De Deo uno

1. « Firmiter credimus et simpliciter confitemur, quod unus solus est verus Deus, aeternus, immensus et incommutabilis, incomprehensibilis, omnipotens et ineffabilis, Pater et Filius et Spiritus Sanctus: tres quidem personae, sed una essentia, substantia seu natura simplex omnino » (Conc. Lat. IV; Denz 428). Est ergo verus Deus unus et trinus. Hinc tractatus de ipso Deo et unitatem naturae et trinitatem personarum pro obiecto habet.

PETRUS LOMBARDUS, magister sententiarum, in primo sententiarum libro simul de Deo uno et trino agit, quem secuti sunt omnes scholastici, qui in libros sententiarum commentarios scripserunt. Ita quoque s. THOMAS in suo commentario; postea vero, in Summa Theologica, distincte tractat 1) de iis quae ad essentiam divinam pertinent (q. 2-26), 2) de iis quae ad distinctionem personarum pertinent (q. 27-43), quam divisionem retinebant primo scholastici, qui in Summam commentarios composuerunt; deinde vero universaliter recepta est. Duplex nunc solet proponi tractatus « De ipso Deo »: alter « De Deo uno », alter « De Deo trino ». Praesens tractatus est de Deo uno.

2. Ea, quae ad distinctionem personarum divinarum pertinent, non nisi positiva revelatione cognosci possunt; plura vero ex iis, quae Deum in quantum est unus respiciunt, humanae rationi per se impervia non sunt; hinc aliquo modo sola ratione cognosci possunt. Inde est, ut habeatur tractatus philosophicus, theologia naturalis, quae et ipsa dici potest « Tractatus de Deo uno ». Attamen ille tractatus philosophicus, quamvis ex parte materiae similitudinem cum tractatu theologico habeat, nullatenus cum illo confundi debet. Diversi enim omnino sunt utriusque tractatus fontes: in tractatu philosophico ratio ex manifestatione Dei naturali, quae in opere creationis continetur, ratiocinando, concludendo, ad cognoscendam Dei exsistentiam eiusque attributa ascendit; fons vero tractatus nostri theologici « De Deo uno » est positiva revelatio, fide ob auctoritatem ipsius Dei revelantis amplectenda. Ergo in tractatu nostro theologico non tam inquirendum est quid ratio de Deo uno doceat, sed quid in revelatione Deus ipse de se ipso testatus sit.

Locus proinde, quem ratio in praesenti tractatu obtinet, plane alius est ab eo quem occupat in « theologia naturali », et alius ab eo, quem in parte saltem theologiae fundamentalis habet, scl. fundamenta fidei demonstrare (Conc. Vat., s. 3 c. 4; Denz 1799); in theologia dogmatica rationis est revelatas veritates explicare, tueri, defendere (Pius IX; Denz 1634, 1635); recta ratio, lumine fidei illustrata, rerum divinarum scientiam excolit (Conc. Vatic. s. 3 c. 4; Denz 1799).

3. Propter similitudinem huius tractatus dogmatici cum dicto tractatu philosophico sedulo attendendum est, ut tractatus de Deo uno vere sit et maneat theologicus. Modus procedendi et probandi, etiam in quaestionibus, quae sunt obiectum « theologiae naturalis », debet imprimis esse theologicus, ex principiis fidei; non autem principaliter ex « ratione ». Ad quem scopum utiliter ea considerari possunt, quae anno 1228 GREGORIUS IX ad theologos Parisienses scripsit (Denz 442 s.), ex quibus haec citare sufficiat:

« Absit de cetero, ut pulcherrima mulierum (scl. theologia) a praesumptoribus stibio peruncta oculos coloribus adulterinis fucetur, et quae a suo sponso circumamicta varietatibus¹ et ornata monilibus² procedit splendida ut regina, consutis philosophorum semicinctiis, veste sordida induatur. Absit, ut boves foedae ac confectae macie, quae nullum dant saturitatis vestigium, speciosas perdevorent³, crassasque consumant. Ne igitur huiusmodi dogma temerarium et perversum ut cancer serpat⁴ et inficiat plurimos oporteatque filios perditos plorare Rachelem⁵, praesentium vobis auctoritate mandamus et districte praecipimus, quatenus, praedicta vesania penitus abdicata, sine fermento mundanae scientiae doceatis theologicam puritatem, non adulterantes verbum Dei⁶ philosophorum figmentis, ne circa altare Dei videamini lucum velle contra praeceptum Domini plantare, et mellis commixtione sacrificium fermentare doctrinae, in sinceritatis et veritatis azymis⁷ exhibendum » (GRABMANN, I divieti ecclesiastici di Aristotele sotto Innocenzo III e Gregorio IX. Miscell. Hist. Pontif. nr. 7. Romae 1941, cap. 2). Cf. Denz 1642; 1656; 1666 s.; 1670 ss.; 1681; 1708.

4. Partes autem quae rationi in aliis tractatibus dogmaticis conveniunt, eidem in nostro quoque tractatu tribuendae sunt, scl. veritates revelatas explicare et defendere, nexum et relationes inter eas manifestare, similia. Cum autem in tractatu philosophico magna ex parte haec fuse iam proposita sint, et tractatus ille philosophicus omnino supponatur, satis erit, ne bis idem, talia suis locis breviter tantum indicare, et pro ulteriore expositione remittere ad tractatum philosophicum.

5. Disputationi, an sit Deus, in theologia dogmatica proprie vix est locus. Cum enim ex principiis fidei procedere debeat, ipsam revelationem positivam divinam, et eo ipso existentiam Dei supponit. Iure tamen inquiritur, quid de cognoscibilitate sua Deus revelaverit, et hanc quaestionem, quae nostris praecise temporibus magni momenti est, primo considerabimus. Deinde, quaeritur, quid de perfectionibus divinis, tertio quid de scientia et voluntate Dei, et tandem quid de praedestinatione et reprobatione revelatio divina doceat.