De Deo uno

S. TH. 1 q. 88 a. 3; FRANZELIN, thes. 7; 10; 11; KLEUTGEN, nr. 125-138; DE SAN, n. 23-26; BILLOT, thes. 2; PESCH, prop. 9; MUNCUNILL, nr. 9-11.

78. Cognitio exsistentiae Dei, de qua hucusque sermo erat, eiusmodi est, ut prius directe et immediate aliud quid (non Deus) cognoscatur, unde ad cognitionem exsistentiae Dei perveniatur; ipse Deus in se, ipsum esse divinum, non est obiectum immediatum huius cognitionis. Iam quaeritur, sitne haec unica via cognoscendi Deum, an exsistat praeter cognitionem mediatam alia quoque immediata, qua Deus exsistens immediate in se directe percipiatur.

Mediata et immediata cognitio in hac thesi sensu stricto intelligitur de quolibet medio creato obiectivo. Sensu enim minus proprio cognitio immediata dici potest naturalis, spontanea, obvia illatio, si cum cognitione scientifica inquisitione acquisita comparatur (qui videt fumum, « immediate » cognoscit adesse ignem); praeterea cognitio, quae est sine illatione vel conclusione proprie dicta, immediata dici potest in distinctione ab illa, quae habetur propria illatione (cf. e. g. supra nr. 60 nota 63); aliquo tandem sensu immediata quoque dici posset cognitio, quae sola analysi subiecti hauritur, in oppositione ad illam, quae est a posteriori (ex. gr. arg. « ontologicum » pro exsistentia Dei). In cognitione autem exsistentiae alicuius obiecti, quae est immediata sensu stricto, omne medium obiectivum deest, i. e. obiectum, quod ipsum debeat esse cognitum, ut ad cognitionem rei perveniatur; talis cognitio non potest esse per formam alienam. Hoc sensu stricto negamus cognitionem Dei sine omni medio creato obiectivo, et quidem « naturaliter, in hac vita ». Sermo ergo est solum de cognitione quae mediis mere naturalibus absolvi potest; quid supernaturaliter fieri possit vel fiat, in hac thesi non quaeritur; praeterea dicitur in hac vita, scl. pro tempore unionis animae cum corpore, abstrahendo ab eo quod valeat de anima separata.

79. EUNOMIUS ab aliquibus dicitur immediatam Dei perceptionem docuisse, id quod ab aliis negatur; extra dubium autem est, eum docuisse cognitionem Dei comprehensivam¹.

Certo vero immediatam naturalem Dei perceptionem statuerunt ONTOLOGISTAE, de quibus supra nr. 10 ss.

G. C. UBAGHS²: « Idea Dei est illud lumen intelligibile menti nostrae semper praesens, quo fit ut Deus a nobis cognosci possit, etiamsi non semper cognoscatur. Haec idea a multis habetur ut forma quaedam intellectualis, Deum repraesentans, a Deo distincta, menti nostrae naturaliter insita; nobis autem haec idea Deus ipse esse videtur, menti nostrae numquam non praesens, etsi non semper notus » (nr. 8; cf. nr. 14).

« Ens a se exsistere multipliciter probari potest. Ac 1° quidem, si idea entis a se immediata idea est, tam necesse est ens a se exsistere quam necesse est esse quod esse videmus, ubi ponitur nos vere videre. Nam minime negari potest nobis inesse entis a se ideam veram et apertam; porro si haec idea immediata est, ut ego eam esse contendo, huius ideae obiectum, seu potius haec idea est ipsum ens a se quod esse videmus » (nr. 93; similiter nr. 101 et 107 ex idea entis infiniti; in sua Ontologia, ed. 4, Lovanii 1854, nr. 63; nr. 35, 6 et 7; nr. 5).

Hanc tamen Dei immediatam perceptionem Ontologistae omnino diversam dixerunt a visione Dei beatifica; est cognitio naturalis, quae (ita aliqui) ut directa cognitio continuo est in anima, reflexa autem redditur occasione obiectorum, quae sensus offerunt; est cognitio obscura; non est visio ipsius essentiae divinae; est perceptio esse divini sub ratione illa, sub qua est exemplar omnis esse, cum beati videant Dei vitam internam; non reddit hominem beatum.

Immediatam Dei perceptionem docuit ROSMINI, secundum quem esse indeterminatum, quod in rebus creatis intellectui sese immediate manifestat, est aliquid divini in se ipso, quod pertinet ad divinam naturam, est actualitas non distincta a reliquo actualitatis divinae (supra nr. 12)³.

Cum verba thesis universalia sint, inter sententias ei oppositas illa quoque numerari potest, quae ipsam visionem Dei beatificam homini in hac vita degenti naturalem dixit; qualis est sententia Beguardorum et Beguinarum in Concilio Viennensi damnata; de his autem postea, quando de supernaturalitate visionis beatificae dicendum est.

DOC. ECCLESIAE

80. Propositiones ONTOLOGISTARUM tuto tradi non possunt (supra nr. 11; Denz 1659 ss.); propositiones respectivae ROSMINI damnatae sunt (supra nr. 12; Denz 1891 ss.). Concilium autem VATICANUM ob rationem formalem conciliariter de Ontologismo non tractavit (supra nr. 33).

Decretum s. Officii contra Ontologistas non videtur directe respicere omnem doctrinam, quae statuat immediatam Dei cognitionem homini naturaliter esse possibilem. Decretum enim directe loquitur de doctrina, quae cognitionem Dei immediatam, saltem habitualem, dici essentialem esse intellectui humano, ita ut sine ea nihil cognoscere possit; agitur ergo de doctrina, secundum quam haec immediata Dei cognitio homini essentialis est et principium et fundamentum omnis certae cognitionis. Qui ergo affirmaret, immediatam aliquam Dei cognitionem esse quidem homini naturaliter possibilem, negaret autem eam esse intellectui humano essentialem, ita ut ab ea omnis certa cognitio dependeret, et qui doctrinam Ontologistarum de esse et de universalibus negaret, non proponeret eam doctrinam, quae secundum hoc decretum s. Officii tuto tradi non posset. Aliter tamen iudicandum esset, si posset probari sensum huius decreti esse: quia omnis cognitio Dei immediata homini naturaliter impossibilis est, propterea haec specialis doctrina Ontologistarum tuto tradi non potest. Hoc autem ex verbis decreti non apparet.

Cum damnatione doctrinae BEGUARDORUM et BEGUINARUM in concilio VIENNENSI (Denz 475) doctrina de immediata Dei perceptione componi nequit. Damnatur quidem ibi directe, quod visio Dei beatifica sit naturalis, Ontologistae autem perceptionem Dei immediatam diversam a visione beatifica volunt statuere. Sed immediata intellectualis perceptio entis infiniti simplicissimi necessario est perceptio totius essentiae eius, estque impossibile aliquid Dei, ex gr. hoc vel illud attributum, immediate percipere quin totus Deus immediate videatur; immo ne inter essentiam quidem divinam et personas a parte rei est ulla distinctio, sed essentia divina est Pater, est Filius, est Spiritus Sanctus, ita ut qui immediate videt essentiam, non possit non videre personas. Sic illa differentia in immediata Dei perceptione, quam Ontologistae affirmant, est impossibilis; ergo qui aliquam perceptionem Dei immediatam homini dicit naturalem, consequenter dicere debet, visionem beatificam esse homini naturalem. Ita doctrina Ontologistarum consequenter est contra doctrinam Concilii Viennensis; hinc doctrina statuens immediatam perceptionem Dei homini naturalem, sive ad modum quo Ontologistae faciunt, sive alio modo, ex definitione Concilii Viennensis non quidem haeretica dici potest, sed dicenda est erronea, et doctrina opposita est theologice certa.

S. SCRIPTURA

81. S. Scriptura nihil dicit de naturali quadam immediata perceptione Dei, sed quando de naturali nostra cognitione Dei loquitur, semper indicat mediatam (Sap 13; Rom 1): a creaturis ad Deum, non a Deo ad creaturas. Hac mediata cognitione « invisibilia Dei » intellecta conspiciuntur. Immediatam vero exhibet Dei cognitionem, quam beati in caelo habebunt, eamque opponit cognitioni etiam supernaturali huius vitae (1 Cor 13, de quo textu plura nr. 126).

PATRES

82. Secundum ss. Patres naturaliter non videmus Deum visione intellectuali, sed e rebus sensibilibus ducimur ad cognitionem Dei.

S. IRENAEUS (supra nr. 53) angelos dicit Deum naturaliter cognoscere solum ex operibus, ex providentia; et similiter homines Deum cognoverunt ex mundo creato.

S. ATHANASIUS, Oratio contra gentes 35: « Bonus enim et clemens Deus, animarum quas creavit curam gerens, quia eius naturae est, quae videri et comprehendi nequeat, omnemque creatam substantiam transcendat, atque idcirco futurum erat ut humanum genus illius cognitionem non assequeretur, eo quod homo sit ex nihilo factus, et Deus sine ullo sit principio: eam ob rem naturam creatam suo Verbo tam apte composuit, ut quia ipse ex sui natura videri non potest, saltem ex operibus ab hominibus cognosci posset. Saepe enim ex operibus artifex, etiamsi non videatur, cognoscitur; atque ut de statuario Phidia narrant, eius nempe opera ex mutua partium inter se proportione et dispositione Phidiam licet absentem spectantibus exhibuisse; ita ex mundi constructione illius effector et opifex Deus intelligendus est, tametsi oculis corporis non aspicitur. Nec enim sua invisibili natura abusus est Deus (nemo id causetur), nec se hominibus plane ignotum reliquit; verum ut modum dicebam, sic naturam creatam composuit, ut quamvis ipse ex natura sua videri non queat, ex operibus tamen cognoscatur », pro qua doctrina provocat ad Rom 1, 20; Act 14, 14-16 (MG 25, 69; R 747).

83. S. BASILIUS, Adversus Eunomium, 1. 1. n. 14: « Ego vero ipsius comprehensionem non homines solum, sed omnem etiam rationalem naturam excedere arbitror. Nunc autem cum dico rationalem, creatam dico. Nam soli Filio notus est Pater, et Spiritui Sancto... Nam... constat ipsam quidem essentiam nulli nisi Unigenito et Spiritui Sancto cogitabilem esse; sed ab operationibus Dei subvectos nos et per ea quae condita sunt conditorem intelligentes, sic bonitatem ac sapientiam eius percipere. De Deo enim notum est, quod cunctis hominibus Deus manifestavit »⁴ (MG 29, 543; R 931). Epistula 234 (ad Amphilochium) nr. 1: « Nos autem ex operationibus cognosci a nobis dicimus Deum nostrum, sed ad ipsam essentiam accessuros non pollicemur. Ipsius siquidem operationes ad nos descendunt, essentia autem illius manet inaccessa » (MG 32, 870; R 923); cf. epist. 235, 1 (MG 32, 871; R 924; supra nr. 54).

S. GREGORIUS NAZIANZENUS, Oratio theologica 2, 12: « Nobis utique, qui terrae vinculis astricti tenemur, ut Ieremiae⁵ verbis utar, crassaque hac carne obtegimur, hoc perspicuum est, quod quemadmodum nulla ratione fieri potest, ut quispiam, quamlibet gressum urgeat, umbram suam praetereat (quantum enim eam assequeris, tantum etiam illa semper antevertit), aut oculus rebus in aspectum cadentibus citra intermediam lucem et aerem coniungatur, aut pisces extra aquas natent, ita etiam impossibile est iis, qui corporibus inclusi sunt, sine corporearum ac sensibilium rerum adminiculo rebus iis, quae animo ac ratione intelliguntur, omnino coniungi » (MG 41, 42; R 986).

S. CHRYSOSTOMUS, In act. apost. hom. 2 nr. 4: « Vide quid Paulus dicat: Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur⁶. Certe diabolus utraque dicit esse ex materia, ut nulla ex re Deum cognoscamus »; similiter nr. 5 (MG 60, 31 s.). De incomprehensibili hom. 3 n. 1: « Vocemus itaque ipsum ineffabilem, inintelligibilem Deum, invisibilem, incomprehensibilem, humanae linguae vim superantem, mortalis mentis comprehensionem excedentem, angelis non vestigabilem, Seraphinis invisibilem, Cherubinis inintelligibilem, inaspectabilem Principatibus, Potestatibus, Virtutibus, ac simpliciter omni creaturae: a solo autem Filio et a Spiritu sancto cognitum » (MG 48, 720; R 1125); similiter hom. 4, 3 (MG 48, 730; R 1128); In Ioan. hom. 15, 1 (MG 59, 98; R 1161) Deum creaturis invisibilem dicit.

84. S. HIERONYMUS, Com. in epist. ad Galatas, in cap. 3 v. 2: « Quaerat quispiam, si fides non est nisi ex auditu, quomodo qui surdi nati sunt, possunt fieri Christiani? Deum quippe Patrem ex magnitudine et pulchritudine creaturarum potest quis intelligere et a conditionibus conditor consequenter agnoscitur. Christi autem nativitas, crux, mors, resurrectio, nisi ex auditu, sciri non potest » (ML 26, 349).

PS-DIONYSIUS, De divinis nominibus, c. 7 nr. 3: « Praeterea quaerendum est, quomodo nos Deum cognoscamus, qui neque sensu percipitur nec intelligentia, et nihil omnino est ex iis quae sunt. An non potius vere dicatur, quod Deum non cognoscimus ex natura eius (id enim quod natura eius est, incognitum est, et omnem rationem ac mentem superat), sed ex ordine rerum, tamquam ab ipso proposito, et imagines quasdam ac similitudines exemplarium eius divinorum in se habente ad cognoscendum illud summum bonum et omnium bonorum finem, via et ordine pro viribus ascendimus in ablatione et in superlatione omnium et in omnium causa » (MG 3, 870 s.; R. 2284).

GREGORIUS MAGNUS, Moralia, 1. 27 cap. 5 (al. 3), in Iob 36, 25. (Omnes homines vident eum, unusquisque intuetur procul): « Omnis homo eo ipso quo rationalis est conditus, debet ex ratione colligere eum, qui se condidit Deum esse. Quem nimirum iam videre est dominationem⁷ illius ratiocinando conspicere. Cum vero dictum sit: Omnes homines vident eum, recte subiungitur: Unusquisque intuetur procul. Procul quippe eum intueri est non iam illum per speciem cernere, sed adhuc ex sola operum suorum admiratione pensare. Procul illum hic etiam electi conspiciunt, quia necdum claritatem illius per acumen intimae visionis apprehendunt. Cui etsi per amorem iuxta sunt, adhuc tamen ab illo terrenae inhabitationis pondere disiunguntur; et quamvis ei bene vivendo inhaereant, a contemplationis eius specie longe se esse suspirant... Sed cum dicitur: Memento quod ignores opus eius, ac deinde subiungitur: Omnes homines vident eum, quem, sicut diximus, videre est transcendentem omnia eius essentiam ex ratione colligere, valde mirandum est quod et ipsum cernimus, et eius opus ignoramus... eum, cuius iudicia minime comprehendimus, esse per rationem videmus; quem tamen adhuc procul cernimus, quia ab eius fortitudine nubilo infirmitatis nostrae separamur » (ML 76, 403).

85. Sed Patres videntur docuisse immediatam Dei perceptionem⁸; nam 1. docent ideam Dei hominibus esse innatam. Attamen nullo modo certum, immo in pluribus improbabile est, eos intellexisse ideam innatam sensu stricto, sed ita exhibent facilitatem, hinc universalitatem huius cognitionis in homine qui habet vere naturam humanam, intellectum humanum evolutum⁹. Praeterea, etiamsi supponeretur in doctrina illorum Patrum idea innata sensu stricto, nondum inde sequeretur cognitio Dei exsistentis immediata.

S. IUSTINUS, Apologia 2 nr. 6: « Pater, Deus, conditor, dominus, herus, non sunt nomina, sed ex beneficiis et operibus appellationes... Dei appellatio non nomen est, sed rei non enarrabilis insita naturae hominum opinio » (MG 6, 453; R 130).

TERTULLIANUS, De testimonio animae 5: « Haec testimonia animae quanto vera, tanto simplicia; quanto simplicia, tanto vulgaria; quanto vulgaria, tanto communia; quanto communia, tanto naturalia; quanto naturalia, tanto divina... sed qui eiusmodi eruptiones animae non putavit doctrinam esse naturae et congenitae et ingenitae conscientiae tacita commissa, dicet potius diventilatis in vulgus opinionibus publicatarum litterarum usum iam et quasi vitium corroboratum taliter sermocinandi » (ML 1, 616)¹⁰.

86. 2. Patres statuunt spontaneam, obviam, vulgarem cognitionem Dei, quae videtur immediata. Sed haec dici quidem potest immediata sensu lato et improprio, non autem sensu proprio.

87. 3. Speciatim de s. AUGUSTINO¹¹ affirmatur, eum docuisse cognitionem Dei immediatam, omnibus hominibus communem et naturalem; nam intellectualis cognitio secundum eum est cognitio in aeterna, immutabili veritate, quae est ipse Deus, qui est sol veritatis, qui nos illuminat, in cuius luce veritatem videmus. Ontologistae pro sua doctrina auctoritatem s. Augustini invocant.

Conf. 1. 12 nr. 35: « Si ambo videmus verum esse quod dicis, et ambo videmus verum esse quod dico, ubi quaeso id videmus? Nec ego utique in te, nec tu in me: sed ambo in ipsa, quae supra mentes nostras est, incommutabili Veritate » quam deinde vocat ipsam Domini Dei nostri lucem (ML 32, 840). De vera religione, nr. 56 s.: « Nunc vero, cum secundum totam quadraturae legem iudicetur et forum quadratum et lapis quadratus et tabella et gemma quadrata: rursus secundum totam aequalitatis legem iudicentur convenire sibi motus pedum currentis formicae et secundum eam gradientis elephanti: quis eam dubitet locorum intervallis ac temporum nec maiorem esse nec minorem, cum potentia superet omnia? Haec autem lex omnium artium cum sit omnino incommutabilis, mens vero humana cui talem legem videre concessum est, mutabilitatem pati possit erroris, satis apparet supra mentem nostram esse legem, quae veritas dicitur. Nec iam illud ambigendum est, incommutabilem naturam, quae supra rationalem animam sit, Deum esse; et ibi esse primam vitam et primam essentiam, ubi est prima sapientia. Nam haec est illa incommutabilis veritas, quae lex omnium artium recte dicitur et ars omnipotentis artificis. Itaque cum se anima sentiat nec corporum speciem motumque iudicare secundum se ipsam, simul oportet agnoscat praestare suam naturam ei naturae de qua iudicat, praestare autem sibi eam naturam, secundum quam iudicat et de qua iudicare nullo modo potest. Possum enim dicere quare similia sibi ex utraque parte respondere membra cuiusque corporis debeant, quia summa aequalitate delector, quam non oculis corporis sed mentis contueor; quapropter tanto meliora esse iudico quae oculis cerno, quanto pro sua natura viciniora sunt iis quae animo intelligo. Quare autem illa ita sint, nullus potest dicere; nec ita debere esse, quispiam sobrie dixerit, quasi possint esse non ita » (ML 34, 147)¹².

88. Huiusmodi dicta, et similia, mere in se considerata, de immediata Dei perceptione forte intelligi possent; non autem in ipsa doctrina s. Augustini. Immediata enim Dei cognitio, quae s. Augustino nota est, nullo modo est naturalis hominibus et communis, neque initium et fundamentum cognitionis intellectualis, sed in hac terra paucis tantum perfectis conceditur et est propria vitae beatae: est ipsa visio beatifica; hominum autem naturalis cognitio non est a Deo ad creaturas, sed a creaturis ad Deum. « Videre » Deum apud s. Augustinum non semper significat cognitionem immediatam sed etiam mediatam per creaturas.

Epistula 147 (ad Paulinam) De videndo Deo, nr. 3: « Cum igitur nec corporis oculis, sicut corpora sive caelestia sive terrestria, nec mentis aspectu, sicut ea sunt quorum nonnulla commemoravi, quae apud temetipsam certissime intueris (scl. se viventem, volentem, quaerentem, scientem, nescientem) nunc videamus Deum, cur credimus eum videri, nisi quia Scripturae accommodamus fidem, ubi legitur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt »; similiter nr. 12. Cap. 13 nr. 31: « Deinde potest movere quomodo iam ipsa Dei substantia videri potuerit a quibusdam in hac vita positis, propter illud, quod dictum est ad Moysen: Nemo potest faciem meam videre et vivere¹³, nisi quia potest humana mens divinitus rapi ex hac vita ad angelicam vitam, antequam per istam communem mortem carne solvatur. Sic enim raptus est qui audivit illic ineffabilia verba quae non licet homini loqui; ubi usque adeo facta est ab huius vitae sensibus quaedam intentionis aversio, ut sive in corpore sive extra corpus fuerit, id est, utrum, sicut solet in vehementiori ecstasi, mens ab hac vita in illam vitam fuerit alienata, manente corporis vinculo, an omnino resolutio facta fuerit, qualis in plena morte contingit, nescire se diceret¹⁴. Ita fit ut et illud verum sit, quod dictum est: Nemo potest faciem meam videre et vivere; quia necesse est abstrahi ab hac vita mentem, quando in illius ineffabilitatem visionis assumitur; et non sit incredibile quibusdam sanctis nondum ita defunctis, ut sepelienda cadavera remanerent, etiam istam excellentiam revelationis fuisse concessam » (ML 33, 610); cf. epist. 92 (ML 33, 318 ss.).

Sermo 141 (supra n. 57): Philosophi huius saeculi viderunt Deum, veritatem stabilem, ubi sunt omnes rationes rerum creaturarum, sed de longinquo viderunt; « viderunt etiam ipsi, quantum videri ab homine potest, creatorem per creaturam ». De Genesi ad litteram 1. 4 n. 49: « Mens itaque humana prius haec quae facta sunt, per sensus corporis experitur, eorumque notitiam pro infirmitatis humanae modulo capit; et deinde quaerit eorum causas, si quo modo possit ad eas pervenire principaliter atque incommutabiliter manentes in Verbo Dei, ac sic invisibilia eius per ea quae facta sunt, intellecta conspicere¹⁵. Quod quanta tarditate ac difficultate agat, et quanta temporis mora propter corpus corruptibile quod aggravat animam¹⁶, etiam quae ferventissimo studio rapitur ut instanter ac perseveranter hoc agat, quis ignorat » (ML 34, 316 s.).

89. Quomodo autem positive doctrina « illuminationis » s. Augustini explicanda sit, multum disputatur. Alii lucem putant non diversum quid ab ipsa anima; alii dicunt esse diversam ab anima, sed creatam; alii tandem esse lucem increatam. Sicut sol luce sua corpora nobis reddit visibilia, ita ut in luce solis corpora illustrata videamus, quin ipsum solem immediate videamus, ita Deus sol est intellectus nostri, irradians lucem, qua intellectui nostro veritates aeternae, immutabiles, redduntur « visibiles », ita ut in luce aeternae veritatis cognoscamus tales veritates, quin tamen ipsum solem, Deum ipsum, intueamur¹⁷.

THEOLOGI

90. Ex scholasticis plures amplexi sunt s. Augustini doctrinam illuminationis, et quidem pro « ratione superiore », cum pro « ratione inferiore » doctrinam abstractionis statuerint¹⁸. Doctrina cognitionis in rationibus aeternis, in luce increata, propria sive distinctiva est « Augustinismo » (maxime in schola Franciscana, Alexander Halensis, Bonaventura) ab « Aristotelismo » qui theoriam abstractionis universaliter statuit¹⁹.

In quaestionibus disputatis de scientia Christi q. 4²⁰ s. Bonaventura triplicem ponit intellectum cognitionis in luce aeternarum rationum: primus modus « ut intelligatur, quod ad certitudinalem cognitionem concurrit lucis aeternae evidentia tamquam ratio cognoscendi tota et sola ». Hic modus non est admittendus, quia secundum eum non differret cognitio viae a cognitione patriae. Secundus modus « ut intelligatur, quod ad cognitionem certitudinalem necessario concurrit ratio aeterna quantum ad suam influentiam, ita quod cognoscens in cognoscendo non ipsam rationem aeternam attingit, sed influentiam eius solam ». Haec explicatio non est sufficiens secundum verba s. Augustini. « Et ideo est tertius modus intelligendi quasi medium tenens inter utramque viam, scilicet quod ad certitudinalem cognitionem necessario requiritur ratio aeterna ut regulans et ratio motiva, non quidem ut sola et in sua omnimoda claritate, sed cum ratione creata, et ut ex parte a nobis contuita secundum statum viae ».

« Quoniam igitur certitudinalis cognitio competit spiritui rationali, in quantum est imago Dei, ideo in hac cognitione aeternas rationes attingit. Sed quia in statu viae non est adhuc plene deiformis, ideo non attingit eas clare et plene et distincte; sed secundum quod magis vel minus ad deiformitatem accedit, secundum hoc magis vel minus eas attingit, semper tamen aliquo modo, quia numquam potest ab eo ratio imaginis separari. Unde quia in statu innocentiae erat imago sine deformitate culpae, nondum tamen habens plenam deiformitatem gloriae, ideo attingebat ex parte, sed non in aenigmate. In statu vero naturae lapsae caret deiformitate et habet deformitatem, ideo attingit eas ex parte et in aenigmate. In statu vero gloriae caret omni deformitate et habet plenam deiformitatem, ideo eas attingit plene et perspicue. Rursus, quia non ex se tota est anima imago, ideo cum his attingit rerum similitudines abstractas a phantasmate, tamquam proprias et distinctas cognoscendi rationes, sine quibus non sufficit sibi ad cognoscendum lumen rationis aeternae, quamdiu est in statu viae, nisi forte per specialem revelationem hunc statum transcenderet, sicut in his qui rapiuntur, et in aliquorum revelationibus prophetarum.

Concedendum est igitur, sicut rationes ostendunt et Augustini auctoritates expresse asserunt, quod in omni certitudinali cognitione rationes illae cognoscendi a cognoscente attinguntur, licet aliter a viatore et aliter a comprehendente, aliter a sciente et aliter a sapiente, aliter a prophetante et aliter a communiter intelligente ».

Ad obiect. 15: « Unicuique cognoscibili respondet propria ratio cognoscendi ad hoc, ut de ipso habeatur cognitio certitudinalis; sed rationes illae cognoscendi non percipiuntur distincte ab aliquo intellectu viatoris: ergo nihil in illis habet proprie et determinate cognosci » respondet: « quia non omnino distincte videmus rationes in se, ideo non sunt tota ratio cognoscendi, sed requiritur cum illis lumen creatum principiorum et similitudines rerum cognitarum, ex quibus propria ratio cognoscendi habetur respectu cuiuslibet cogniti ».

Ad obiect. 16: « Si quidquid certitudinaliter cognoscitur, cognoscitur in ratione aeterna; sed propter quod unumquodque, et illud magis: ergo et rationes illae aeternae sunt nobis magis notae; quod manifeste falsum est, cum sint nobis maxime occultae » respondet: « sicut iam patet, ratio aeterna non sola movet ad cognoscendum, sed cum veritate principiorum, non specialiter de se, sed generaliter in statu viae; et ideo non sequitur, quod ipsa sit nobis nota secundum se, sed prout relucet in suis principiis et in sua generalitate; et sic quodam modo est nobis certissima, quia intellectus noster nullo modo potest cogitare, ipsam non esse; quod quidem non potest dici de aliqua veritate creata ».

In responsione ad 19 dicit: « Huiusmodi enim rationes attinguntur ab intellectibus scientium ut ductivae, sed ab intellectibus sapientium ut reductivae et quietativae. Et quia pauci sunt, qui isto modo illas attingant, ideo pauci sunt sapientes, licet multi scientes; pauci quidem sunt, qui illas rationes sciant se attingere; immo quod plus est, pauci sunt qui velint hoc credere, quia difficile videtur intellectui ad aeterna contemplanda nondum elevato, quod ita habeat Deum praesentem et propinquum, cum tamen dicat Paulus Actuum decimo septimo, quod non longe est ab unoquoque nostrum ».

91. Sicut diversae sunt explicationes doctrinae s. Augustini, ita quoque diversae explicationes doctrinae s. Bonaventurae. LUYCKX eam ita fere complectitur:

Quaenam est ratio certitudinis in nostra cognitione veri? Creaturae absolutam certitudinem dare non possunt; ergo est ex immediata irradiatione Dei. Pauci quidem in hanc rationem inquirunt: simplices homines de hac re non cogitant; docti nituntur in certitudine primorum principiorum; sapientes vero intelligunt, ne haec quidem sufficere, cum et ipsa creata sint. Sapiens « plene resolvendo » clare intelligit, absolutam suam certitudinem veritatis immediatam rationem habere in speciali immediata irradiatione ab ipso Deo. Stupet sapiens caecitatem hominum qui non animadvertunt id quod primo loco vident, sine quo nihil cognoscere possunt. Sapiens Deum, primam causam veritatis, primo videt; videt quomodo per eius irradiationem omnino certo cognoscamus. Rationes illae aeternae non sunt obiectum naturale quod cognitionis nostrae in hac terra, sed sunt medium quo absolutam certitudinem veritatis obtinemus.

Secundum alios vero (ROSENMÖLLER, SCHWENDINGER) homo veritatem aeternam in omni certa cognitione tamquam obiectum intuetur; ideae aeternae in cognitione certa sunt quidem obiectum directum (id est non per viam alicuius conclusionis), sed secundarium, non cum conscientia et implicite tantum cognitum.

Quocumque autem modo doctrina s. Bonaventurae explicatur, certum est eum non docere immediatam Dei cognitionem. In 2 dict. 23 art. 2 q. 3, « utrum Adam Deum cognoverit in statu innocentiae eo genere cognitionis, quo exspectamus Deum cognoscere in statu gloriae » respondet cognitionem, quam Adam habebat de Deo, mediam fuisse inter cognitionem, quae est in statu miseriae et cognitionem, quae erit in statu gloriae. « In solo statu gloriae videbitur Deus immediate et in sua substantia, ita quod nulla erit ibi obscuritas. In statu vero innocentiae et naturae lapsae videtur Deus mediante speculo; sed differenter, quia in statu innocentiae videbatur Deus per speculum clarum; nulla enim erat in anima peccati nebula. In statu vero miseriae videtur per speculum obscuratum per peccatum primi hominis; et ideo nunc videtur per speculum et in aenigmate ». Opp. omnia 2, 544 s.

92. Theologos scholasticos « aristotelicos » non docere immediatam perceptionem Dei patet. Secundum s. THOMAM naturalis Dei cognitio non est nisi mediata ex creaturis: in 1 d. 3 q. 1 a. 1-4; De veritate, q. 18 a. 2; immediata Dei visio homini non est naturalis: De veritate, q. 13 a. 3; Contra gent., 1. 3 c. 47; 52; Summa Theol., 1 q. 12 a. 4; 11; cognitio Dei immediata est idem quod visio: in 4 d. 49, q. 2 a. 1; Contra gent. 1. 3 c. 53. In Boethium de Trinitate, q. 1 a. 3 explicite negat Deum esse primum quod a mente cognoscitur:

« Quidam dixerunt, quod primum quod a mente humana cognoscitur etiam in hac vita, est ipse Deus, qui est veritas prima, et per hunc omnia alia cognoscuntur. Sed hoc aperte est falsum; quia cognoscere Deum per essentiam est hominis beatitudo; unde sequeretur omnem hominem beatum esse. Et praeterea cum in divina essentia omnia quae dicuntur de ipsa, sint unum, nullus erraret circa ea quae de Deo dicuntur, quod experimento patet esse falsum. Et iterum ea quae sunt prima in cognitione intellectus, oportet esse certissima; unde intellectus certus est se ea intelligere, quod patet in proposito non esse. Repugnat etiam haec positio auctoritati Scripturae, Exod 33, 20: Non videbit me homo et vivet ».

Deinde reicit aliam sententiam « quod divina essentia non est primum cognitum a nobis in via, sed influentia luminis ipsius; et secundum hoc Deus est primum quod a nobis cognoscitur. Sed hoc etiam stare non potest ». Quomodo s. Thomas intelligat cognitionem « in rationibus aeternis » vide 1 q. 84 a. 5; Contra Gent. 1. 3 c. 47.

93. His verbis s. Thomae rationes continentur, quas theologi afferre solent contra immediatam Dei perceptionem: cognitio Dei esset certissima cognitio; error circa Deum impossibilis; omnes essent beati.

Quomodo Ontologismus viam paret Rationalismo, Pantheismo, Eclecticismo exponitur in « Postulato » quod in concilio Vaticano exhibitum est (supra nr. 33).

Obiectiones

94. Immediatam Dei perceptionem, aliam ab visione beatifica eique inferiorem (i. e. obscuram et in qua non necessario totus Deus videatur) esse possibilem, videtur ostendi posse ex ipsa visione beatifica, in qua non totum cognoscitur quod Deus perfectione sua eminenter vel virtualiter includit, et in qua sunt diversi gradus claritatis²¹; ergo argumentatio ex concilio Viennensi (nr. 80) videtur inefficax.

Resp.: omnis beatus videt Deum totum, et nihil Dei est quod non videat: gradus autem sunt intra claram Dei visionem; obscura autem cognitio non est inferior gradus cognitionis clarae.

De iis quae ex doctrina Patrum et Theologorum contra thesim obici solent, iam dictum est; obiectiones ex ratione petitae (primum cognitum est primum ontologicum; cognitio finiti non ducit ad cognitionem infiniti; similia) discussae sunt in philosophia.