De Deo uno

PETRUS LOMBARDUS, l. 1 d. 3; S. TH., 1 q. 2 a. 1-3; FRANZELIN, thes. 2 et 6; KLEUTGEN, nr. 139-179; DE SAN, nr. 30 s.; BILLOT, thes. 3 et 4; PESCH, prop. 5 et 6; MUNCUNILL, nr. 34-57; VAN DER MEERSCH, nr. 53-97; CHOSSAT, Dict. de Théol. 4, 923-948; I. DE VRIES, Vom Sinn und logischen Aufbau der Gottesbeweise. Scholastik 15 (1941) 481-507.

60. Priore thesi dictum est existentiam Dei certo cognosci posse; hac thesi ulterius affirmatur, eam probari vel demonstrari posse. Non valet quidem universaliter: quidquid certo cognosci potest, demonstrari vel probari potest; nam ex. gr. quae immediate evidentia sunt et quae in ipsa argumentatione tamquam principia argumentationis adhiberi debent, certo quidem cognosci, non autem proprie probari possunt. Sed quando agitur de cognitione existentiali, mediata, certa, i. e. quando ex obiecto exsistente cognito, certo cognoscitur exsistentia alterius rei, sive quando exsistentia obiecti ex relatione alterius rei cognitae ad ipsum certo cognoscitur, id quod tali modo certo cognosci potest, etiam videtur demonstrari posse. Huiusmodi enim cognitio necessario illativa est¹, et si est cognitio vera et certa, illatio ipsa ut legitima cognosci posse debet: ita autem habetur demonstratio vel probatio². Praesens ergo thesis sequitur ex thesi praecedente, et affirmat: ostendi potest, legitimam esse illationem, qua secundum thesim praecedentem exsistentia Dei e rebus creatis certo cognosci potest.

61. Adversarii huius thesis sunt

1. iidem, qui priorem propositionem negant;

2. Ontologistae, quatenus in eorum doctrina immediata perceptio Dei, luminis intellectus, fundamenti omnis certae et universalis cognitionis, omni argumento praesupponitur (Deus est primum cognitum);

3. Inter eos, qui sequuntur systema idearum innatarum³, aliqui negabant demonstrabilitatem Dei; ex. gr. secundum KUHN⁴ sola argumentatio philosophica potest quidem ducere in cognitionem alicuius esse absoluti pantheistici, non vero in cognitionem entis absoluti, Dei personalis, erga quem homo officia religiosa exercere possit. Ad hoc requiritur idea Dei, in qua Deus tamquam in speculo relucet.

62. 4) Eadem cogitatio, quod scil. sola demonstratio philosophica non perducit ad Deum personalem, apud plures recentiores occurrit, qui abhorrent ab « intellectualismo » et in cognitione Dei momentum affectivum magis respiciendum esse dicunt. Homo enim non argumentis fit religiosus; non constat solo intellectu, sed rationes « cordis » magis attendendae sunt; non solus intellectus, sed totus homo cognoscit. Sicuti religio et metaphysica distinguenda sunt, ita cognitio religiosa et cognitio rationalis. Deus personalis est obiectum cognitionis religiosae⁵. Talia quoque esse contra thesim, si et in quantum elementum illud irrationale in cognitionem Dei inducitur, facile patet.

DOC. ECCLESIAE

63. In documentis ecclesiae tum ante (BAUTAIN, Denz 1622; 1627; supra nr. 8; GREGORIUS XVI, Denz 1620; PIUS IX, Denz 1670; BONNETTY, Denz 1650; supra nr. 9; damnatio LOVANIENSIUM, supra nr. 13 s.) tum post concilium Vaticanum (LEO XIII, supra nr. 36; PIUS X, nr. 37 ss.; PIUS XI, nr. 40; PIUS XII, nr. 41) demonstrabilitas exsistentiae Dei explicite docetur; speciatim argumenta, quae apud Scholasticos in usu sunt, defenduntur, inter quae imprimis argumentum ex causalitate: PIUS X in iuramento antimodernistico, PIUS XI in encyclica « Studiorum ducem ».

64. Concilium VATICANUM, uti nr. 25 iam dictum est, ab explicita definitione demonstrabilitatis exsistentiae Dei abstinuit. Emendatio in hunc sensum proposita reiecta est. Ratio, cur concilium ita egerit, non indicatur. Aliqui suspicantur, concilium non voluisse directe damnare sententiam eorum, qui sine « idea Dei » solam rationem Deum personalem certo cognoscere non posse dixerunt et negabant haberi argumenta quibus vis plena demonstrandae exsistentiae Dei insit⁶. Simplicius tamen explicandum videtur ex intentione concilii, definiendi principium fundamentale, quo directe traditionalismus crudior excluditur, et hoc principium praecise dicit, Deum rationis lumine certo cognosci posse.

Ex eo autem, quod concilium demonstrabilitatem exsistentiae Dei definire noluit, nihil deduci potest in favorem sententiae negantis. Nam doctrina concilii proposita est etiam « propter errorem late serpentem Dei exsistentiam nullis firmis argumentis probari nec proinde ratione certo cognosci » (supra nr. 17); stabilire fundamentum fidei, certitudinem de exsistentia Dei, summi momenti pro nostris temporibus videbatur, cum invaluerit opinio, « exsistentiam Dei omnino certo non posse probari certis argumentis, et argumenta illa, quae tanto in honore omni tempore habita sunt, non esse talia, quae rem evincere possint » (supra nr. 22); definitio concilii est pro argumentis (supra nr. 25); certo cognoscere et demonstrare aliquatenus est unum idemque (supra n. 25). Ex his patet « certo cognoscere » uti a Patribus concilii in definitione intelligitur, non abstrahere a « demonstrabilitate » eo sensu, quod quaestio de demonstrabilitate definitione non tangatur, sed talem Patres intelligunt certam cognitionem, cum qua demonstrabilitas intime cohaeret. Iure proinde Summus Pontifex PIUS XI in encyclica « Studiorum ducem » dixit PIUM X verbis iurisiurandi antimodernistici (« certo cognosci adeoque demonstrari etiam posse ») praeclare interpretatum esse dogma in concilio Vaticano sollemniter enuntiatum (supra nr. 40).

65. PRAENOTANDUM ad argumentationem ex s. Scriptura et Patribus:

Iure patronus sententiae affirmantis demonstrabilitatem exsistentiae Dei invocari potest 1) qui intendit explicite ostendere, illationem ex rebus creatis ad exsistentiam Dei vere esse legitimam; quod per se patet;

2. qui directe et de facto ipsa argumenta proponit; nam licet non intendat explicite vindicare illationem esse legitimam, hoc ipsum tamen affirmat proponendo sua argumenta;

3. qui non quidem ipsa argumenta explicite ut talia proponit, sed tantum rationem indicat qua cum certitudine e rebus creatis exsistentia Dei cognoscatur; ita enim implicite saltem affirmare videtur illationem ex ratione a se indicata legitimam esse eamque ut talem cognosci posse.

S. SCRIPTURA

66. In s. Scriptura primum, quod scl. ipsa demonstrabilitas proponatur, non est exspectandum; de secundo autem, utrum scl. ipsa argumenta proponantur, iam disputari forte potest, cum s. Paulus (Act 14; 17) argumentum proponere videatur, quod tamen non ab omnibus admittitur⁷; certo autem habetur in s. Scriptura tertium: Sap. 13, 1: ex operibus artifex, i. e. ex effectu causa; v. 3-5: ex pulchritudine et virtute mundi auctor pulchrior et fortior, i. e. ex effectu causa (fortasse v. 1 indicatur quoque argumentum ex contingentia). Similiter Rom 1, 20: per ea quae facta sunt sempiterna virtus et divinitas, i. e. ex effectu causa. Act. 14 et 17: providentia.

Ergo saltem implicite doctrina de demonstrabilitate exsistentiae Dei in s. Scriptura invenitur.

PATRES

Patres non solum rationem, ex qua certa cognitio habeatur, sed ipsa quoque argumenta proponunt, immo de ipsa demonstrabilitate forte apud eos agitur⁸

67. Rationes praecipuae, quibus iam APOLOGETAE Deum exsistere ostendunt, sunt causalitas et finalitas.

ARISTIDES, Apologia 1: « Mundum eaque omnia quae in ipso sunt necessario moveri conspiciens, eum a quo movetur et conservatur Deum esse intellexi. Etenim quidquid movet, eo quod movetur fortius est; et quod conservat, fortius est eo quod conservatur. Quocirca ipsum Deum esse dico, qui omnia procreavit atque conservat » (MG 96, 1108; R 110).

THEOPHILUS, Ad Autolycum, 1. 1 nr. 4 ss.: « Omnia Deus fecit, cum antea non essent, ut ex operibus cognoscatur et intelligatur eius maiestas. Nam quemadmodum anima in homine non videtur, sed cum fugiat humanos visus, ex motu corporis intelligitur, ita et Deus oculis humanis videri non potest, sed ex providentia et operibus videtur et intelligitur. Quemadmodum enim et navem quis in mari instructam et currentem videns et ad litus appellentem, procul dubio gubernatorem in ea esse iudicabit a quo gubernetur, ita Deus omnium gubernator intelligendus est, quamvis non videatur carnis oculis, quippe cum comprehendi non possit ... Deinde vero rex terrenus exsistere creditur, quamvis ab omnibus non videatur; sed ex legibus suis et edictis et potestatibus et copiis et imaginibus cognoscitur: Deum autem non vis intelligere ex eius operibus et potestatibus? » (MG 6, 1030 s.).

68. MINUCIUS FELIX, Octavius 18: « Quod si ingressus aliquam domum omnia exculta, disposita, ornata vidisses, utique praeesse ei crederes dominum, et illis bonis rebus multo esse meliorem; ita in hac mundi domo, cum caelum terramque perspicias, providentiam, ordinem, legem, crede esse universitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem » (ML. 3, 288; R 269).

LACTANTIUS, Divinae institutiones, 1. 1 c. 2 n. 5: « Nemo est tam rudis, tam feris moribus, quin oculos suos in caelum tollens, tametsi nesciat cuius Dei providentia regatur hoc omne quod cernitur, aliquam tamen esse intelligat ex ipsa rerum magnitudine, motu, dispositione, constantia, utilitate, pulchritudine, temperatione, nec posse fieri, quin id quod mirabili ratione constat consilio maiore aliquo sit instructum » (ML 6, 121; R 624).

69. S. GREGORIUS NAZIANZENUS, vide supra nr. 55.

S. GREGORIUS NYSSENUS, De anima et resurrectione: « Ac vestem quidem aliquis conspicatur, rationibus eo adducitur, ut textorem agnoscat; per navem fabricatorem eius intelligit, itemque simul atque aedificium conspectum fuerit, manus opificis spectantium menti obversatur; isti vero dum mundum intuentur, ad eum, qui per illum declaratur, caecutiunt et hallucinantur ». Gregorio interroganti: « De hoc ipso nimirum... quomodo adversarii non ambigere, nec dubitare possint, quod ex Deo omnia sint, et per eum contineantur et conserventur res universae, aut sitne aliquod omnino Numen, quod in superis praesit rerum naturae » Macrina respondet:⁹ « Commodius et convenientius, inquit, esset super talibus silere ac non dignari responso stultas pariter et impias propositiones: quippe divinum etiam quoddam dictum (Prov 26, 4: Ne respondeas stulto iuxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis) vetat respondere dementi iuxta dementiam suam. Stultus autem et insipiens, ut ait Propheta (Sap 13, 1), prorsus est is, qui Deum esse negat. Sed quoniam oportet etiam de his dicere, dicam tibi rationem, inquit, non meam nec alterius hominum cuiusquam, quippe exigua haec quaecumque tandem fuerit, sed eam quam creatura rerum per ea, quae in ea sunt miracula, explicat et narrat, cuius creaturae auditor est oculus, per ea, quae apparent, resonante in corde sollerte pariter et artifice sermone. Clamore enim palam creatura indicat factorem, ipsis caelis, ut inquit Propheta, ineffabilibus vocibus gloriam Dei enarrantibus. Quis enim intuens et animadvertens harmoniam rerum universitatis caelestiumque ac terrestrium miraculorum ... (multa enumerat) haec si quis oculis intelligentiae atque acie mentis intuetur, annon aperte per ea quae apparent, docetur quod divina vis artificiosa sollersque in rebus universis apparens, atque per omnia pertinens ac fusa, cum partes accommodat et adaptat toti, tum totum partibus explet, atque una quadam vi rerum universitas coercetur et continetur, dum ipsa in se ipsa manet, et circum se ipsa movetur ac moveri numquam desinit, neque in alium quemdam locum, praeter eum in quo est transmigrat? » (MG 46, 23 ss.).

70. S. AUGUSTINUS¹⁰, Confessiones, 1. 11 c. 4: « Ecce sunt caelum et terra: clamant quod facta sint; mutantur enim atque variantur. Quidquid autem factum non est, et tamen est, non est in eo quidquam quod ante non erat, quod est mutari atque variari. Clamant etiam quod se ipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea... » (ML 32, 811; R 1596); cf. 1. 10 c. 6; ML 32, 782 s.; De Civitate Dei, 1. 8 c. 6: « Viderunt (Platonici) quidquid mutabile est, non esse summum Deum... Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili, qua est quidquid illud est, quoquo modo et qualiscumque natura est, non esse posse nisi ab illo qui vere est, quia incommutabiliter est » (ML 41, 231). In Ps 73, n. 25 infideli qui admittere vult tantum id quod videt, ait: « Anima tua videtur, ut opinor! Stulte! corpus tuum videtur; animam tuam¹¹ quis videt? Cum ergo corpus tuum tantum videtur, quare non sepeliris? Et respondit (sapit enim ad hoc): Quia vivo. Unde scio quia vivis, cuius animam non video? unde scio? Respondebis: Quia loquor, quia ambulo, quia operor. Stulte! ex operibus corporis agnosco viventem; ex operibus creaturae non potes cognoscere creatorem! » (ML 36, 944). Sermo 197: « Sicut ergo ex motibus et administratione corporis animam, quam non vides, intelligis: sic ex administratione totius mundi et ex regimine ipsarum animarum intellige Creatorem » (ML 38, 1022). Cf. supra nr. 57.

71. Argumentum proprium, quod secundum ipsum appellari solet, s. AUGUSTINUS evolvit De libero arbitrio, 1. 2 (ML 32, 1243 ss.). Capite 3 prima quaestio solvenda proponitur: « quomodo manifestum est, Deum esse ». Ostendit nihil sublimius et praestantius esse in homine quam rationem (c. 3-6), in qua expositione illud superius censetur, quod de altero iudicat. Deinde interrogat Augustinus: « Quid si aliquid invenire potuerimus, quod non solum esse non dubites, sed etiam ipsa nostra ratione praestantius? Dubitabisne illud quidquid est, Deum dicere? Evodius: Non continuo, si quid melius quam id quod in mea natura optimum est, invenire potuero, Deum esse dixerim. Non enim mihi placet Deum appellare, quo mea ratio est inferior, sed quo nullus est superior. Aug. Ita plane... Sed, quaeso te, si non inveneris esse aliquid supra nostram rationem, nisi quod aeternum atque incommutabile est, dubitabisne hunc Deum dicere?... Ev. Hunc plane fatebor Deum, quo nihil superius esse constiterit. Aug. Bene habet: nam mihi satis erit ostendere esse aliquid huiusmodi, quod aut fateberis Deum esse, aut si aliquid supra est, eum ipsum Deum esse concedes. Quare sive supra sit aliquid, sive non sit, manifestum erit Deum esse, cum ego, quod promisi, esse supra rationem, eodem ipso adiuvante monstravero ». Cap. 7 ss. ostendit esse veritatem unam et incommutabilem. Quaerit (c. 12 nr. 34): « Hanc ergo veritatem, de qua iam diu loquimur, et in qua una tam multa conspicimus, excellentiorem putas esse quam mens nostra est, an aequalem mentibus nostris, an etiam inferiorem? Sed si esset inferior, non secundum illam, sed de illa iudicaremus, sicut iudicamus de corporibus, quia infra sunt, et dicimus ea plerumque non tantum ita esse vel non ita, sed ita vel non ita esse debere; sic et de animis nostris non solum ita esse animum novimus, sed plerumque etiam ita esse debere. Et de corporibus quidem sic iudicamus, cum dicimus: Minus candidum est quam debuit; aut, minus quadrum, et multa similiter; de animis vero: Minus aptus est quam debet; aut minus lenis, aut minus vehemens, sicut nostrorum morum se ratio tulerit. Et iudicamus haec secundum illas interiores regulas veritatis, quas communiter cernimus; de ipsis vero nullo modo quis iudicat. Cum enim quis dixerit aeterna temporalibus esse potiora, aut septem et tria decem esse, nemo dicit ita esse debuisse, sed tantum ita esse cognoscens, non examinator corrigit, sed tantum laetatur inventor. Si autem esset aequalis mentibus nostris haec veritas, mutabilis etiam ipsa esset. Mentes enim nostrae aliquando eam plus vident, aliquando minus, et ex hoc fatentur se esse mutabiles; cum illa in se manens nec proficiat cum plus a nobis videtur, nec deficiat, cum minus; sed integra et incorrupta, et conversos laetificet lumine, et aversos puniat caecitate. Quid quod etiam de ipsis mentibus nostris secundum illam iudicamus, cum de illa nullo modo iudicare possimus? Dicimus enim: Minus intelligit quam debet, aut tantum quantum debet intelligit. Tantum autem mens debet intelligere, quantum propius admoveri atque inhaerere potuerit incommutabili veritati. Quare si nec inferior, nec aequalis est, restat ut sit superior atque excellentior ». Cap. 15 nr. 39: « Tu autem concesseras, si quid supra mentes nostras esse monstrarem, Deum te esse confessurum, si adhuc nihil esset superius. Quam tuam concessionem accipiens dixeram satis esse, ut hoc demonstrarem. Si enim aliquid est excellentius, ille potius Deus est; si autem non est, iam ipsa veritas Deus est. Sive ergo illud sit, sive non sit, Deum tamen esse negare non poteris; quae nobis erat ad disserendum et tractandum quaestio constituta ». Cf. de vera religione, cap. 30 s. (ML 34, 145 ss.); De diversis quaestionibus 83, q. 54 (ML 40, 38).

72. S. IOANNES DAMASCENUS, De fide orthodoxa, lib. 1 c. 3: « Omnia quae sunt, aut creata sunt aut increata. Si creata, utique et mutabilia sunt. Quorum enim esse a mutatione incepit, ea mutationi quoque subsint necesse est, sive intereant, sive per voluntatis actus alia atque alia fiant. Sin autem increata, sequitur profecto ut et mutari omnino nequeant. Quorum enim esse contrarium est, horum etiam modus quo sunt, proprietatesve contrariae sunt ». Ostendit deinde, et ea quae sub sensum cadunt et animas, angelos, daemones, omnia mutabilia esse, et pergit: « Cum ergo mutabilia sint, sane etiam creata esse oportet. Si vero creata, haud dubium quin ab aliquo opifice sint condita. Atqui creatorem increatum esse necessum est. Nam si ipse quoque creatus est, a quodam profecto creatus erit, sicque donec ad aliquod increatum venerimus. Increatus igitur cum sit ille conditor, omnino nec mutabilis est. Hoc autem quid aliud nisi Deus fuerit?

« Porro ipsa quoque rerum creatarum compages, conservatio atque gubernatio, nos docent Deum esse, qui universum hoc coagmentarit, sustentet, et conservet, eique provideat. Qui enim fieri potuisset, ut inter se pugnantes naturae, ignis, inquam, et aquae, aeris et terrae, ad unius mundi constitutionem coirent, tenacique adeo nexu cohaererent, ut nulla ratione solvi possint, nisi omnipotens vis aliqua ea compaginasset ac perpetuo a dissolutione servaret?

« Quid est quod ea quae in caelo et quae in terra existunt, quaeque aerem pervagantur et quae in aquis degunt; immo etiam quae his anteriora sunt, caelum, terram et aerem, ignis quoque et aquae naturam certis disposuit locis? a quonam commista haec sunt et distributa? quid est quod motum his impressit, perennique nec ulla re cohibito cursu ea versat? Annon eorum artifex, qui rebus omnibus rationem modumque, quo universum hoc agatur et regatur, indiderit? At quis horum artifex? Annon is qui ea condidit, inque rerum naturam produxit? Nec enim τῷ αὐτομάτῳ seu casui eam vim facultatemque tribuerimus. Sit enim sane casus, quod exstiterint: at cuius tandem erit ea disposuisse? verum illud quoque, si libet, concedamus: cuius vero erit, eadem iuxta illas quibus primum condita sunt leges conservare et custodire? Alterius profecto¹² quam casus; atque hoc quidnam aliud sit, nisi Deus » (MG 94, 795 s.).

THEOLOGI

73. Scholastici explicite quaestionem de demonstrabilitate exsistentiae Dei proposuerunt et ipsa argumenta, variis formis, excoluerunt¹³.

S. ANSELMUS († 1109) in Monologio argumentum proponit simile argumento s. Augustini in De lib. arb. (supra nr. 71); quaesivit vero argumentum, quod plane independens esset (maxime ab exsistentia rerum), quod deinde in Proslogio exponit, argumentum quod a Kant « ontologicum » vocatum est; haec appellatio ergo eo sensu intelligenda est quo Kant eam intellexit. Ei autem « ontologica » est demonstratio, quae non ex experientia, sed ex conceptu intellectus vel rationis, independenter ab experientia, a priori obiectum reale, actuale, determinare intendit¹⁴

RICHARDUS A S. VICTORE († 1173) in suo opere De Trinitate (ML 196) arguit ab esse quod coepit, ergo neque aeternum neque a se est, ad esse aeternum a se; ex gradibus ad ens summum, quod id quod est non potest habere ab inferiore, ergo a se; si enim nihil esset a se, nihil esset ab aeterno, et tunc nulla rerum origo et successio, quod contradicit experientiae; tandem ex eo quod quidquid est, posse esse habet vel a se vel ab alio¹⁵.

PETRUS LOMBARDUS († 1160) 1. 1 dist. 3 quattuor argumenta proponit, primo, secundum Ambrosiastrum, ex opere visibili invisibilis opifex cognoscitur; secundo, tertio, et quarto ex s. Augustino, De civ. Dei, 1. 8 c. 6; cf. eius Comm. in Rom. (ML 191, 1327 s.)¹⁶.

GUILELMUS ALTISSIODORENSIS († intra 1231-1237) Summa, lib. 1 probat primo per habitudinem causae ad causatum; secundo per fluxum rerum (una res fluit ab alia); tertio ex eo quod in summo bono vel in optimo includitur esse; quarto argumento Anselmi¹⁷.

ALEXANDER HALENSIS († 1245) plura argumenta refert: cum Richardo ex esse quod coepit; cum Damasceno ex mutabilitate rerum; cum Altissiodorensi ex eo quod nihil sibi possit esse causa; cum Anselmo argumento ontologico¹⁸.

74. S. BONAVENTURA¹⁹, in 1 d. 3 p. 1 a. unic. q. 2 ostendit Deum cognosci posse per creaturas « quia relucet causa in effectu et sapientia artificis manifestatur in opere, ideo Deus, qui est artifex et causa creaturae, per ipsam cognoscitur ». Fundamenta sunt Sap 13, 5 et auctoritas Isidori, et rationes, inter quas prima: causa ex effectu cognoscitur. Circa argumenta magistri quaedam dubia affert et ostendit, quaenam in illis supponantur (Dubia circa lit. mag. dub. 1). Argumentum Anselmi admittit (in 1 d. 8 p. 1 q. 2 et alibi). De Mysterio Trinitatis q. 1 a. 1 secunda via: « omne verum, quod clamat omnis creatura, est verum indubitabile; sed Deum esse clamat omnis creatura, ergo. Quod autem omnis creatura clamet Deum esse, ostenditur ex decem condicionibus et suppositionibus per se notis ». Et hae sunt: si est ens posterius, est et ens prius; si ens ab alio, est ens non ab alio; si ens possibile, est ens necessarium; si ens respectivum, est ens absolutum; si ens secundum quid, est ens simpliciter; si ens propter aliud, est ens propter se; si ens per participationem, est ens per essentiam; si ens in potentia, est ens in actu; si ens compositum, est ens simplex; si ens mutabile, est ens immutabile. Similiter In Hexaemeron coll. 10 nr. 12-18.

75. S. THOMAS 1 q. 2 a. 3 quinque viis ostendit Deum esse: ex parte motus, ex ratione causae efficientis, ex possibili et necessario, ex gradibus qui in rebus inveniuntur, ex gubernatione rerum, quae argumenta in philosophia exposita sunt. Argumentum ontologicum non admittit²⁰

76. SCOTUS in operibus certo genuinis clare docet non quidem a priori (demonstratione propter quid), sed a posteriori (demonstratione quia) probari posse exsistentiam Dei (Oxon. in 1 d. 2 q. 2; De primo principio c. 3)²¹, so « De ente infinito non potest demonstrari esse propter quid quantum ad nos, licet ex natura terminorum propositio esset demonstrabilis propter quid, sed quantum ad nos propositio est demonstrabilis demonstratione quia ex creaturis » (Oxon. in 1 d. 2 q. 2 nr. 10). Dein ostendit esse aliquid « simpliciter primum secundum efficientiam, et aliquid est simpliciter primum secundum rationem finis, et aliquid est simpliciter primum secundum eminentiam » (ibid. nr. 11). Argumentum Anselmi « coloratum » (sine contradictione cogitari potest) aliquo modo admittit (l. c. nr. 32).

77. Ita vere conveniunt scholastici²² in eo, quod exsistentia Dei probari possit, qui consensus apud sequentes theologos variarum scholarum perduravit. Paucissimi fortasse sunt excipiendi, uti GUILELMUS OCKHAM²³ et PETRUS DE ALLIACO, qui priorem sequitur, cui propositio « Deus est » non est nobis evidens aut evidenter demonstrabilis, sed naturaliter probabilis (in 1 q. 3 a. 2): hi tamen consensum illum nequeunt infringere²⁴. Hanc quaestionem theologi non habebant mere philosophicam, sed theologicam, eamque fundant ex fontibus positivis. In qualificatione vero huius doctrinae non habetur consensus: BÁÑEZ (in 1 q. 2 a. 2) eam habet certissimam, oppositum est temerarium; MOLINA (in 1 q. 2 a. 2) « non solum temerarium, sed in fide minime tutum esse, ne amplius dicam »; VÁZQUEZ (in 1 d. 20 c. 3 nr. 8) refert, generatim theologos oppositum dicere temerarium, quod ipsi nimium videtur; SUÁREZ (De Deo, 1. 1 c. 1 nr. 13) censet oppositum esse temerarium et errori proximum; nr. 15 ss. refutat ea quae dixit Vázquez; VALENTIA (in 1 disp. 1 q. 2 p. 2 assertio 3): « posse etiam ex Dei effectibus per demonstrationem evidentem probari Deum esse... ita certum est, ut hoc negare plane sit erroneum in fide, si non et aperta haeresis ». Ex theologis huius temporis KLEUTGEN (De ipso Deo, nr. 156): « etsi non haeretica, parum nihilominus tuta in fide »; PESCH (prop. 5) theologice certa; MUNCUNILL (p. 19), « certum theologice »; VAN DER MEERSCH (p. 47 s.) proxima fidei, formaliter implicite continetur in revelatione.

Thesis nostra hodie saltem ut theologice certa statuenda videtur, ob consensum theologorum in s. Scriptura et doctrina Patrum fundatum; quia est conclusio ex definitione Vaticani; quia Ecclesia eam explicite tuetur²⁵.

Consensus non est solum circa aliquam demonstrabilitatem Dei in abstracto, sed in concreto saltem illam argumentandi viam complectitur, qua ex mundo visibili exsistentia Dei tamquam causa ex effectu probatur, quam argumentationem admittere vel reicere catholico nullo modo liberum est (cf. iusiur. antimod. Denz 2145). De argumento vero s. Anselmi (ontologico), numquam erat consensus; theologice est res prorsus libera²⁶.