De Deo uno

7. In hac sectione quaeritur, quid de cognitione Dei, quae solis principiis naturalibus absolvitur, revelatio doceat. Respondemus statuendo primo factum: Potest Dei exsistentia naturaliter certo cognosci et demonstrari, sed mediate tantum; deinde dicendum est de natura et valore huius cognitionis: est cognitio vera, sed imperfecta. Praemittitur autem, quid occasione variorum errorum magisterium ecclesiasticum hac de re proposuerit.

Auctoritas ecclesiastica hanc quaestionem directe tractavit maxime ab initio saeculi 19, usque ad nostra tempora¹.

8. L. E. BAUTAIN sola ratione veritatem et certitudinem iuxta varia systemata philosophica sui temporis frustra quaesiverat; incertitudinem, dissensum quidem invenit, non autem veritatem. Hanc vero ei praebuit revelatio christiana. Exinde rationem incapacem iudicavit cognoscendae exsistentiae Dei eiusque proprietatum, idque eo magis quod KANTIUS, uti putavit, impotentiam rationis purae probaverat; sed omnino necessaria est ad cognoscendum Deum revelatio divina fide amplectenda. Ratio humana enim peccato originali adeo infirmata est, ut ad tales cognitiones sola non iam valeat; semipelagianum est assertum, Deum sola ratione cognosci posse. Fides divina necessario antecedere debet: FIDEISMUS².

Thesibus contrariis, ab episcopo suo propositis, 18 Nov. 1835 et 8 Sept. 1840 subscripsit, et 26 Aprilis 1844 a S. Congr. Episc. et Reg. iussus est subscribendo promittere, « sese numquam docere solo rectae rationis lumine, abstractione facta a revelatione divina non posse dari veram demonstrationem exsistentiae Dei » (Denz 1622 ss.).

9. TRADITIONALISMUS: Contra Rationalismum, qui vires rationis eiusque ambitum exaggerabat et omnia sola ratione cognoscenda et explicanda, neque quidquam admittendum esse asserebat, nisi ratione sit probatum et in quantum ratione probetur, qui proinde revelationem et fidem impugnabat et mysteria negabat, aliqui catholici ad oppositum venerunt errorem, nimium scl. restringendo vires rationis. Omnis certa cognitio veritatis ultimo in auctoritate nititur; necessaria ergo est traditio, instructio, cui correspondet fides. Ita e. g. DE BONALD³; ideae aliquomodo nobis sunt innatae; attamen sine voce, sermone, loquela, nulla cognitio, saltem rerum non materialium, possibilis est: excitari quodammodo debent ideae, ut actualis cognitio oriatur. Homo ipse, neque individuum, neque societas, sermonem invenire potuit, sed sermonem et cum illo primam cognitionem veritatis primus homo ab « auctore » suae rationis accepit, et in eius « auctoritate » fundatur; et a primo homine hae veritates aliis instructione tradi debuerunt, id quod perdurat ad nostra usque tempora. Sic omnis certa cognitio talium veritatum ultimo in auctoritate Dei nititur. Similiter F. DE LA MENNAIS⁴: Ratio individualis errare potest; si autem fallibilis est, numquam certa est se non falli. Quaerere certitudinem est quaerere rationem infallibilem, cuius infallibilitas credi, i. e. sine argumento admitti debet; et haec ratio non est individualis, sed ratio communis. Haec vero traditione maxime universali, hinc maxime certa, testatur exsistentiam Dei, immo quod ipse Deus generi humano sese communicavit: veritas principalis exsistentiae Dei, testimonio infinitae auctoritatis fundatur. Manifestavit autem Deus hanc veritatem primo homini per sermonem, quem homo solus invenire non potuit (qua in re similia habet cum DE BONALD). A Deo per primum hominem ad alios continua traditione veritas servatur in societate humana. Fides in testimonium generis humani est summa certitudo hominum, sicut fides in testimonium Dei est certitudo generis humani. Extra illa habetur dubium universale.

Tales doctrinae a non paucis acceptatae sunt. Hinc plura concilia provincialia⁵ (Tours 1849; Avignon 1849; Aix 1850; Toulouse 1850) monuerunt fideles, ut ab utraque sententia extrema abstinerent, et a rationalismo et a traditionalismo. AUG. BONNETTY, qui scriptis suis traditionalismum propugnabat, sequentibus 4 thesibus S. C. Indicis, a Summo Pontifice Pio IX 15 Iunii 1855 approbatis subscripsit.

« 1. Etsi fides sit supra rationem, nulla tamen vera dissensio, nullum dissidium inter ipsas inveniri umquam potest, cum ambae ab uno eodemque immutabili veritatis fonte, Deo optimo maximo, oriantur, atque ita sibi mutuam opem ferant. (Encycl. Pii PP. IX 9 novemb. 1846).

2. Ratiocinatio Dei exsistentiam, animae spiritualitatem, hominis libertatem cum certitudine probare potest. Fides posterior est revelatione, proindeque ad probandam Dei existentiam contra atheum, ad probandam animae rationalis spiritualitatem ac libertatem contra naturalismi ac fatalismi sectatorem allegari convenienter nequit. (Prop. subscr. a D. Bautain 8 sept. 1840).

3. Rationis usus fidem praecedit et ad eam hominem ope revelationis et gratiae conducit. (Prop. sub. a D. Bautain 8 sept. 1840).

4. Methodus, qua usi sunt D. Thomas, D. Bonaventura et alii post ipsos scholastici, non ad rationalismum ducit, neque causa fuit, cur apud scholas hodiernas philosophia in naturalismum et pantheismum impingeret. Proinde non licet in crimen doctoribus et magistris illis vertere, quod methodum hanc, praesertim approbante vel saltem tacente Ecclesia, usurpaverint. (Propos. contradict. propositionibus passim ex. D. Bonnetty desumptis) ». (Denz. 1649 ss.).

10. ONTOLOGISMUS, a Gioberti in oppositione ad Psychologismum ita vocatus est, quia secundum hanc doctrinam directum obiectum cognitionis non est modificatio quaedam animae, sed ipsa realitas, esse. Ad stabiliendam obiectivam veritatem et certitudinem cognitionis nostrae et ad explicandam universalitatem, necessitatem, aeternitatem, immutabilitatem veritatis, Ontologistae directum quemdam et immediatum intuitum ipsius Dei sub ratione τοῦ esse simpliciter affirmabant. Haec directa Dei cognitio occasione cognitionis rerum sensibilium evadit reflexa. Sub diversis formis a diversis proponebatur, e. g. FABRE, BRANCHEREAU, ROTHENFLUE S. I., GIOBERTI.

FABRE⁶ ita fere rem exponit: Ideae universales obiective sunt reales; non sunt formae vel modificationes animae, non sunt creatum quid, sed necessarium quid, immutabile, absolutum. Earum centrum est esse simpliciter. Hoc esse infinitum est prima idea, quam mens nostra percipit, primum intelligibile, lumen in quo videmus, intuemur omnes veritates aeternas, universales, absolutas. Hae veritates extra essentiam aeternam habere non possunt realitatem; ergo tantum in unione cum divina substantia possunt subsistere; hinc in sola divina substantia eas videre possumus.

BRANCHERAU ex opere suo « Praelectiones philosophicae » 15 theses extraxit, quibus doctrina sua continetur⁷:

« 1. In cogitatione duo essentialiter distinguenda sunt, subiectum cogitans et obiectum cogitatum.

2. Obiectum cogitatum iterum duplex distinguitur, ens simpliciter et ens secundum quid.

3. Per ens simpliciter intelligimus ens reale, concretum et infinite perfectum, proindeque essentialiter distinctum ab ente in genere, quod nihil aliud est, quam abstractio mentis; uno verbo ens simpliciter est Deus.

4. Ens simpliciter est necessario exsistens, entia autem secundum quid concipi possunt sive in statu exsistentiae, sive in statu merae possibilitatis.

5. In statu possibilitatis spectata entia secundum quid sunt aliquid aeternum et necessarium; in statu vero exsistentiae sunt aliquid temporaneum et contingens.

6. Realitas aeterna et necessaria entium quatenus possibilium, cum in se non exsistat, in ente necessario, id est in Deo, contineri debet. Haec realitas vocatur essentia metaphysica.

7. Essentiae igitur non possunt aliud esse, quam ideae divinae seu archetypa, ad quorum normam Deus omnia producit.

8. Essentiae metaphysicae, quae in numero indefinito actuari possunt, constituunt realitatem obiectivam idearum universalium.

9. Actuatio fit per creationem, qua Deus a possibilitate ad exsistentiam aliquod ens transire facit, non quidem ens suum communicando, sed e nihilo extrahendo ad normam archetypi in se ipso contenti.

10. Igitur res creatae in nullo sensu Deus dici possunt, nec aliquid divini in se habere.

11. Realitates, quatenus intelligibiliter mentem afficiunt, ideas vocamus; proinde ideae relative ad intellectum nostrum sunt aliquid obiectivum; operatio autem, qua illas apprehendimus, est perceptio idealis.

12. A primo exsistentiae instanti mens perceptione ideali fruitur, non quidem reflexe, sed directe.

13. Inter veritates intelligibiles, quas idealiter apprehendimus, imprimis reponitur Deus, cuius intellectio, licet ab intuitione beatorum essentialiter distincta, non ad imaginem repraesentativam, sed ad Deum terminatur.

14. Essentias rerum metaphysicas, quae a nobis cognoscuntur, in intellectu divino apprehendimus; actuabilitas autem earum nobis innotescit per conceptum potestatis creatricis Deo competentis.

15. Res creatas nec in Deo nec in se idealiter apprehendimus. Illarum autem cognitio sic producitur: 1) animam nostram cognoscimus per sensum intimum seu per conscientiam; 2) res vero creatas ab anima distinctas per invincibile iudicium in veracitate divina fundatum, quo aliquam essentiam affirmamus per creationem fuisse actuatam ».

Immediata autem haec Dei perceptio ab Ontologistis omnino diversa dicebatur a visione beatifica; est cognitio naturalis, animae quodammodo essentialis, quae (ita aliqui) ut directa cognitio continuo est in anima, redditur autem reflexa occasione obiectorum quae sensus offerunt. Est intuitio esse divini sub ratione illa, sub qua est exemplar omnis esse, cum beati videant internam vitam Dei, imprimis mysterium SS. Trinitatis.

11. Decreto S. Officii (18 Sept. 1861) sequentes propositiones declarantur tuto tradi non posse:

« I. Immediata Dei cognitio, habitualis saltem, intellectui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit: siquidem est ipsum lumen intellectuale.

II. Esse illud, quod in omnibus et sine quo nihil intelligimus, est esse divinum.

III. Universalia a parte rei considerata a Deo realiter non distinguuntur.

IV. Congenita Dei, tamquam entis simpliciter, notitia omnem aliam cognitionem eminenti modo involvit, ita ut per eam omne ens sub quocumque respectu cognoscibile est, implicite cognitum habeamus.

V. Omnes aliae ideae non sunt nisi modificationes ideae, qua Deus tamquam ens simpliciter intelligitur.

VI. Res creatae sunt in Deo tamquam pars in toto, non quidem in toto formali, sed in toto infinito simplicissimo quod suas quasi partes absque ulla sui divisione et diminutione extra se ponit.

VII. Creatio sic explicari potest: Deus ipso actu speciali, quo se intelligit et vult tamquam distinctum a determinata creatura, hominem verbi gratia, creaturam producit ».

12. Doctrina ROSMINI, quae in multis ad doctrinam Ontologismi accedit, decreto S. Officii (14 Dec. 1887) damnata est.

« I. In ordine rerum creatarum immediate manifestatur humano intellectui aliquid divini in se ipso, huiusmodi nempe quod ad divinam naturam pertineat.

1. Nella sfera del creato si manifesta immediatamente all'umano intelletto qualche cosa di divino in se stesso, cioè tale che alla divina natura appartenga. (Teosof. Vol. IV, n. 2, p. 6).

II. Cum divinum dicimus in natura, vocabulum istud divinum non usurpamus ad significandum effectum non divinum causae divinae; neque mens nobis est loqui de divino quodam, quod tale sit per participationem.

2. Dicendo il divino nella natura, non prendo questa parola divino a significare un effetto non divino di una causa divina. Per la stessa ragione non è mia intenzione di parlare d'un divino, che sia tale per partecipazione. — (Ivi).

III. In natura igitur universi, idest in intelligentiis quae in ipso sunt, aliquid est, cui convenit denominatio divini non sensu figurato sed proprio. — Est actualitas non distincta a reliquo actualitatis divinae.

3. Vi è dunque nella natura dell'universo, cioè nelle intelligenze che sono in esso, qualche cosa, a cui conviene la denominazione di divino, non dico in un senso figurato, ma in un senso proprio — (Teosof. Vol. IV, Del divino nella natura, num. 15, pp. 18-19). — E una ... attualità indistinta dal resto dell'attualità divina, indivisibile in se, divisibile per astrazione mentale. — (Teosof. Vol. III, n. 1423, p. 344).

IV. Esse indeterminatum, quod procul dubio notum est omnibus intelligentiis⁸, est divinum illud quod homini in natura manifestatur.

4. L'essere indeterminato (essere ideale), il quale è indubitatamente palese a tutte le intelligenze, (è quel divino che) si manifesta all'uomo nella natura. — (Teosof. Vol. IV, nn. 5 e 6, p. 8).

V. Esse quod homo intuetur necesse est, ut sit aliquid entis necessarii et aeterni, causae creantis, determinantis ac finientis omnium entium contingentium; atque hoc est Deus.

5. L'essere intuito dall'uomo deve necessariamente essere qualche cosa d'un ente necessario ed eterno, causa creante, determinante e finiente di tutti gli enti contingenti⁹: e questo è Dio. — (Teosof. Vol. I, n. 289, p. 241).

VI. In esse quod praescindit a creaturis et a Deo, quod est esse indeterminatum, atque in Deo, esse non indeterminato, sed absoluto, eadem est essentia.

6. Nell'uno (essere che prescinde dalle creature e da Dio, e che è l'essere indeterminato), e nell'altro essere (che non è più indeterminato, ma Dio stesso, essere assoluto) c'è la stessa essenza. — (Teosof. Vol. II, n. 848, p. 150) ».

13. Aliqui professores universitatis Lovaniensis doctrinam proponebant, quae est traditionalismus quidam mitigatus: ad evolutionem rationis talem, ut possit Deum et principia moralia cognoscere, instructio in societate requiritur, non quidem tamquam causa efficiens, sed tamquam condicio sine qua non. Postea Ontologismus ex parte cum hac doctrina coniunctus est¹⁰. Doctrina facile cognoscitur ex iis quae S. Ind. Congr. (3 Iunii 1843) in libris prof. UBAGHS notanda censuit:

« Rev. D. UBAGHS in sua Theodicea, et interdum etiam in Logica subsequentes propositiones docet, quas Sacra Congregatio Indici praeposita emendandas esse iudicat.

I. « Haud posse nos in cognitionem cuiusvis externae metaphysicae veritatis venire (nempe quae respiciat ea, quae sub sensus nostros non cadunt) absque alterius instructione, ac in ultima analysi absque divina revelatione ».

Porro haec doctrina admitti nequit, quia sicut veritates internae et mathematicae cognosci possunt ope ratiocinii, ut ipsemet auctor fatetur, ita saltem possibile est veritates externas assequi, quotiescumque necessario cum internis connectuntur; aut cum ipsae internae consistere nequeunt non supposita aliqua veritate externa.

II. « Veritates externas metaphysicas demonstrari proprie non posse ». (Vide Theod. p. 220, n. 413 et seq.).

Iamvero veritates externae quandoque cum internis necessario copulantur, tamquam effectus cum causa, et ideo per hanc connexionem demonstrari possunt eo genere argumenti quod a posteriori vocatur, cuius certitudo non minor illa est, quae per demonstrationem a priori obtinetur.

III. « Dei exsistentiam minime demonstrari posse. Deum exsistere demonstrari posse negamus ». (Theod. p. 73).

Quae importuna doctrina ultro fluit ex opinionibus iam iudicatis ipsius auctoris.

IV. « Probationes exsistentiae Dei reduci ad quamdam fidem, aut fundari in hac fide, qua non tam videmus quam credimus, seu naturaliter persuasum nobis est, ideam hanc esse fidelem, id quod evidentia mere interna cernere non possumus ». (Theod. p. 73).

Quae verba significare videntur potius credi quam demonstrari Dei exsistentiam; quod quidem a vero omnino distat.

V. « Auctor omnes probationes veritatum externarum metaphysicarum reducit ad sensum communem ».

Quae doctrina admitti nequit, eo quod aliquae veritates externae demonstrantur a posteriori per veritates internas, absque ulla relatione ad sensum communem. Ita habentes conscientiam nostrae exsistentiae directe inferimus exsistere causam, quae nobis exsistentiam contulerit; seu ab una veritate interna deducimus aliam veritatem externam absque interventu sensus communis.

« Hae sunt praecipuae sententiae, quae in praedicto libro corrigendae videntur. Monet igitur Sacra Congregatio Rev. Auctorem, ut nova aliqua editione librum suum emendandum curet; atque interim in scholasticis suis lectionibus ab iis sententiis docendis abstinere velit ».

14. Doctrinam de necessitate instructionis 1 Febr. 1860 professores BEELEN, LEFEBVRE, UBAGHS, LAFORET ita exponunt:

« Quodsi ab una parte humanae rationis vires tuemur, ab altera tamen parte profitemur, sicut iam supra innuimus, nos in ea esse opinione, ut putemus non esse humanae menti tribuendam omnimodam illam spontaneitatem sive absolutam independentiam, quam rationalistae eidem tribuunt; sed de mente humana sic sentimus: Mens humana vi pollet interna sibique propria; per se et continuo actuosa est; attamen, ut homo hac mente praeditus perveniat ad expeditum usum rationis, opus habet externo aliquo intellectuali auxilio. Itaque opinamur, principia veritatum rationalium, metaphysicarum ac moralium, a Deo conditore humanae menti indita esse; at simul arbitramur, hanc esse mentis nostrae legem naturalem sive psychologicam, ut homo indigeat institutione aliqua intellectuali ad obtinendum eum rationis usum, qui illi sufficiat, ut distinctam Dei et veritatum moralium cognitionem sibi comparare possit. Non negamus, humanae menti absque illa institutione inesse confusum quemdam harum veritatum sensum, et vagam quamdam apprehensionem; sed loquimur hic de vera cognitione, hoc est, de clara et certa illarum veritatum notitia acquirenda. Institutionem autem intelligimus externum quodvis intellectuale auxilium, sive de industria, sive non data opera praestitum, idque sive voce, sive scripto, sive gestu, sive alio quovis modo, quem sociale commercium suppeditat. Indigentiam porro intelligimus absolutam; at non eo sensu, ut putemus, Deum non potuisse aliter condere hominem, sed eo sensu ut putemus, esse eam indigentiam omnibus hominibus, quales nunc nascuntur, communem. Hanc vero absolutam institutionis indigentiam exstare affirmamus, si sermo sit de expedito rationis usu acquirendo; minime vero dicimus, quod e contra falsum putamus, singularum veritatum ordinis naturalis cognitionem ope institutionis esse comparandam: nam ubi homo iam usu suae rationis reapse fruitur, ipse sua sola ratione quamplurimas veritates detegere atque cognoscere potest. Praeterea notamus institutionem illam, quam dicimus ex nostra sententia non esse habendam tamquam efficientem causam per quam homo perveniat ad expeditum rationis suae usum, sed tamquam meram condicionem sine qua non possit ad expeditum illum usum pervenire; quemadmodum, verbi gratia, aër, calor, humor requiruntur tamquam condicio sine qua non possit manifestari vita quae in aliquo grano seminis reapse inest, sed involuta ac latens. Principia legis naturae scripta sunt in corde hominis; verum ea numquam distincte legere quis poterit, nisi postquam ope intellectualis illius, quod diximus, auxilii ad expeditum suae rationis usum pervenerit ».

Approbante Summo Pontifice Pio IX doctrina Lovaniensium reiecta est 11 Octobris 1864; 2 Martii 1866; 30 Augusti 1866.

15. Concilium Vaticanum¹¹, s. 3 cap. 2 in prima parte § 1, haec de naturali Dei cognitione habet: « Eadem sancta mater Ecclesia tenet et docet, Deum rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine e rebus creatis certo cognosci posse; invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciuntur »¹².

Canon 1: « Si quis dixerit, Deum unum et verum, creatorem et Dominum nostrum, per ea, quae facta sunt, naturali rationis humanae lumine certo cognosci non posse: anathema sit ».

16. Secundum relationem episcopi GASSER¹³ tria de naturali Dei cognitione affirmantur: « 1º haec dicimus, scl. homini inesse potentiam et quidem non mere passivam sed activam ad Deum cognoscendum, et ideo, quod idem est, homini inesse vires ad Deum cognoscendum; inde dicitur, eadem sancta mater Ecclesia tenet et docet, Deum rerum omnium principium et finem, cognosci posse; 2º deinde dicimus, praesto esse homini in ordine naturali media ad hanc Dei cognitionem sufficientia, per illa verba: naturali humanae rationis lumine e rebus creatis; et demum 3º Deum certo ex creaturis cognosci posse »¹⁴.

17. In explicanda ratione in priore schemate dogmatico emendando a patribus deputatis servata, de hac parte ita dicitur¹⁵:

« Definitio¹⁶ haec: Deum per res creatas rationis lumine certo cognosci posse, et canon ei respondens necessaria visa sunt, non solum propter traditionalismum, sed etiam propter errorem late serpentem, Dei exsistentiam nullis firmis argumentis probari nec proinde certo cognosci.

« Quod vero ad traditionalismum pertinet, satis visum est, principium ponere, quo efficaciter excluderetur. Principium autem, quod statuitur, hoc est: in hominis natura rationali potentiam esse, Deum per res creatas certo cognoscendi. Iam vero qui diceret, fieri prorsus non posse, ut homo etsi expeditam habeat facultatem ratiocinandi, sine positiva de Deo tradita doctrina ad Dei certam notitiam perveniat; is illud principium negaret. Quaestio autem, utrum aliqua instructio necessaria sit ad hoc, ut homo ad rationis usum perveniat, non attingitur.

« Etsi in canone legatur vocabulum creator, non ideo definitur, creationem proprie dictam ratione demonstrari posse; sed retinetur vocabulum, quo Scriptura hanc veritatem revelans utitur¹⁷, nihil ad eius sensum determinandum adiecto ».

18. Aliquae emendationes quae propositae erant, aliae ad systema mitioris traditionalismi aliquatenus tuendum, aliae ad illud ex professo damnandum, episcopo GASSER occasionem dederunt, fusius de traditionalismo et de doctrina ei opponenda loquendi, quae expositio multum iuvat ad recte intelligendum sensum definitionis¹⁸.

« Primo omnium paucissima proferam de ipso systemate traditionalismi. Ut a principio primo ordiar, verba illa notissima TERTULLIANI in medium proferam, quae habentur in libro ipsius contra Marcionem, ubi dicit: Nos (scilicet contra Marcionem) definimus Deum primo natura cognoscendum, dehinc doctrina recognoscendum, natura ex operibus, doctrina ex praedicationibus. Iuxta hanc Tertulliani sententiam res ergo ita se habet: Deus potest quidem cognosci natura duce ex operibus; sed ut haec cognitio Dei sit salutaris, Deus non solummodo debet naturaliter cognosci, sed debet per doctrinam et praedicationem recognosci. Primum quidem est iuxta Tertullianum cognitio naturalis non quidem ratione temporis, sed ratione ordinis, et deinde cognitio supernaturalis; nam dicit: primo cognoscendus natura, et dehinc recognoscendus doctrina et praedicatione. In hac re Tertullianus certe sacram Scripturam ipsam consentientem habet, ut unicuique patet inspicienti caput 13 libri Sapientiae, cap. 1 epist. ad Romanos, cap. 14 et 17 ex Actis Apostolorum; et quantum ego video, Tertullianus in hac re etiam Patres Ecclesiae consentientes habet.

19. « Iam ii qui nominantur generatim TRADITIONALISTAE (nomen hoc numquam protulissem, R.mi Patres, nisi iam in ipsa aula toties nomen istud insonuerit), iam dico asseclae huius systematis sententiam Tertulliani invertunt et dicunt: nos definimus Deum primum doctrina cognoscendum, et dehinc natura recognoscendum, doctrina ex praedicationibus, natura ex operibus; id est primam de Deo ideam debere homini communicari per doctrinam sive praedicationem in genere sumptam, et deinde, hac idea semel homini communicata et ab homine recepta, possibile omnino esse exsistentiam Dei probare etiam per argumenta ex ratione desumpta. Quoad vero communicationem ipsam huius ideae traditionalistae inter se plurimum differunt. Sunt enim aliqui qui dicunt, hanc communicationem revera debere fieri per doctrinam evangelicam seu revelatam et proinde hominem debere in se suscipere ideam Dei et exsistentiae ipsius fide divina, et non esse certitudinem de exsistentia Dei, nisi primum habeatur illa fide divina. Traditionalistae huius generis nominantur proprio nomine fideistae, seu systema illorum dicitur etiam traditionalismus crudior.

20. « Alii vero communicationem istam non quidem derivant ex ipsa doctrina evangelica seu revelata, saltem non proxime, sed generatim ex idea Dei in societate humana iam iam exsistente; et proinde sufficere quod homo fide humana ideam Dei in se suscipiat, et dein efformet argumenta ex ratione pro exsistentia Dei. Quamvis ergo hi mitiores traditionalistae, sicut nominantur, proxime quidem derivent ideam Dei solummodo ex communicatione per societatem humanam, tamen vix non fieri potest quod illam ultimo in primo suo fonte derivent ex institutione Dei primaeva communicata generi humano. In causa vero assignanda cur homo saltem sine fide humana ad certam cognitionem Dei pervenire non possit, traditionalistae mitiores inter se iterum multum discrepant; et huius loci non est in singula haec descendere.

21. « Iam quid de hac doctrina dicendum est? Doctrina traditionalismi crudioris certe omnino est damnanda, sicut iam damnata est: nam per talem doctrinam evellitur ipsum fundamentum fidei nostrae, certitudo de exsistentia Dei; et pro nostris imprimis temporibus res ista summi momenti est.

« Nostis enim, R.mi Patres, quaenam opinio invaluerit in animis multorum hominum inde a sic dictis encyclopaedistis Galliae, et inde ab initio philosophiae criticae in Germania: opinio scilicet in multorum animis invaluit, exsistentiam Dei omnino certo non posse probari certis argumentis, et argumenta illa, quae tanto in honore omni tempore habita sunt, non esse talia, quae rem evincere possint. Inde utique factum est, quod religio ipsa utpote fundamento carens, despectui haberetur; immo res nostris temporibus novissime eo devenit, ut passim homines in eo sint, avellendi doctrinam moralem ab omni doctrina religionis, dicendo hoc omnino necessarium esse, ne homo cum postmodum, aetate proficiente, videat in religione nihil certi haberi posse, neque ipsam exsistentiam Dei, ne homo, dico, in pravitatem morum collabatur. Sed nostis, R.mi Patres, quantum valeat huiusmodi institutio moralis, cuius principium non est illud Psalmistae¹⁹: initium sapientiae timor Domini.

22. « Sed etiam traditionalismus mitior certe periculis obsitus est: inde quia tantis periculis etiam ista doctrina obsita est, proposita est emendatio octava²⁰, qua ista doctrina immediate in suo principio formali impetitur. Contra alii R.mi Patres non tam maligno oculo istam doctrinam considerantes, emendationes proposuerunt, scilicet tertiam et quartam, quae tueri videntur causam traditionalismi mitioris »²¹.

23. « Iam his de ipsa doctrina et de relatione illius ad doctrinam sanam praelibatis, dicendum est mihi quanam via Deputatio de fide incedendum esse hac in re putaverit. Deputatio de fide censuit, omnes illas emendationes ex una vel altera parte venientes non esse a Congregatione generali accipiendas; sed traditionalismo in genere sumpto opponendum esse certum quoddam principium, quo traditionalismus crudior immediate damnetur, cum utique ille fundamenta ipsa religionis periculo exponat. Et certe huic officio sacra Synodus deesse non potest, et quidem deesse non potest, quamvis per principium propositum seu per doctrinam propositam etiam mitior traditionalismus aliquatenus tangatur; et hoc multo magis cum, ut iam dixi, etiam traditionalismus mitior multis periculis sit obsitus, et sine periculo, ut ingenue fatear, doceri non possit. Cum ergo traditionalismus etiam in sua forma mitiori aliqua medela indigere videatur, cum certi quidam cancelli huic doctrinae sint apponendi, proponit Deputatio de fide doctrinam suam tamquam certum principium, quod directe impugnet traditionalismum crudiorem, quod sane, cum aliter fieri non possit, etiam tangit traditionalismum mitiorem »²².

24. « Quaeritur iam, an tali ratione reipsa aberrationibus terminus impositus sit. Ex opinione Deputationis de fide tales termini reipsa positi sunt, si ea quae in doctrina, in ipso capite proponimus in suo nativo rigore accipiantur: id est, si ea quae dixi de mediis, quae homini praesto sunt etiam in ordine naturali ad Deum cognoscendum, in suo nativo rigore accipiantur: dixi si sic accipiantur. Ut vero omne periculum excludatur, Deputatio de fide censuit, se suo officio tunc solummodo satisfacere, si a Concilio generali etiam illud monitum suo tempore accipiatur, quod in fine huius constitutionis dogmaticae habemus, et ubi omnia decreta, quae a Sede apostolica circa materiam huius constitutionis dogmaticae umquam emanarunt, ab ipsa sacra Synodo confirmantur ».

25. In definitione dicitur « certo cognosci posse », non autem « demonstrari » posse. Emendatio septima²³ hanc formam proposuit. « Eadem sancta mater Ecclesia tenet et docet, Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine, id est, argumentis metaphysicis, cosmologicis et moralibus, certo cognosci et demonstrari posse. — Aut simpliciter: Naturali rationis lumine certo cognosci et demonstrari posse ».

« Quod hanc emendationem attinet, ita GASSER in sua relatione²⁴, ea approbari vix poterit, et quidem ideo, quia falsum est suppositum huius emendationis. R.mus emendator enim in ea est sententia quod nostra doctrina sit contra argumenta notissima, vel saltem contra argumentum metaphysicum. Sed haec suppositio omnino falsa est: nostra doctrina est pro istis argumentis, et non contra ista argumenta. Nam si dicimus, Deum cognosci naturali rationis lumine per creaturas, id est per vestigia quae creaturis omnibus impressa sunt, multo minus excludimus imaginem, quae animae hominis immortali impressa est: proinde argumentum metaphysicum certe non excluditur. Quis enim nostrum, cum hanc doctrinam, quae a nobis proponitur, suo suffragio confirmaverit, quis putat ea damnare argumentum illud celeberrimum ontologicum s. Anselmi, quidquid hoc de argumento sentiat? Altera emendatio, quae habetur in secunda parte: naturali rationis lumine certo cognosci et demonstrari posse, ex una parte deficit, et ex altera abundat. Deficit ex una parte, quia media naturalia, quibus homo posset naturaliter cognoscere Deum, non indicantur: excedit ex altera parte, quia non solummodo edicit, Deum naturali lumine certo cognosci posse; sed etiam hanc Dei exsistentiam certo probari posse, seu demonstrari posse. Quamvis aliquatenus certo cognoscere et demonstrare sit unum idemque, tamen phrasim mitiorem Deputatio de fide sibi eligendam censuit, et non istam duriorem ».

Cum vero postea aliqui (emend. 51, 52 cum dimidio et 53)²⁵ ipsum illud « certo » omittendum proponerent, Deputatio de fide omnino illud retinendum esse censuit²⁶, id quod fusius episcopus GASSER in congregatione generali exposuit²⁷.

26. Quomodo cognitionem Dei Concilium intellexerit apparet occasione emendationis 11²⁸, quae post verba ex Apostoli auctoritate desumpta sequentia addere voluit: « unde inexcusabiles sunt, qui cognoscentes Deum non sicut Deum glorificant, nec gratias agunt ». Et rationem addidit: « ut innuatur saltem, homines nedum rationis lumine Deum cognoscere posse, sed etiam principaliora erga Deum officia ».

Ad haec episcopus GASSER²⁹: « Causa, qua motus est R.mus emendator qui haec proponit, ea est, scilicet ut tali ratione cognitio naturalis non solummodo restringatur, ut ipse putat, ad cognitionem Dei theoreticam, sed etiam extendatur ad officia principaliora moralia. Sed sub hoc respectu emendatio ista superflua videtur, quia cum dicimus posse hominem cognoscere Deum rerum omnium principium et finem, utique etiam simul enuntiamus, posse hominem intelligere et cognoscere officia principaliora moralia: nam nemo potest tendere in Deum tamquam finem suum utique naturalem qua auctorem naturae, nisi etiam cognoscat officia saltem principaliora erga Deum. Unde etiam ipsi philosophi ethnici cum cognitione Dei theoretica simul coniunxerunt cognitionem Dei moralem, ut ipse Plato in suo Theaeteto ait, cognitionem Dei esse veram sapientiam et veram virtutem: proinde verba ista omnino superflua Deputationi videntur ». Intelligitur ergo in Concilio cognitio Dei quae requiritur et sufficit, ut homo possit ac debeat vitam agere religiosam.

27. In Canone primo dictum erat: « naturali rationis lumine ab homine certo cognosci posse ». Emendatio 49 proponit³⁰ « expungenda verba ab homine, ne videamur definire tamquam fidei dogma, nullos posse umquam esse homines adultos, qui invincibiliter Deum ignorent. Addi posset voci rationis verbum humanae ... ». Haec emendatio a Deputatione fidei admittenda censetur et Patribus commendatur³¹, eamque fere omnes admiserunt³².

28. Emendatio 51 Canoni primo hanc formam dare voluit³³: « Si quis dixerit, humanam rationem uti nunc est, non posse suo naturali lumine Deum e rebus creatis cognoscere: anathema sit ». Episcopus GASSER respondit³⁴: « ista emendatio non est admittenda, quia scopo doctrinae non convenit: nam non simpliciter agitur in doctrina nostra, utrum ab homine, prout nunc est, Deus naturali lumine certo cognosci possit necne; sed agitur in genere de condicione naturae humanae ». Cf. etiam emend. 52 (7, 225) et responsum episcopi Gasser (7, 238).

29. De necessitate revelationis positivae haec Concilium statuit:

« Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant; siquidem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis, qui diligunt illum »³⁵.

30. De hac parte episcopus GASSER³⁶: « Agitur ergo de necessitate revelationis et quidem sub duplici respectu: 1º relate ad Dei cognitionem naturalem, et 2º relate ad ordinem supernaturalem. Quod attinet ad necessitatem revelationis in ordine naturali, docetur, illam non esse absolute necessariam, sicut habetur initio paragraphi secundae: Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est. Si ergo non absoluta necessitas docetur, nihilominus docetur necessitas quaedam moralis seu relativa; et quidem haec necessitas moralis quoad revelationem sic dictam formalem vel revelationem supersensibilium, uti in lingua nostra germanica dicere solemus, ut distinguamus supersensibilia a supernaturalibus, docetur necessitas moralis revelationis divinae, id est necessitas quae non se habet ex parte obiecti, nam ex parte obiecti agitur de iis, quae in rebus divinis humanae rationi impervia non sunt; sed agitur de necessitate quae se habet ex parte subiecti, id est hominis in praesenti quoque generis humani conditione. Agitur tertio non de potentia cognitionis divinae quamvis activa, sed de actuali intelligentia Dei, et quidem ut Deus intelligatur ab omnibus expedite, non post longam temporis et inquisitionis moram, firma certitudine etiam ab iis, qui argumentorum ex ratione petitorum vix capaces sunt; demum etiam quod cognoscatur nullo admixto errore. Si agatur ergo de cognitione naturali actuali in istis circumstantiis, tot ac tantae difficultates homini, prout nunc est, obiiciuntur, ut revelatio supernaturalis dici possit moraliter necessaria.

31. « In secunda parte huius paragraphi docetur necessitas revelationis sic dictae supernaturalis materialis, et circa hanc docentur sequentia. Primo quidem generatim dicitur, revelationem istam esse absolute necessariam, scilicet supposito consilio bonitatis et sapientiae divinae, de quo iam superius dictum est: ergo absolute dicitur necessaria, et quidem adducitur primo causa proxima huius necessitatis absolutae. Et proxima causa huius necessitatis absolutae est ordinatio hominis ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina. Causa vero remotior huius necessitatis sunt veritates ad ordinem hunc supernaturalem cognoscendum necessariae, quae rationis comprehensionem excedunt; et proinde positive a Deo revelari debent. Ad probandam hanc veritatem adducitur deinde auctoritas sacrae Scripturae ex epistola Pauli ad Corinthios ubi dicitur: Oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Ergo sine revelatione haec, seu eae veritates nesciuntur, quae praeparavit Deus iis, qui diligunt eum. Ergo docetur finis supernaturalis, ad quem homo ordinatur ».

32. De necessitate revelationis duae emendationes (55 ½ et 56)³⁷ propositae erant, de quibus episcopus GASSER³⁸: « R.mi auctores harum exceptionum offenduntur, quod revelatio supernaturalis solummodo ideo absolute necessaria dicitur, quod Deo placuerit hominem elevare ad statum supernaturalem; et vellent et desiderarent, ut saltem oblique relinquatur etiam quaedam absoluta necessitas etiam pro ordine naturali.

« Nam obiciunt 1º. Hac nostra doctrina damnatur illa sententia, quod ad exercitium rationis necessaria sit quaedam institutio in societate humana.

Quid respondendum? Nego. Et quidem nego, dummodo distinguatur, ut modo antea dixi, inter exercitium rationis et principia rationis³⁹ Quidnam enim docemus? Quaenam est doctrina nostra? Doctrina nostra sequens est: Datur duplex ordo veritatum de Deo rebusque divinis, scilicet naturalis et supernaturalis. Sicut datur duplex ordo veritatum de Deo rebusque divinis, ita etiam datur duplex via perveniendi ad cognitionem harum veritatum, scilicet altera per principia rationis et altera per revelationem. Ideo revelatio absolute necessaria est ad veritates supernaturales de Deo rebusque divinis, non autem ita absolute necessaria est ad cognoscendas veritates naturales. Ergo solummodo agimus de via, per quam homo tum ad cognitionem veritatum naturalium, tum etiam supernaturalium pervenire potest; sed non agimus de exercitio rationis. Cum dicimus, homo per principia rationis potest pervenire ad cognitionem veritatum naturalium de Deo rebusque divinis, utique nihil dicimus de via qua homo ad exercitium rationis pervenit.

« Sed instant 2º et dicunt: Optimi nostri apologetae contendunt, etiamsi homo in statu purae naturae a Deo relictus fuisset, necessariam omnino fuisse revelationem, ut homo cognosceret quo cultu Deus sit prosequendus, qualis paenitentia Deo sit facienda, si homo peccasset; et proinde doctrina nostra est nimium coarcta.

« Quid respondendum? Nego. Nam nos solummodo dicimus revelationem supernaturalem non esse absolute necessariam ad cognoscenda quae rationi humanae in se impervia non sunt: sed non dicimus quod omnes veritates naturales sint humanae rationi perviae: proinde hypothesis illa, utrum sint quaedam veritates naturales, quae homini per se perviae non sint, haec hypothesis, quae utique est mera hypothesis, per doctrinam nostram non tangitur »⁴⁰.

33. De Ontologismo Concilium ex ratione mere formali non egit, unde nullum praeiudicium circa Ontologismum habetur. Emendatio enim secunda aliam formam § 1 capitis secundi proposuit, cuius prior pars haec erat⁴¹: « Eadem Sancta Mater Ecclesia tenet et docet, Deum rerum omnium principium et finem, licet lucem inhabitet inaccessibilem, eumque nullus hominum umquam viderit, sed nec videre possit, non solum facie ad faciem, quod solis in caelo beatis concessum est, sed nec simplici mentis nostrae intuitu, dum peregrinamur in corpore, naturaliter videri ac contemplari liceat: tamen per speculum et in aenigmate, naturali scilicet lumine rationis per res creatas veluti per gradus ad illum ascendendo, eius exsistentiam, praecipuasque illius perfectiones certo cognosci posse ... ».

Episcopus GASSER de hac parte dixit⁴²: « huic emendationi inest passus, uti dicimus, contra systema philosophicum ontologismi, philosophici theologici ontologismi. Iam haec emendatio non potest admitti ex opinione Deputationis fidei, et quidem iam ex ea formali ratione, quia gravissimum hoc systema ontologismi non potest sic quasi accidentaliter et incidenter pertractari; sed pro gravitate materiae debet Concilio proponi, et debet deinde conciliariter tractari. Inde Deputatio fidei exoptat, quod haec emendatio hic loci non approbetur; sed simul etiam dicit, quod exinde nullum praeiudicium debeat enasci quoad ipsum systema ontologismi, sed quod res maneat in pristino suo statu, et hic tractatus de ontologismo solummodo ex causa formali hic sit omissus ».

Propterea Cardinales RIARIO SFORZA et PECCI (postea LEO XIII) postulatum contra Ontologismum tradiderunt, in quo damnanda proponitur illa dumtaxat forma Ontologismi, « quae aperte catholicae doctrinae opponitur, et fundamentum est multorum errorum, qui nunc late pervagati sunt: et continetur in illa propositione: Naturalis est homini cognitio Dei directa et immediata ». Totum postulatum vide Coll. Lac. 7, 849-853.

34. Monitum, de quo Gasser (supra n. 24), in fine Constitutionis additum est: « Quoniam vero satis non est, haereticam pravitatem devitare, nisi ii quoque errores diligenter fugiantur, qui ad illam plus minusve accedunt; omnes officii monemus, servandi etiam Constitutiones et Decreta, quibus pravae eiusmodi opiniones, quae isthic diserte non enumerantur, ab hac Sancta Sede proscriptae et prohibitae sunt ».

35. De hoc monito multae propositae erant emendationes⁴³, ad quas episcopus GASSER respondit⁴⁴: « Deputatio de fide non una vice, sed repetitis vicibus in sinu consessus sui hac de re egit, et semper censuit, eadem prorsus constantia, hanc conclusionem sive tale monitum omnino necessarium esse. Nam non potuit non praevidere quanta mala exoritura sint, si opinio illa invalesceret quod de omnibus, quae neque in capitibus neque in canonibus huius constitutionis de fide continentur, in scholis libere, immo liberrime posset disputari. Huic tanto malo, quod eo maius esset cum post saecula demum Concilium Vaticanum sequutum fuerit ultimam synodum Tridentinam, huic tanto malo alia ratione obviam ire Concilium Vaticanum non potest iuxta sententiam Deputationis de fide, quam addendo constitutioni dogmaticae de fide talem clausulam, seu talem conclusionem, qua monentur fideles officii sui in erroribus arcendis et in erroribus eliminandis, et qua admonentur magistri, quod non sufficit probato catholico solummodo ea vitare, quae de fide vitanda sunt, sed etiam ea (debet servare), quae per decreta Sedis apostolicae sunt definita ... Ceteroquin per se patet quod quoad valorem dogmaticum, id est quoad censuram adiectam nihil immutatur in decretis Sedis apostolicae, etiamsi conclusio ista per Concilium Vaticanum probetur et publicetur. Valor dogmaticus seu censura adiecta prorsus eadem et immutata manet, qualis fuit ante publicationem et decretum Concilii Vaticani ».

36. LEO XIII, in encyclica « Aeterni Patris » (4 Aug. 1879): « Et sane benignissimus Deus, in eo quod pertinet ad res divinas, non eas tantum veritates lumine fidei patefecit, quibus attingendis impar humana intelligentia est, sed nonnullas etiam manifestavit, rationi non omnino impervias, ut scilicet, accedente Dei auctoritate, statim et sine aliqua erroris admixtione omnibus innotescerent. Ex quo factum est, ut quaedam vera, quae vel divinitus ad credendum proponuntur, vel cum doctrina fidei arctis quibusdam vinculis colligantur, ipsi ethnicorum sapientes, naturali tantum ratione praelucente, cognoverint, aptisque argumentis demonstraverint ac vindicaverint. Invisibilia enim ipsius, ut Apostolus inquit, a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas⁴⁵; et gentes quae legem non habent ... ostendunt nihilominus opus legis scriptum in cordibus suis⁴⁶... Non his tamen limitibus utilitas circumscribitur, quae ex illo philosophandi instituto dimanat. Et revera divinae sapientiae eloquiis graviter reprehenditur eorum hominum stultitia, qui de his quae videntur bona, non potuerunt intelligere Eum qui est; neque, operibus attendentes, agnoverunt quis esset artifex⁴⁷. Igitur primo loco magnus hic et praeclarus ex humana ratione fructus capitur, quod illa Deum esse demonstret: a magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterit Creator horum videri⁴⁸. — Deinde Deum ostendit omnium perfectionum cumulo singulariter excellere, infinita in primis sapientia, quam nulla usquam res latere, et summa iustitia, quam pravus numquam vincere possit affectus, ideoque Deum non solum veracem esse, sed ipsam etiam veritatem falli et fallere nesciam. Ex quo consequi perspicuum est, ut humana ratio plenissimam verbo Dei fidem atque auctoritatem conciliet ».

In encyclica « Humanum genus » (20 Aprilis 1884) vituperat Naturalistas in eo, quod « ne ea quidem certa et fixa permaneant, quae naturali lumine rationis perspiciuntur, qualia profecto illa sunt, Deum esse, animos hominum ab omni esse materiae concretione segregatos, eosdemque immortales ».

37. PIUS X iam in encyclica « Iucunda sane » (12 Martii 1904) inter modernos errores connumeraverat: « Impetuntur ipsa argumenta, quibus Deum esse demonstratur, atque incredibili temeritate, contra prima rationis iudicia, repudiatur invicta illa argumentandi vis, qua ex effectibus causa colligitur, id est Deus eiusque attributa, nullis circumscripta limitibus. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus, et divinitas »⁴⁹.

38. Die 8 Septembris 1907, encyclica « Pascendi dominici gregis » damnavit MODERNISMUM⁵⁰, qui ex una parte negat, Deum per intellectum cognosci posse, cum rationis vim ad sola phaenomena restringat (agnosticismus); ex altera tamen parte hominem sensu religioso (experientia) immediate dicit realitatem divinam attingere summamque de Dei exsistentia haurire persuasionem (immanentismus vitalis).

Optima expositio totius doctrinae habetur in encyclica « Pascendi ». Principaliora, quae ad rem nostram faciunt, sunt haec: « Iam ut a philosopho exordiamur, philosophiae religiosae fundamentum in doctrina illa modernistae ponunt, quam vulgo agnosticismum vocant. Vi huius humana ratio phaenomenis omnino includitur, rebus videlicet quae apparent eaque specie qua apparent: earumdem praetergredi terminos nec ius nec potestatem habet. Quare nec ad Deum se erigere potis est, nec illius exsistentiam, ut ut per ea quae videntur, agnoscere. Hinc infertur, Deum scientiae obiectum directe nullatenus esse posse; ad historiam vero quod attinet, Deum subiectum historicum minime censendum esse. — His autem positis, quid de naturali theologia, quid de motivis credibilitatis, quid de externa revelatione fiat, facile quisque perspiciet. Ea nempe modernistae penitus e medio tollunt, et ad intellectualismum amandant; ridendum, inquiunt, systema ac iamdiu emortuum. Neque illos plane retinet quod eiusmodi errorum portenta apertissime damnarit Ecclesia: siquidem Vaticana Synodus sic sanciebat: Si quis dixerit Deum unum et verum, Creatorem et Dominum nostrum, per ea quae facta sunt, naturali rationis humanae lumine certo cognosci non posse, anathema sit⁵¹; itemque: Si quis dixerit fieri non posse, aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur, anathema sit⁵²; ac demum: Si quis dixerit revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse, ideoque sola interna cuiusque experientia aut inspiratione privata homines ad fidem moveri debere, anathema sit⁵³. — Qua vero ratione ex agnosticismo, qui solum est in ignoratione, ad atheismum scientificum atque historicum modernistae transeant, qui contra totus est in inficiatione positus; quo idcirco ratiocinationis iure, ex eo quod ignoretur utrum humanarum gentium historiae intervenerit Deus necne, fiat gressus ad eamdem historiam neglecto omnino Deo explicandam, ac si reapse non intervenerit; novit plane qui possit. Id tamen ratum ipsis fixumque est, atheam debere esse scientiam itemque historiam; in quarum finibus non nisi phaenomenis possit esse locus, exturbato penitus Deo et quidquid divinum est. — Qua ex doctrina absurdissima quid de sanctissima Christi persona, quid de Ipsius vitae mortisque mysteriis, quid pariter de anastasi deque in caelum ascensu tenendum sit, mox plane videbimus.

Hic tamen agnosticismus, in disciplina modernistarum, non nisi ut pars negans habenda est: positiva, ut aiunt, in immanentia vitali constituitur. Harum nempe ad aliam ex altera sic procedunt. — Religio, sive ea naturalis est sive supra naturam, ceu quodlibet factum, explicationem aliquam admittat oportet. Explicatio autem, naturali theologia deleta adituque ad revelationem ob reiecta credibilitatis argumenta intercluso, immo etiam revelatione qualibet externa penitus sublata, extra hominem inquiritur frustra. Est igitur in ipso homine quaerenda: et quoniam religio vitae quaedam est forma, in vita omnino hominis reperienda est. Ex hoc immanentiae religiosae principium asseritur. Vitalis porro cuiuscumque phaenomeni, cuiusmodi religionem esse iam dictum est, prima veluti motio ex indigentia quapiam seu impulsione est repetenda: primordia vero, si de vita pressius loquamur, ponenda sunt in motu quodam cordis, qui sensus dicitur. Eam ob rem, cum religionis obiectum sit Deus, concludendum omnino est, fidem, quae initium est ac fundamentum cuiusvis religionis, in sensu quodam intimo collocari debere, qui ex indigentia divini oriatur. Haec porro divini indigentia, quia nonnisi certis aptisque in complexibus sentitur, pertinere ad conscientiae ambitum ex se non potest; latet autem primo infra conscientiam, seu, ut mutuato vocabulo a moderna philosophia loquuntur, in subconscientia, ubi etiam illius radix occulta manet atque indeprehensa. — Petet quis forsan, haec divini indigentia, quam homo in se ipse percipiat, quo demum pacto in religionem evadat. Ad haec modernistae: Scientia atque historia, inquiunt, duplici includuntur termino; altero externo, aspectabili nimirum mundo, altero interno, qui est conscientia. Alterutrum ubi attigerint, ultra quo procedant non habent: hos enim praeter fines adest incognoscibile. Coram hoc incognoscibili, sive illud sit extra hominem ultraque aspectabilem naturam rerum, sive intus in subconscientia lateat, indigentia divini in animo ad religionem prono, nullo, secundum fideismi scita, praevertente mentis iudicio, peculiarem quemdam commovet sensum: hic vero divinam ipsam realitatem, tum tamquam obiectum tum tamquam sui causam intimam, in se implicatam habet atque hominem quodammodo cum Deo coniungit. Est porro hic sensus quem modernistae fidei nomine appellant, estque illis religionis initium ».

« Iam si ad credentem progressus, nosse quis velit unde hic in modernistis a philosopho distinguatur, illud advertere necesse est, etsi philosophus realitatem divini ut fidei obiectum admittat, hanc tamen ab illo realitatem non alibi reperiri nisi in credentis animo, ut obiectum sensus est et affirmationis atque ideo phaenomenorum ambitum non excedit; utrum porro in se illa extra sensum exsistat atque affirmationem huiusmodi, praeterit philosophus ac negligit. E contra modernistae credenti ratum ac certum est, realitatem divini reapse in se ipsam exsistere nec prorsus a credente pendere. Quod si postules, in quo tandem haec credentis assertio nitatur; reponent: in privata cuiusque hominis experientia. — In qua affirmatione, dum equidem hi a rationalistis dissident, in protestantium tamen ac pseudo-mysticorum opinionem discedunt. Rem enim sic edisserunt: in sensu religioso quemdam esse agnoscendum cordis intuitum; quo homo ipsam, sine medio, Dei realitatem attingit, tantamque de exsistentia Dei haurit persuasionem deque Dei tum intra tum extra hominem actione, ut persuasionem omnem, quae ex scientia peti possit, longe antecellat. Veram igitur ponunt experientiam, eamque rationali qualibet experientia praestantiorem: quam si quis, ut rationalistae, inficiatur, inde fieri affirmant, quod nolit is in eis se ipse constituere moralibus adiunctis, quae ad experientiam gignendam requirantur. Haec porro experientia, cum quis illam fuerit assequutus, proprie vereque credentem efficit. — Quam hic longe absumus a catholicis institutis! Commenta eiusmodi a Vaticana Synodo improbata iam vidimus ».

39. Motu proprio « Sacrorum antistitum » (1 Sept. 1910) praescribitur profitendum « Deum, rerum omnium principium et finem, naturali rationis lumine per ea quae facta sunt, hoc est per visibilia creationis opera, tamquam causam per effectus, certo cognosci, adeoque demonstrari etiam posse ».

40. Pius XI, Encyclica « Studiorum ducem » (29 Iunii 1923): « Quibus autem argumentis Thomas Deum esse docet eumque unum esse ipsum Ens subsistens, ea sunt hodie quoque, sicut aevo medio, omnium firmissima ad probandum: iisdemque liquido confirmatur Ecclesiae dogma in Concilio Vaticano sollemniter enuntiatum, quod Pius X praeclare sic interpretatur: ‘Deum ... posse’ » (uti supra in Motu proprio Pii X).

Inter 12 propositiones S. Officio propositas⁵⁴ quas iudicavit « prout iacent, in globo esse iam a Concilio Vaticano et a Santa Sede proscriptas et damnatas vel viam sternere ad easdem propositiones iam proscriptas et damnatas » (1 Dec. 1924), continetur:

« VI. Argumenta logica, tum de exsistentia Dei, tum de credibilitate Religionis christianae, per se sola, nullo pollent valore, ut aiunt obiectivo: scilicet per se nihil probant pro ordine reali.

VII. Non possumus adipisci ullam veritatem proprii nominis quin admittamus exsistentiam Dei, immo et Revelationem.

VIII. Valor quem habere possunt huiusmodi argumenta non provenit ex eorum evidentia seu vi dialectica, sed ex exigentiis « subiectivis » vitae vel actionis, quae ut recte evolvantur, sibique cohaereant his veritatibus indigent ».

41. Pius XII, Encyclica « Humani generis » (12 Aug. 1950): « In dubium revocatur humanam rationem, absque divinae revelationis divinaeque gratiae auxilio, argumentis ex creatis rebus deductis demonstrare posse Deum personalem exsistere ... In comperto est quanti Ecclesia humanam rationem faciat, quod pertinet ad exsistentiam unius Dei personalis certo demonstrandam » (AAS 42, 1950, 570 s.).

42. Ergo doctrina quae Ecclesiae documentis continetur, est haec: Deus omnium rerum principium et finis humanae rationis lumine e rebus creatis cum certitudine ita cognosci potest, ut ex hac cognitione obligatio cultus Dei oriatur; haec cognitio possibilis est sine omni positiva de Deo revelatione (Conc. Vatic.). Exsistentia Dei demonstrari potest (Bautain, nr. 8; Bonnetty, nr. 9; damn. doctr. Lovaniensium, nr. 13 s.; Leo XIII, nr. 36; Pius X, nr. 37 ss.; Pius XI, nr. 40; Pius XII, nr. 41). Obiectum huius cognitionis est exsistentia Dei personalis, eius natura, attributa, infinitae perfectiones (Bautain, Pius IX, Leo XIII, Pius XII). Immediata vero Dei cognitio naturalis tuto tradi non potest (Ontologismus, nr. 10 ss.).

PETRUS LOMBARDUS, 1. 1 d. 3; S. THOMAS, 1 q. 12 a. 12; c. g. 4, 1; In Boeth. de Trin. q. 1 a. 2; FRANZELIN, De Deo uno, thes. 1; 2; 5; De traditione et Scriptura, appendix de habitudine rationis humanae ad fidem; KLEUTGEN, De ipso Deo, 1. 1 q. 1 a. 1-3; DE SAN, De Deo uno, nr. 32-35; BILLOT, De Deo uno et trino, thes. 1; PESCH, Praelectiones dogmaticae, tom. 2, prop. 1-3; MUNCUNILL, Tractatus de Deo uno et trino, nr. 18-33; VAN DER MEERSCH, Tractatus de Deo uno et trino, ed. 2, p. 40 ss.

43. Verba propositionis sunt ipsa verba Concilii Vaticani, et eodem sensu intelliguntur, quo definitio Concilii intelligenda est: « cognosci potest », adest facultas; non agitur de exercitio vel usu facultatis, neque per se et immediate de iis quae ad eius evolutionem requiruntur, nisi forte ad talem evolutionem ut Deum possit cognoscere, praecise postuletur revelatio positiva; intelligitur autem facultas activa, non passiva, scl. recipiendi hanc cognitionem ab alio;

« naturali ... creatis », indicantur media huius cognitionis;

« naturali », non significat: in statu naturae purae, sed valet de omni statu in quo vera natura humana invenitur¹ « humanae », non dicitur ab homine, « ne videamur definire tamquam fidei dogma, nullos posse umquam esse homines adultos, qui invincibiliter Deum ignorent » (supra nr. 27);

« e rebus creatis », (canon: « per ea quae facta sunt »), positive statuitur cognitio mediata, nondum vero exclusive. Ergo Ontologismus non tangitur, nisi neget cognitionem Dei mediatam; neque systema idearum innatarum, in quantum praecise de origine idearum agit; sed si hoc systema ita statuitur, ut cognitionem certam mediatam e rebus creatis neget, est contra thesim;

« Certo », intelligitur vera certitudo in oppositione ad opinionem probabilem (supra nr. 25); in hac propositione nondum dicitur: demonstrari (cf. nr. 25).

« Deus rerum omnium principium et finis » (canon: « Deum unum et verum, creatorem et dominum nostrum »); his verbis obiectum cognitionis exhibetur. Concilium, ut supra ostensum est (nr. 26) definire voluit cognitionem Dei, quae includit cognitionem principiorum moralium et obligationem cultus Dei; intelligitur ergo cognitio Dei tamquam entis supremi, personalis, a mundo distincti, a quo tamquam auctore mundus, ipse quoque homo, dependet, et ad quem tamquam finem suum tendere debet. Ad hoc non requiritur conceptus Dei scientificus (qui Deum non solum considerat in relatione ad mundum, sed etiam sicuti in se et absolute est; exhibet quodammodo « definitionem » Dei), sed sufficit conceptus vulgaris, qui Deum designat maxime in sua relatione ad mundum, speciatim ad hominem. Non autem sufficit idea obscura (i. e. talis qua obiectum ab aliis distingui nequit), sed requiritur idea clara; haec autem non debet esse distincta, sed sufficit confusa.

44. Doctrinae hac thesi propositae omnes illi adversantur, qui negant ratione naturali humana Deum personalem, ab homine religiose colendum, cum certitudine cognosci posse, etiam si alia via, non rationali vel intellectuali, Deum personalem attingi posse affirment; immo etiamsi concedant, rationem e rebus creatis existentiam alicuius causae (impersonalis) mundi cognoscere posse. Omnes ergo illi sunt adversarii huius thesis, in quorum systemate agnosticismus, saltem in re religiosa, continetur, sive eum statuunt e rationibus theologicis (humana natura peccato corrupta, vires naturales insufficientes, necessitas gratiae), sive e rationibus philosophicis (quatenus aut generatim possibilitatem certae cognitionis intellectualis negant, aut speciatim relate ad obiecta suprasensibilia vel divina). Numerus eorum, qui tales opiniones defendunt, post reformationem multum crevit, idque non independenter ab illa.

LUTHER ipse, ex parte fortasse sub influxu philosophiae nominalisticae, sed etiam ex falsa sua opinione de condicione naturae humanae post peccatum, rationi naturali religiosam cognitionem negavit; religiosa cognitio secundum ipsum fide habetur, quae proprie cognitio experimentalis, sensus quidam est².

« Philosophi disputant et quaerunt speculative de Deo et perveniunt ad qualemcumque notitiam, sicut Plato intuetur et agnoscit gubernationem divinam. Sed omnia sunt obiectiva tantum, nondum est cognitio illa quam habet Ioseph (aegyptiacus), quod curet, quod exaudiat et opituletur adflictis, hoc non potest statuere Plato. Manet in cogitatione metaphysica, wie ein kue ein newes thor ansihet »³.

FORMULA CONCORDIAE haec habet⁴: « De hoc negotio haec est fides, doctrina et confessio nostra, quod videlicet hominis intellectus et ratio in rebus spiritualibus prorsus sint caeca, nihilque propriis viribus intelligere possint ». Similiter II Pars. Solida declaratio, De libero arbitrio, 7.

Simili ratione BAIANI et IANSENISTAE procedebant (cf. Denz 1391), nimium deprimentes valorem rationis naturalis in cognitione religiosa.

KANT cognitionem restringit ad phaenomena; metaphysicam, quae conscientiam transcendat, cognitionem imprimis rerum spiritualium et divinarum, negat. Ex altera tamen parte imperativus categoricus, lex moralis omne ens rationale absolute obligans vere exsistit. Voluntas legem moralem absolute sequi debet, et propterea debet omnia illa velle, quae ad hunc finem admittenda sunt. Hinc voluntas existentiam Dei velle debet; haec ad postulata rationis practicae pertinet. De his postulatis Kant ait: « Diese Postulate sind nicht theoretische Dogmata, sondern nur Voraussetzungen in nothwendig praktischer Rücksicht, erweitern also zwar nicht das speculative Erkenntnis, geben aber den Ideen der speculativen Vernunft ... objective Realitat ». Sic existentia Dei fide pro vero habetur. Talem fidem ita describit: « Der Glaube (schlechthin so genannt) ist ein Vertrauen zu der Erreichung einer Absicht, deren Beförderung Pflicht, die Möglichkeit der Ausführung derselben aber für uns nicht einzusehen ist ... Es ist ein freies Fürwahrhalten nicht dessen, wozu dogmatische Beweise für die theoretisch bestimmende Urteilskraft anzutreffen sind ... sondern dessen, was wir zum Behuf einer Absicht nach Gesetzen der Freiheit annehmen »⁵.

Multi, maxime inter theologos protestantes, Kantium in eo secuti sunt, quod scientia et religio plane inter se separanda sint; religio est extra cognitionem rationalem neque explicationem rationalem patitur. Cum vero in elemento negativo (agnosticismus) cum Kantio conveniant, elementum positivum vario modo exhibent. SCHLEIERMACHER illud reposuit in sensu quodam omnimodae dependentiae ab aliquo infinito. RITSCHL distinguit cognitionem theoreticam et religiosam; iudicia prioris sunt iudicia essendi (Seinsurteile), iudicia posterioris sunt iudicia valoris (Werturteile). Haec iudicia inde nomen habent quod sunt cognitio alicuius obiecti, quod relate ad ipsum cognoscentem valorem habet, et quia illae cognitiones illi solum possibiles sunt, qui istum valorem aestimat. Cognitio Dei non interessata excluditur.

FIDEISMUS (traditionalismus crudior): exsistentia Dei primo credi debet fide divina. TRADITIONALISMUS mitior: Exsistentia Dei a singulis hominibus immediate primo credi debet fide humana; persuasio autem de exsistentia Dei in genere humano vigens reducenda est ad primam revelationem positivam Dei (supra nr. 8, 9, 19, 20).

Dependenter tum a philosophia kantiana, tum a theologis protestantibus MODERNISTAE systema suum efformaverunt de quo supra (nr. 38) iam dictum est.

In recentissima philosophia religionis non catholica communis quasi sententia est, in omnem cognitionem religiosam, in ipsam quoque cognitionem exsistentiae Dei personalis, elementum irrationale intrare; quod si admittitur non iam dici potest, exsistentiam Dei personalis naturali rationis humanae lumine certo cognosci posse. Exempli gratia nominetur OTTO, secundum quem primum religiosum non est aliqua cognitio, sed sensus quidam irrationalis, sensus sui generis, qui est primarium quid, et proinde derivari non potest⁶.

S. SCRIPTURA

45. Rom 1, 18 ss.⁷ Apostolus post verba introductoria indicat (1, 16) argumentum epistulae: evangelium virtus Dei est in salutem omni credenti; in ipso iustitia Dei manifestatur (17). Sine evangelio et extra evangelium ira Dei manifestatur in homines, qui iram Dei merentur, quia peccatores sunt (18). Deinde describit omnes homines esse peccatores et reos, tum gentes, tum Iudaeos (cap. 2; cf. 3, 9). Argumentum nostrae propositionis in priore hac parte continetur, in qua ostendit gentes ad vitia et peccata pervenisse, quia Deum quem cognoverunt, non agnoverunt neque coluerunt; propterea in eos ira Dei; sunt inexcusabiles.

46. V. 18: detinent: non solum habere, possidere, sed retinere, reprimere, deprimere; in iniustitia: deviatio a recta norma; v. 19: quia: indicat rationem, cur sit iniustitia, vel rationem revelationis irae Dei; notum, τὸ γνωστόν in N. T. plerumque significat id quod cognitum est; in lingua profana id, quod cognoscibile est; utrumque hoc loco possibile, licet forte praeferendum ultimum. Quomodo ipse Deus manifestaverit, dicitur v. 20: Invisibilia: Deum invisibilem esse, saepe in S. Scriptura habetur; cf. 1 Tim 6, 16; a creatura mundi: κτίσις creationem activam et passivam significare potest; si active, intelligendum est sensu temporali; si passive, indicatur fons cognitionis: ex creaturis; intellecta: νοεῖν per se indicat cognitionem quam habet νοῦς, in qua non tam perceptio sensibilis, quam spiritualis cognitio consideratur; conspiciuntur: καθοράται « acie mentis assequor alqd., ratiocinando etc. cognosco, perspicio alqd., intellego » (ZORELL, s. h. v.); deinde illa invisibilia Dei, quae praecise ex creatione cognoscuntur, accuratius determinantur: aeterna virtus et divinitas; ita ut sint: εἰς τὸ εἶναι intelligi potest vel consecutive: et propterea sunt inexcusabiles; vel sensu finali: Deus tam clare in creatione se manifestavit praecise ad hoc, ut nullam possint habere excusationem homines, si Deum inde non cognoverunt et agnoverunt. Et ita factum est: cum cognovissent: non solum potuerunt cognoscere, sed etiam de facto cognoverunt; non glorificaverunt ...: loquitur ergo Apostolus de cognitione Dei, quae obligationem cultus importat, ergo Dei personalis, a mundo distincti. Deus in creatione sese hominibus manifestaverat ut creator, auctor mundi, cui debetur gloria et gratiarum actio. Haec autem gentiles Deo non dederunt, immo cultum soli vero Deo debitum falsis diis exhibuerunt; evanuerunt: vani i. e. veritatis rectique iudicii expertes (ZORELL) facti sunt (cf. τὰ μάταια vocantur dii gentium); stulti facti sunt: in quo haec stultitia consistat, sequenti versu (23) dicitur: idololatria; cf. Ps 105, 20. Versu 24, et iterum v. 26 et 28 Apostolus effert peccata illa et vitia esse poenam peccati, defectionis a Deo, idololatriae. Non autem supponit, homines amisisse rectum iudicium de licitis et illicitis (v. 32). Sunt ergo homines vere inexcusabiles (v. 20; 2, 1) et iuste subsunt irae Dei.

47. Textu exposito ea contineri, quae propositio nostra affirmat, facile patet: 1) adesse facultatem activam cognoscendi Deum; immo Apostolus insuper exercitium affirmat (21); 2) naturali lumine rationis: intellecta conspiciuntur (20); e rebus creatis: per ea quae facta sunt (20). Nihil dicitur de revelatione; hanc autem indicare debuit Apostolus, si sine revelatione cognitio Dei e rebus creatis impossibilis est; porro loquitur de gentibus, contradistinguendo eas praecise contra Iudaeos, qui sunt populus revelationis. 3) Cognitio certa: obligatio cultus Dei; culpa hominum. 4) Obiectum: Deus principium: ex creatione; aeterna virtus; Deus finis: in hunc auctorem tendere debent exhibendo ei cultum; Deus personalis: non nisi ens personale est obiectum cultus.

48. Sap. 13. In priore parte (c. 1-9) « auctor exhortatur ad sapientiam sectandam et docet, qua ratione obtineatur ». « Sapientia autem est Dei et rerum divinarum recta cognitio, quae in omnibus Deum considerat, ut voluntatem et timorem Dei in omni vita sequatur. Haec sapientia, tum speculativa tum practica est donum Dei, quod ex ipso Deo descendit, et aliqua participatio Sapientiae increatae, qua Deus omnia creavit et gubernat ». « In altera (parte) historica ex historia populi Israel ostendit benedictiones et effectus sapientiae (10, 1-19, 20) »⁸. In hac parte, postquam narravit quomodo in exitu ex Aegypto sapientia Israelitas servaverit, Aegyptios vero in omnibus illis puniverit, in quibus fuerunt idololatri (12, 3 ss.), agit de ipsa idololatria (13, 1-15, 19), distinguens idololatriam quandam sublimiorem, cultum naturae eiusque virium, elementorum et stellarum (13, 1-9), et idololatriam crudam, vulgarem, cultum operum hominum (13, 10-14, 7).

49. 13, 1 autem: μέν cui correspondet δέ (v. 10): duae classes idololatriae; in t. gr. sequitur γάρ, indicatur ratio et confirmatur, quod 12, 27 de iusta poena Aegyptiorum dictum erat; vani, uti supra ep. ad Rom.; in t. gr. additur φύσει natura: homo uti nunc est, natura lapsa, inclinat ad istam vanitatem, quamvis (v. 3) illa cognitio ut cognitio non sit adeo difficilis. Sensus non potest esse naturam hominis esse talem ut per se includat vel dicat istam vanitatem et stultitiam, quia talis explicatio contradiceret iis quae sequuntur. Et de his ...: indicatur in quo sint vani et stulti; non potuerunt: non negatur potentia physica (postea enim exponit: debuerunt cognoscere), sed ob alias rationes, quae indicantur, deest potentia moralis (v. 6, 7); bona quae videntur: in oppositione ad eum qui est, i. e. Deum; attendentes: ab aliis sumitur concessive, ita ut sensus sit: licet attenderint; ab aliis causative: quia nimium attenderunt; praeferendum prius. Ergo vituperantur propterea quod ex rebus visibilibus non viderunt eum qui est, neque ex operibus artificem agnoverunt. V. 2 describitur quasnam creaturas, vires naturae, deos mundi putaverunt. Ex pulchritudine (v. 3) et virtute creaturarum (v. 4) cognoscere debuerunt maiorem pulchritudinem et virtutem auctoris; cognoscibiliter, ἀναλόγως (v. 5): comparando secundum rationem; videri poterit, θεωρεῖται, mente spectatur. V. 6: minor querela, scl. in comparatione ad eos, de quibus dicturus est v. 10 ss.; fortasse: sensus non est: fortasse errant, nam de eorum errore nullum est dubium; sed indicat, quaenam fortasse fuerit ratio, occasio erroris (v. 6, 7); v. 8: quamvis ergo minore querela digni sint, tamen non sunt excusandi, nam v. 9: facilius enim erat invenire dominum, quam aestimare saeculum.

A v. 10 incipit descriptio alterius classis idololatriae. Illos multo minus esse excusandos, a fortiori sequitur ex iis quae hucusque dicta sunt; 14, 23 describit peccata et vitia ad quae pervenerunt.

50. Versibus 1-9 clare continetur: adest facultas cognoscendi Deum naturali rationis lumine, scl. eodem quo cognoscunt magnitudinem, pulchritudinem mundi (v. 3, 4, 5, 9), ex rebus creatis (v. 1, 3, 4, 5, 9), certo (inexcusabiles sunt v. 8); agitur de cognitione Dei personalis, quem debuerunt colere: vituperantur ob idololatriam.

51. Act Ap 14, 14 ss. Paulus Lystris claudum sanaverat; propterea Lystrenses Paulum et Barnabam deos habent, et sacerdotes accedunt ad ipsis sacrificandum; deinde Paulus et Barnabas loquuntur ad populum, v. 14 ss.; vult eos reducere a vanis diis ad illum qui fecit caelum et terram, qui quamvis gentes ingredi vias suas dimiserit, non tamen sine testimonio semetipsum reliquit. Testimonium Dei sunt beneficia, quae ipsis largitus est. « Leniter quidem, sed tamen clare iis dicit ignorantiam Dei iis esse culpae vertendam, idololatriam excusatione carere, semper enim iis in ipsa illa providentia qua cuncta administrantur ad fines necessarios et utiles praesto fuisse testimonium Dei de se ipso » (KNABENBAUER in h. l.).

52. Act Ap 17, 22 ss. Sermo s. Pauli in Areopago: Deus qui mundum et omnia quae in mundo sunt fecit, non indiget aliquo, sed ipse omnia omnibus praebet; ipse genus humanum fecit, et tota historia generis humani a Deo dirigitur; voluit Deus, ut homines ipsum qui omnia fecit et gubernat quaererent (v. 27), si forte palpando (sicut aliquis qui in obscuro manum extendit ut inveniat, tangat) eum inveniant; quamvis καί γε i. e. quippe qui revera (ZORELL s. v. καί II 3 e) non longe abest ab unoquoque nostrum: indicatur, non esse tam difficile, Deum invenire. Deum proximum nobis esse ipsi gentes cognoverunt (v. 28); si ergo Dei genus sumus (v. 29) non tam abiectum, vilem aestimare debemus Deum, ut eum rebus inanimatis, inventionibus hominum similem habeamus, sed (haec cogitatio subesse videtur) considerando naturam humanam ad perfectiorem ideam Dei pervenire debuerunt, ad Deum viventem, intellectu et voluntate praeditum.

PATRES

Eadem doctrina invenitur apud Patres, qui hanc cognitionem Dei distinguunt ab ea quae est per revelationem positivam.

53. S. IRENAEUS⁹, Adv. haeres. 1. 2, c. 6 n. 1: « Quomodo autem et ignorabant vel Angeli aut mundi fabricator, primum Deum, quando in eius propriis essent et creaturae exsisterent eius et continerentur ab ipso? Invisibilis quidem poterat eis esse propter eminentiam, ignotus autem nequaquam propter providentiam. Etenim licet valde per descensionem multum separati essent ab eo, quomodo dicunt; sed tamen dominio in omnes extenso, oportuit cognoscere dominantem ipsorum, et hoc ipsum scire, quoniam qui creavit eos, est Dominus omnium. Invisibile enim eius cum sit potens, magnam mentis intuitionem et sensibilitatem omnibus praestat potentissimae et omnipotentis eminentiae. Unde etiamsi nemo cognoscit Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater, et quibus Filius revelaverit, tamen hoc ipsum omnia cognoscunt, quando ratio mentis infixa moveat ea et revelet eis, quoniam est unus Deus, omnium Dominus » (MG 7, 124; R 197). Ibid. c. 9 n. 1: « Nunc autem sufficit id quod est ab eis, qui contraria nobis dicunt, testimonium, omnibus hominibus ad hoc demum consentientibus, veteribus quidem et in primis a primoplasti traditione hanc suadelam custodientibus, et unum Deum fabricatorem caeli et terrae hymnizantibus; reliquis autem post eos a Prophetis Dei huius rei commemorationem accipientibus, ethnicis vero ab ipsa conditione discentibus. Ipsa enim conditio ostendit eum qui condidit eam; et ipsa factura suggerit eum qui fecit; et mundus manifestat eum qui se disposuit. Ecclesia autem omnis per universum orbem hanc accepit ab apostolis traditionem » (MG 7, 733 s.; R 198). Cf. l. 2 c. 30 n. 3; l. 3 c. 25 n. 1.

Verba Irenaei l. 4 c. 6 n. 4: « Edocuit autem Dominus, quoniam Deum scire nemo potest, nisi Deo docente, hoc est, sine Deo non cognosci Deum; hoc ipsum autem cognosci eum, voluntatem esse Patris. Cognoscunt enim eum quibuscumque revelaverit Filius » (MG 7, 988 s.; R 227) traditionalistae intellexerunt exclusive de revelatione positiva stricte dicta; sed secundum doctrinam s. Irenaei Verbum « revelat » Deum etiam per ipsam creationem: « Etenim per ipsam conditionem revelat Verbum conditorem Deum et per mundum fabricatorem mundi Dominum, et per plasma eum, qui plasmaverit artificem et per Filium eum Patrem qui generaverit Filium » (MG 7, 989; R 228).

TERTULLIANUS¹⁰, Adv. Marcionem l. 1 n. 10: « A primordio rerum conditor harum cum ipsis pariter compertus est ipsis ad hoc prolatis, ut Deus cognosceretur ... Animae enim a primordio conscientia Dei dos est; eadem nec alia et in Aegyptiis et in Syris et in Ponticis » (ML 2, 257; R 332); ibid. n. 18: « Nos definimus Deum primo natura cognoscendum, dehinc doctrina recognoscendum, natura ex operibus, doctrina ex praedicationibus » (ML 2, 266; R 334); cf. Apologeticus n. 17 (ML 1, 375; R 275).

54. S. BASILIUS, Epistula 235 (ad Amphilochium) 1: « Priorne cognitio, an fides? Nos porro dicimus generatim quidem in disciplinis fidem cognitioni praeire; at in nostra doctrina si quis dicat, praeire cognitionem fidei, non contendemus, cognitionem quidem humano captui accommodatam. Nam in disciplinis quidem oportet primum credere hoc elementum alpha esse, et ubi figuras et pronuntiationem didiceris, tum demum accuratam percipere notionem potestatis elementi. At in fide quae circa Deum versatur, praeit illa cogitatio, Deum esse; hanc autem ex creaturis colligimus. Sapientiam namque et potentiam et bonitatem et omnia eius invisibilia ex mundi creatione intelligentes, sic cognoscimus. Ita sane illum ceu nostrum ipsorum Dominum suscipimus. Quoniam enim totius mundi conditor Deus, nos autem mundi pars sumus, noster igitur etiam conditor Deus. Cognitionem istam fides sequitur, et fidem talem adoratio » (MG 29, 871; R. 924).

55. S. GREGORIUS NAZIANZENUS¹¹, Orat. theol. 2 n. 16: « Nos autem, Dei desiderio flagrantes, atque animis ita comparatos, ut universitatem hanc duce atque gubernatore carere nullo modo admittere queamus, ratio excipiens, ac deinde in res oculis subiectas intuens, atque adeo ea, quae ab initio condita sunt, considerans, ne hic quidem gradum fixit. Neque enim rationis erat iis, quae quantum ad sensum pari nobiscum condicione sunt, principatum dare. Quin potius eorum ope atque adiumento nos ad id, quod his superius est, cuiusque beneficio haec sunt, ducit. Quid enim tandem illud est, quod caelestia et terrestria, quaeque vel per aërem vel per aquam feruntur, vel potius ea quae his priora sunt, caelum, terram, aërem, aquam certo ordine collocavit? Quis haec miscuit ac seiunxit? Quae mutua horum societas naturaeque cognatio et conspiratio? Hoc enim dictum, licet hominis a religione nostra alieni, mihi magnopere probatur: Quis motum his attulit, ac perpetuo minimeque impedito cursu ea moderatur? An non eorum artifex et qui rebus omnibus rationem eam indidit, qua universum fertur et gubernatur? Quis horum porro artifex? An non is qui haec procreavit atque in rerum naturam produxit? Neque enim procul dubio casui fortunaeque haec vis et facultas ascribenda est. Ut enim hoc demus, casu omnia exstitisse, cui tandem eorum constitutio ac dispositio tribuenda erit? Atque ut hoc quoque ipsum, si ita lubet, casui concedamus, cuiusnam quaeso fuerit, haec iuxta eas rationes quibus primum creata sunt, tueri atque conservare? Alteriusne cuiuspiam, an casus? Alterius profecto, non casus. Hoc autem quid tandem aliud esse queat, quam Deus? Sic ratio, quae ex Deo est et cunctis insita et prima in pectoribus nostris condita lex, cunctisque mortalibus innexa nos ab iis rebus, quae oculis cernuntur, ad Deum subvexit » (MG 36, 46 s.; R 897).

56. S. CHRYSOSTOMUS, In epist. ad Rom. hom. 3 n. 2: « Quemadmodum igitur is, cui regiae pecuniae creditae sunt, iussus illas in regis gloriam impendere, si in fures, in scorta et in praestigiatores illas impenderit, exque regiis opibus splendidos illos reddiderit, tamquam qui maxime regem offenderit, poenas dat: ita et hi cum notitiam Dei et gloriae eius accepissent, deindeque idolis illam attribuissent, veritatem in iniustitia detinuerunt, et, quantum in ipsis erat, cognitionem iniuria affecerunt, non ut par erat illa utentes. An vobis clarum est id, quod dictum fuit, an clarius denuo explicandum est? Forte necessarium fuerit ultra progredi. Quid ergo est illud, quod dicitur? Cognitionem sui Deus hominibus a principio indidit; sed illam cognitionem gentiles lignis et lapidibus attribuentes, veritatem, quantum in ipsis fuit, iniuria affecerunt: illa enim immutabilis manet, gloriam suam habens immotam. Et unde notum est, o Paule, quod Deus ipsis cognitionem indiderit? Quia, inquit, quod notum est eius, manifestum est in illis. At hoc sententia est, non demonstratio; tu vero mihi proba et ostende, cognitionem Dei manifestam fuisse illis, sed sponte illos praetermisisse. Unde ergo manifesta erat? vocemne illis emisit? Minime: verum id effecit, quod magis illos quam vox quaelibet attrahere poterat: creatum orbem in medio posuit: ita ut sapiens, idiota, Scytha, barbarus ex solo visu visibilium pulchritudinem edoctus, ad Deum conscendere posset. Ideo ait (v. 20): Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; quod etiam propheta dicit: Caeli enarrant gloriam Dei¹². Quid enim dicent in illa die gentiles? ignoravimus te? Itane caelum non audistis ex solo aspectu vocem emittens? rerum omnium harmoniam et concentum, clarius quam tuba clamantem? noctis et diei leges, immotas perpetuo manentes? hiemis et veris et aliarum tempestatum ordinem firmum et immotum? maris commodum in tot procellis et fluctibus? omnia in ordine manentia, ac per pulchritudinem et magnitudinem Creatorem praedicantia? Haec quippe omnia et etiam his plura compendio Paulus dixit: Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius potentia et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. Etsi non in eum finem fecerit illa Deus, quamvis ita acciderit. Neque enim ut illos excusatione privaret, doctrinam tantam in medium protulit, sed ut ipsum cognoscerent: ingrati autem cum essent, se ipsi defensione privarunt » (MG 60, 412 s.; R 1182). Cf. Ad populum Antiochenum hom. 9 n. 2 (MG 49, 104 s.).

57. S. AUGUSTINUS, Sermo 141, c. 1 et 2: « Inter cetera, cum sanctum Evangelium legeretur, audistis quod ait Dominus Iesus: Ego sum via et veritas et vita. Veritatem et vitam omnis homo cupit: sed viam non omnis homo invenit. Deum esse quandam vitam aeternam, immutabilem, intelligibilem, intelligentem, sapientem, sapientes facientem, nonnulli etiam huius saeculi philosophi viderunt. Veritatem fixam, stabilem, indeclinabilem, ubi sunt omnes rationes rerum omnium creatarum, viderunt quidem, sed de longinquo; viderunt, sed in errore positi; et idcirco ad eam tam magnam et ineffabilem et beatificam possessionem, qua via perveniretur, non invenerunt. Nam quia viderunt etiam ipsi (quantum videri ab homine potest) creatorem per creaturam, factorem per facturam, fabricatorem mundi per mundum, Paulus apostolus testis est, cui utique debent credere Christiani. Ait enim, cum de talibus loqueretur: Revelatur ira Dei de caelo super omnem impietatem. Ita, sicut recognoscitis, Pauli apostoli verba sunt. Revelatur ira Dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum, qui veritatem in iniquitate detinent. Numquid dixit eos non detinere veritatem? Sed, veritatem in iniquitate detinent. Bonum est quod tenent: sed malum est ubi tenet. Veritatem in iniquitate detinent.

« Occurrebat autem, ut diceretur ei: Unde illi impii veritatem detinent? Numquid Deus ad quemquam eorum locutus est? Numquid legem acceperunt, sicut Israelitarum populus per Moysen? Unde ergo detinent veritatem, vel in ipsa iniquitate? Audite quod sequitur et ostendit. Quia quod notum est Dei, inquit, manifestum est in illis: Deus enim illis manifestavit. Manifestavit illis quibus legem non dedit? Audi quomodo manifestavit. Invisibilia enim eius, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Interroga mundum, ornatum caeli, fulgorem dispositionemque siderum, solem diei sufficientem, lunam noctis solatium: interroga terram fructificantem herbis et lignis, animalibus plenam, hominibus (in omnibus) exornatam: interroga mare, quantis et qualibus natalibus plenum: interroga aëra, quantis volatilibus viget: interroga omnia, et vide si non sensu suo tamquam tibi respondent, Deus nos fecit. Haec et philosophi nobiles quaesierunt, et ex parte artificem cognoverunt. Quid ergo? quare revelatur ira Dei super ipsam impietatem? Quia veritatem in iniquitate detinent? Veniat, ostendat quomodo. Iam enim dixit, quomodo cognoverunt. Invisibilia eius, id est Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus et divinitas, ut sint inexcusabiles. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum honorificaverunt aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Apostoli verba sunt, non mea: Et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Quod curiositate invenerunt, superbia perdiderunt. Dicentes se esse sapientes id est, donum Dei sibi tribuentes, stulti facti sunt » (ML 38, 776; R 1508). Cf. De spiritu et littera, c. 12 (ML 44, 211 ss.); De Civitate Dei, l. 8 c. 6 (ML 41, 231).

58. THEODORETUS, in Rom. c. 1 v. 20: « Creatio inquit et quae fiunt in creatione, horarum mutationes, et temporum vicissitudines, noctisque et diei successiones, nubium parturitiones, aurae ventorum, fructuumque et seminum productiones, et quaecumque sunt eiusmodi, nos aperte docent, et Deum esse omnium effectorem et creaturae clavem¹³ sapienter tenere. Qui enim sola sua benignitate adductus omnia fecit, numquam eorum quae fecit curam omnem abiecerit. Et ideo non dixit divinus Apostolus invisibile ipsius, sed invisibilia ipsius, hoc est, creatio eius et providentia et iusta in unoquoque sententia, rerumque administrandarum multiplices ac variae rationes. Quamobrem veniam non merentur, qui, cum tot magistros habuerint, ex tot disciplinis nullam utilitatem percepere » (MG 82, 62).

OBIECTIONES

59. 1. Ipsum Concilium Vaticanum docet revelationem esse necessariam.

Resp. dist. ass.: est absolute necessaria, supposita elevatione hominis, ad cognoscenda supernaturalia, conc.; ad cognoscendum Deum, sbd.: est absolute necessaria, nego; est moraliter necessaria, iterum sbd.: ut ea, quae ratione naturali de Deo cognosci possunt (non sola exsistentia Dei) ab omnibus, expedite, firma certitudine, nullo admixto errore actu cognoscantur, conc.; ut adsit facultas activa cognoscendi exsistentiam Dei, nego; cf. supra nr. 29 ss.

2. Argumentatio ex ep. ad Romanos est invalida; nam a) s. Paulus supponit revelationem; b) saltem supponit instructionem, ergo aliquam traditionem; c) loquitur solum de sapientibus, non vero de omnibus hominibus.

Resp. ad a) responsum habetur supra nr. 47;

ad b) dist.: supponit instructionem, cuius obiectum sit praecise communicare ipsam notitiam Dei, nego; instructionem, quae ad evolutionem convenientem ipsius rationis requiritur, trans. « Advertendum est, non disceptari a nobis, utrum homo, ab infantia in silvis enutritus, sua sponte ad Deum cognoscendum pervenire possit, nec quod generatim institutio necessaria sit, ut innata facultas exseratur; sed hoc asseri et defendi, secundum Scripturam et traditionem Patrum hominem, qui, sive in societate sive extra consortium humanum, ad usum rationis pervenerit, ita ut non solo sensu sed etiam intellectu cognoscat, certam de rebus divinis notitiam comparare posse, tametsi traditionem nullam acceperit » (KLEUTGEN, De ipso Deo, pag. 71);

ad c) Etiamsi s. Paulus de solis sapientibus loqueretur, iam doceret naturali rationis humanae lumine Deum cognosci posse; postea tamen (nr. 206) ostendetur, eum non solum de sapientibus loqui.

3. Quae contra argumentum ex libro Sapientiae proferri solent, in ipsa explicatione textus iam sunt soluta; sunt autem: a) natura sunt vani; b) non potuerunt Deum cognoscere; c) excusantur (v. 6); d) fortasse errant.

4. Rationes theologicae quibus possibilitas naturalis cognitionis Dei impugnatur, quod scilicet natura peccato corrupta sit, et quod ad cognoscendum Deum gratia sit necessaria, nituntur tum in falso conceptu status originalis eiusque sequelarum, tum in confusione physicae possibilitatis cognoscendi cum facultate cognitionis salutaris. De argumentis autem rationis, quae contra nostram propositionem fieri solent (Deus non est sub obiecto formali intellectus humani, Deus nimis ab homine distat, non est proportio inter Deum et hominem et similia), vel quibus propugnatur necessitas traditionis ad certam habendam cognitionem, conferantur ea quae in philosophia dicta sunt.

PETRUS LOMBARDUS, l. 1 d. 3; S. TH., 1 q. 2 a. 1-3; FRANZELIN, thes. 2 et 6; KLEUTGEN, nr. 139-179; DE SAN, nr. 30 s.; BILLOT, thes. 3 et 4; PESCH, prop. 5 et 6; MUNCUNILL, nr. 34-57; VAN DER MEERSCH, nr. 53-97; CHOSSAT, Dict. de Théol. 4, 923-948; I. DE VRIES, Vom Sinn und logischen Aufbau der Gottesbeweise. Scholastik 15 (1941) 481-507.

60. Priore thesi dictum est existentiam Dei certo cognosci posse; hac thesi ulterius affirmatur, eam probari vel demonstrari posse. Non valet quidem universaliter: quidquid certo cognosci potest, demonstrari vel probari potest; nam ex. gr. quae immediate evidentia sunt et quae in ipsa argumentatione tamquam principia argumentationis adhiberi debent, certo quidem cognosci, non autem proprie probari possunt. Sed quando agitur de cognitione existentiali, mediata, certa, i. e. quando ex obiecto exsistente cognito, certo cognoscitur exsistentia alterius rei, sive quando exsistentia obiecti ex relatione alterius rei cognitae ad ipsum certo cognoscitur, id quod tali modo certo cognosci potest, etiam videtur demonstrari posse. Huiusmodi enim cognitio necessario illativa est¹, et si est cognitio vera et certa, illatio ipsa ut legitima cognosci posse debet: ita autem habetur demonstratio vel probatio². Praesens ergo thesis sequitur ex thesi praecedente, et affirmat: ostendi potest, legitimam esse illationem, qua secundum thesim praecedentem exsistentia Dei e rebus creatis certo cognosci potest.

61. Adversarii huius thesis sunt

1. iidem, qui priorem propositionem negant;

2. Ontologistae, quatenus in eorum doctrina immediata perceptio Dei, luminis intellectus, fundamenti omnis certae et universalis cognitionis, omni argumento praesupponitur (Deus est primum cognitum);

3. Inter eos, qui sequuntur systema idearum innatarum³, aliqui negabant demonstrabilitatem Dei; ex. gr. secundum KUHN⁴ sola argumentatio philosophica potest quidem ducere in cognitionem alicuius esse absoluti pantheistici, non vero in cognitionem entis absoluti, Dei personalis, erga quem homo officia religiosa exercere possit. Ad hoc requiritur idea Dei, in qua Deus tamquam in speculo relucet.

62. 4) Eadem cogitatio, quod scil. sola demonstratio philosophica non perducit ad Deum personalem, apud plures recentiores occurrit, qui abhorrent ab « intellectualismo » et in cognitione Dei momentum affectivum magis respiciendum esse dicunt. Homo enim non argumentis fit religiosus; non constat solo intellectu, sed rationes « cordis » magis attendendae sunt; non solus intellectus, sed totus homo cognoscit. Sicuti religio et metaphysica distinguenda sunt, ita cognitio religiosa et cognitio rationalis. Deus personalis est obiectum cognitionis religiosae⁵. Talia quoque esse contra thesim, si et in quantum elementum illud irrationale in cognitionem Dei inducitur, facile patet.

DOC. ECCLESIAE

63. In documentis ecclesiae tum ante (BAUTAIN, Denz 1622; 1627; supra nr. 8; GREGORIUS XVI, Denz 1620; PIUS IX, Denz 1670; BONNETTY, Denz 1650; supra nr. 9; damnatio LOVANIENSIUM, supra nr. 13 s.) tum post concilium Vaticanum (LEO XIII, supra nr. 36; PIUS X, nr. 37 ss.; PIUS XI, nr. 40; PIUS XII, nr. 41) demonstrabilitas exsistentiae Dei explicite docetur; speciatim argumenta, quae apud Scholasticos in usu sunt, defenduntur, inter quae imprimis argumentum ex causalitate: PIUS X in iuramento antimodernistico, PIUS XI in encyclica « Studiorum ducem ».

64. Concilium VATICANUM, uti nr. 25 iam dictum est, ab explicita definitione demonstrabilitatis exsistentiae Dei abstinuit. Emendatio in hunc sensum proposita reiecta est. Ratio, cur concilium ita egerit, non indicatur. Aliqui suspicantur, concilium non voluisse directe damnare sententiam eorum, qui sine « idea Dei » solam rationem Deum personalem certo cognoscere non posse dixerunt et negabant haberi argumenta quibus vis plena demonstrandae exsistentiae Dei insit⁶. Simplicius tamen explicandum videtur ex intentione concilii, definiendi principium fundamentale, quo directe traditionalismus crudior excluditur, et hoc principium praecise dicit, Deum rationis lumine certo cognosci posse.

Ex eo autem, quod concilium demonstrabilitatem exsistentiae Dei definire noluit, nihil deduci potest in favorem sententiae negantis. Nam doctrina concilii proposita est etiam « propter errorem late serpentem Dei exsistentiam nullis firmis argumentis probari nec proinde ratione certo cognosci » (supra nr. 17); stabilire fundamentum fidei, certitudinem de exsistentia Dei, summi momenti pro nostris temporibus videbatur, cum invaluerit opinio, « exsistentiam Dei omnino certo non posse probari certis argumentis, et argumenta illa, quae tanto in honore omni tempore habita sunt, non esse talia, quae rem evincere possint » (supra nr. 22); definitio concilii est pro argumentis (supra nr. 25); certo cognoscere et demonstrare aliquatenus est unum idemque (supra n. 25). Ex his patet « certo cognoscere » uti a Patribus concilii in definitione intelligitur, non abstrahere a « demonstrabilitate » eo sensu, quod quaestio de demonstrabilitate definitione non tangatur, sed talem Patres intelligunt certam cognitionem, cum qua demonstrabilitas intime cohaeret. Iure proinde Summus Pontifex PIUS XI in encyclica « Studiorum ducem » dixit PIUM X verbis iurisiurandi antimodernistici (« certo cognosci adeoque demonstrari etiam posse ») praeclare interpretatum esse dogma in concilio Vaticano sollemniter enuntiatum (supra nr. 40).

65. PRAENOTANDUM ad argumentationem ex s. Scriptura et Patribus:

Iure patronus sententiae affirmantis demonstrabilitatem exsistentiae Dei invocari potest 1) qui intendit explicite ostendere, illationem ex rebus creatis ad exsistentiam Dei vere esse legitimam; quod per se patet;

2. qui directe et de facto ipsa argumenta proponit; nam licet non intendat explicite vindicare illationem esse legitimam, hoc ipsum tamen affirmat proponendo sua argumenta;

3. qui non quidem ipsa argumenta explicite ut talia proponit, sed tantum rationem indicat qua cum certitudine e rebus creatis exsistentia Dei cognoscatur; ita enim implicite saltem affirmare videtur illationem ex ratione a se indicata legitimam esse eamque ut talem cognosci posse.

S. SCRIPTURA

66. In s. Scriptura primum, quod scl. ipsa demonstrabilitas proponatur, non est exspectandum; de secundo autem, utrum scl. ipsa argumenta proponantur, iam disputari forte potest, cum s. Paulus (Act 14; 17) argumentum proponere videatur, quod tamen non ab omnibus admittitur⁷; certo autem habetur in s. Scriptura tertium: Sap. 13, 1: ex operibus artifex, i. e. ex effectu causa; v. 3-5: ex pulchritudine et virtute mundi auctor pulchrior et fortior, i. e. ex effectu causa (fortasse v. 1 indicatur quoque argumentum ex contingentia). Similiter Rom 1, 20: per ea quae facta sunt sempiterna virtus et divinitas, i. e. ex effectu causa. Act. 14 et 17: providentia.

Ergo saltem implicite doctrina de demonstrabilitate exsistentiae Dei in s. Scriptura invenitur.

PATRES

Patres non solum rationem, ex qua certa cognitio habeatur, sed ipsa quoque argumenta proponunt, immo de ipsa demonstrabilitate forte apud eos agitur⁸

67. Rationes praecipuae, quibus iam APOLOGETAE Deum exsistere ostendunt, sunt causalitas et finalitas.

ARISTIDES, Apologia 1: « Mundum eaque omnia quae in ipso sunt necessario moveri conspiciens, eum a quo movetur et conservatur Deum esse intellexi. Etenim quidquid movet, eo quod movetur fortius est; et quod conservat, fortius est eo quod conservatur. Quocirca ipsum Deum esse dico, qui omnia procreavit atque conservat » (MG 96, 1108; R 110).

THEOPHILUS, Ad Autolycum, 1. 1 nr. 4 ss.: « Omnia Deus fecit, cum antea non essent, ut ex operibus cognoscatur et intelligatur eius maiestas. Nam quemadmodum anima in homine non videtur, sed cum fugiat humanos visus, ex motu corporis intelligitur, ita et Deus oculis humanis videri non potest, sed ex providentia et operibus videtur et intelligitur. Quemadmodum enim et navem quis in mari instructam et currentem videns et ad litus appellentem, procul dubio gubernatorem in ea esse iudicabit a quo gubernetur, ita Deus omnium gubernator intelligendus est, quamvis non videatur carnis oculis, quippe cum comprehendi non possit ... Deinde vero rex terrenus exsistere creditur, quamvis ab omnibus non videatur; sed ex legibus suis et edictis et potestatibus et copiis et imaginibus cognoscitur: Deum autem non vis intelligere ex eius operibus et potestatibus? » (MG 6, 1030 s.).

68. MINUCIUS FELIX, Octavius 18: « Quod si ingressus aliquam domum omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei crederes dominum, et illis bonis rebus multo esse meliorem; ita in hac mundi domo, cum caelum terramque perspicias, providentiam, ordinem, legem, crede esse universitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem » (ML. 3, 288; R 269).

LACTANTIUS, Divinae institutiones, 1. 1 c. 2 n. 5: « Nemo est tam rudis, tam feris moribus, quin oculos suos in caelum tollens, tametsi nesciat cuius Dei providentia regatur hoc omne quod cernitur, aliquam tamen esse intelligat ex ipsa rerum magnitudine, motu, dispositione, constantia, utilitate, pulchritudine, temperatione, nec posse fieri, quin id quod mirabili ratione constat consilio maiore aliquo sit instructum » (ML 6, 121; R 624).

69. S. GREGORIUS NAZIANZENUS, vide supra nr. 55.

S. GREGORIUS NYSSENUS, De anima et resurrectione: « Ac vestem quidem aliquis conspicatur, rationibus eo adducitur, ut textorem agnoscat; per navem fabricatorem eius intelligit, itemque simul atque aedificium conspectum fuerit, manus opificis spectantium menti obversatur; isti vero dum mundum intuentur, ad eum, qui per illum declaratur, caecutiunt et hallucinantur ». Gregorio interroganti: « De hoc ipso nimirum... quomodo adversarii non ambigere, nec dubitare possint, quod ex Deo omnia sint, et per eum contineantur et conserventur res universae, aut sitne aliquod omnino Numen, quod in superis praesit rerum naturae » Macrina respondet:⁹ « Commodius et convenientius, inquit, esset super talibus silere ac non dignari responso stultas pariter et impias propositiones: quippe divinum etiam quoddam dictum (Prov 26, 4: Ne respondeas stulto iuxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis) vetat respondere dementi iuxta dementiam suam. Stultus autem et insipiens, ut ait Propheta (Sap 13, 1), prorsus est is, qui Deum esse negat. Sed quoniam oportet etiam de his dicere, dicam tibi rationem, inquit, non meam nec alterius hominum cuiusquam, quippe exigua haec quaecumque tandem fuerit, sed eam quam creatura rerum per ea, quae in ea sunt miracula, explicat et narrat, cuius creaturae auditor est oculus, per ea, quae apparent, resonante in corde sollerte pariter et artifice sermone. Clamore enim palam creatura indicat factorem, ipsis caelis, ut inquit Propheta, ineffabilibus vocibus gloriam Dei enarrantibus. Quis enim intuens et animadvertens harmoniam rerum universitatis caelestiumque ac terrestrium miraculorum ... (multa enumerat) haec si quis oculis intelligentiae atque acie mentis intuetur, annon aperte per ea quae apparent, docetur quod divina vis artificiosa sollersque in rebus universis apparens, atque per omnia pertinens ac fusa, cum partes accommodat et adaptat toti, tum totum partibus explet, atque una quadam vi rerum universitas coercetur et continetur, dum ipsa in se ipsa manet, et circum se ipsa movetur ac moveri numquam desinit, neque in alium quemdam locum, praeter eum in quo est transmigrat? » (MG 46, 23 ss.).

70. S. AUGUSTINUS¹⁰, Confessiones, 1. 11 c. 4: « Ecce sunt caelum et terra: clamant quod facta sint; mutantur enim atque variantur. Quidquid autem factum non est, et tamen est, non est in eo quidquam quod ante non erat, quod est mutari atque variari. Clamant etiam quod se ipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea... » (ML 32, 811; R 1596); cf. 1. 10 c. 6; ML 32, 782 s.; De Civitate Dei, 1. 8 c. 6: « Viderunt (Platonici) quidquid mutabile est, non esse summum Deum... Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili, qua est quidquid illud est, quoquo modo et qualiscumque natura est, non esse posse nisi ab illo qui vere est, quia incommutabiliter est » (ML 41, 231). In Ps 73, n. 25 infideli qui admittere vult tantum id quod videt, ait: « Anima tua videtur, ut opinor! Stulte! corpus tuum videtur; animam tuam¹¹ quis videt? Cum ergo corpus tuum tantum videtur, quare non sepeliris? Et respondit (sapit enim ad hoc): Quia vivo. Unde scio quia vivis, cuius animam non video? unde scio? Respondebis: Quia loquor, quia ambulo, quia operor. Stulte! ex operibus corporis agnosco viventem; ex operibus creaturae non potes cognoscere creatorem! » (ML 36, 944). Sermo 197: « Sicut ergo ex motibus et administratione corporis animam, quam non vides, intelligis: sic ex administratione totius mundi et ex regimine ipsarum animarum intellige Creatorem » (ML 38, 1022). Cf. supra nr. 57.

71. Argumentum proprium, quod secundum ipsum appellari solet, s. AUGUSTINUS evolvit De libero arbitrio, 1. 2 (ML 32, 1243 ss.). Capite 3 prima quaestio solvenda proponitur: « quomodo manifestum est, Deum esse ». Ostendit nihil sublimius et praestantius esse in homine quam rationem (c. 3-6), in qua expositione illud superius censetur, quod de altero iudicat. Deinde interrogat Augustinus: « Quid si aliquid invenire potuerimus, quod non solum esse non dubites, sed etiam ipsa nostra ratione praestantius? Dubitabisne illud quidquid est, Deum dicere? Evodius: Non continuo, si quid melius quam id quod in mea natura optimum est, invenire potuero, Deum esse dixerim. Non enim mihi placet Deum appellare, quo mea ratio est inferior, sed quo nullus est superior. Aug. Ita plane... Sed, quaeso te, si non inveneris esse aliquid supra nostram rationem, nisi quod aeternum atque incommutabile est, dubitabisne hunc Deum dicere?... Ev. Hunc plane fatebor Deum, quo nihil superius esse constiterit. Aug. Bene habet: nam mihi satis erit ostendere esse aliquid huiusmodi, quod aut fateberis Deum esse, aut si aliquid supra est, eum ipsum Deum esse concedes. Quare sive supra sit aliquid, sive non sit, manifestum erit Deum esse, cum ego, quod promisi, esse supra rationem, eodem ipso adiuvante monstravero ». Cap. 7 ss. ostendit esse veritatem unam et incommutabilem. Quaerit (c. 12 nr. 34): « Hanc ergo veritatem, de qua iam diu loquimur, et in qua una tam multa conspicimus, excellentiorem putas esse quam mens nostra est, an aequalem mentibus nostris, an etiam inferiorem? Sed si esset inferior, non secundum illam, sed de illa iudicaremus, sicut iudicamus de corporibus, quia infra sunt, et dicimus ea plerumque non tantum ita esse vel non ita, sed ita vel non ita esse debere; sic et de animis nostris non solum ita esse animum novimus, sed plerumque etiam ita esse debere. Et de corporibus quidem sic iudicamus, cum dicimus: Minus candidum est quam debuit; aut, minus quadrum, et multa similiter; de animis vero: Minus aptus est quam debet; aut minus lenis, aut minus vehemens, sicut nostrorum morum se ratio tulerit. Et iudicamus haec secundum illas interiores regulas veritatis, quas communiter cernimus; de ipsis vero nullo modo quis iudicat. Cum enim quis dixerit aeterna temporalibus esse potiora, aut septem et tria decem esse, nemo dicit ita esse debuisse, sed tantum ita esse cognoscens, non examinator corrigit, sed tantum laetatur inventor. Si autem esset aequalis mentibus nostris haec veritas, mutabilis etiam ipsa esset. Mentes enim nostrae aliquando eam plus vident, aliquando minus, et ex hoc fatentur se esse mutabiles; cum illa in se manens nec proficiat cum plus a nobis videtur, nec deficiat, cum minus; sed integra et incorrupta, et conversos laetificet lumine, et aversos puniat caecitate. Quid quod etiam de ipsis mentibus nostris secundum illam iudicamus, cum de illa nullo modo iudicare possimus? Dicimus enim: Minus intelligit quam debet, aut tantum quantum debet intelligit. Tantum autem mens debet intelligere, quantum propius admoveri atque inhaerere potuerit incommutabili veritati. Quare si nec inferior, nec aequalis est, restat ut sit superior atque excellentior ». Cap. 15 nr. 39: « Tu autem concesseras, si quid supra mentes nostras esse monstrarem, Deum te esse confessurum, si adhuc nihil esset superius. Quam tuam concessionem accipiens dixeram satis esse, ut hoc demonstrarem. Si enim aliquid est excellentius, ille potius Deus est; si autem non est, iam ipsa veritas Deus est. Sive ergo illud sit, sive non sit, Deum tamen esse negare non poteris; quae nobis erat ad disserendum et tractandum quaestio constituta ». Cf. de vera religione, cap. 30 s. (ML 34, 145 ss.); De diversis quaestionibus 83, q. 54 (ML 40, 38).

72. S. IOANNES DAMASCENUS, De fide orthodoxa, lib. 1 c. 3: « Omnia quae sunt, aut creata sunt aut increata. Si creata, utique et mutabilia sunt. Quorum enim esse a mutatione incepit, ea mutationi quoque subsint necesse est, sive intereant, sive per voluntatis actus alia atque alia fiant. Sin autem increata, sequitur profecto ut et mutari omnino nequeant. Quorum enim esse contrarium est, horum etiam modus quo sunt, proprietatesve contrariae sunt ». Ostendit deinde, et ea quae sub sensum cadunt et animas, angelos, daemones, omnia mutabilia esse, et pergit: « Cum ergo mutabilia sint, sane etiam creata esse oportet. Si vero creata, haud dubium quin ab aliquo opifice sint condita. Atqui creatorem increatum esse necessum est. Nam si ipse quoque creatus est, a quodam profecto creatus erit, sicque donec ad aliquod increatum venerimus. Increatus igitur cum sit ille conditor, omnino nec mutabilis est. Hoc autem quid aliud nisi Deus fuerit?

« Porro ipsa quoque rerum creatarum compages, conservatio atque gubernatio, nos docent Deum esse, qui universum hoc coagmentarit, sustentet, et conservet, eique provideat. Qui enim fieri potuisset, ut inter se pugnantes naturae, ignis, inquam, et aquae, aeris et terrae, ad unius mundi constitutionem coirent, tenacique adeo nexu cohaererent, ut nulla ratione solvi possint, nisi omnipotens vis aliqua ea compaginasset ac perpetuo a dissolutione servaret?

« Quid est quod ea quae in caelo et quae in terra existunt, quaeque aerem pervagantur et quae in aquis degunt; immo etiam quae his anteriora sunt, caelum, terram et aerem, ignis quoque et aquae naturam certis disposuit locis? a quonam commista haec sunt et distributa? quid est quod motum his impressit, perennique nec ulla re cohibito cursu ea versat? Annon eorum artifex, qui rebus omnibus rationem modumque, quo universum hoc agatur et regatur, indiderit? At quis horum artifex? Annon is qui ea condidit, inque rerum naturam produxit? Nec enim τῷ αὐτομάτῳ seu casui eam vim facultatemque tribuerimus. Sit enim sane casus, quod exstiterint: at cuius tandem erit ea disposuisse? verum illud quoque, si libet, concedamus: cuius vero erit, eadem iuxta illas quibus primum condita sunt leges conservare et custodire? Alterius profecto¹² quam casus; atque hoc quidnam aliud sit, nisi Deus » (MG 94, 795 s.).

THEOLOGI

73. Scholastici explicite quaestionem de demonstrabilitate exsistentiae Dei proposuerunt et ipsa argumenta, variis formis, excoluerunt¹³.

S. ANSELMUS († 1109) in Monologio argumentum proponit simile argumento s. Augustini in De lib. arb. (supra nr. 71); quaesivit vero argumentum, quod plane independens esset (maxime ab exsistentia rerum), quod deinde in Proslogio exponit, argumentum quod a Kant « ontologicum » vocatum est; haec appellatio ergo eo sensu intelligenda est quo Kant eam intellexit. Ei autem « ontologica » est demonstratio, quae non ex experientia, sed ex conceptu intellectus vel rationis, independenter ab experientia, a priori obiectum reale, actuale, determinare intendit¹⁴

RICHARDUS A S. VICTORE († 1173) in suo opere De Trinitate (ML 196) arguit ab esse quod coepit, ergo neque aeternum neque a se est, ad esse aeternum a se; ex gradibus ad ens summum, quod id quod est non potest habere ab inferiore, ergo a se; si enim nihil esset a se, nihil esset ab aeterno, et tunc nulla rerum origo et successio, quod contradicit experientiae; tandem ex eo quod quidquid est, posse esse habet vel a se vel ab alio¹⁵.

PETRUS LOMBARDUS († 1160) 1. 1 dist. 3 quattuor argumenta proponit, primo, secundum Ambrosiastrum, ex opere visibili invisibilis opifex cognoscitur; secundo, tertio, et quarto ex s. Augustino, De civ. Dei, 1. 8 c. 6; cf. eius Comm. in Rom. (ML 191, 1327 s.)¹⁶.

GUILELMUS ALTISSIODORENSIS († intra 1231-1237) Summa, lib. 1 probat primo per habitudinem causae ad causatum; secundo per fluxum rerum (una res fluit ab alia); tertio ex eo quod in summo bono vel in optimo includitur esse; quarto argumento Anselmi¹⁷.

ALEXANDER HALENSIS († 1245) plura argumenta refert: cum Richardo ex esse quod coepit; cum Damasceno ex mutabilitate rerum; cum Altissiodorensi ex eo quod nihil sibi possit esse causa; cum Anselmo argumento ontologico¹⁸.

74. S. BONAVENTURA¹⁹, in 1 d. 3 p. 1 a. unic. q. 2 ostendit Deum cognosci posse per creaturas « quia relucet causa in effectu et sapientia artificis manifestatur in opere, ideo Deus, qui est artifex et causa creaturae, per ipsam cognoscitur ». Fundamenta sunt Sap 13, 5 et auctoritas Isidori, et rationes, inter quas prima: causa ex effectu cognoscitur. Circa argumenta magistri quaedam dubia affert et ostendit, quaenam in illis supponantur (Dubia circa lit. mag. dub. 1). Argumentum Anselmi admittit (in 1 d. 8 p. 1 q. 2 et alibi). De Mysterio Trinitatis q. 1 a. 1 secunda via: « omne verum, quod clamat omnis creatura, est verum indubitabile; sed Deum esse clamat omnis creatura, ergo. Quod autem omnis creatura clamet Deum esse, ostenditur ex decem condicionibus et suppositionibus per se notis ». Et hae sunt: si est ens posterius, est et ens prius; si ens ab alio, est ens non ab alio; si ens possibile, est ens necessarium; si ens respectivum, est ens absolutum; si ens secundum quid, est ens simpliciter; si ens propter aliud, est ens propter se; si ens per participationem, est ens per essentiam; si ens in potentia, est ens in actu; si ens compositum, est ens simplex; si ens mutabile, est ens immutabile. Similiter In Hexaemeron coll. 10 nr. 12-18.

75. S. THOMAS 1 q. 2 a. 3 quinque viis ostendit Deum esse: ex parte motus, ex ratione causae efficientis, ex possibili et necessario, ex gradibus qui in rebus inveniuntur, ex gubernatione rerum, quae argumenta in philosophia exposita sunt. Argumentum ontologicum non admittit²⁰

76. SCOTUS in operibus certo genuinis clare docet non quidem a priori (demonstratione propter quid), sed a posteriori (demonstratione quia) probari posse exsistentiam Dei (Oxon. in 1 d. 2 q. 2; De primo principio c. 3)²¹, so « De ente infinito non potest demonstrari esse propter quid quantum ad nos, licet ex natura terminorum propositio esset demonstrabilis propter quid, sed quantum ad nos propositio est demonstrabilis demonstratione quia ex creaturis » (Oxon. in 1 d. 2 q. 2 nr. 10). Dein ostendit esse aliquid « simpliciter primum secundum efficientiam, et aliquid est simpliciter primum secundum rationem finis, et aliquid est simpliciter primum secundum eminentiam » (ibid. nr. 11). Argumentum Anselmi « coloratum » (sine contradictione cogitari potest) aliquo modo admittit (l. c. nr. 32).

77. Ita vere conveniunt scholastici²² in eo, quod exsistentia Dei probari possit, qui consensus apud sequentes theologos variarum scholarum perduravit. Paucissimi fortasse sunt excipiendi, uti GUILELMUS OCKHAM²³ et PETRUS DE ALLIACO, qui priorem sequitur, cui propositio « Deus est » non est nobis evidens aut evidenter demonstrabilis, sed naturaliter probabilis (in 1 q. 3 a. 2): hi tamen consensum illum nequeunt infringere²⁴. Hanc quaestionem theologi non habebant mere philosophicam, sed theologicam, eamque fundant ex fontibus positivis. In qualificatione vero huius doctrinae non habetur consensus: BÁÑEZ (in 1 q. 2 a. 2) eam habet certissimam, oppositum est temerarium; MOLINA (in 1 q. 2 a. 2) « non solum temerarium, sed in fide minime tutum esse, ne amplius dicam »; VÁZQUEZ (in 1 d. 20 c. 3 nr. 8) refert, generatim theologos oppositum dicere temerarium, quod ipsi nimium videtur; SUÁREZ (De Deo, 1. 1 c. 1 nr. 13) censet oppositum esse temerarium et errori proximum; nr. 15 ss. refutat ea quae dixit Vázquez; VALENTIA (in 1 disp. 1 q. 2 p. 2 assertio 3): « posse etiam ex Dei effectibus per demonstrationem evidentem probari Deum esse... ita certum est, ut hoc negare plane sit erroneum in fide, si non et aperta haeresis ». Ex theologis huius temporis KLEUTGEN (De ipso Deo, nr. 156): « etsi non haeretica, parum nihilominus tuta in fide »; PESCH (prop. 5) theologice certa; MUNCUNILL (p. 19), « certum theologice »; VAN DER MEERSCH (p. 47 s.) proxima fidei, formaliter implicite continetur in revelatione.

Thesis nostra hodie saltem ut theologice certa statuenda videtur, ob consensum theologorum in s. Scriptura et doctrina Patrum fundatum; quia est conclusio ex definitione Vaticani; quia Ecclesia eam explicite tuetur²⁵.

Consensus non est solum circa aliquam demonstrabilitatem Dei in abstracto, sed in concreto saltem illam argumentandi viam complectitur, qua ex mundo visibili exsistentia Dei tamquam causa ex effectu probatur, quam argumentationem admittere vel reicere catholico nullo modo liberum est (cf. iusiur. antimod. Denz 2145). De argumento vero s. Anselmi (ontologico), numquam erat consensus; theologice est res prorsus libera²⁶.

S. TH. 1 q. 88 a. 3; FRANZELIN, thes. 7; 10; 11; KLEUTGEN, nr. 125-138; DE SAN, n. 23-26; BILLOT, thes. 2; PESCH, prop. 9; MUNCUNILL, nr. 9-11.

78. Cognitio exsistentiae Dei, de qua hucusque sermo erat, eiusmodi est, ut prius directe et immediate aliud quid (non Deus) cognoscatur, unde ad cognitionem exsistentiae Dei perveniatur; ipse Deus in se, ipsum esse divinum, non est obiectum immediatum huius cognitionis. Iam quaeritur, sitne haec unica via cognoscendi Deum, an exsistat praeter cognitionem mediatam alia quoque immediata, qua Deus exsistens immediate in se directe percipiatur.

Mediata et immediata cognitio in hac thesi sensu stricto intelligitur de quolibet medio creato obiectivo. Sensu enim minus proprio cognitio immediata dici potest naturalis, spontanea, obvia illatio, si cum cognitione scientifica inquisitione acquisita comparatur (qui videt fumum, « immediate » cognoscit adesse ignem); praeterea cognitio, quae est sine illatione vel conclusione proprie dicta, immediata dici potest in distinctione ab illa, quae habetur propria illatione (cf. e. g. supra nr. 60 nota 63); aliquo tandem sensu immediata quoque dici posset cognitio, quae sola analysi subiecti hauritur, in oppositione ad illam, quae est a posteriori (ex. gr. arg. « ontologicum » pro exsistentia Dei). In cognitione autem exsistentiae alicuius obiecti, quae est immediata sensu stricto, omne medium obiectivum deest, i. e. obiectum, quod ipsum debeat esse cognitum, ut ad cognitionem rei perveniatur; talis cognitio non potest esse per formam alienam. Hoc sensu stricto negamus cognitionem Dei sine omni medio creato obiectivo, et quidem « naturaliter, in hac vita ». Sermo ergo est solum de cognitione quae mediis mere naturalibus absolvi potest; quid supernaturaliter fieri possit vel fiat, in hac thesi non quaeritur; praeterea dicitur in hac vita, scl. pro tempore unionis animae cum corpore, abstrahendo ab eo quod valeat de anima separata.

79. EUNOMIUS ab aliquibus dicitur immediatam Dei perceptionem docuisse, id quod ab aliis negatur; extra dubium autem est, eum docuisse cognitionem Dei comprehensivam¹.

Certo vero immediatam naturalem Dei perceptionem statuerunt ONTOLOGISTAE, de quibus supra nr. 10 ss.

G. C. UBAGHS²: « Idea Dei est illud lumen intelligibile menti nostrae semper praesens, quo fit ut Deus a nobis cognosci possit, etiamsi non semper cognoscatur. Haec idea a multis habetur ut forma quaedam intellectualis, Deum repraesentans, a Deo distincta, menti nostrae naturaliter insita; nobis autem haec idea Deus ipse esse videtur, menti nostrae numquam non praesens, etsi non semper notus » (nr. 8; cf. nr. 14).

« Ens a se exsistere multipliciter probari potest. Ac 1° quidem, si idea entis a se immediata idea est, tam necesse est ens a se exsistere quam necesse est esse quod esse videmus, ubi ponitur nos vere videre. Nam minime negari potest nobis inesse entis a se ideam veram et apertam; porro si haec idea immediata est, ut ego eam esse contendo, huius ideae obiectum, seu potius haec idea est ipsum ens a se quod esse videmus » (nr. 93; similiter nr. 101 et 107 ex idea entis infiniti; in sua Ontologia, ed. 4, Lovanii 1854, nr. 63; nr. 35, 6 et 7; nr. 5).

Hanc tamen Dei immediatam perceptionem Ontologistae omnino diversam dixerunt a visione Dei beatifica; est cognitio naturalis, quae (ita aliqui) ut directa cognitio continuo est in anima, reflexa autem redditur occasione obiectorum, quae sensus offerunt; est cognitio obscura; non est visio ipsius essentiae divinae; est perceptio esse divini sub ratione illa, sub qua est exemplar omnis esse, cum beati videant Dei vitam internam; non reddit hominem beatum.

Immediatam Dei perceptionem docuit ROSMINI, secundum quem esse indeterminatum, quod in rebus creatis intellectui sese immediate manifestat, est aliquid divini in se ipso, quod pertinet ad divinam naturam, est actualitas non distincta a reliquo actualitatis divinae (supra nr. 12)³.

Cum verba thesis universalia sint, inter sententias ei oppositas illa quoque numerari potest, quae ipsam visionem Dei beatificam homini in hac vita degenti naturalem dixit; qualis est sententia Beguardorum et Beguinarum in Concilio Viennensi damnata; de his autem postea, quando de supernaturalitate visionis beatificae dicendum est.

DOC. ECCLESIAE

80. Propositiones ONTOLOGISTARUM tuto tradi non possunt (supra nr. 11; Denz 1659 ss.); propositiones respectivae ROSMINI damnatae sunt (supra nr. 12; Denz 1891 ss.). Concilium autem VATICANUM ob rationem formalem conciliariter de Ontologismo non tractavit (supra nr. 33).

Decretum s. Officii contra Ontologistas non videtur directe respicere omnem doctrinam, quae statuat immediatam Dei cognitionem homini naturaliter esse possibilem. Decretum enim directe loquitur de doctrina, quae cognitionem Dei immediatam, saltem habitualem, dici essentialem esse intellectui humano, ita ut sine ea nihil cognoscere possit; agitur ergo de doctrina, secundum quam haec immediata Dei cognitio homini essentialis est et principium et fundamentum omnis certae cognitionis. Qui ergo affirmaret, immediatam aliquam Dei cognitionem esse quidem homini naturaliter possibilem, negaret autem eam esse intellectui humano essentialem, ita ut ab ea omnis certa cognitio dependeret, et qui doctrinam Ontologistarum de esse et de universalibus negaret, non proponeret eam doctrinam, quae secundum hoc decretum s. Officii tuto tradi non posset. Aliter tamen iudicandum esset, si posset probari sensum huius decreti esse: quia omnis cognitio Dei immediata homini naturaliter impossibilis est, propterea haec specialis doctrina Ontologistarum tuto tradi non potest. Hoc autem ex verbis decreti non apparet.

Cum damnatione doctrinae BEGUARDORUM et BEGUINARUM in concilio VIENNENSI (Denz 475) doctrina de immediata Dei perceptione componi nequit. Damnatur quidem ibi directe, quod visio Dei beatifica sit naturalis, Ontologistae autem perceptionem Dei immediatam diversam a visione beatifica volunt statuere. Sed immediata intellectualis perceptio entis infiniti simplicissimi necessario est perceptio totius essentiae eius, estque impossibile aliquid Dei, ex gr. hoc vel illud attributum, immediate percipere quin totus Deus immediate videatur; immo ne inter essentiam quidem divinam et personas a parte rei est ulla distinctio, sed essentia divina est Pater, est Filius, est Spiritus Sanctus, ita ut qui immediate videt essentiam, non possit non videre personas. Sic illa differentia in immediata Dei perceptione, quam Ontologistae affirmant, est impossibilis; ergo qui aliquam perceptionem Dei immediatam homini dicit naturalem, consequenter dicere debet, visionem beatificam esse homini naturalem. Ita doctrina Ontologistarum consequenter est contra doctrinam Concilii Viennensis; hinc doctrina statuens immediatam perceptionem Dei homini naturalem, sive ad modum quo Ontologistae faciunt, sive alio modo, ex definitione Concilii Viennensis non quidem haeretica dici potest, sed dicenda est erronea, et doctrina opposita est theologice certa.

S. SCRIPTURA

81. S. Scriptura nihil dicit de naturali quadam immediata perceptione Dei, sed quando de naturali nostra cognitione Dei loquitur, semper indicat mediatam (Sap 13; Rom 1): a creaturis ad Deum, non a Deo ad creaturas. Hac mediata cognitione « invisibilia Dei » intellecta conspiciuntur. Immediatam vero exhibet Dei cognitionem, quam beati in caelo habebunt, eamque opponit cognitioni etiam supernaturali huius vitae (1 Cor 13, de quo textu plura nr. 126).

PATRES

82. Secundum ss. Patres naturaliter non videmus Deum visione intellectuali, sed e rebus sensibilibus ducimur ad cognitionem Dei.

S. IRENAEUS (supra nr. 53) angelos dicit Deum naturaliter cognoscere solum ex operibus, ex providentia; et similiter homines Deum cognoverunt ex mundo creato.

S. ATHANASIUS, Oratio contra gentes 35: « Bonus enim et clemens Deus, animarum quas creavit curam gerens, quia eius naturae est, quae videri et comprehendi nequeat, omnemque creatam substantiam transcendat, atque idcirco futurum erat ut humanum genus illius cognitionem non assequeretur, eo quod homo sit ex nihilo factus, et Deus sine ullo sit principio: eam ob rem naturam creatam suo Verbo tam apte composuit, ut quia ipse ex sui natura videri non potest, saltem ex operibus ab hominibus cognosci posset. Saepe enim ex operibus artifex, etiamsi non videatur, cognoscitur; atque ut de statuario Phidia narrant, eius nempe opera ex mutua partium inter se proportione et dispositione Phidiam licet absentem spectantibus exhibuisse; ita ex mundi constructione illius effector et opifex Deus intelligendus est, tametsi oculis corporis non aspicitur. Nec enim sua invisibili natura abusus est Deus (nemo id causetur), nec se hominibus plane ignotum reliquit; verum ut modum dicebam, sic naturam creatam composuit, ut quamvis ipse ex natura sua videri non queat, ex operibus tamen cognoscatur », pro qua doctrina provocat ad Rom 1, 20; Act 14, 14-16 (MG 25, 69; R 747).

83. S. BASILIUS, Adversus Eunomium, 1. 1. n. 14: « Ego vero ipsius comprehensionem non homines solum, sed omnem etiam rationalem naturam excedere arbitror. Nunc autem cum dico rationalem, creatam dico. Nam soli Filio notus est Pater, et Spiritui Sancto... Nam... constat ipsam quidem essentiam nulli nisi Unigenito et Spiritui Sancto cogitabilem esse; sed ab operationibus Dei subvectos nos et per ea quae condita sunt conditorem intelligentes, sic bonitatem ac sapientiam eius percipere. De Deo enim notum est, quod cunctis hominibus Deus manifestavit »⁴ (MG 29, 543; R 931). Epistula 234 (ad Amphilochium) nr. 1: « Nos autem ex operationibus cognosci a nobis dicimus Deum nostrum, sed ad ipsam essentiam accessuros non pollicemur. Ipsius siquidem operationes ad nos descendunt, essentia autem illius manet inaccessa » (MG 32, 870; R 923); cf. epist. 235, 1 (MG 32, 871; R 924; supra nr. 54).

S. GREGORIUS NAZIANZENUS, Oratio theologica 2, 12: « Nobis utique, qui terrae vinculis astricti tenemur, ut Ieremiae⁵ verbis utar, crassaque hac carne obtegimur, hoc perspicuum est, quod quemadmodum nulla ratione fieri potest, ut quispiam, quamlibet gressum urgeat, umbram suam praetereat (quantum enim eam assequeris, tantum etiam illa semper antevertit), aut oculus rebus in aspectum cadentibus citra intermediam lucem et aerem coniungatur, aut pisces extra aquas natent, ita etiam impossibile est iis, qui corporibus inclusi sunt, sine corporearum ac sensibilium rerum adminiculo rebus iis, quae animo ac ratione intelliguntur, omnino coniungi » (MG 41, 42; R 986).

S. CHRYSOSTOMUS, In act. apost. hom. 2 nr. 4: « Vide quid Paulus dicat: Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur⁶. Certe diabolus utraque dicit esse ex materia, ut nulla ex re Deum cognoscamus »; similiter nr. 5 (MG 60, 31 s.). De incomprehensibili hom. 3 n. 1: « Vocemus itaque ipsum ineffabilem, inintelligibilem Deum, invisibilem, incomprehensibilem, humanae linguae vim superantem, mortalis mentis comprehensionem excedentem, angelis non vestigabilem, Seraphinis invisibilem, Cherubinis inintelligibilem, inaspectabilem Principatibus, Potestatibus, Virtutibus, ac simpliciter omni creaturae: a solo autem Filio et a Spiritu sancto cognitum » (MG 48, 720; R 1125); similiter hom. 4, 3 (MG 48, 730; R 1128); In Ioan. hom. 15, 1 (MG 59, 98; R 1161) Deum creaturis invisibilem dicit.

84. S. HIERONYMUS, Com. in epist. ad Galatas, in cap. 3 v. 2: « Quaerat quispiam, si fides non est nisi ex auditu, quomodo qui surdi nati sunt, possunt fieri Christiani? Deum quippe Patrem ex magnitudine et pulchritudine creaturarum potest quis intelligere et a conditionibus conditor consequenter agnoscitur. Christi autem nativitas, crux, mors, resurrectio, nisi ex auditu, sciri non potest » (ML 26, 349).

PS-DIONYSIUS, De divinis nominibus, c. 7 nr. 3: « Praeterea quaerendum est, quomodo nos Deum cognoscamus, qui neque sensu percipitur nec intelligentia, et nihil omnino est ex iis quae sunt. An non potius vere dicatur, quod Deum non cognoscimus ex natura eius (id enim quod natura eius est, incognitum est, et omnem rationem ac mentem superat), sed ex ordine rerum, tamquam ab ipso proposito, et imagines quasdam ac similitudines exemplarium eius divinorum in se habente ad cognoscendum illud summum bonum et omnium bonorum finem, via et ordine pro viribus ascendimus in ablatione et in superlatione omnium et in omnium causa » (MG 3, 870 s.; R. 2284).

GREGORIUS MAGNUS, Moralia, 1. 27 cap. 5 (al. 3), in Iob 36, 25. (Omnes homines vident eum, unusquisque intuetur procul): « Omnis homo eo ipso quo rationalis est conditus, debet ex ratione colligere eum, qui se condidit Deum esse. Quem nimirum iam videre est dominationem⁷ illius ratiocinando conspicere. Cum vero dictum sit: Omnes homines vident eum, recte subiungitur: Unusquisque intuetur procul. Procul quippe eum intueri est non iam illum per speciem cernere, sed adhuc ex sola operum suorum admiratione pensare. Procul illum hic etiam electi conspiciunt, quia necdum claritatem illius per acumen intimae visionis apprehendunt. Cui etsi per amorem iuxta sunt, adhuc tamen ab illo terrenae inhabitationis pondere disiunguntur; et quamvis ei bene vivendo inhaereant, a contemplationis eius specie longe se esse suspirant... Sed cum dicitur: Memento quod ignores opus eius, ac deinde subiungitur: Omnes homines vident eum, quem, sicut diximus, videre est transcendentem omnia eius essentiam ex ratione colligere, valde mirandum est quod et ipsum cernimus, et eius opus ignoramus... eum, cuius iudicia minime comprehendimus, esse per rationem videmus; quem tamen adhuc procul cernimus, quia ab eius fortitudine nubilo infirmitatis nostrae separamur » (ML 76, 403).

85. Sed Patres videntur docuisse immediatam Dei perceptionem⁸; nam 1. docent ideam Dei hominibus esse innatam. Attamen nullo modo certum, immo in pluribus improbabile est, eos intellexisse ideam innatam sensu stricto, sed ita exhibent facilitatem, hinc universalitatem huius cognitionis in homine qui habet vere naturam humanam, intellectum humanum evolutum⁹. Praeterea, etiamsi supponeretur in doctrina illorum Patrum idea innata sensu stricto, nondum inde sequeretur cognitio Dei exsistentis immediata.

S. IUSTINUS, Apologia 2 nr. 6: « Pater, Deus, conditor, dominus, herus, non sunt nomina, sed ex beneficiis et operibus appellationes... Dei appellatio non nomen est, sed rei non enarrabilis insita naturae hominum opinio » (MG 6, 453; R 130).

TERTULLIANUS, De testimonio animae 5: « Haec testimonia animae quanto vera, tanto simplicia; quanto simplicia, tanto vulgaria; quanto vulgaria, tanto communia; quanto communia, tanto naturalia; quanto naturalia, tanto divina... sed qui eiusmodi eruptiones animae non putavit doctrinam esse naturae et congenitae et ingenitae conscientiae tacita commissa, dicet potius diventilatis in vulgus opinionibus publicatarum litterarum usum iam et quasi vitium corroboratum taliter sermocinandi » (ML 1, 616)¹⁰.

86. 2. Patres statuunt spontaneam, obviam, vulgarem cognitionem Dei, quae videtur immediata. Sed haec dici quidem potest immediata sensu lato et improprio, non autem sensu proprio.

87. 3. Speciatim de s. AUGUSTINO¹¹ affirmatur, eum docuisse cognitionem Dei immediatam, omnibus hominibus communem et naturalem; nam intellectualis cognitio secundum eum est cognitio in aeterna, immutabili veritate, quae est ipse Deus, qui est sol veritatis, qui nos illuminat, in cuius luce veritatem videmus. Ontologistae pro sua doctrina auctoritatem s. Augustini invocant.

Conf. 1. 12 nr. 35: « Si ambo videmus verum esse quod dicis, et ambo videmus verum esse quod dico, ubi quaeso id videmus? Nec ego utique in te, nec tu in me: sed ambo in ipsa, quae supra mentes nostras est, incommutabili Veritate » quam deinde vocat ipsam Domini Dei nostri lucem (ML 32, 840). De vera religione, nr. 56 s.: « Nunc vero, cum secundum totam quadraturae legem iudicetur et forum quadratum et lapis quadratus et tabella et gemma quadrata: rursus secundum totam aequalitatis legem iudicentur convenire sibi motus pedum currentis formicae et secundum eam gradientis elephanti: quis eam dubitet locorum intervallis ac temporum nec maiorem esse nec minorem, cum potentia superet omnia? Haec autem lex omnium artium cum sit omnino incommutabilis, mens vero humana cui talem legem videre concessum est, mutabilitatem pati possit erroris, satis apparet supra mentem nostram esse legem, quae veritas dicitur. Nec iam illud ambigendum est, incommutabilem naturam, quae supra rationalem animam sit, Deum esse; et ibi esse primam vitam et primam essentiam, ubi est prima sapientia. Nam haec est illa incommutabilis veritas, quae lex omnium artium recte dicitur et ars omnipotentis artificis. Itaque cum se anima sentiat nec corporum speciem motumque iudicare secundum se ipsam, simul oportet agnoscat praestare suam naturam ei naturae de qua iudicat, praestare autem sibi eam naturam, secundum quam iudicat et de qua iudicare nullo modo potest. Possum enim dicere quare similia sibi ex utraque parte respondere membra cuiusque corporis debeant, quia summa aequalitate delector, quam non oculis corporis sed mentis contueor; quapropter tanto meliora esse iudico quae oculis cerno, quanto pro sua natura viciniora sunt iis quae animo intelligo. Quare autem illa ita sint, nullus potest dicere; nec ita debere esse, quispiam sobrie dixerit, quasi possint esse non ita » (ML 34, 147)¹².

88. Huiusmodi dicta, et similia, mere in se considerata, de immediata Dei perceptione forte intelligi possent; non autem in ipsa doctrina s. Augustini. Immediata enim Dei cognitio, quae s. Augustino nota est, nullo modo est naturalis hominibus et communis, neque initium et fundamentum cognitionis intellectualis, sed in hac terra paucis tantum perfectis conceditur et est propria vitae beatae: est ipsa visio beatifica; hominum autem naturalis cognitio non est a Deo ad creaturas, sed a creaturis ad Deum. « Videre » Deum apud s. Augustinum non semper significat cognitionem immediatam sed etiam mediatam per creaturas.

Epistula 147 (ad Paulinam) De videndo Deo, nr. 3: « Cum igitur nec corporis oculis, sicut corpora sive caelestia sive terrestria, nec mentis aspectu, sicut ea sunt quorum nonnulla commemoravi, quae apud temetipsam certissime intueris (scl. se viventem, volentem, quaerentem, scientem, nescientem) nunc videamus Deum, cur credimus eum videri, nisi quia Scripturae accommodamus fidem, ubi legitur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt »; similiter nr. 12. Cap. 13 nr. 31: « Deinde potest movere quomodo iam ipsa Dei substantia videri potuerit a quibusdam in hac vita positis, propter illud, quod dictum est ad Moysen: Nemo potest faciem meam videre et vivere¹³, nisi quia potest humana mens divinitus rapi ex hac vita ad angelicam vitam, antequam per istam communem mortem carne solvatur. Sic enim raptus est qui audivit illic ineffabilia verba quae non licet homini loqui; ubi usque adeo facta est ab huius vitae sensibus quaedam intentionis aversio, ut sive in corpore sive extra corpus fuerit, id est, utrum, sicut solet in vehementiori ecstasi, mens ab hac vita in illam vitam fuerit alienata, manente corporis vinculo, an omnino resolutio facta fuerit, qualis in plena morte contingit, nescire se diceret¹⁴. Ita fit ut et illud verum sit, quod dictum est: Nemo potest faciem meam videre et vivere; quia necesse est abstrahi ab hac vita mentem, quando in illius ineffabilitatem visionis assumitur; et non sit incredibile quibusdam sanctis nondum ita defunctis, ut sepelienda cadavera remanerent, etiam istam excellentiam revelationis fuisse concessam » (ML 33, 610); cf. epist. 92 (ML 33, 318 ss.).

Sermo 141 (supra n. 57): Philosophi huius saeculi viderunt Deum, veritatem stabilem, ubi sunt omnes rationes rerum creaturarum, sed de longinquo viderunt; « viderunt etiam ipsi, quantum videri ab homine potest, creatorem per creaturam ». De Genesi ad litteram 1. 4 n. 49: « Mens itaque humana prius haec quae facta sunt, per sensus corporis experitur, eorumque notitiam pro infirmitatis humanae modulo capit; et deinde quaerit eorum causas, si quo modo possit ad eas pervenire principaliter atque incommutabiliter manentes in Verbo Dei, ac sic invisibilia eius per ea quae facta sunt, intellecta conspicere¹⁵. Quod quanta tarditate ac difficultate agat, et quanta temporis mora propter corpus corruptibile quod aggravat animam¹⁶, etiam quae ferventissimo studio rapitur ut instanter ac perseveranter hoc agat, quis ignorat » (ML 34, 316 s.).

89. Quomodo autem positive doctrina « illuminationis » s. Augustini explicanda sit, multum disputatur. Alii lucem putant non diversum quid ab ipsa anima; alii dicunt esse diversam ab anima, sed creatam; alii tandem esse lucem increatam. Sicut sol luce sua corpora nobis reddit visibilia, ita ut in luce solis corpora illustrata videamus, quin ipsum solem immediate videamus, ita Deus sol est intellectus nostri, irradians lucem, qua intellectui nostro veritates aeternae, immutabiles, redduntur « visibiles », ita ut in luce aeternae veritatis cognoscamus tales veritates, quin tamen ipsum solem, Deum ipsum, intueamur¹⁷.

THEOLOGI

90. Ex scholasticis plures amplexi sunt s. Augustini doctrinam illuminationis, et quidem pro « ratione superiore », cum pro « ratione inferiore » doctrinam abstractionis statuerint¹⁸. Doctrina cognitionis in rationibus aeternis, in luce increata, propria sive distinctiva est « Augustinismo » (maxime in schola Franciscana, Alexander Halensis, Bonaventura) ab « Aristotelismo » qui theoriam abstractionis universaliter statuit¹⁹.

In quaestionibus disputatis de scientia Christi q. 4²⁰ s. Bonaventura triplicem ponit intellectum cognitionis in luce aeternarum rationum: primus modus « ut intelligatur, quod ad certitudinalem cognitionem concurrit lucis aeternae evidentia tamquam ratio cognoscendi tota et sola ». Hic modus non est admittendus, quia secundum eum non differret cognitio viae a cognitione patriae. Secundus modus « ut intelligatur, quod ad cognitionem certitudinalem necessario concurrit ratio aeterna quantum ad suam influentiam, ita quod cognoscens in cognoscendo non ipsam rationem aeternam attingit, sed influentiam eius solam ». Haec explicatio non est sufficiens secundum verba s. Augustini. « Et ideo est tertius modus intelligendi quasi medium tenens inter utramque viam, scilicet quod ad certitudinalem cognitionem necessario requiritur ratio aeterna ut regulans et ratio motiva, non quidem ut sola et in sua omnimoda claritate, sed cum ratione creata, et ut ex parte a nobis contuita secundum statum viae ».

« Quoniam igitur certitudinalis cognitio competit spiritui rationali, in quantum est imago Dei, ideo in hac cognitione aeternas rationes attingit. Sed quia in statu viae non est adhuc plene deiformis, ideo non attingit eas clare et plene et distincte; sed secundum quod magis vel minus ad deiformitatem accedit, secundum hoc magis vel minus eas attingit, semper tamen aliquo modo, quia numquam potest ab eo ratio imaginis separari. Unde quia in statu innocentiae erat imago sine deformitate culpae, nondum tamen habens plenam deiformitatem gloriae, ideo attingebat ex parte, sed non in aenigmate. In statu vero naturae lapsae caret deiformitate et habet deformitatem, ideo attingit eas ex parte et in aenigmate. In statu vero gloriae caret omni deformitate et habet plenam deiformitatem, ideo eas attingit plene et perspicue. Rursus, quia non ex se tota est anima imago, ideo cum his attingit rerum similitudines abstractas a phantasmate, tamquam proprias et distinctas cognoscendi rationes, sine quibus non sufficit sibi ad cognoscendum lumen rationis aeternae, quamdiu est in statu viae, nisi forte per specialem revelationem hunc statum transcenderet, sicut in his qui rapiuntur, et in aliquorum revelationibus prophetarum.

Concedendum est igitur, sicut rationes ostendunt et Augustini auctoritates expresse asserunt, quod in omni certitudinali cognitione rationes illae cognoscendi a cognoscente attinguntur, licet aliter a viatore et aliter a comprehendente, aliter a sciente et aliter a sapiente, aliter a prophetante et aliter a communiter intelligente ».

Ad obiect. 15: « Unicuique cognoscibili respondet propria ratio cognoscendi ad hoc, ut de ipso habeatur cognitio certitudinalis; sed rationes illae cognoscendi non percipiuntur distincte ab aliquo intellectu viatoris: ergo nihil in illis habet proprie et determinate cognosci » respondet: « quia non omnino distincte videmus rationes in se, ideo non sunt tota ratio cognoscendi, sed requiritur cum illis lumen creatum principiorum et similitudines rerum cognitarum, ex quibus propria ratio cognoscendi habetur respectu cuiuslibet cogniti ».

Ad obiect. 16: « Si quidquid certitudinaliter cognoscitur, cognoscitur in ratione aeterna; sed propter quod unumquodque, et illud magis: ergo et rationes illae aeternae sunt nobis magis notae; quod manifeste falsum est, cum sint nobis maxime occultae » respondet: « sicut iam patet, ratio aeterna non sola movet ad cognoscendum, sed cum veritate principiorum, non specialiter de se, sed generaliter in statu viae; et ideo non sequitur, quod ipsa sit nobis nota secundum se, sed prout relucet in suis principiis et in sua generalitate; et sic quodam modo est nobis certissima, quia intellectus noster nullo modo potest cogitare, ipsam non esse; quod quidem non potest dici de aliqua veritate creata ».

In responsione ad 19 dicit: « Huiusmodi enim rationes attinguntur ab intellectibus scientium ut ductivae, sed ab intellectibus sapientium ut reductivae et quietativae. Et quia pauci sunt, qui isto modo illas attingant, ideo pauci sunt sapientes, licet multi scientes; pauci quidem sunt, qui illas rationes sciant se attingere; immo quod plus est, pauci sunt qui velint hoc credere, quia difficile videtur intellectui ad aeterna contemplanda nondum elevato, quod ita habeat Deum praesentem et propinquum, cum tamen dicat Paulus Actuum decimo septimo, quod non longe est ab unoquoque nostrum ».

91. Sicut diversae sunt explicationes doctrinae s. Augustini, ita quoque diversae explicationes doctrinae s. Bonaventurae. LUYCKX eam ita fere complectitur:

Quaenam est ratio certitudinis in nostra cognitione veri? Creaturae absolutam certitudinem dare non possunt; ergo est ex immediata irradiatione Dei. Pauci quidem in hanc rationem inquirunt: simplices homines de hac re non cogitant; docti nituntur in certitudine primorum principiorum; sapientes vero intelligunt, ne haec quidem sufficere, cum et ipsa creata sint. Sapiens « plene resolvendo » clare intelligit, absolutam suam certitudinem veritatis immediatam rationem habere in speciali immediata irradiatione ab ipso Deo. Stupet sapiens caecitatem hominum qui non animadvertunt id quod primo loco vident, sine quo nihil cognoscere possunt. Sapiens Deum, primam causam veritatis, primo videt; videt quomodo per eius irradiationem omnino certo cognoscamus. Rationes illae aeternae non sunt obiectum naturale quod cognitionis nostrae in hac terra, sed sunt medium quo absolutam certitudinem veritatis obtinemus.

Secundum alios vero (ROSENMÖLLER, SCHWENDINGER) homo veritatem aeternam in omni certa cognitione tamquam obiectum intuetur; ideae aeternae in cognitione certa sunt quidem obiectum directum (id est non per viam alicuius conclusionis), sed secundarium, non cum conscientia et implicite tantum cognitum.

Quocumque autem modo doctrina s. Bonaventurae explicatur, certum est eum non docere immediatam Dei cognitionem. In 2 dict. 23 art. 2 q. 3, « utrum Adam Deum cognoverit in statu innocentiae eo genere cognitionis, quo exspectamus Deum cognoscere in statu gloriae » respondet cognitionem, quam Adam habebat de Deo, mediam fuisse inter cognitionem, quae est in statu miseriae et cognitionem, quae erit in statu gloriae. « In solo statu gloriae videbitur Deus immediate et in sua substantia, ita quod nulla erit ibi obscuritas. In statu vero innocentiae et naturae lapsae videtur Deus mediante speculo; sed differenter, quia in statu innocentiae videbatur Deus per speculum clarum; nulla enim erat in anima peccati nebula. In statu vero miseriae videtur per speculum obscuratum per peccatum primi hominis; et ideo nunc videtur per speculum et in aenigmate ». Opp. omnia 2, 544 s.

92. Theologos scholasticos « aristotelicos » non docere immediatam perceptionem Dei patet. Secundum s. THOMAM naturalis Dei cognitio non est nisi mediata ex creaturis: in 1 d. 3 q. 1 a. 1-4; De veritate, q. 18 a. 2; immediata Dei visio homini non est naturalis: De veritate, q. 13 a. 3; Contra gent., 1. 3 c. 47; 52; Summa Theol., 1 q. 12 a. 4; 11; cognitio Dei immediata est idem quod visio: in 4 d. 49, q. 2 a. 1; Contra gent. 1. 3 c. 53. In Boethium de Trinitate, q. 1 a. 3 explicite negat Deum esse primum quod a mente cognoscitur:

« Quidam dixerunt, quod primum quod a mente humana cognoscitur etiam in hac vita, est ipse Deus, qui est veritas prima, et per hunc omnia alia cognoscuntur. Sed hoc aperte est falsum; quia cognoscere Deum per essentiam est hominis beatitudo; unde sequeretur omnem hominem beatum esse. Et praeterea cum in divina essentia omnia quae dicuntur de ipsa, sint unum, nullus erraret circa ea quae de Deo dicuntur, quod experimento patet esse falsum. Et iterum ea quae sunt prima in cognitione intellectus, oportet esse certissima; unde intellectus certus est se ea intelligere, quod patet in proposito non esse. Repugnat etiam haec positio auctoritati Scripturae, Exod 33, 20: Non videbit me homo et vivet ».

Deinde reicit aliam sententiam « quod divina essentia non est primum cognitum a nobis in via, sed influentia luminis ipsius; et secundum hoc Deus est primum quod a nobis cognoscitur. Sed hoc etiam stare non potest ». Quomodo s. Thomas intelligat cognitionem « in rationibus aeternis » vide 1 q. 84 a. 5; Contra Gent. 1. 3 c. 47.

93. His verbis s. Thomae rationes continentur, quas theologi afferre solent contra immediatam Dei perceptionem: cognitio Dei esset certissima cognitio; error circa Deum impossibilis; omnes essent beati.

Quomodo Ontologismus viam paret Rationalismo, Pantheismo, Eclecticismo exponitur in « Postulato » quod in concilio Vaticano exhibitum est (supra nr. 33).

Obiectiones

94. Immediatam Dei perceptionem, aliam ab visione beatifica eique inferiorem (i. e. obscuram et in qua non necessario totus Deus videatur) esse possibilem, videtur ostendi posse ex ipsa visione beatifica, in qua non totum cognoscitur quod Deus perfectione sua eminenter vel virtualiter includit, et in qua sunt diversi gradus claritatis²¹; ergo argumentatio ex concilio Viennensi (nr. 80) videtur inefficax.

Resp.: omnis beatus videt Deum totum, et nihil Dei est quod non videat: gradus autem sunt intra claram Dei visionem; obscura autem cognitio non est inferior gradus cognitionis clarae.

De iis quae ex doctrina Patrum et Theologorum contra thesim obici solent, iam dictum est; obiectiones ex ratione petitae (primum cognitum est primum ontologicum; cognitio finiti non ducit ad cognitionem infiniti; similia) discussae sunt in philosophia.

S. TH. 1 q. 13 a. 1-6; 12; PETAVIUS, De Deo, 1. 7 c. 1; FRANZELIN, thes. 12; 13; BILLOT, thes. 17; 18; PESCH, prop. 15; VAN DER MEERSCH, nr. 280-291; 316-324.

Postquam probatum est naturali rationis lumine nos posse Deum cognoscere et quidem tantum mediate ex creaturis, iam accuratius inquirendum est, qualis sit haec cognitio et quid valeat.

95. EUNOMIANI, uti supra nr. 79 iam dictum est, omnino perfectam (quidditativam), comprehensivam cognitionem Dei sese habere affirmabant.

De ipso Eunomio ait s. CHRYSOSTOMUS, De incomprehensibili hom. 3 nr. 2: « Ausus est homo dicere: Deum novi ut ipse Deus se ipsum novit » (MG 48, 712; R 1124); et de eodem SOCRATES, Hist. eccl. 4, 7: « De sua ipsius substantia Deus nihil amplius scit quam nos; nec illa ipsi quidem notior, nobis autem est obscurior. Sed quidquid nos de illo scimus hoc omnino et ille novit; et contra, quidquid ille scit, idem etiam in nobis absque ulla discrepantia reperies » (MG 67, 474). De Aetio, Eunomii magistro, EPIPHANIUS, Adv. haeres. Panarion, haer. 76 c. 36: « Hic cum suis in eam amentiam incidit, ut diceret se scire Deum non secundum fidem, sed naturaliter secundum scientiam, sicut cognoscat quidquid est visibile, ut si quis manibus sumat lapidem vel lignum. Ita loquitur temerarius iste: Tam Deum scio quam me ipsum, immo non tam me ipsum scio quam Deum » (MG 42, 634).

96. Sententia extrema opposita est AGNOSTICISMUS¹, qui in nostra materia bene cum CHOSSAT distingui potest in Agnosticismum purum (neque exsistentia Dei probari potest, neque non exsistentia; a fortiori omnis scientia de natura divina est impossibilis; ratio est, quia cognitio phaenomena non potest transcendere) et Agnosticismum dogmaticum (exsistentia absoluti cognosci quidem potest, non autem quale sit; de natura divina iudicia, quae sint vera, efformare non possumus). Ita saeculo 12. MAIMONIDES, apud quem ea, quae a recentioribus agnosticis proponuntur, magna ex parte inveniuntur. Agnosticismus est etiam Symbolismus theologicus Modernistarum, de quo Pius X, in Encycl. « Pascendi »: « Philosopho certum est, repraesentationes obiecti fidei esse tantum symbolicas; credenti pariter certum est, fidei obiectum esse Deum in se; theologus igitur colligit: repraesentationes divinae realitatis esse symbolicas. Hinc symbolismus theologicus... Cum symbola talia sint respectu obiecti, respectu autem credentis sint instrumenta, cavendum primum, inquiunt, credenti, ne ipsi formulae, ut formula est, plus nimio inhaereat, sed illa utendum unice ut absolute inhaerescat veritati, quam formula retegit simul ac tegit nititurque exprimere, quin umquam assequatur » (Denz 2087). « Si quaevis intellectualia, ut (modernistae) inquiunt, elementa nihil nisi Dei symbola sunt, ecquid symbolum non sit ipsum Dei nomen aut personalitatis divinae? quod si ita, iam de divina personalitate ambigi poterit patetque ad pantheismum via » (Denz 2108).

97. Contra has sententias extremas hac thesi statuitur: cognitio illa naturalis de Deo est quidem cognitio imperfecta (contra Eunomianos), sed est vera (contra Agnosticismum).

Quomodo aliqua res cognosci possit s. THOMAS exponit In Boeth. de Trin., q. 1 a. 2 c.: « Dupliciter aliqua res cognoscitur. Uno modo per formam propriam, sicut oculus videt lapidem per speciem lapidis; alio modo per formam alterius similem sibi, sicut cognoscitur causa per similitudinem effectus, ut homo per formam suae imaginis. Per formam autem suam aliquid dupliciter cognoscitur. Uno modo per formam quae est ipsa res, sicut Deus cognoscit semper essentiam suam, et Angelus se ipsum; alio modo per formam quae est aliud ab ipso, sive abstracta sit ab ipso, quando scilicet forma est immaterialior quam sit ipsa res, sicut forma lapidis abstrahitur a lapide; sive sit impressa intelligenti ab eo, utpote quando res est simplicior quam similitudo per quam cognoscitur, sicut Avicenna dicit, quod intelligentias cognoscimus per impressionem earum in nobis... Effectus autem est duplex. Quidam qui adaequatur virtuti suae causae, et per talem effectum cognoscitur plene virtus causae, et per consequens quidditas eius; alius effectus est qui deficit a praedicta aequalitate, et per talem effectum non potest comprehendi virtus agentis, et per consequens nec essentia eius, sed cognoscitur de causa tantum quod est »²

Cognitio immediata est cognitio per formam propriam obiecti. Cognitio mediata vero est per formam alienam, saltem si obiectum tantum mediate cognosci potest; si autem agitur de obiecto, quod etiam immediate cognosci potest, disputari forte potest, utrum cognitio eius mediata etiam per formam propriam habeatur.

Si cognitio est per formam propriam, habetur obiecti conceptus proprius per se, quo res concipitur uti est in se; in cognitione autem per formam alienam, distinguendum est: si est ex effectu adaequante virtutem causae (effectus univocus), si obiectum etiam immediate cognosci potest, conceptus est proprius per se (proprius ex propriis); si autem est ex effectu non adaequante virtutem causae (effectus aequivocus), si obiectum tantum mediate cognosci potest, conceptus non est proprius per se, non univocus. Talis autem conceptus, in quantum solummodo huius obiecti conceptus est, vocari potest proprius in oppositione ad conceptum communem pluribus (proprius ex communibus).

Tribus partibus ostendemus 1) non cognoscimus Deum per formam propriam; 2) sed per formam creaturarum; 3) cognoscimus vere quidditatem Dei.

I. Deum non cognoscimus per formam propriam.

98. Cognitio per formam propriam est vel per formam quae est ipsa res, vel per formam impressam a re cognoscenda, vel abstractam ab eadem re (supra nr. 97); atqui forma Dei propria non potest esse abstracta a Deo; quia non potest esse forma magis immaterialis quam Deus; neque forma creata a Deo impressa in intellectum humanum, quia haec ut similitudo finita non potest esse forma propria entis infiniti; ergo unica forma propria Dei est ipsa eius essentia; atqui cognitio Dei per essentiam suam soli Deo est naturalis, et beatis conceditur supernaturaliter; ergo Deus a nobis non cognoscitur naturaliter per formam Dei propriam (S. THOM., In Boeth. q. 1 a. 2).

Naturalis cognitio Dei non est nisi mediata (thesis 3); ergo non est per formam propriam. Hinc patet qualificationem huius partis thesis eandem esse quae est thesis 3: est theologice certa.

S. SCRIPTURA

99. In s. Scriptura haec doctrina eatenus continetur, quatenus naturalem nostram cognitionem de Deo statuit tantum mediatam.

PATRES

100. Patres explicite negant, nos posse ipsam Dei essentiam cognoscere; ita imprimis illi qui contra Eunomianos scripserunt; multi textus inveniuntur apud R ser. 109, ex quibus aliqui eligantur.

S. CYRILLUS HIEROSOLYMITANUS, Cat. 6, c. 2: « Dicimus enim non quantum oportet de Deo (soli enim ipsi haec sunt nota), sed quantum capit natura humana, et quantum imbecillitas nostra ferre potest. Non enim quid sit Deus declaramus, sed exactam de illo scientiam nobis deesse ingenue confitemur; circa Deum enim magna cognitio est ignorantiam confiteri » (MG 33, 540; R 821).

S. HILARIUS, De Trinitate, l. 2 nr. 7 (ML 10,56; R 861).

101. S. BASILIUS, Epist. 234, 1 s.: « Variae quidem operationes (Dei), essentia vero simplex. Nos autem ex operationibus cognosci a nobis dicimus Deum nostrum, sed ad ipsam essentiam accessuros non pollicemur. Ipsius siquidem operationes ad nos descendunt, essentia autem illius manet inaccessa ... Scito itaque vocem esse ludificantium: Si essentiam Dei ignoras, quod ignoras colis. Ego vero illum esse novi; quid autem essentia, supra intelligentiam esse duco. Quomodo igitur salvor? Per fidem. Fides porro satis idonea est Deum esse scire, non quid sit; eumque remuneratorem esse eorum qui ipsum quaerunt. Cognitio igitur essentiae in hoc posita, ut ipsum non posse comprehendi perspiciamus; illudque colimus, de quo cognovimus, non quid sit eius essentia, sed hanc exsistere essentiam » (MG 32, 869; R 923).

102. S. GREGORIUS NAZIANZENUS, Orat. theol. 2, nr. 17: « Quid tamen Deus natura sua et essentia sit, nec hominum quisquam umquam invenit, nec invenire potest. An vero aliquando sit inventurus, quaerat hoc qui volet ac perscrutetur. Mea quidem sententia tum demum hoc inveniet, cum deiforme hoc atque divinum, id est, mens nostra et ratio, cum natura cognata coniuncta fuerit, et imago ad exemplar illud suum, cuius nunc desiderio tangitur, ascenderit. Atque illud mihi esse videtur, quod primarium philosophiae caput est, nempe nos aliquando tantum cognituros, quantum cogniti sumus. At in hac mortali vita quidquid ad nos usque pertingit, aliud nihil est quam exiguus quidam rivulus, ac velut parvus magnae lucis radius » (MG 36, 48; R 988).

S. GREGORIUS NYSSENUS, Contra Eunomium, l. 12: « Humanus intellectus, sollicite investigans, quibus potest ratiociniis, expetit et attingit inaccessibilem et excelsam naturam; nec tam acute cernens ut clare videat invisibile, nec omnino remotus ab appropinquatione ut nullam possit quaesiti capere similitudinem » (MG 45, 956; R 1048, cf. 1049).

103. S. IOANNES CHRYSOSTOMUS, De incomprehensibili, hom. 1 nr. 3: « Postquam dixerat enim: Cum essem parvulus³, intulit, Videmus autem nunc per speculum in aenigmate. En quippe secundum exemplum infirmitatis praesentis, quodque imperfecta sit scientia; tertio probatur his verbis: In aenigmate. Namque parvulus multa quidem videt, audit et loquitur, nihil tamen dilucide vel videt vel audit vel loquitur; et sapit quidem, sed nihil integre. Ita et ego scio quidem multa, sed eorum non novi modum. Deum enim ubique esse novi, totum item ubique esse novi, quomodo autem nescio; sine principio, non genitum, sempiternum novi, quomodo autem nescio. Neque humana ratio capere valet, quomodo possit esse substantia, quae nec a se ipsa nec ab alio quopiam esse acceperit. Scio ipsum genuisse Filium, quomodo autem ignoro; novi Spiritum ex ipso esse, quomodo autem ex ipso sit nescio... nr. 5: (Deum) igitur ex parte cognoscit⁴; ex parte vero dixit, non quod aliud ex eius substantia cognoscat, aliud ignoret; Deus enim simplex est; sed quod quidem sciat Deum esse, quid autem quoad substantiam sit ignoret » (MG 48, 704; 706; R 1121; 1122).

S. CYRILLUS, Thesaurus de sancta et consubstantiali Trinitate, ass. 31 (MG 75, 452; R 2073; 2074).

104. Ex his textibus apparet etiam, Patres quando negant nos scire quid sit Deus, non profiteri Agnosticismum, sed negare contra Eunomianos, nos habere conceptum Dei quidditativum; ipsi multa de attributis Dei statuunt, uti in sequentibus apparebit.

THEOLOGI

105. In doctrina huius partis quoad rem omnes conveniunt; in modo loquendi vero est quaedam differentia, quatenus priores discipuli s. THOMAE dixerunt, de Deo nos posse cognoscere quia est, non autem quid est, cum e contra discipuli SCOTI dixerint nos posse etiam cognoscere quid est; priores negabant cognitionem quidditativam, posteriores affirmabant cognitionem quidditatis.

Si non habemus cognitionem quidditativam de Deo, multo minus comprehensivam. Deum esse incomprehensibilem definitum est in CONC. LATERANENSI IV (Denz 428) et VATICANO (Denz 1782).

II. Deus cognoscitur per formam creaturarum.

106. Deus cum non cognoscatur a nobis naturaliter per formam propriam, cognoscitur per formam alienam, quae non potest esse nisi creaturarum. Hae ut effectus Dei aliquam cum sua causa similitudinem habent, aliquomodo perfectionem causae manifestant, unde ad aliquam quoque cognitionem causae perducere possunt; sed cum sint effectus aequivoci, non adaequantes virtutem causae, imperfecte tantum perfectionem causae manifestant. Hinc conceptus Dei et perfectionum divinarum, quos hac via efformamus, Deum eiusque perfectiones non repraesentant eo modo quo in se sunt, sed secundum modum quo perfectiones in creaturis, Deum imitantibus, inveniuntur.

107. Triplici via hi conceptus efformantur. Via causalitatis vel affirmationis: In Deo tamquam causa inveniri debet quidquid purae et simplicis perfectionis in creaturis invenitur; ergo tales perfectiones de Deo affirmari possunt: Deus est sapiens, potens; Deus est sapientia, potentia. Via negationis: In creaturis autem (effectibus Dei aequivocis) perfectiones non eo modo inveniuntur, quo in Deo sunt; proinde conceptus nostri eas non exhibent eo modo, quo in Deo sunt, et hinc iure de Deo negari possunt. « Negamus autem non perfectionem, in quantum perfectio est, sed negamus illud imperfectum, quod omni nostro conceptui perfectionis admiscetur. Itaque imprimis negamus de Deo, quidquid obiective continet imperfectionem; sic dicimus: Deus est immaterialis, immensus, infinitus. Deinde etiam negamus de Deo perfectiones simplices, quatenus hae perfectiones nostro concipiendi modo limitantur. Ita de Deo negamus sapientiam, vitam, substantiam, non quia Deus deficit a ratione sapientiae; sed quia sapientia nostro modo concepta deficit a ratione Dei. Dei enim sapientia tota quanta identificatur cum omnibus perfectionibus divinis. Sed talem conceptum non possumus formare. Ergo sapientia nostro modo concepta non est in Deo. Proprie igitur de Deo nihil negamus nisi negationes, qui est modus affirmandi maxime emphaticus » (PESCH, nr. 97).

Via eminentiae, excellentiae, excessus: Cum Deus sit ens infinitum, perfectionem, quam Deo tribuimus ulterius ita determinamus, ut omnem limitem et omnem modum creatum concipiendi transcendat: Deus est omniscius, omnipotens.

Illae tres viae non seorsim consistunt neque adaequate distinguuntur, sed invicem inter se includunt; cum perfectionem aliquam de Deo affirmo, nego eius imperfectiones et quod sit eo modo in Deo, quo eam concipio; immo tribuo hanc perfectionem Deo ita ut excedat et perfectionem creatam, et creatam cognitionem. S. Thomas: « Secundum doctrinam Dionysii (c. 1, myst. Theol. et cap. 2 caelest. Hierarch. et cap. 2 et 3 de div. Nom.) tripliciter ista de Deo dicuntur. Primo quidem affirmative, ut dicamus: Deus est sapiens; quod quidem de eo oportet dicere propter hoc quod est in eo similitudo sapientiae ab ipso fluentis; quia tamen non est in Deo sapientia qualem nos intelligimus et nominamus, potest vero negari, ut dicatur: Deus non est sapiens. Rursum quia sapientia non negatur de Deo quia ipse deficiat a sapientia, sed quia supereminentius est in ipso quam dicatur aut intelligatur, ideo oportet dicere quod Deus sit supersapiens » (De potentia, q. 7 a. 5 ad 2).

S. SCRIPTURA

108. Via affirmationis habetur Rom. 1 et Sap. 13; hoc ultimo loco aliquomodo forte indicatur etiam via eminentiae: ex pulchritudine fons pulchritudinis cognoscitur.

PATRES

109. Via affirmationis:

S. BASILIUS, Adv. Eunomium, l. 1 nr. 14 (supra nr. 83).

S. GREGORIUS NYSSENUS, Contra Eunomium, l. 12: « Quoniam, ut ait apostolus, sempiterna eius virtus et divinitas a creatura mundi intellecta conspicitur⁵, propterea omnis creatura, sed ante omnia, ut ait sermo, ornatus qui est in caelis, per partem in factis ostensam, conditoris sapientiam demonstrat » (MG 45, 985; R 1050).

S. AUGUSTINUS, Confessiones, l. 11 c. 4 (supra nr. 70).

PS-DIONYSIUS, De div. nominibus, c. 7 nr. 3: « ... ex ordine omnium rerum ... ad cognoscendum illud summum bonum et omnium bonorum finem, via et ordine pro viribus ascendimus, in ablatione et superlatione omnium et in omnium causa » (MG 3, 869; R 2284; supra nr. 84).

S. IOANNES DAMASCENUS, De fide orthodoxa, l. 1 c. 12. « Quocirca ex divinis nominibus quaedam per negationem dicuntur, quibus essentiam omnem superare declaratur; velut cum essentiae expers, sine tempore, sine principio, invisibilis dicitur; non quod re ulla inferior sit, aut illi quidquam desit (ipsius enim sunt omnia, atque ex ipso et per ipsum sunt et in ipso constant)⁶, sed quia eminenti modo rebus omnibus excelsior est. Non enim quidquam est eorum quae sunt, sed super omnia. Sunt autem alia, quae per affirmationem efferuntur, ea nimirum, quae de eo dicuntur, ut est omnium rerum causa... Atque haec sunt vocabula affirmantia et negantia. Ex utrisque porro suavissima connexio fit, sicut superessentialis essentia, superdivina deitas, principium omni principio superius, aliaque similia » (MG 94, 845; R 2347).

110. Via negationis:

CLEMENS ALEXANDRINUS, Stromata, 5, 11, 71, 3 ss.: « Si ergo, ablatis omnibus quae adsunt corporibus, et iis quae dicuntur incorporea, nos ipsos proiecerimus in Christi magnitudinem; et inde in eius immensitatem sanctitate processerimus, ad intelligentiam omnipotentis utcumque perveniemus, non ita tamen ut quod est, sed ut quod non est cognoscamus. Figura autem et motus, vel status, vel sedes, vel locus, vel dextera, vel sinistra, de Patre universorum ne sunt quidem cogitanda, etiamsi haec de ipso scripta sint; sed quid significet unumquodque eorum, ostendetur suo loco » (MG 9, 109; R 423, cf. 424).

S. EPHRAEM, Carmina nisibena, carm. 3 (R 718).

S. GREGORIUS NYSSENUS, Contra Eunomium, 1, 12: « Ex negatione eorum quae non insunt, et ex affirmatione eorum quae de eo (scl. Deo) pie intelliguntur, quid sit, apprehenditur » (MG 45, 956; R 1048).

S. AUGUSTINUS, De Trinitate, l. 5 c. 1 n. 2: « Quod ergo non invenimus in meliore nostro, non debemus in illo quaerere, quod longe melius est meliore nostro, ut sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ praesidentem, sine habitu omnia continentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire quid sit, pie tamen cavet, quantum potest aliquid de eo sentire quod non sit » (ML 42, 912; R 1658).

S. CYRILLUS ALEXANDRINUS, Thesaurus de s. et consubstantiali Trinitate, ass. 31 (MG 75, 452; R 2074).

PS-DIONYSIUS, S. IOANNES DAMASCENUS locis supra (nr. 109) citatis; IOANNES DAMASCENUS, praeterea De fide orthodoxa, l. 1 c. 4 (MG 94, 800; R 2340).

111. Via eminentiae:

EUSEBIUS CAESAREENSIS, De ecclesiastica theologia, l. 2 c. 14: « Necessario unum aliquid divinum, ineffabile, bonum, simplex, incompositum, uniforme, quod est ultra universa, agnoscendum⁷ est, quod est ipse Deus, ipsa mens, ipsum Verbum, ipsa sapientia, ipsum lumen, ipsa vita, ipsum pulchrum, ipsum bonum et quidquid his melius aliquis excogitaret, magisque supra omnem mentem et ultra omnem disquisitionem et cogitationem » (MG 24, 928; R 674).

S. EPHRAEM, Adversus scrutatores, sermo 45 (R 734).

S. GREGORIUS NYSSENUS, Oratio catechetica, 1: « In suprema autem natura quidquid de ipsa dicitur, simul cum magnitudine spectati extollitur » (MG 45, 13; R 1028).

S. AMBROSIUS, De fide, ad Gratianum, l. 1 c. 16 nr. 106: Deus est « visu incomprehensibilis, fatu ininterpretabilis, sensu inaestimabilis, fide sequendus, religione venerandus; ut, quidquid religiosius sentiri potest, quidquid praestantius ad decorem, quidquid sublimius ad potestatem, hoc Deo intelligas convenire » (ML 16, 552; R 1266).

S. AUGUSTINUS, De Trinitate, l. 8 c. 3 n. 4 (ML 42, 949; R 1671).

PS-DIONYSIUS et S. IOANNES DAMASCENUS locis supra citatis (nr. 109).

III. Cognoscimus non denominationes mere externas, sed vere, licet imperfecte quidditatem Dei.

112. Hucusque consideravimus quomodo ad conceptus nostros de Deo perveniamus, quomodo de Deo cogitemus, qualis sit natura huius cognitionis. Iam quaeritur de eius valore. Et respondemus: Quamvis sit imperfecta, tamen cognitio est vera.

Nostram cognitionem Dei imperfectam esse, ex prima et secunda parte patet. Sed illa imperfectio non est talis, ut nihil cognoscatur, quod ipsi Deo vere intrinsecus conveniat. Sic cognitio nostra, quamvis per viam etiam negationis procedat, non tamen est mere negativa i. e. de Deo non tantum cognoscimus, eum non esse lapidem vel similia; neque conceptus nostri sunt mere relativi, ita ut nihil absoluti de ipso Deo enuntiari possit (ex. gr. tantum: Deus est causa vitae; sed utrum ipsi perfectio vivendi absolute conveniat, nescimus); generatim: non denominationes mere externas, quae nihil absoluti dicant quod ipsi Deo intrinsecus conveniat; sed cognoscimus vere etiam attributa Dei absoluta, quae Deo positive et formaliter conveniunt; hoc sensu vere cognoscimus quidditatem Dei, i. e. non solum quid Deus non sit, sed etiam quid Deus vere sit. Non autem quidditative quidditatem Dei cognoscimus. Quidditativa enim cognitio obiecti ea est, qua res cognoscitur uti est in se, secundum modum suum proprium; ergo potest solum de obiectis haberi, quae immediate cognosci possunt, quae cognoscuntur per formam propriam, vel de quibus habetur conceptus proprius per se. Ex prima parte thesis iam patet, talem non esse naturalem nostram cognitionem de Deo.

DOC. ECCLESIAE

113. THESIS 1 a BAUTAIN SUBSCRIPTA: « Ratiocinatio potest cum certitudine probare... infinitatem perfectionum eius (Dei) » (Denz 1622).

Pius IX, epistula « Gravissimas inter »: « Philosophiae est ... Dei exsistentiam, naturam, attributa ... per argumenta ex suis principiis petita demonstrare, vindicare, defendere » (Denz 1670).

CONCILIUM VATICANUM statuit possibilem cognitionem naturalem, quae obligationem cultus Dei, tendentiae in Deum, inducat; ergo cognosci potest Deus personalis, principium et finis, Dominus.

LEO XIII, Encyclica « Aeterni Patris »: Ratio « Deum ostendit omnium perfectionum cumulo singulariter excellere, infinita in primis sapientia, quam nulla usquam res latere, et summa iustitia, quam pravus numquam vincere potest affectus, ideoque Deum non solum veracem esse sed ipsam etiam veritatem falli et fallere nesciam ».

PIUS X, Encycl. « Iucunda sane »: « Repudiatur invicta illa argumentandi vis, qua ex effectibus causa colligitur, id est Deus eiusque attributa, nullis circumscripta limitibus ». Encycl. « Pascendi » de « Symbolismo » Modernistarum (supra nr. 96). PIUS XII (nr. 41).

S. SCRIPTURA

114. 1) Loquitur de cognitione naturali Dei, ex qua obligatio cultus religiosi erga Deum sequitur: Deus personalis.

2. Sap 13: pulchritudo Dei; virtus Dei; Rom 1: sempiterna virtus; divinitas.

PATRES

115. ORIGENES, De principiis, l. 1 c. 3 nr. 1: « De Deo quidem Patre quamvis digne proloqui nemo valeat, tamen possibile est intellectum aliquem capi ex occasione visibilium creaturarum et ex his quae humana mens naturaliter sentit » (MG 11, 147; R 455); cf. CONTRA CELSUM, l. 6 c. 62 (MG 11, 1393; R 532).

S. ATHANASIUS, Epistula de synodis, nr. 35 (MG 26, 753; R 786).

S. BASILIUS, Adversus Eunomium, l. 1 nr. 10: « Nullum quidem nomen est quod totam Dei naturam complexum sat eam possit enuntiare; plura vero et varia, singula in propria significatione, obscuram quidem omnino et perquam exiguam, si cum toto comparatur, nobis tamen sufficientem intelligentiam congerunt. Itaque inter nomina ea, quae de Deo dicuntur, aliqua significant quae Deo insunt; aliqua vero e contrario indicant, quae ei non insunt. Ex his enim duobus, et ex eorum quae absunt negatione, et ex eorum quae adsunt confessione, velut quidam Dei character nobis imprimitur » (MG 29, 533; R 930).

S. GREGORIUS NYSSENUS, Contra Eunomium, l. 12 (MG 45, 953 ss.; R 1047-1049). S. IOANNES CHRYSOSTOMUS, De Incomprehensibili, hom. 1, nr. 5 (MG 48, 706; R 1122). S. CYRILLUS ALEXANDRINUS, In Ps 11, 3 (MG 69, 792; R 2049). Comparari possunt etiam textus partis secundae et primae.

116. Haec pars thesis videtur dicenda de fide; quoad attributa Dei relativa explicite definitur in Vaticano, et explicite quoque habetur in s. Scriptura et in Traditione; quoad attributa absoluta explicite habetur in s. Scriptura et in Traditione et videtur definitum in Vaticano, saltem in eius definitione continetur.

117. Ex dictis Deum cognoscimus per conceptus e creaturis haustos, qui perfectiones exhibent ut in creaturis inveniuntur, non uti sunt in Deo; conceptus nostri de Deo eiusque perfectionibus sunt inadaequati, non univoci, neque nomina mere aequivoca (Agnosticismus) sed analogi (cf. S. TH. 1 q. 13 a. 5; De pot. q. 7 a. 7). Si perfectiones eodem modo Deo tribuerentur quo in creaturis inveniuntur et a nobis concipiuntur, cognitio nostra esset falsa; hoc vitatur triplici via, parte secunda descripta, qua efficitur, ut iudicia nostra de Deo cum ordine obiectivo conveniant, i. e. sint vera. « Iam vero illae perfectiones, quas concipimus ideis inadaequatis et analogicis, Deo vere conveniunt, licet in eo sint modo perfectiori quam nos concipimus vel concipere possumus. Dum ergo eas perfectiones in Deo esse affirmamus, simul negantes ei convenire modo imperfecto quo eas percipimus, intelligentesque esse in Deo longe eminentius, quamvis distincte eas non assequamur quomodo in Deo sunt, h. e. dum eas esse, non tamen quid sint notionibus propriis secundum infinitam earum rationem cognoscimus, profecto iudicium nostrum respondet suo obiecto, licet ideae quas in eo coniungimus, non exhibeant obiectum ut in se est. Est ergo cognitio vera, sed imperfecta » (FRANZELIN, De Deo uno, p. 168).

Haec imperfectio nostrae cognitionis ratio quoque est, cur divinum esse simplicissimum diversis conceptibus cogitare debemus, qui conceptus (omnipotentiae divinae, sapientiae increatae, misericordiae infinitae etc.), quamvis modo imperfecto idem obiectum simplicissimum exhibeant, non tamen sunt identici neque nomina de Deo dicta sunt synonyma. Nam diversi conceptus obiectum exhibent secundum diversas similitudines essentiae divinae deficientes, in creaturis quasi in speculo resultantes (S. TH. 1 q. 13 a. 4; De pot. q. 7 a. 6).

Nomina Deum significant, « secundum quod intellectus noster cognoscit ipsum. Intellectus autem noster, cum cognoscat Deum ex creaturis, sic cognoscit ipsum, secundum quod creaturae ipsum repraesentant. Ostensum est autem supra, quod Deus in se praehabet omnes perfectiones creaturarum, quasi simpliciter et universaliter perfectus. Unde quaelibet creatura intantum eum repraesentat, et est ei similis, inquantum perfectionem aliquam habet: non tamen ita quod repraesentet eum sicut aliquid eiusdem speciei vel generis, sed sicut excellens principium, a cuius forma effectus deficiunt, cuius tamen aliqualem similitudinem effectus consequuntur ... Sic igitur praedicta nomina divinam substantiam significant, imperfecte tamen, sicut et creaturae imperfecte eam repraesentant. Cum igitur dicitur Deus est bonus, non est sensus, Deus est causa bonitatis, vel Deus non est malus; sed est sensus: id quod bonitatem dicimus in creaturis, praeexsistit in Deo, et hoc quidem secundum modum altiorem » (S. Th. 1 q. 13 a. 2 c.). Intellectus noster « cum cognoscat Deum ex creaturis, format ad intelligendum Deum, conceptiones proportionatas perfectionibus procedentibus a Deo in creaturas: quae quidem perfectiones in Deo praeexsistunt unite et simpliciter, in creaturis autem recipiuntur divise et multipliciter. Sicut igitur diversis perfectionibus creaturarum respondet unum simplex principium repraesentatum per diversas perfectiones creaturarum varie et multipliciter, ita variis et multiplicibus conceptionibus intellectus nostri respondet unum omnino simplex, secundum huiusmodi conceptiones imperfecte intellectum » (S. Th. 1 q. 13 a. 4). Ex quo sequitur, ut nostra praedicatio de Deo conformis esse debeat rationi formali, sub qua diversis conceptibus simplex esse divinum repraesentamus. Quamvis intellectus divinus et voluntas divina sint una eademque simplicissima perfectio divina, falsum tamen esset dicere: Deus cognoscit voluntate, Deus amat intellectu, sed Deus cognoscit intellectu, amat voluntate.

118. Conceptus nostri de Deo sunt analogi, de qua analogia multa disputantur in philosophia. Nostra repraesentatio deficit a divina realitate in eo, quod conceptus nostri perfectiones exhibeant ad modum creaturae, essentialiter potentialis, realitas divina vero eas contineat ad modum actus puri, cum exclusione omnis potentialitatis. Cognoscimus quidem, perfectiones esse in Deo ad modum actus puri, sed hoc ipsum cognoscimus non ad modum actus puri sed entis potentialis. Ex eo, quod perfectiones alio modo in Deo verificentur, atque a nobis concipiuntur, sequitur ut non possimus a priori affirmare impossibile esse, quod de Deo simul affirmandae sint perfectiones, quae si ad modum creaturae invenirentur, non possent esse simul in eodem subiecto, et quae proinde etiam in ente infinito nobis videntur sese excludere. Ob hanc rationem ergo (i. e. quia nos non intelligamus, quomodo haec simul in Deo verificari possint) huiusmodi factum, si aliunde bene probatum videtur, nondum est negandum, sed inquirendum, curnam illa nobis videantur non simul posse esse in eodem subiecto. Si ratio praecise est in potentialitate, quam omnis perfectio creata dicit, constat hanc rationem in ente infinito non valere et proinde nullam esse rationem, illas perfectiones de Deo negandi; simul tamen intelligimus, nos conceptibus nostris non posse intelligere, quomodo illa simul esse possint; hoc sensu ergo ibi haberi difficultatem, quae quidem non est obiective in ipsa re, sed praecise ex nostro modo concipiendi provenit ⁸. Talis « difficultas » autem perfecte soluta est, si ostenditur, eam provenire praecise ex natura nostrae cognitionis de Deo (exemplum: libertas et immutabilitas). Hoc sensu ergo ex ipsa natura nostrae cognitionis sequitur, ut non possit probari impossibile esse, in Deo inveniri mysteria.

Obiectiones

119. 1. Patres negant nos posse scire quid sit Deus; ergo non cognoscimus eius quidditatem.

Resp.: negant quidditativam et comprehensivam cognitionem Dei, quam adversarii affirmabant, conc.; negant cognitionem (imperfectam) quidditatis, nego (cfr. nr. 104).

2. Patres docent « cognitionem nostram perfectiorem esse, cum Deum intelligi non posse cognovimus ».

Resp.: « Haec non dicuntur quasi omnimoda ignorantia esset perfectior cognitio, quid enim fingi posset absurdius? sed quo perfectius Deum cognoscimus, eo perfectius eam intelligimus rationem, cur nec comprehendi, nec ut in se est, intelligi a nobis in hac vita possit; quae scilicet ratio est ipsa infinita Dei perfectio prae finito et imperfecto nostro cognoscendi modo. Ordine proinde etiam inverso, quo amplius et profundis intelligimus hanc rationem nostrae relativae ignorantiae, eo verius et profundius intelligimus perfectionem Dei » (FRANZELIN, p. 160 s.).

Plurimas obiectiones agnosticorum exponit S. THOMAS, De potentia, q. 7.