⁷.

Secunda conclusio. Per accidens et ratione aliarum circunstantiarum potest contingere, ut sit illicitum et gravissimum peccatum advocare infideles milites in auxilium contra Christianos. Haec conclusio probatur primo argumentis factis in principio, quae illam probant. Secundo probatur. Quoniam regulariter solet suboriri maximum scandalum in republica Christiana ex advocatione infidelium, ergo. Tertio probatur. Quoniam etiam ipsis, qui infideles vocant in auxilium, regulariter cedit in malum. Nam neque servant iura belli, nec reverentiam exhibent locis sacris, sed omnia profanant, et captivos ducunt infantes, ut eos apostare faciant, et aliis plurimis calamitatibus omnia perdunt. Qua ratione merito Franciscus Rex Galliae male audivit apud Christianos. Et per hoc patet solutio ad secundum argumentum.

Ad primum etiam argumentum responderi potest primo, quod etiam illi duo Reges fortasse peccaverunt petendo auxilium, aut praestando. Quoniam ex hoc subortum est scandalum in populo Dei, et detrimentum divini honoris, ut diximus conclusione secunda. Secundo respondetur, quod Assa quando habuit hostem Regem Israel, tenebatur habere fiduciam in auxilio Domini, cuius ope paulo ante superaverat exercitum maximum AEthiopum, ut patet ex cap. 14¹⁸. Et hac ratione peccavit collocando spem suam in auxilio Regis Syriae. Ita docet Ambro. In oration de obitu Theodosii¹⁹, et D. Chrysost. Hom. 1 imperfecti super Mattheum²⁰. Et legendus est Abulensis super illud c. 16, q. 17²¹. Ubi disputat, quo pacto tenebatur Assa habere fiduciam in Domino, et quo pacto peccavit advocando exercitum Syriae. Quod autem peccaverit non habens fiduciam in Domino, ex eo etiam colligi potest, quod in eodem capite 16 circa finem notatur, quod in infirmitate sua vocaverit medicos non confidens in Deo suo²². Quod etiam notavit D. Ambros. In commentariis super epistolam ad Roma. cap. 3 in illa verba: non est requirens Deum²³. Tertio respondetur, quod Iosaphat ex eo tantum quod amicitiam contraxerat, et exercebat cum impio Rege Achaz, commisit peccatum, ut Abulensis ostendit 2 Paralip. c. 18, q. 47²⁴. Nihilominus tamen in eo etiam peccavit, quod auxilium et necessaria ad bellum illi praestitit, sicut docet D. August. libr. 2 contra epistolam Parmeniani capite 18²⁵, et Chrysostomus in illa hom. 1 imperfecti²⁶. Unde sacra Scriptura utrumque illi obiecit, et auxilium et amicitiam, ut patet ex ipso contextu.

Circa eandem primam conditionem, an quando bellum excercetur autoritate privata, et non autoritate principis, teneantur bellatores ad restitutionem eorum, quae in bello capta sunt, et ad restitutionem eorum, quae in bello capta sunt, et ad restitutionem detrimentorum, quae sequuntur in sua republica et aliena. Ratio dubii est. Quoniam Christiani milites saepenumero invadunt Turcas, vel alios infideles sine autoritate principis, et diripiunt, et capiunt praedas illorum: sed nemo est, qui istos compellat ad restitutionem, quin potius ab omnibus laudantur, ergo signum est, hoc esse licitum.

In huius rei expositionem sit. Prima conclusio. Agere bellum agrediendo quoscunque hostes sine autoritate principis est peccatum mortale. Haec conclusio est communis omnium sententia probatur primo. Nam sicut ostensum est dubio secundo, et D. Thomas docet in articulo ex mente D. Augustini lib. 22 contra Faustum cap. 75¹ autoritas indicendi et gerendi bellum residet penes principem reipublicae, ergo usurpare istam autoritatem est peccatum mortale. Secundo probatur a simili. Licet enim homo propter delictum sit reus mortis; tamen peccatum mortale esset, autoritate privata interficere illum, ut D. Thomas docet infra q. 64, artic. 3² ex mente D. August. lib. 1 de Civi. cap. 21³ et 26⁴; ergo similiter in nostro casu. Patet consequentia. Quoniam in utroque casu usurpatur legitima autoritas iudicis.

Secunda conclusio. Non licet militibus privata autoritate devastare oppida, aut incendere: quod si fecerint, tenebuntur restituere damna illata. Hanc conclusionem aperte colligimus ex prima. Sed primam illius partem aperte docet magister Victoria in relectione citata numero 53⁵ et probat hac ratione. Milites non sunt legitimi iudices, sed exequutores principis, qui est verus iudex, ergo nec licet illis damna inferre hostibus autoritate privata. Eandem partem docet Sylvester verbo Bellum I quaestione 10⁶ et subdit, quod si esset lata excommunicatio contra devastantes illam civitatem aut incendentes, sine dubio illi milites incurrerent illam poenam. Secundam pars probatur. Quoniam iniuste ablata, sunt necessario restituenda: sed illi milites inferunt damna contra iustitiam, ergo tenentur restituere. Confirmatur hoc ex doctrina D. Tho. Et Caietani infra quaest. 66, art. 8, ad secundum⁷. Ubi docent, nunquam esse licitum auferre bona infidelium autoritate privata, et sic auferentes committere rapinam, ergo tenentur ad restitutionem. Notandum est tamen, quod si illi milites recuperant bona sua propria ab illis piratis, qui ab eis abstulerant, non peccant contra iustitiam in ordine ad illos, nec tenentur ad restitutionem. Ratio est. Quoniam etiam inter ipsos concives hoc non est contra iustitiam in ordine ad alterum, licet sit peccatum, quoniam non servatur ordo iuris, quando patet recursus ad superiorem, ut disputat Magister Soto libr. 5 de Iustitia q. 3, art. 3 circa solutionem ad primum⁸, ergo a fortiori inter hostes bellatores non est contra iustitiam.

Tertia conclusio. Illi, qui pugnant sine autoritate Principis, tenentur restituere omnia damna, quae ex tali bello sequuntur in propria republica. Probatur. Quoniam illi movent bellum contra voluntatem superioris, et sunt causa damnorum reipublicae propriae, ergo tenentur illa damna restituere. Probatur consequentia. Quia causa damni tenetur ad satisfactionem illius damni.

Ad argumentum in contrarium respondetur, quod per se loquendo illi milites tenentur restituere bona capta ab infidelibus private autoritate, ut patet ex dictis. Secundo respondetur, quod aliquando excusari possunt ex voluntate principis interpretativa, v.g. quando est maxima opportunitate, et aliunde non potest facile conveniri princeps, ut conferat facultatem: tunc enim non solum excusantur ab obligatione restituendi, sed etiam fortasse excusantur a peccato. Ratio huius est. Quoniam huiusmodi infideles sunt publici hostes Christianorum, ergo illud bellum virtualiter procedit ex licentia, vel ex ratihabitatione principis. Ex quo sequitur, bona capta in huiusmodi bello debere manifestari a militibus suo principi, ut ipse disponat de ipsis suo arbitrio vel donando, vel remittendo, vel retinendo in partem satisfactionis iusti belli, ut infra magis explicandum est. In cuius confirmationem est egregium testimonium D. Ambrosii libro 1 de Abraham cap. 3⁹ ubi dicit, quod Abraham Genes. 14¹⁰ nihil accepit de spoliis illorum, quos bello superavit, sed omnia servavit Regi Sodomorum (cum tamen praeda sit in potestate victoris) ut doceret militarem disciplinam, quod regi servantur omnia. Tertio respondetur, quod principes rarissime concedunt istam facultatem privatis hominibus saltem formaliter ne pretextu defensionis reipublicae evadant tyranny, et exerceant latrocinia etiam in Christianos. Quemadmodum nostris temporibus videmus, negatam fuisse hanc facultatem quibusdam provinciis a Regibus nostris.

Circa secundam conditionem iusti belli notandum est primo, duas causas assignari a Div. Thoma in articulo ex mente D. Augustini libro 6, quaest. Super Iosue cap. 10 et refertur 23, quaest. 2, cap. Dominus¹¹, etc. Prima est, si civitas vel respublica sive princeps vindicare neglexerit, quod a suis improbe factum est. Propter quam causam. David intulit bellum Regi filiorum Aman, ut patet 2 Regum capite 10¹². Secunda causa est, si respublica neglexerit restituere, quod per iniuriam ablatum est. Propter quam causam plurima bella esse gesta iuste, constat ex historiis, tam sacris quam profanis. In his causis conveniunt tam omnes Theologi quam Iusperiti.

Secundo notandum est cum Caietano in articulo¹³, quod in hac re idem censendi sunt nobiscum amici nostri et socii. Potest enim licite geri bellum ad vindicandas iniurias amicorum vel sociorum vel ad recuperanda bona illorum. Quod patet primo testimoniis adductis ex sacra Scriptura dubio tertio. Deinde etiam patet ratione. Nam ut ostensum est supra quaest. 23, art. 1¹⁴ amicus est alter ego, ita ut amicorum bona sint communia, ergo iniuria amicorum est etiam quasi propria: quae doctrina recepta est a Philosophis et Theologis tanquam certissima.

Tertio est advertendum, quod quia princeps, qui inducit iustum bellum, est iudex respectu alterius principis, cui infertur, ut ostensum est dubio secundo, debet necessario pro mensura delicti temperare modum plagarum iuxta praeceptum Domini Deut. 25¹⁵. Quapropter si iniuria illata fuerit levis aut parva, non est indicendum bellum. Ratio est, quoniam bellum est gravissima et atrocissima plaga, ergo pro levi iniuria non est inferendum. Caeterum adverterdum est principibus, an iniuria, quae primo aspectu videtur levis, fit gravis iniuria propter futurum detrimentum, et via ad maiora mala: tunc enim reputanda est, ac si esset gravis iniuria, v.g. Rex Galliarum occupat armis Hispaniae oppidum, ex quo facile potest consequi, ut alias urbes possit occupare; tunc illa iniuria est gravis et causa belli, maxime vero si illa civitas sit velut clavis et murus totius regni.

Quarto est notandum, quod etiamsi adsit utraque causa gravis belli indicendi, quia tamen secundum August. cap. Noli 23, quaest. 1¹⁶, pacem habere voluntatis est, bellum vero necessitatis, prius debet princeps tentare omnia media, ut alia respublica satisfaciat iniuriis illatis, quam moveat bellum contra illam. Debet enim primo mittere legatos, quod si hoc non sufficiat, licite potest procedere ad bellum. Colligitur hoc ex Deut. 20¹⁷ et Iudic. 20¹⁸. Ubi sic fecerunt filli Israel in pugna contra filios Beniamin.

Circa istam secundam conditionem esset disputandum, an iniuriae, quae inferuntur Deo per peccata infidelitatis, vel idolatriae, vel blasphemiae, possint esse casus iusti belli contra infideles. Sed de hac re diximus supra in quaest. 10, art. 8 et 10.

Circa hanc conditionem, an princeps dubius de iustitia belli, propterea quod in utramque partem sunt rationes probabiles, possit indicere bellum alteri principi.

Arguitur primo pro parte affirmativa. Quoniam in causa dubia licitum est cuicunque civium vocare in ius alterum civem, licet sciat, quod facturus est magnas expensas, ergo similiter licet principi indicere bellum alteri. Antecedens patet. Quoniam regulariter in qualibet lite sunt rationes probabiles in utramque partem. Consequentia vero probatur. Quoniam sicut moventur lites inter concives, ut uterque ius suum prosequatur, et accipiat coram iudice; sic etiam bellum inter principes ad hoc ordinatur, ut unusquisque princeps per seipsum accipiat ius suum, cum non habeat superiorem, ut possit alterum principem convenire coram iudice.

Arguitur secundo. Iudex in casu dubii, si neuter sit in possessione, et sit aequale dubium, tenetur dividere haereditatem; sed supremus princeps, qui indicet bellum, est iudex, ut diximus, ergo in casu dubii poterit sibi applicare dimidiam partem. Maior demonstratur infra quaest. 63, artic. 4¹. Nam iudex habet ex officio dicere ius secundum formam iustitiae distributivae; ac subinde secundum merita causae, ergo in casu dubii, si neuter sit in possessione, debet dividere haereditatem.

Quod si quis dicat, quod bellum est actus iustitiae vindicativae, qui ordinatur ad puniendum iniuriam sibi factam; et ita in hoc casu si neuter sit in possessione, poterit admonere alterum principem, ne accipiat ultra dimidietatem illius haereditatis: et si non faciat, iam facit illi iniuriam, et poterit indicere bellum pro dimidietate. Caeterum si alter sit in possessione, non potest indicere bellum, quoniam in tali casu melior est conditio possidentis, et ita nullam facit iniuriam. Contra hoc arguitur, et sit tertium argumentum.

Sit casus, quod ex parte illius, qui possidet, attenuetur dubium, ita ut sit maior consimilitudo ex parte illius, qui non possidet; tunc saltem sequitur, quod in hoc casu possit princeps, qui non possidet indicere bellum pro aliqua parte illius haereditatis. Probatur sequela. Nam in tali casu ille, qui possidet, tenetur restituere partem pro qualitate dubii, ut dicitur in materia de dominio, quod si non restituat, inuriam facit, ac subinde poterit princeps indicere bellum.

Quarto arguitur. Demus, quod sit dubium circa ius, et sint aequales opiniones probabiles; tunc est argumentum. Sequitur, quod in hoc casu possit princeps indicere pro tota haereditate, etiam si alter sit in possessione; consequens est falsum, ergo et illud ex quo sequitur. Sequela probatur. Nam probabile est, quod ille qui possidet, infert mihi iniuriam possidendo hereditatem: sed iudex ex duabus opinionibus aeque probabilius potest sequi quam maluerit, ergo. Falsitas consequentis probatur. Nam in hoc casu est dubium, et alter est in possessione, ergo non potest indicere illi bellum.

Ad huius expositionem supponendum est, quod illa provincia, de qua rex dubitat, an sit sua, potest esse in legitima possessione alterius principis; vel potest esse, quod non habeat legitimum possessorem propter mortem veri domini, vel aliam causam.

Secundo est supponendum, quod bellum semper praesupponit iniuriam factam alicui principi vel reipublicae. Ratio est. Nam ut diximus, bellum est actus supremus iustitiae vindicativae: iustitia vero vindicativa intrinsece praesupponit iniuriam factam, sicuti poenitentia praesupponit peccatum. His suppositis sit

Prima conclusio. Princeps diligentissime examinare tenetur, et inquirere causas iusti belli per se et per alios, adhibitio etiam consilio virorum sapientium. Probatur primo Princeps, qui bellum indicit, gerit vices iudicis in re gravissima, qui bellum indicet, gerit vices iudicis in re gravissima, ut dictum est dubio secundo: sed iudex tenetur inquirere diligenter, et examinare causas ad pronunciandam sententiam: ideo enim dicitur sententia et iudicium, quia praecedit talis inquisitio, ergo princeps tenetur diligenter inquirere ea, quae militant pro parte alterius principis, qui nec vocatus est in iudicium, nec se defendit. Confirmatur, Episcopus quoniam tenetur eligere digniorem, tenetur facere diligentem inquisitionem, ut sciat, quis sit dignior: sed princeps bello indicendo habet locum iudicis, qui debet proferre sententiam secundum formam iustitiae distributivae, ergo tenetur inquirere diligenter causas, quae faciunt ad iustitiam belli. Secundo probatur. In causis criminalibus civium iudex debet procedere cum maxima diligentia: sed bellum est actus iustitiae vindicativae in causa criminali gravissima, ergo debet praecedere examinatio diligentíssima. Maior patet, primo ex eo quod habetur Iob 29. Et causam, quam nesciebat, diligentissime investigabam². Quod ibidem commendat optima doctrina D. Greg. Libro 19 Moralium cap. 23³. Secundo, quoniam communis regula Iurisperitorum est, quod probationes in criminalibus debent esse clariores luce meridiana. De quo videndus est Magister Victoria in Relectione citata n. 20 et 21⁴ ubi expresse docet, quod non sufficit ad iustitiam belli, quod princeps credat, se habere iustam causam, sed oportet, ad bellum iustum, examinare magna diligentia iustitiam et causas belli et audire etiam rationes adversariorum si vellent ex aequo et bono disceptare. Nam cum in rebus moralibus difficile sit verum et iustum attingere, si negligenter ista tractentur, facile errabitur, nec talis error excusabit autores, maxime in re tanta, et ubi agitur de periculo et calamitate multorum, qui tandem sunt proximi et quos diligere tenemur sicut et nos ipsos.

Secunda conclusio. Si post sufficientem examinationem et deliberationem adhuc maneat aequaliter dubia iustitia belli, et alter sit in possessione, non potest princeps indicere bellum illi. Ista conclusio est communis sententia Doctorum et inter alios magistri Victoria ubi supra numero 27⁵, verbi gratia si Rex Francorum est in legitima possessione a alicuius civitatis vel provinciae, si est aequale dubium, an habeat ius ad illam nec ne, non potest Rex Hispaniae armis repetere. Haec conclusio probatur primo. Nam bellum, ut saepissime diximus, est actus iustitiae vindicativae, ita ut princeps sit vere iudex: sed ut habetur de Regulis Iuris in 6 Decreta. Reg. 11 cum iura partium sunt obscura, reo potius favendum est quam actori, ergo in hoc casu cum sit dubium, favendum est possessiori, qui se habet ut reus⁶. Confirmatur hoc argumentum. Nam in regul. 65 dicitur: In pari delicto vel causa melior est conditio possidentis⁷, ergo manente aequaliter dubia iustitia belli potius stat iustitia pro altero principe, cui indicitur bellum, et qui possidet. Secundo probatur. Stante dubia causa si iudex proferat sententiam capitis contra aliquem, peccat mortaliter. Nam probationes contra reum debent esse luce meridiana clariores: reus enim habet se veluti qui respondet, qui dum dicit probabilia, non convincitur, nec concluditur: sed indicere bellum est proferre sententiam criminalem capitis, ergo non potest fieri quamdiu causa manet dubia. Tertio probatur. Bellum non potest esse iustum ex utraque partem saltem per se loquendo: sed ex contrario huius conclusionis daretur bellum ex utraque parte iustum seclusa ignorantia, ergo. Maior est commune axioma Theologorum, et Iusperitorum, et probatur ratione. Nam cum bellum sit actus iustitiae vindicativae, debet necessario exerceri in illos qui aliquod crimen admiserunt. Nam ut dicitur in regulis iuris reg. 23 sine culpa nemo est puniendus⁸. De qua re videndus est Divus Augustinus libr. 19 de civi. c. 15 ubi dicit, nullum bellum esse sine peccato: quoniam licet iuste agatur, semper tamen pro peccato: quoniam licet iuste agatur, semper tamen pro peccato contrario dimicatur⁹. Et antea lib. 15 de civitat. cap. 5 dixerat, quod boni si perfecti sunt, non pugnant contra bonos, sed pugnant mali et mali, aut boni et mali¹⁰. Minor vero probatur. Quoniam ex contrario huius conclusionis admittitur, quod stante illo dubio princeps iuste indiceret bellum: sed aliunde certissimum est, quod alter princeps iuste se defendat, ergo sine ignorantia esset bellum iustum ex utraque parte.

Quarto probatur. Nam si quis habeat dubium, an res aliqua sit sua, et post factam diligentiam sufficientem adhuc maneat dubius speculative est tamen maxima certitudo practica, quod res illa sit sua, ut definitur in materia de dominio in quaestione de praescriptione: sed in nostro casu alter princeps possidet, et post sufficientem diligentiam manet aequale dubium, ergo certitudo moralis est, quod res illa, de qua est dubium, ergo certitudo moralis est, quod res illa, de qua est dubium, sit illius principis, qui possidet, ac subinde alter non potest illi indicere bellum. Ultimo probatur. Quoniam si duo subditi huius principis litigarent apud illum de aliqua re, non expoliaret in dubio aequali legitimum possessorem, quoniam in dubiis melior est conditio possidentis, ergo ipse in causa propria non potest expoliare alterum re, quam iuste possidet, si sit aequale dubium. Patet consequentia. Nam utrobique est eadem ratio, et in utroque casu habet rationem iudicis.

Ex quo sequitur, quod si stante dubio, ille qui possidet, expoliaretur castro vel provincia, potest iterum illam per bellum recuperare, quoadusque constet de iustitia alterius partis. Hoc corolarium probatur. Quoniam illi est iam illata iniuria, ergo habet iustam causam belli. Ex quo rursus sequitur, quod qui accepit talem provinciam, tenetur restituere illam, nisi forte timeat rationabiliter, quod examinata causa alter non restituet, etiamsi constet, rem illam non esse suam: tunc enim in deposito esset res illa deponenda. Sequitur praeterea, quod si princeps, qui non possidet, ante sufficientem examinationem velit examinare, causam et adhibere iudices arbitros, et ille qui possidet in dubio, resistat potest tunc debellare, quoniam iam possidens facit alteri iniuriam: habet enim ius, ut eius causa examinetur. Sequitur denique, quod in eo casu si princeps, qui bellum indicit, non potest per se examinare iustitiam belli sine consultatione alterius principis, tenetur mittere ad illum legatos, ut postulent, quod per iudices arbitros examinetur tota causa. Quod si princeps nolit assentiri legationi, potest alter indicere bellum. Secunda pars iam probata est in corolario praecedenti. Prima vero pars convincitur ex probationibus adductis ad primam et secundam conclusionem.

Tertia conclusio. Si illud, de quo dubitatur non habet legitimum possessorem, et dubium est aequale, et unus princeps velit dividere cum alio partibus aequalibus, vel recompensare alteram partem, non potest alter movere bellum contra illum, nec talem rem vi occupare. Probatur conclusio. Nam iudex iustus non applicaret rem integram uni parti, sed illam divideret partibus aequalibus in illo casu, ut dicitur infra quaest. 63, art. 4¹¹ sed princeps est iudex in bello, ergo. Et confirmatur argumentum. Nam alias esset bellum iustum ex utraque parte: etenim ex opposito unus iuste occupat totum, alter vero iuste se defendit, ergo datur bellum iustum ex utraque parte. Confirmatur secundo. Quia in pari causa nulla prorsus est iniuria, aequalem petere partem, ergo.

Notandum est tamen circa hanc conclusionem, quod diximus, si sit aequale dubium, sed inclinet magis in alterius favorem, dividenda est res pro qualitate dubii, ita quod est aliqua vero similitudo pro una parte, maior tamen pro altera, maior tamen pro altera, maior pars concedenda est illi, pro quo est maior verosimilitudo. Cuius ratio est aperta. Nam iudex, ut docet D. Thomas in loco immediate citato¹², debet servare formam iustitiae distributivae in prolatione sententiae: iustitia vero distributiva hoc exigit, ut unicuique tribuatur iuxta sua merita, ergo illi, qui maiorem habet verosimilitudinem, per se debet maiorem partem conferre.

Dubium talem est, quando dubitatio est inaequalis pro utraque parte, et est maior verosimilitudo pro illo principe, qui non possidet, utrum possit indicere bellum pro aliqua parte. Et certe videtur, quod non possit. Nam ille, qui possidet, est reus, qui puniendus est ab altero principe per actum iustitiae vindicativae, ergo ad hoc, quod iudex possit indicere bellum, non sat est dubium etiam inaequale, sed debet esse manifestum. Nam cum partium iura sunt obscura, reo favendum est, non actori. Confirmatur omnibus argumentis factis pro secunda conclusione, quae videntur hanc partem probare. Sed nihilominus sit

Quarta conclusio. In hoc casu censeo, quod princeps, qui non possidet, post factam sufficientem diligentiam si sit dubium inaequale et maior verosimilitudo ex parte illius, qui non possidet, potest partem petere ab eo, qui possidet pro qualitate dubii. Quod si alter nolit dare, potest illi bellum indicere. Ratio huius conclusionis est. Nam persona particularis, quae possidet cum dubio inaequali, tenetur partem aliquam restituere pro qualitate dubii, ergo etiam in nostro casu, ac subinde si non restituat, inuriam facit, et potest alter princeps illi bellum indicere. Consequentia est bona, antecedens definitur in materia de dominio in quaestione de translatione dominio¹³. Et ratio est aperta. Nam in tali casu non est par causa possidentis, et non possidentis, ergo non est mirum, quod tunc faveamus magis non possidenti, quam ei qui possidet. Item nam si dubium ita attenuaretur pro parte eius, qui possidet, ut nulla maneret verosimilitudo pro illius parte, sine dubio ille teneretur restituere totam rem integram alteri, ergo quando attenuatur in eo gradu, ut licet aliqua sit verosimilitudo pro parte illius, qui possidet, est tamen maior pro alterius parte, tenebitur pro rata portione aliquid alteri refundere.

Unde ad argumentum in oppositum cum suis confirmationibus respondetur, quod in casu huius dubii princeps, qui possidet cum illo dubio, eo ipso quod non refundit aliquam partem rei possessae, efficitur reus, et eius iniuria est manifesta, et ita potest illi indicere bellum alter princeps. Nam tenebatur ex iustitia refundere partem, cum possidet cum simili dubio, et non refundit.

His positis respondetur ad argumenta in principio.

Ad primum respondetur primo, nego consequentiam. Ratio est. Quoniam in lite civium adhuc manet inquisitio iuris et iudiciis, antequam sententia exequutioni mandetur: et propterea sufficit illud dubium ad litigandum iuste. At vero indicere bellum est proferre sententiam, et mandare exequutioni contra alterum principem: quapropter necessarium est, ut prius sit manifesta iustitia belli. Quemadmodum in ipsa lite civium ad hoc ut iudex pronuntiet sententiam, et mandet exequutioni, necessarium est, ut sit manifesta iustitia causae. Secundo respondetur, quod argumentum convincit nostram tertiam conclusionem, quod princeps vocare potest per legatos alterum principem ad examinandam iustitiam belli stante illo dubio: sicut potest civis vocare alterum civem, ut compareant coram iudice.

Ad secundum argumentum respondetur, quod ibi optime dictum est.

Ad tertium, quod est replica contra solutionem secundi, respondetur iuxta doctrinam in ultima conclusione.

Ad quartum, dubium est, quando sunt variae et diversae opiniones de re aliqua, cuius sit. De qua re dicendum est, quod cum princeps in movendo bellum se debeat habere ut iudex, necessario omnia dicenda sunt, quae dicuntur de iudice infra q. 63, ar. 4¹⁴.

An milites teneantur examinare iustitiam belli, an vero in dubio illius possint militare.

Pro parte negative arguitur primo. Princeps non potest cum illo dubio indicere bellum, ut probatum est dubio quinto praecedenti; ergo milites possunt pugnare. Probatur consequentia. Quoniam milites sunt exequutores exequi sententiam iniustam, ergo.

Secundo arguitur. Milites, qui dubitant de iustitia belli, habent conscientiam dubiam, ut ostenditur in I. 2, q. 19, ar. 5 et 6¹, in cuius confirmationem adducitur illud a Roma. 14². Omne quod non est ex fide, peccatum est. Confirmatur primo. Stante illo dubio, milites exposunt se periculo peccandi, ergo non possunt militare. Patet consequentia. Quoniam ut dicitur Ecclesiasti. 3³, qui amat periculum, peribit in illo. Antecedens vero probatur. Quoniam qui dubitat, an bellum sit iustum, consequenter dubitat, an peccet inferendo iniuriam alteri principi: sed dubitat de antecedendi, ergo dubitat de consequenti.

Tertio arguitur: testis, qui interrogatur de crimine alterius, et dubitat, an iuridice interrogetur, non tenetur respondere; ut definitur infra quaest. 70, art. 1⁴, imo si responderet, inferret alteri iniuriam, ergo miles in casu dubii non potest militare, et si militat, peccat mortaliter contra iustitiam. Patet consequentia. Nam est omnino eadem ratio.

In huius rei expositionem notandum est primo, quod milites sunt in duplici differentia. Alii enim sunt subditi, alii vero non subditi. Subditi sunt, qui sunt eius vassalli, vel stipendium accipiunt ab ipso, etiamsi sint extranei. Non subditi vero sunt, qui sunt ex extraneo regno, nec accipiunt stipendium ab ipso principe.

Secundo est notandum, quod si causa belli manifeste est iusta, omnes milites sive conducti, sive non conducti, sive proprii, sive extranei possunt Regem iuvare in tali regno, cum illud bellum sit iustum; et hoc certissimum est. Certissimum etiam est, quod si causa belli sit manifeste iniusta, nullus miles etiam conductus potest regem iuvare in tali bello. Nam lictor non potest exequi sententiam iudicis manifeste iniustam. Sed tota difficultas est, quando dubitant, an sit iusta, vel iniusta causa belli.

Pro decisione veritatis sit Prima conclusio. Milites, qui sunt addicti militiae certis stipendiis, vel sunt subiecti ipsi principi possunt militare, et sequi ipsum principem, etiam si ipsi dubitent de iustitia belli. Haec conclusio probatur primo ex Divo Augustino libr. 22 contra Faustum, cap. 75⁵ et refertur a Gratiano 23, quaest. 1, cap. Quid culpatur⁶. Ubi docet, quod vir iustus, si forte sub Rege etiam sacrilego militat, bene potest illo iubente bellare, cui quod iubetur, vel non esse contra Dei praeceptum certum est, vel utrum sit, certum non est, ita ut fortasse reum faciat Regem iniquitas imperandi, innocentem autem militem ostendat ordo servitutis. Secundo probatur. Non pertinet ad milites examinare causas iustitiae belli, sed hoc est proprium manus principis, et illorum, qui sunt ei a consilio, ergo stante illo dubio possunt milites proeliari. Et confirmatur. Lictor potest exequi sententiam iudicis, quanvis dubitet de iustitia illius, quoniam non spectat ad illum examinare illam, ergo et milites possunt pugnare. Probatur consequentia. Quoniam ut saepe diximus, milites sunt exequutores sententiae principis. Tertio probatur. In dubiis tutior pars eligenda, ut docet Clemens Tertius in cap. Ad audientiam extra de homicidio⁷: sed tutius est in illo casu, ut milites sequantur ius sui principis, cui sunt subiecti, vel cuius stipendia merentur, ergo.

Quarto probatur. In casu dubii, quo mulier dubitet, an iste sit vir suus, potest, imo tenetur reddere illi debitum, quamdiu non constat veritas, ut patet ex cap. Inquisitioni, extra de sententia excommunicationis⁸, et capit. Dominus, extra de secundis nuptiis⁹, ergo similiter miles potest, et tenetur pugnante praecipienti principe. Quinto probatur. Quoniam hic videntur se oferre duo pericula, alterum nocendi proprio principi, alterum nocendi extraneo: sed magis tenetur miles vitare incommodum principis proprii, quam extranei principis, ergo potest bellare. Et confirmatur argumentum. Quoniam cederet in magnam perniciem reipublicae, si omnibus militibus esset reddenda ratio iustitiae belli: esse enim impossibile, quod tanta multitude militum conveniat ad examinationem iustitiam belli, ergo sufficienter erit provisum conscientiae militum, si sequantur suos principes in tali dubio. Ultimo probatur. Quotiescunque subditus praecipitur facere aliquid, in cuius exercitio se habet ut instrumentalis causa in ordine ad effectum principales agentis, tenetur obedire, etiamsi dubitet, quod praelatus iuste praecipiat: sed milites in bello iusto habent se ut instrumenta respectu Regis, ergo. Maior probatur ratione, et explicatur exemplis. Ratione quidem. Nam haec est differentia inter causam principalem et instrumentalem, quod causa principales agit per propiam formam, instrumentalis vero minime: sed agit mota a causa principali, et ita in moralibus causa principalis debet agere per proprium consilium et deliberationem, instrumentalis vero secundum quod movetur ab alio. Exemplis vero patet. Praedicator enim, qui est causa principalis praedicandi, non potest praedicare aliquid, de quo dubitet, an sit sana doctrina; etiam praecipiente Episcopo: at vero praeco optime potest clamare illud edictum Episcopi, etiamsi dubitet, an sit sana doctrina vel non; quia ad officium illius non pertinet huiusmodi examinatio. Minor vero explicatur. Quia ad officium militandi non pertinet examinare causas iusti belli, hoc enim est principalis agentis, ergo.

Ex quo sequitur, quod milites inferioris ordinis, qui non admittuntur ad consilia belli, non tenentur examinare iustitiam, sed possunt militare credentes maioribus. Quoniam praeterquam quod princeps non tenutur reddere omnibus rationem publicorum negotiorum, sufficiens argumentum debet esse, ad hoc putent, bellum esse iustum, quod publico consilio et autoritate sit indictum. Caeterorum milites superioris ordinis, qui admittuntur ad consilia belli, et se habent ut causae principales, debent scire causam iusti belli. Hanc doctrinam docet Magister Victoria ubi supra nume. 31¹⁰ et est communis Theologorum et Iurisperitorum.

Adrianus tamen quodlib. 2, quaestio. 1 puncto 2¹¹, videtur docere oppositum. Et respondet ad testimonium Divi Augustini, quod quando dicit, vel utrum sit contra Dei praeceptum, certum non est, intelligendus est Augustinus, dum tamen a militibus credatur actu vel virtute, illud non esse contra Dei praeceptum. Deinde respondet ad iura citata in quarto argumento, quod illa loquuntur in foro exteriori, in quo praesumitur matrimonium esse verum, donec oppositum probatur, secus vero in foro conscientiae. Sed tamen haec solutio non quadrat menti Augustini: nam postquam Augustinus in illo capite tradiderat omnem modum, quo bellum iniustum esse poterat, subdit verba proposita¹². Quare loquitur de bello, quod est contra Dei praeceptum, ex quocumque capite illud sit; et dummodo non constet militi, quod est contra Dei praeceptum, potest bellare secundum Divum Augustinum. Item non quadrat iuribus citatis. Quoniam loquitur Pontifex in foro etiam conscientiae, ut patet ex ipsis capitibus. De quo videndus est Magister Soto libr. 4 de iusti. et iure, quaest. 5, art. 4¹³, et in dist. 27, quaest. 1, art. 3¹⁴.

Secunda conclusio. Milites, qui non sunt subditi aut stipendiarii principis, non possunt bellare, si dubitent de iustitia belli. Haec conclusio probatur primo. Nam ut habetur in 6 de regulis iuris, Regul. 19¹⁵, non est sine culpa, qui rei, quae ad eum non pertinet, se iniicit: sed illud bellum non pertinet, ad huiusmodi milites, ergo imputatur illis ad culpam. Secundo probatur. Isti milites sunt liberi, et possunt non pugnare, et pugnando exponunt se periculo faciendi iniuriam alteri principi, ergo non possunt militare. Patet consequentia. Quoniam in dubiis tutior pars est eligenda. Confirmatur primo argumentum, et explicatur. Isti milites non subditi, nec tenentur obedire principi, nec illi irrogant iniuriam, si illum non sequantur in tali bello; et ita ex hac parte nullum est periculum, ex alia parte exponunt se periculo faciendi alii iniuriam, si eum sequantur, ergo non possunt militare. Confirmatur secundo. Testis interrogatus a iudice, et dubitans an iudex iuridice procedat, tenetur respondere, si non immineat alteri periculum. Ratio est, quoniam ex testificatione nullum sequitur detrimentum, et ex silentio esset periculum inobedientiae: sed milites in hoc casu si militant, exponunt se periculo faciendi iniuriam alteri principi, si vero non militant, nulli periculo se exponant, ergo tenentur non militare. Tertio probatur. Mulier, quae dubitat de morte prioris viri, non potest alteri nubere, quia in non nubendo nullum est periculum, in nubendo vero est periculum iniuriae prioris viri, ergo similiter miles, qui est liber, non potest adhaerere uni principi, quando dubitat, an inferat iniuriam alteri.

Tertia conclusio. Si milites sint certi, quod dubius est princeps de iustitia belli, non licet illis pugnare, quanvis sint subditi vel stipendiarii. Haec conclusio probatur primo. Illud bellum est iniustum, ut diximus dubio primo, et milites hoc sciunt, ergo non licet eis eum sequi. Secundo. Lictor non potest exequi sententia iudicis, quam scit esse iniustam, propterea quod iudex non recte examinavit causam, ergo similiter milites. Probatur consequentia. Quoniam ut saepe diximus, milites sunt quasi lictores et exequutores sententiae principis.

Ex dictis in his conclusionibus sequitur primo, quod similites neque dubitant de iustitia belli, nec tamen sciunt causas iustitiae belli, non tenetur eas; inquirere; sed possunt praesumere, suos principes esse viros timoratus et Christianos, et habere iustas causas, ac subinde possunt illos sequi, ut inquit Magister Victoria in illa relectione nume. 25¹⁶ et constat ex usu militum.

Secundo colligitur, quod illi milites, qui sunt parati ad quodcumque bellum in quocunque eventu non attendendo iustitia vel iniustitiam causae, sed ubi sint maiora vel minora stipendia, isti sunt in statu peccati mortales, nec possunt absolvi a confessariis. Ratio est. Quoniam illi habent animum paratum ad quodcumque bellum etiam iniustum; quemadmodum qui paratus est accedere ad mulierem, non attendendo, an sit propria vel aliena, ergo sunt in affectu peccati mortalis. Et confirmatur. Quia meretrices ideo sunt in malo statu, etiam quando actualiter non fornicantur, quia paratae sunt ad fornicationem. Item quia hac ratione etiam est in malo statu ille, qui paratus est ad iurandum, sive verum sit sive falsum. Hoc corolarium docet Caietanus in summa verb. Bellum¹⁷, et Sylvester eodem I, q. 9, concl. 4¹⁸.

Ex quo sequitur ultimo, quod si milites sint parati ad bellandum in bello iusto tantum, sive subditi sint sive non, possunt sequi principem, quem sciunt, hominem Christianum esse, et nemini facientem iniuriam. Patet. Quoniam alias fere omnes milites essent in peccato mortali, quoniam fere omnes sic dispositi procedunt ad bellum, et ut dicebamus, illi operantur secundum prudentiam sequendo maiores suos, imo si id non faciant, exponent se manifesto periculo faciendi iniuriam suo principi. Potest tamen esse tam manifesta iniustitia causae, ut milites etiam particulares teneantur illam cognoscere, nec excusentur ignorantia. Quare milites infideles non excusantur a peccato sequendo suos principes.

His positis respondetur ad argumenta in contrarium.

Ad primum argumentum respondetur negando consequentiam. Quoniam ad principem tanquam ad iudicem pertinent examinare diligenter iustitiam belli, ut proferat sententiam iuste; ad milites vero non pertinent examinare iustitiam belli, sed solum exequi sententiam principis iam prolatam. Quapropter sicut antea diximus, non requiritur tanta certitudo de iustitia belli in militibus, quante requiritur in principe. Secundo potest responderi ad hoc argumentum, quod probat nostrum secundam conclusionem, videlicet, quod si milites sint certi, quod princeps est dubius de iustitia belli, non possunt illum sequi, alias autem recte possunt.

Ad secundum argumentum respondetur, quod sicut amplius explicatur in illo loco citato in argumento, dubium alterum est speculativum, alterum vero practicum. In casu argumenti miles subditus quamvis habeat dubium speculativum de iustitia belli; tamen certus est practice, quod potest, vel tenetur militare, quando princeps imperaverit; dubium enim speculativum non includit obligationem in conscientia.

Ad primam confirmationem respondetur, negando antecedens, imo vero miles certus est practice, quod non peccat obediendo principi suo in illo casu. Quemadmodum mulier, quae dubitat, an iste sit vir suus dubio speculativo, certa est practice, quod non peccat reddendo illi debitum.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod illa consequentia est bona; sed tamen non dubitat de antecedenti practice, sed solum speculative: ita non peccat operando et militando.

Ad ultimum argumentum respondetur, concedo antecedens et nego consequentiam. Ratio differentiae est. Nam testis est causa principalis testificandi in ordine ad condemnationem rei, vel absolutionem: unde ad illum pertinet examinare, an procedatur iuridice vel non: miles vero non est causa principalis belli, sed solum instrumentalis.

Circa eandem conclusionem, an si defuerit istae conditionis modo positae, omnia capta in bello, et omnia damna illata sint obnoxia restitutioni.

Ad hoc respondetur, et sit Prima conclusio. Quando constat, bellum esse iniusto, certissimum est omnia capta, et omnia damna illata esse restituenda, non solum a principe, sed etiam a quocumque alio milite ex illis, qui bello interfuerint, ad eum modum quo dici solet infra quaest. 62 art. 6, faciendam esse restitutionem, quando plures conveniunt ad unum furtum vel homicidium¹. De qua re legendus est Magister Soto lib. 4 de iustitia et iure, quaest. 7, art. 3, ad secundum². Ubi advertenda est limitatio, quam apponit Sylvester in verbo, Bellum primo, quaest. 10, conclusione 6³, et in verb. Restituitio 3, quaest. 6⁴, quam etiam limitationem adhibet Gabriel in illa q. 4, art. 3, dub. 6⁵ videlicet, quod quando miles probabiliter credit, quod alii ex commilitonibus nihil amplius facerent vel minus suo auxilio vel consilio, quam sine illo, tunc solum tenetur restituere, quae ipse rapuit, et damna quae intulit.

Secunda conclusio. Quando bellum est iniustum ex ignorantia, tunc regulariter loquendo illa ignorantia est culpabilis in principe: regulariter loquendo est inculpabilis in militibus. Prima pars conclusiones probatur. Quoniam ut definitum est iam dub. 5 et 6 princeps tenetur adhibere maximam diligentiam in examinanda iustitia belli, quoniam est iudex in illa causa tam gravi: sed si apponat istam diligentiam, regulariter cognoscit iustitiam belli, ergo si ignorat, sua culpa ignorat. Secunda pars probatur. Milites non tenentur examinare iustitiam belli, sed in dubio possunt sequi suum principem, ut iam diximus eodem dubio quinto et sexto, ergo ignorantia istorum regulariter est inculpabilis, sicut ignorantia illorum, qui sunt exequutores sententiae iustitiae iudicis, regulariter est inculpabilis.

Tertia conclusio. Quando ignorantia est culpabilis, omnia capta in bello et damna illata sunt obnoxia restitutioni. Probatur. Ignorantia culpabilis non excusat illos a peccato iniustitiae: sed quando bellum est aperte iniustum, omnia sunt obnoxia restitutioni, ut diximus conclusione prima, ergo et quando est iniustum ex ignorantia culpabili.

Quarta conclusio. Quando ignorantia est inculpabilis, solum illa sunt obnoxia restitutioni, in quibus facti sunt ditiores; non autem sunt restituenda animalia, quae occiderunt, vel domus, quas incenderunt, et alia huiusmodi. Hanc conclusionem docet Sylvester verbo, Bellum I, quaest. 10⁶, et multo melius quaest. 9 conclusione 3 et 4⁷ et latius in verbo Restitutio 3, quaest. 6 et 7⁸, quam etiam docet Magister Victoria in illa relectione numero 33⁹; et Magister Soto, lib. 4 de iustitia et iure, quaestione 7, art. 2¹⁰. Et probatur primo. Ille qui ex ignorantia inculpabili consumit rem alienam, solum tenetur restituere illa, in quibus factus est ditior, ut dicetur infra quaestione 62, articulo 6 et 7¹¹, ergo similiter in isto casu. Secundo probatur. Isti solum tenentur ad restitutionem ratione rei accepte: sed de re accepta solum habent illa, in quibus facti sunt ditiores, ergo illa solum tenentur restituere.

An quando bellum est iniustum, propterea quod princeps, qui illud indicit, non vult acceptare condignam satisfactionem, quae illi offertur, an teneatur, quando non acceptat, restituere omnia capta et damna illata, sicut quando bellum est iniustum.

Pars negativa probatur. Nam iudex quando punit reum iuste, non tenetur restituere damna, quae ex illius morte sequuntur, quanvis ipse reus offerat iudici condignam satisfactionem: sed princeps, qui indicit bellum, est iudex, et habet vicem iudicis, et ille cui indicitur bellum, habet vicem rei, ut diximus dubio secundo, ergo non tenetur acceptare satisfactionem. Et confirmatur argumentum. Nam lege huius regni cautum est, ut quando pars laesa remittit iniuriam, iudex non puniat reum poena ordinaria legis: sed iudices, qui hoc non observant, non obligantur ad restitutionem ergo.

Ad huius dubii explicationem sit Prima conclusio. Quando satisfactio offertur, antequam bellum sit inchoatum, tenetur princeps acceptare illam et dissolvere exercitum, si habet congregatum: quod si non faciat tenetur ad restitutionem, sicut quando bellum est iniustum. Haec conclusio probatur primo. Bellum gerendum est urgente necessitate, sicut dicitur 23, quaestione 1, can. Noli¹ et Divus Augustinus libro 4 de civitate Dei capit. 15² docet, quod belligerare malis videtur felicitatis, bonis vero necessitatis: sed quando offertur condigna satisfactio, iam multa urget necessitas, ergo efficitur bellum iniustum; et ex consequenti omnia sunt restitutioni obnoxia. Confirmatur. Nam ut saepe diximus ex Divo Augustino libro 6 super Iosue cap. 10³, iusta bella dici solent, quae ulciscuntur iniurias, ergo quando offertur condigna satisfactio, iam non restat iusta causa belligerandi. Secundo probatur. Princeps, qui habet iustam causam belli, est iudex alterius quasi per accidens, eo quod non est recursus ad superiorem, qui possit componere litem, et compensare iniuriam, ergo quando non vult acceptare condignam satisfactionem, iam non procedit ut iudex autoritate publica, sed potius autoritate privata, et ex consequenti bellum est iniustum. Probatur tertio. Nam poenae semper sunt restringendae, ut habetur in regulis iuris, Regul. 15⁴. Sed illa potestas, quae data est principi, data est in poenam alterius principis, ergo restringenda est ad illos casus, in quibus non offertur illi condigna satisfactio.

Notandum est tamen, quod nomine satisfactionis condignae debet etiam intelligi, quod si princeps habeat exercitum congregatum, tenetur restituere illi omnes sumptus, quos fecit congregando exercitum.

Dubium tamen est maius praecedenti annexum, si bellum sit iam inchoatum, et subsequutae sunt cedes, an tunc teneatur princeps acceptare satisfactionem, quae illi offertur.

Et pro parte affirmativa arguitur primo argumentis factis pro prima conclusione, quae hanc partem videntur probare.

Secundo arguitur. Nam alias daretur bellum iustum ex utraque parte: consequens autem est impossibile, ergo. Sequela probatur. Illi, qui in hoc casu offerunt condignam satisfactionem, si princeps nolit illam acceptare, possunt se defendere licite: non enim tenentur aperire ostia civitatis, et submittere colla gladio, ergo si princeps iuste infert bellum datur bellum iustum ex utraque parte.

Tertio arguitur. Capta victoria non potest princeps offensus accipere aliquid ultra condignam satisfactionem, ergo si modo offeratur illi sufficiens satisfactio etiam incepto bello, non poterit ultra procedere. Antecedens est notum, et infra patebit, consequentia vero videtur nota.

Quarto arguitur. Nam bellum est necessitate, ut ait Augustinus, ergo ubi non est necessitas sicut in casu posito, bellum erit illicitum. Confirmatur. Nam secundum eundem Augustinum sola iniuria est causa iusta belli: sed tunc cum plena offertur satisfactio, nulla est iniuria, ergo. Minor probatur. Quoniam princeps iam offert satisfaccionem pro iniuria.

Quinto arguitur. Nam si constituerentur aliquis iudex arbiter inter duos principes, secundum iustitiam iudicaret, quod iste acceptaret satisfactionem: sed princeps ipse laesus est iudex, ergo tenetur proferre hanc sententiam. Confirmatur. Nam acceptando illam satisfactionem evitantur innumera mala unius et alterius reipublicae, ergo tenetur illam acceptare. Sed in oppositum est primo.

Nam princeps habens iustum bellum inchoatum gerit personam iudicis criminaliter procedentis ad vindictam, et est factus iam iudex, ergo etiam si ei offeratur satisfactio, potest ultra procedere, et punire. Probatur consequentia. Nam iudex potest punire malefactorem etiam si offerat condignam satisfactionem. Antecedens vero patet. Nam proelium est actus iustitiae vindicativae, quae proprie est virtus principis sive iudicis, ut dicit Divus Thomas, et Caietanus infra quaest. 108, artic. 1 et 2⁵, non enim est privatae personae vindicare. Quod vero criminaliter procedat, patet. Nam procedit ad caedem, et damnum rerum etc. confirmatur argumentum. Nam princeps habens iustum bellum non est par respectu alterius principis, cui indicitur bellum, sed superior: et ut dicit Divus Thomas in articulo, eadem ratione potest princeps in perturbatores reipublicae intraneos et extraneos uti gladio propria autoritate, scilicet, ex ratione perfectae reipublicae: sed contra intraneos potest procedere ad vindictam, etiamsi offerant condignam satisfactionem, ergo etiam contra extraneos.

Secundo arguitur. Princeps ille inchoato bello et subsequutis caedibus iam constitutus est dominus causae, et in actuali processione ulciscendi iniurias, et reparandi damna; et ille alter princeps, contra quem est iustum bellum, non est iam in statu satisfaciendi, sed potius in statu satis patiendi, ergo potest prosequi bellum. Confirmatur. Si quis factus est servus in bello iusto, quanvis offerat satisfactionem domino, non tenetur dominus illam acceptare, et manumittere illum: sed inchoato bello iam princeps est constitutus dominus causae, ergo potest prosequi bellum.

Tertio arguitur. Nam princeps in hoc casu iam est exequutor iustitiae et sententiae, ergo non tenetur tunc cessare a bello. Probatur consequentia. Quoniam iudex potest punire reum secundum totum rigorem iuris, non acceptando aliam satisfactionem, ergo.

Quarto arguitur argumentis factis in principio dubii principalis, quae omnia hanc partem videntur probare.

In hac quaestione sunt diversae sententiae. Prima est Sylvestri verbo, Bellum primo quaest. 10, concl. 5⁶ ubi expresse ponit hanc conclusionem. Habens iustum bellum, si ultra id, quod satisfactum est sibi et suis de omni damno et operis labore, vel donec se adversarius offerat ad satisfactionem, plus abstulit vel damnificavit de illo, tenetur restituere id, quod plus accepit. Ubi Sylvester videtur tenere, quod eo ipso quod alius princeps se offert ad satisfactionem, bellum non est iustum, etiamsi sit inchoatum.

Secunda sententia est Caietani huic opposita quod si bellum iam est inchoatum, et subsequutae sunt caedes, tunc non tenetur princeps acceptare satisfactionem, quamvis illi offeratur sed potest prosequi bellum. Hanc tenet Caietanus in summa verbo, Bellum puncto 3⁷. Et in hoc articulo hoc videtur insinuare.

Tertia sententia est media et est aliquorum magistrorum asserentium, quod bellum iam inchoatum potest habere duplicem statum. Primus est, quando hostes sunt in actuali conflictu. Secundus est quando etiam praeliatum fit aliqua vice, tunc tamen non sunt in actuali conflictu. Si igitur offeratur satisfactio in hoc secundo statu, tenetur princeps offensus illam acceptare, si sit sufficiens. Si autem sunt iam exercitus in actuali conflictu, non tenetur princeps offensus acceptare satisfactionem. Et hoc probant argumenta Caietani. Dicit enim haec sententiae, quod haec est differentia inter iudicem ordinarium et principum, quod iudex ordinarius potest punire reum secundum totum rigorem iuris, quoniam sic expedit ad bonum commune totius reipublicae, et ipse est custos legum; unde potest uti toto rigore. At vero princeps in casu belli non est iudex ordinarius et per se, sed est iudex occasionaliter ad providendum bono suae reipublicae, et ideo tunc non potest ulterius procedere, quia tantum potest movere bellum in casu, quo non possit accipere aliter satisfactionem; quia illud expedit ad bonum commune suae reipublicae.

Secunda conclusio. Probabilis est haec tertia sententia, sed tamen sententia Caietanis est maxime probabilis. Prima pars probatur argumentis factis in principio, quae illam probant. Secunda vero pars etiam probatur argumentis factis secundo loco. Unde ad argumenta facta primo loco, quatenus militant contra Caietani sententiam, respondetur.

Ad primum argumentum, quod desumitur ex argumentis factis pro prima conclusione respondetur, quod inchoate iam bello et subsequutis caedibus manet necessitas urgens ex parte principis, qui inchoavit illud ex iusta causa. Nec interrumpitur illa necessitas ex satisfactione, quae tunc offertur ab hostibus: quoniam ut iam diximus, illi non sunt in statu satisfaciendi propter suam culpam; quare sibiipsis debent imputare illa mala, quae patiuntur.

Ad secundum argumentum respondetur, quod in illo casu hostes iniuste pugnant bello defensive; quoniam sunt constitute in statu satis patiendi: quemadmodum constitutus est reus coram iudice post prolatam sententiam. Caeterum claudere ostia civitatis bellum est et armata defensio, sicut dicit Divus Augustinus libro 6, Super Iosue capit. 26, qui habetur inter quaestiones super vetus testamentum tom. 4⁸. Tenetur enim stare voluntati alterius; sicut reus iuste damnatus a iudice tenetur pati sententiam, et non se defendit iuste a ministris iustitiae.

Ad tertium respondetur, quod cum iam bellum inchoatum est, non sunt hostes in statu satisfaciendi, sed potius satispatiendi: et ideo potest princeps, qui tunc est iudex, sumere vindictam ut iudex.

Ad quartum respondetur, quod illa necessitas, quae erat a principio ad movendum bellum, durat modo ad ipsum prosequendum; et sibi imputet, qui offendit, quod noluit a principio satisfacere, cum posset. Et per hoc patet ad confirmationem.

Ad quintum respondetur, quod iudex arbiter benefaceret proferendo illam sententiam, si offensus vellet acceptare illam: at vero offensus tunc, non tenetur acceptare illam. Ad confirmationem respondetur, quod ex charitate multoties tenebitur princeps offensus acceptare satisfactionem, quotiescumque et ubicumque illi offeratur: at vero ex iustitia non tenebitur ad id.

Ex dictis sequitur, quod non tenetur princeps offensus restituere damna, quae intulit etiam post oblatam satisfactionem; quam non acceptavit; quia bellum iam erat inceptum, licet Sylvester id videatur dicere. Quibus positis respondetur ad argumentum factum in principio dubii, quod iudex antequam bellum sit inchoatum, non habet rationem veri iudicis, si alter offert condignam satisfactionem, ut iam dictum est.

Ad confirmationem pro nunc, quicquid sit de antecedente, de quo agitur infra quaest. 67⁹, negatur consequentia. Et differentia est inter iudicem et principem, quod princeps est iudex occasionaliter et per accidens in casu, quo altera respublica nolit satisfacere: unde si alia velit satisfacere, iam non est iudex. Et haec de ista difficultate sufficiant.

Circa tertiam conditionem iusti belli, scilicet, quod fiat ex recti intentione principis, notandum est primo, illam esse maxime necessariam, propterea quod intentio finis confert bonitatem vel malitiam actibus humanis, ut dicit Divus Thom. 1.2, quaest. 18, art. 4¹⁰, et quaest. 19, art. 7 et 8¹¹. Est autem finis belli pax reipublicae et bonum illius sive spirituale sive temporale, sicut dicit Divus Augustinus lib. 17 de Civit., cap. 2¹². Sed quoniam bellum est maxime rigidum etc. Ex quo frequenter sequuntur plurima mala, quae huic fini adversantur; idcirco prius tentanda sunt omnia alia media, quam indicatur bellum. Quemadmodum peritus medicus prius apponit leviores medicinas, quam apponat graves et periculosas, et quae solent applicari morbis iam desperatis. Vide Deuter. 20 ubi sic praecipitur. Quando accesseris ad expugnandum aliquam civitatem, offeres illi prius pacem, etc.¹³ et Iudic. 20. Filii Israël pugnaturi adversus filios Beniamin prius miserunt legatos, ut ipsi traderent reos puniendos, et cessarent bella¹⁴.

Secundo est notandum, quod bellum fieri ex recta intentione, dupliciter intelligitur. Primo modo ex recta intentione, dupliciter intelligitur. Primo modo ex recta intentione secundum communem rationem virtutis, sicut recta intentio est necessaria omni bono operi, et sic haec conditio est communis omni bono operi. Secundo modo intelligitur secundum peculiarem finem, quem debet habere bellum: ad hoc enim bellatur, ut in pace vivamus, et ita finis belli est pax, ut iam diximus in primo notabili.