De Deo uno

Auctoritas ecclesiastica hanc quaestionem directe tractavit maxime ab initio saeculi 19, usque ad nostra tempora¹.

8. L. E. BAUTAIN sola ratione veritatem et certitudinem iuxta varia systemata philosophica sui temporis frustra quaesiverat; incertitudinem, dissensum quidem invenit, non autem veritatem. Hanc vero ei praebuit revelatio christiana. Exinde rationem incapacem iudicavit cognoscendae exsistentiae Dei eiusque proprietatum, idque eo magis quod KANTIUS, uti putavit, impotentiam rationis purae probaverat; sed omnino necessaria est ad cognoscendum Deum revelatio divina fide amplectenda. Ratio humana enim peccato originali adeo infirmata est, ut ad tales cognitiones sola non iam valeat; semipelagianum est assertum, Deum sola ratione cognosci posse. Fides divina necessario antecedere debet: FIDEISMUS².

Thesibus contrariis, ab episcopo suo propositis, 18 Nov. 1835 et 8 Sept. 1840 subscripsit, et 26 Aprilis 1844 a S. Congr. Episc. et Reg. iussus est subscribendo promittere, « sese numquam docere solo rectae rationis lumine, abstractione facta a revelatione divina non posse dari veram demonstrationem exsistentiae Dei » (Denz 1622 ss.).

9. TRADITIONALISMUS: Contra Rationalismum, qui vires rationis eiusque ambitum exaggerabat et omnia sola ratione cognoscenda et explicanda, neque quidquam admittendum esse asserebat, nisi ratione sit probatum et in quantum ratione probetur, qui proinde revelationem et fidem impugnabat et mysteria negabat, aliqui catholici ad oppositum venerunt errorem, nimium scl. restringendo vires rationis. Omnis certa cognitio veritatis ultimo in auctoritate nititur; necessaria ergo est traditio, instructio, cui correspondet fides. Ita e. g. DE BONALD³; ideae aliquomodo nobis sunt innatae; attamen sine voce, sermone, loquela, nulla cognitio, saltem rerum non materialium, possibilis est: excitari quodammodo debent ideae, ut actualis cognitio oriatur. Homo ipse, neque individuum, neque societas, sermonem invenire potuit, sed sermonem et cum illo primam cognitionem veritatis primus homo ab « auctore » suae rationis accepit, et in eius « auctoritate » fundatur; et a primo homine hae veritates aliis instructione tradi debuerunt, id quod perdurat ad nostra usque tempora. Sic omnis certa cognitio talium veritatum ultimo in auctoritate Dei nititur. Similiter F. DE LA MENNAIS⁴: Ratio individualis errare potest; si autem fallibilis est, numquam certa est se non falli. Quaerere certitudinem est quaerere rationem infallibilem, cuius infallibilitas credi, i. e. sine argumento admitti debet; et haec ratio non est individualis, sed ratio communis. Haec vero traditione maxime universali, hinc maxime certa, testatur exsistentiam Dei, immo quod ipse Deus generi humano sese communicavit: veritas principalis exsistentiae Dei, testimonio infinitae auctoritatis fundatur. Manifestavit autem Deus hanc veritatem primo homini per sermonem, quem homo solus invenire non potuit (qua in re similia habet cum DE BONALD). A Deo per primum hominem ad alios continua traditione veritas servatur in societate humana. Fides in testimonium generis humani est summa certitudo hominum, sicut fides in testimonium Dei est certitudo generis humani. Extra illa habetur dubium universale.

Tales doctrinae a non paucis acceptatae sunt. Hinc plura concilia provincialia⁵ (Tours 1849; Avignon 1849; Aix 1850; Toulouse 1850) monuerunt fideles, ut ab utraque sententia extrema abstinerent, et a rationalismo et a traditionalismo. AUG. BONNETTY, qui scriptis suis traditionalismum propugnabat, sequentibus 4 thesibus S. C. Indicis, a Summo Pontifice Pio IX 15 Iunii 1855 approbatis subscripsit.

« 1. Etsi fides sit supra rationem, nulla tamen vera dissensio, nullum dissidium inter ipsas inveniri umquam potest, cum ambae ab uno eodemque immutabili veritatis fonte, Deo optimo maximo, oriantur, atque ita sibi mutuam opem ferant. (Encycl. Pii PP. IX 9 novemb. 1846).

2. Ratiocinatio Dei exsistentiam, animae spiritualitatem, hominis libertatem cum certitudine probare potest. Fides posterior est revelatione, proindeque ad probandam Dei existentiam contra atheum, ad probandam animae rationalis spiritualitatem ac libertatem contra naturalismi ac fatalismi sectatorem allegari convenienter nequit. (Prop. subscr. a D. Bautain 8 sept. 1840).

3. Rationis usus fidem praecedit et ad eam hominem ope revelationis et gratiae conducit. (Prop. sub. a D. Bautain 8 sept. 1840).

4. Methodus, qua usi sunt D. Thomas, D. Bonaventura et alii post ipsos scholastici, non ad rationalismum ducit, neque causa fuit, cur apud scholas hodiernas philosophia in naturalismum et pantheismum impingeret. Proinde non licet in crimen doctoribus et magistris illis vertere, quod methodum hanc, praesertim approbante vel saltem tacente Ecclesia, usurpaverint. (Propos. contradict. propositionibus passim ex. D. Bonnetty desumptis) ». (Denz. 1649 ss.).

10. ONTOLOGISMUS, a Gioberti in oppositione ad Psychologismum ita vocatus est, quia secundum hanc doctrinam directum obiectum cognitionis non est modificatio quaedam animae, sed ipsa realitas, esse. Ad stabiliendam obiectivam veritatem et certitudinem cognitionis nostrae et ad explicandam universalitatem, necessitatem, aeternitatem, immutabilitatem veritatis, Ontologistae directum quemdam et immediatum intuitum ipsius Dei sub ratione τοῦ esse simpliciter affirmabant. Haec directa Dei cognitio occasione cognitionis rerum sensibilium evadit reflexa. Sub diversis formis a diversis proponebatur, e. g. FABRE, BRANCHEREAU, ROTHENFLUE S. I., GIOBERTI.

FABRE⁶ ita fere rem exponit: Ideae universales obiective sunt reales; non sunt formae vel modificationes animae, non sunt creatum quid, sed necessarium quid, immutabile, absolutum. Earum centrum est esse simpliciter. Hoc esse infinitum est prima idea, quam mens nostra percipit, primum intelligibile, lumen in quo videmus, intuemur omnes veritates aeternas, universales, absolutas. Hae veritates extra essentiam aeternam habere non possunt realitatem; ergo tantum in unione cum divina substantia possunt subsistere; hinc in sola divina substantia eas videre possumus.

BRANCHERAU ex opere suo « Praelectiones philosophicae » 15 theses extraxit, quibus doctrina sua continetur⁷:

« 1. In cogitatione duo essentialiter distinguenda sunt, subiectum cogitans et obiectum cogitatum.

2. Obiectum cogitatum iterum duplex distinguitur, ens simpliciter et ens secundum quid.

3. Per ens simpliciter intelligimus ens reale, concretum et infinite perfectum, proindeque essentialiter distinctum ab ente in genere, quod nihil aliud est, quam abstractio mentis; uno verbo ens simpliciter est Deus.

4. Ens simpliciter est necessario exsistens, entia autem secundum quid concipi possunt sive in statu exsistentiae, sive in statu merae possibilitatis.

5. In statu possibilitatis spectata entia secundum quid sunt aliquid aeternum et necessarium; in statu vero exsistentiae sunt aliquid temporaneum et contingens.

6. Realitas aeterna et necessaria entium quatenus possibilium, cum in se non exsistat, in ente necessario, id est in Deo, contineri debet. Haec realitas vocatur essentia metaphysica.

7. Essentiae igitur non possunt aliud esse, quam ideae divinae seu archetypa, ad quorum normam Deus omnia producit.

8. Essentiae metaphysicae, quae in numero indefinito actuari possunt, constituunt realitatem obiectivam idearum universalium.

9. Actuatio fit per creationem, qua Deus a possibilitate ad exsistentiam aliquod ens transire facit, non quidem ens suum communicando, sed e nihilo extrahendo ad normam archetypi in se ipso contenti.

10. Igitur res creatae in nullo sensu Deus dici possunt, nec aliquid divini in se habere.

11. Realitates, quatenus intelligibiliter mentem afficiunt, ideas vocamus; proinde ideae relative ad intellectum nostrum sunt aliquid obiectivum; operatio autem, qua illas apprehendimus, est perceptio idealis.

12. A primo exsistentiae instanti mens perceptione ideali fruitur, non quidem reflexe, sed directe.

13. Inter veritates intelligibiles, quas idealiter apprehendimus, imprimis reponitur Deus, cuius intellectio, licet ab intuitione beatorum essentialiter distincta, non ad imaginem repraesentativam, sed ad Deum terminatur.

14. Essentias rerum metaphysicas, quae a nobis cognoscuntur, in intellectu divino apprehendimus; actuabilitas autem earum nobis innotescit per conceptum potestatis creatricis Deo competentis.

15. Res creatas nec in Deo nec in se idealiter apprehendimus. Illarum autem cognitio sic producitur: 1) animam nostram cognoscimus per sensum intimum seu per conscientiam; 2) res vero creatas ab anima distinctas per invincibile iudicium in veracitate divina fundatum, quo aliquam essentiam affirmamus per creationem fuisse actuatam ».

Immediata autem haec Dei perceptio ab Ontologistis omnino diversa dicebatur a visione beatifica; est cognitio naturalis, animae quodammodo essentialis, quae (ita aliqui) ut directa cognitio continuo est in anima, redditur autem reflexa occasione obiectorum quae sensus offerunt. Est intuitio esse divini sub ratione illa, sub qua est exemplar omnis esse, cum beati videant internam vitam Dei, imprimis mysterium SS. Trinitatis.

11. Decreto S. Officii (18 Sept. 1861) sequentes propositiones declarantur tuto tradi non posse:

« I. Immediata Dei cognitio, habitualis saltem, intellectui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit: siquidem est ipsum lumen intellectuale.

II. Esse illud, quod in omnibus et sine quo nihil intelligimus, est esse divinum.

III. Universalia a parte rei considerata a Deo realiter non distinguuntur.

IV. Congenita Dei, tamquam entis simpliciter, notitia omnem aliam cognitionem eminenti modo involvit, ita ut per eam omne ens sub quocumque respectu cognoscibile est, implicite cognitum habeamus.

V. Omnes aliae ideae non sunt nisi modificationes ideae, qua Deus tamquam ens simpliciter intelligitur.

VI. Res creatae sunt in Deo tamquam pars in toto, non quidem in toto formali, sed in toto infinito simplicissimo quod suas quasi partes absque ulla sui divisione et diminutione extra se ponit.

VII. Creatio sic explicari potest: Deus ipso actu speciali, quo se intelligit et vult tamquam distinctum a determinata creatura, hominem verbi gratia, creaturam producit ».

12. Doctrina ROSMINI, quae in multis ad doctrinam Ontologismi accedit, decreto S. Officii (14 Dec. 1887) damnata est.

« I. In ordine rerum creatarum immediate manifestatur humano intellectui aliquid divini in se ipso, huiusmodi nempe quod ad divinam naturam pertineat.

1. Nella sfera del creato si manifesta immediatamente all'umano intelletto qualche cosa di divino in se stesso, cioè tale che alla divina natura appartenga. (Teosof. Vol. IV, n. 2, p. 6).

II. Cum divinum dicimus in natura, vocabulum istud divinum non usurpamus ad significandum effectum non divinum causae divinae; neque mens nobis est loqui de divino quodam, quod tale sit per participationem.

2. Dicendo il divino nella natura, non prendo questa parola divino a significare un effetto non divino di una causa divina. Per la stessa ragione non è mia intenzione di parlare d'un divino, che sia tale per partecipazione. — (Ivi).

III. In natura igitur universi, idest in intelligentiis quae in ipso sunt, aliquid est, cui convenit denominatio divini non sensu figurato sed proprio. — Est actualitas non distincta a reliquo actualitatis divinae.

3. Vi è dunque nella natura dell'universo, cioè nelle intelligenze che sono in esso, qualche cosa, a cui conviene la denominazione di divino, non dico in un senso figurato, ma in un senso proprio — (Teosof. Vol. IV, Del divino nella natura, num. 15, pp. 18-19). — E una ... attualità indistinta dal resto dell'attualità divina, indivisibile in se, divisibile per astrazione mentale. — (Teosof. Vol. III, n. 1423, p. 344).

IV. Esse indeterminatum, quod procul dubio notum est omnibus intelligentiis⁸, est divinum illud quod homini in natura manifestatur.

4. L'essere indeterminato (essere ideale), il quale è indubitatamente palese a tutte le intelligenze, (è quel divino che) si manifesta all'uomo nella natura. — (Teosof. Vol. IV, nn. 5 e 6, p. 8).

V. Esse quod homo intuetur necesse est, ut sit aliquid entis necessarii et aeterni, causae creantis, determinantis ac finientis omnium entium contingentium; atque hoc est Deus.

5. L'essere intuito dall'uomo deve necessariamente essere qualche cosa d'un ente necessario ed eterno, causa creante, determinante e finiente di tutti gli enti contingenti⁹: e questo è Dio. — (Teosof. Vol. I, n. 289, p. 241).

VI. In esse quod praescindit a creaturis et a Deo, quod est esse indeterminatum, atque in Deo, esse non indeterminato, sed absoluto, eadem est essentia.

6. Nell'uno (essere che prescinde dalle creature e da Dio, e che è l'essere indeterminato), e nell'altro essere (che non è più indeterminato, ma Dio stesso, essere assoluto) c'è la stessa essenza. — (Teosof. Vol. II, n. 848, p. 150) ».

13. Aliqui professores universitatis Lovaniensis doctrinam proponebant, quae est traditionalismus quidam mitigatus: ad evolutionem rationis talem, ut possit Deum et principia moralia cognoscere, instructio in societate requiritur, non quidem tamquam causa efficiens, sed tamquam condicio sine qua non. Postea Ontologismus ex parte cum hac doctrina coniunctus est¹⁰. Doctrina facile cognoscitur ex iis quae S. Ind. Congr. (3 Iunii 1843) in libris prof. UBAGHS notanda censuit:

« Rev. D. UBAGHS in sua Theodicea, et interdum etiam in Logica subsequentes propositiones docet, quas Sacra Congregatio Indici praeposita emendandas esse iudicat.

I. « Haud posse nos in cognitionem cuiusvis externae metaphysicae veritatis venire (nempe quae respiciat ea, quae sub sensus nostros non cadunt) absque alterius instructione, ac in ultima analysi absque divina revelatione ».

Porro haec doctrina admitti nequit, quia sicut veritates internae et mathematicae cognosci possunt ope ratiocinii, ut ipsemet auctor fatetur, ita saltem possibile est veritates externas assequi, quotiescumque necessario cum internis connectuntur; aut cum ipsae internae consistere nequeunt non supposita aliqua veritate externa.

II. « Veritates externas metaphysicas demonstrari proprie non posse ». (Vide Theod. p. 220, n. 413 et seq.).

Iamvero veritates externae quandoque cum internis necessario copulantur, tamquam effectus cum causa, et ideo per hanc connexionem demonstrari possunt eo genere argumenti quod a posteriori vocatur, cuius certitudo non minor illa est, quae per demonstrationem a priori obtinetur.

III. « Dei exsistentiam minime demonstrari posse. Deum exsistere demonstrari posse negamus ». (Theod. p. 73).

Quae importuna doctrina ultro fluit ex opinionibus iam iudicatis ipsius auctoris.

IV. « Probationes exsistentiae Dei reduci ad quamdam fidem, aut fundari in hac fide, qua non tam videmus quam credimus, seu naturaliter persuasum nobis est, ideam hanc esse fidelem, id quod evidentia mere interna cernere non possumus ». (Theod. p. 73).

Quae verba significare videntur potius credi quam demonstrari Dei exsistentiam; quod quidem a vero omnino distat.

V. « Auctor omnes probationes veritatum externarum metaphysicarum reducit ad sensum communem ».

Quae doctrina admitti nequit, eo quod aliquae veritates externae demonstrantur a posteriori per veritates internas, absque ulla relatione ad sensum communem. Ita habentes conscientiam nostrae exsistentiae directe inferimus exsistere causam, quae nobis exsistentiam contulerit; seu ab una veritate interna deducimus aliam veritatem externam absque interventu sensus communis.

« Hae sunt praecipuae sententiae, quae in praedicto libro corrigendae videntur. Monet igitur Sacra Congregatio Rev. Auctorem, ut nova aliqua editione librum suum emendandum curet; atque interim in scholasticis suis lectionibus ab iis sententiis docendis abstinere velit ».

14. Doctrinam de necessitate instructionis 1 Febr. 1860 professores BEELEN, LEFEBVRE, UBAGHS, LAFORET ita exponunt:

« Quodsi ab una parte humanae rationis vires tuemur, ab altera tamen parte profitemur, sicut iam supra innuimus, nos in ea esse opinione, ut putemus non esse humanae menti tribuendam omnimodam illam spontaneitatem sive absolutam independentiam, quam rationalistae eidem tribuunt; sed de mente humana sic sentimus: Mens humana vi pollet interna sibique propria; per se et continuo actuosa est; attamen, ut homo hac mente praeditus perveniat ad expeditum usum rationis, opus habet externo aliquo intellectuali auxilio. Itaque opinamur, principia veritatum rationalium, metaphysicarum ac moralium, a Deo conditore humanae menti indita esse; at simul arbitramur, hanc esse mentis nostrae legem naturalem sive psychologicam, ut homo indigeat institutione aliqua intellectuali ad obtinendum eum rationis usum, qui illi sufficiat, ut distinctam Dei et veritatum moralium cognitionem sibi comparare possit. Non negamus, humanae menti absque illa institutione inesse confusum quemdam harum veritatum sensum, et vagam quamdam apprehensionem; sed loquimur hic de vera cognitione, hoc est, de clara et certa illarum veritatum notitia acquirenda. Institutionem autem intelligimus externum quodvis intellectuale auxilium, sive de industria, sive non data opera praestitum, idque sive voce, sive scripto, sive gestu, sive alio quovis modo, quem sociale commercium suppeditat. Indigentiam porro intelligimus absolutam; at non eo sensu, ut putemus, Deum non potuisse aliter condere hominem, sed eo sensu ut putemus, esse eam indigentiam omnibus hominibus, quales nunc nascuntur, communem. Hanc vero absolutam institutionis indigentiam exstare affirmamus, si sermo sit de expedito rationis usu acquirendo; minime vero dicimus, quod e contra falsum putamus, singularum veritatum ordinis naturalis cognitionem ope institutionis esse comparandam: nam ubi homo iam usu suae rationis reapse fruitur, ipse sua sola ratione quamplurimas veritates detegere atque cognoscere potest. Praeterea notamus institutionem illam, quam dicimus ex nostra sententia non esse habendam tamquam efficientem causam per quam homo perveniat ad expeditum rationis suae usum, sed tamquam meram condicionem sine qua non possit ad expeditum illum usum pervenire; quemadmodum, verbi gratia, aër, calor, humor requiruntur tamquam condicio sine qua non possit manifestari vita quae in aliquo grano seminis reapse inest, sed involuta ac latens. Principia legis naturae scripta sunt in corde hominis; verum ea numquam distincte legere quis poterit, nisi postquam ope intellectualis illius, quod diximus, auxilii ad expeditum suae rationis usum pervenerit ».

Approbante Summo Pontifice Pio IX doctrina Lovaniensium reiecta est 11 Octobris 1864; 2 Martii 1866; 30 Augusti 1866.

15. Concilium Vaticanum¹¹, s. 3 cap. 2 in prima parte § 1, haec de naturali Dei cognitione habet: « Eadem sancta mater Ecclesia tenet et docet, Deum rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine e rebus creatis certo cognosci posse; invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciuntur »¹².

Canon 1: « Si quis dixerit, Deum unum et verum, creatorem et Dominum nostrum, per ea, quae facta sunt, naturali rationis humanae lumine certo cognosci non posse: anathema sit ».

16. Secundum relationem episcopi GASSER¹³ tria de naturali Dei cognitione affirmantur: « 1º haec dicimus, scl. homini inesse potentiam et quidem non mere passivam sed activam ad Deum cognoscendum, et ideo, quod idem est, homini inesse vires ad Deum cognoscendum; inde dicitur, eadem sancta mater Ecclesia tenet et docet, Deum rerum omnium principium et finem, cognosci posse; 2º deinde dicimus, praesto esse homini in ordine naturali media ad hanc Dei cognitionem sufficientia, per illa verba: naturali humanae rationis lumine e rebus creatis; et demum 3º Deum certo ex creaturis cognosci posse »¹⁴.

17. In explicanda ratione in priore schemate dogmatico emendando a patribus deputatis servata, de hac parte ita dicitur¹⁵:

« Definitio¹⁶ haec: Deum per res creatas rationis lumine certo cognosci posse, et canon ei respondens necessaria visa sunt, non solum propter traditionalismum, sed etiam propter errorem late serpentem, Dei exsistentiam nullis firmis argumentis probari nec proinde certo cognosci.

« Quod vero ad traditionalismum pertinet, satis visum est, principium ponere, quo efficaciter excluderetur. Principium autem, quod statuitur, hoc est: in hominis natura rationali potentiam esse, Deum per res creatas certo cognoscendi. Iam vero qui diceret, fieri prorsus non posse, ut homo etsi expeditam habeat facultatem ratiocinandi, sine positiva de Deo tradita doctrina ad Dei certam notitiam perveniat; is illud principium negaret. Quaestio autem, utrum aliqua instructio necessaria sit ad hoc, ut homo ad rationis usum perveniat, non attingitur.

« Etsi in canone legatur vocabulum creator, non ideo definitur, creationem proprie dictam ratione demonstrari posse; sed retinetur vocabulum, quo Scriptura hanc veritatem revelans utitur¹⁷, nihil ad eius sensum determinandum adiecto ».

18. Aliquae emendationes quae propositae erant, aliae ad systema mitioris traditionalismi aliquatenus tuendum, aliae ad illud ex professo damnandum, episcopo GASSER occasionem dederunt, fusius de traditionalismo et de doctrina ei opponenda loquendi, quae expositio multum iuvat ad recte intelligendum sensum definitionis¹⁸.

« Primo omnium paucissima proferam de ipso systemate traditionalismi. Ut a principio primo ordiar, verba illa notissima TERTULLIANI in medium proferam, quae habentur in libro ipsius contra Marcionem, ubi dicit: Nos (scilicet contra Marcionem) definimus Deum primo natura cognoscendum, dehinc doctrina recognoscendum, natura ex operibus, doctrina ex praedicationibus. Iuxta hanc Tertulliani sententiam res ergo ita se habet: Deus potest quidem cognosci natura duce ex operibus; sed ut haec cognitio Dei sit salutaris, Deus non solummodo debet naturaliter cognosci, sed debet per doctrinam et praedicationem recognosci. Primum quidem est iuxta Tertullianum cognitio naturalis non quidem ratione temporis, sed ratione ordinis, et deinde cognitio supernaturalis; nam dicit: primo cognoscendus natura, et dehinc recognoscendus doctrina et praedicatione. In hac re Tertullianus certe sacram Scripturam ipsam consentientem habet, ut unicuique patet inspicienti caput 13 libri Sapientiae, cap. 1 epist. ad Romanos, cap. 14 et 17 ex Actis Apostolorum; et quantum ego video, Tertullianus in hac re etiam Patres Ecclesiae consentientes habet.

19. « Iam ii qui nominantur generatim TRADITIONALISTAE (nomen hoc numquam protulissem, R.mi Patres, nisi iam in ipsa aula toties nomen istud insonuerit), iam dico asseclae huius systematis sententiam Tertulliani invertunt et dicunt: nos definimus Deum primum doctrina cognoscendum, et dehinc natura recognoscendum, doctrina ex praedicationibus, natura ex operibus; id est primam de Deo ideam debere homini communicari per doctrinam sive praedicationem in genere sumptam, et deinde, hac idea semel homini communicata et ab homine recepta, possibile omnino esse exsistentiam Dei probare etiam per argumenta ex ratione desumpta. Quoad vero communicationem ipsam huius ideae traditionalistae inter se plurimum differunt. Sunt enim aliqui qui dicunt, hanc communicationem revera debere fieri per doctrinam evangelicam seu revelatam et proinde hominem debere in se suscipere ideam Dei et exsistentiae ipsius fide divina, et non esse certitudinem de exsistentia Dei, nisi primum habeatur illa fide divina. Traditionalistae huius generis nominantur proprio nomine fideistae, seu systema illorum dicitur etiam traditionalismus crudior.

20. « Alii vero communicationem istam non quidem derivant ex ipsa doctrina evangelica seu revelata, saltem non proxime, sed generatim ex idea Dei in societate humana iam iam exsistente; et proinde sufficere quod homo fide humana ideam Dei in se suscipiat, et dein efformet argumenta ex ratione pro exsistentia Dei. Quamvis ergo hi mitiores traditionalistae, sicut nominantur, proxime quidem derivent ideam Dei solummodo ex communicatione per societatem humanam, tamen vix non fieri potest quod illam ultimo in primo suo fonte derivent ex institutione Dei primaeva communicata generi humano. In causa vero assignanda cur homo saltem sine fide humana ad certam cognitionem Dei pervenire non possit, traditionalistae mitiores inter se iterum multum discrepant; et huius loci non est in singula haec descendere.

21. « Iam quid de hac doctrina dicendum est? Doctrina traditionalismi crudioris certe omnino est damnanda, sicut iam damnata est: nam per talem doctrinam evellitur ipsum fundamentum fidei nostrae, certitudo de exsistentia Dei; et pro nostris imprimis temporibus res ista summi momenti est.

« Nostis enim, R.mi Patres, quaenam opinio invaluerit in animis multorum hominum inde a sic dictis encyclopaedistis Galliae, et inde ab initio philosophiae criticae in Germania: opinio scilicet in multorum animis invaluit, exsistentiam Dei omnino certo non posse probari certis argumentis, et argumenta illa, quae tanto in honore omni tempore habita sunt, non esse talia, quae rem evincere possint. Inde utique factum est, quod religio ipsa utpote fundamento carens, despectui haberetur; immo res nostris temporibus novissime eo devenit, ut passim homines in eo sint, avellendi doctrinam moralem ab omni doctrina religionis, dicendo hoc omnino necessarium esse, ne homo cum postmodum, aetate proficiente, videat in religione nihil certi haberi posse, neque ipsam exsistentiam Dei, ne homo, dico, in pravitatem morum collabatur. Sed nostis, R.mi Patres, quantum valeat huiusmodi institutio moralis, cuius principium non est illud Psalmistae¹⁹: initium sapientiae timor Domini.

22. « Sed etiam traditionalismus mitior certe periculis obsitus est: inde quia tantis periculis etiam ista doctrina obsita est, proposita est emendatio octava²⁰, qua ista doctrina immediate in suo principio formali impetitur. Contra alii R.mi Patres non tam maligno oculo istam doctrinam considerantes, emendationes proposuerunt, scilicet tertiam et quartam, quae tueri videntur causam traditionalismi mitioris »²¹.

23. « Iam his de ipsa doctrina et de relatione illius ad doctrinam sanam praelibatis, dicendum est mihi quanam via Deputatio de fide incedendum esse hac in re putaverit. Deputatio de fide censuit, omnes illas emendationes ex una vel altera parte venientes non esse a Congregatione generali accipiendas; sed traditionalismo in genere sumpto opponendum esse certum quoddam principium, quo traditionalismus crudior immediate damnetur, cum utique ille fundamenta ipsa religionis periculo exponat. Et certe huic officio sacra Synodus deesse non potest, et quidem deesse non potest, quamvis per principium propositum seu per doctrinam propositam etiam mitior traditionalismus aliquatenus tangatur; et hoc multo magis cum, ut iam dixi, etiam traditionalismus mitior multis periculis sit obsitus, et sine periculo, ut ingenue fatear, doceri non possit. Cum ergo traditionalismus etiam in sua forma mitiori aliqua medela indigere videatur, cum certi quidam cancelli huic doctrinae sint apponendi, proponit Deputatio de fide doctrinam suam tamquam certum principium, quod directe impugnet traditionalismum crudiorem, quod sane, cum aliter fieri non possit, etiam tangit traditionalismum mitiorem »²².

24. « Quaeritur iam, an tali ratione reipsa aberrationibus terminus impositus sit. Ex opinione Deputationis de fide tales termini reipsa positi sunt, si ea quae in doctrina, in ipso capite proponimus in suo nativo rigore accipiantur: id est, si ea quae dixi de mediis, quae homini praesto sunt etiam in ordine naturali ad Deum cognoscendum, in suo nativo rigore accipiantur: dixi si sic accipiantur. Ut vero omne periculum excludatur, Deputatio de fide censuit, se suo officio tunc solummodo satisfacere, si a Concilio generali etiam illud monitum suo tempore accipiatur, quod in fine huius constitutionis dogmaticae habemus, et ubi omnia decreta, quae a Sede apostolica circa materiam huius constitutionis dogmaticae umquam emanarunt, ab ipsa sacra Synodo confirmantur ».

25. In definitione dicitur « certo cognosci posse », non autem « demonstrari » posse. Emendatio septima²³ hanc formam proposuit. « Eadem sancta mater Ecclesia tenet et docet, Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine, id est, argumentis metaphysicis, cosmologicis et moralibus, certo cognosci et demonstrari posse. — Aut simpliciter: Naturali rationis lumine certo cognosci et demonstrari posse ».

« Quod hanc emendationem attinet, ita GASSER in sua relatione²⁴, ea approbari vix poterit, et quidem ideo, quia falsum est suppositum huius emendationis. R.mus emendator enim in ea est sententia quod nostra doctrina sit contra argumenta notissima, vel saltem contra argumentum metaphysicum. Sed haec suppositio omnino falsa est: nostra doctrina est pro istis argumentis, et non contra ista argumenta. Nam si dicimus, Deum cognosci naturali rationis lumine per creaturas, id est per vestigia quae creaturis omnibus impressa sunt, multo minus excludimus imaginem, quae animae hominis immortali impressa est: proinde argumentum metaphysicum certe non excluditur. Quis enim nostrum, cum hanc doctrinam, quae a nobis proponitur, suo suffragio confirmaverit, quis putat ea damnare argumentum illud celeberrimum ontologicum s. Anselmi, quidquid hoc de argumento sentiat? Altera emendatio, quae habetur in secunda parte: naturali rationis lumine certo cognosci et demonstrari posse, ex una parte deficit, et ex altera abundat. Deficit ex una parte, quia media naturalia, quibus homo posset naturaliter cognoscere Deum, non indicantur: excedit ex altera parte, quia non solummodo edicit, Deum naturali lumine certo cognosci posse; sed etiam hanc Dei exsistentiam certo probari posse, seu demonstrari posse. Quamvis aliquatenus certo cognoscere et demonstrare sit unum idemque, tamen phrasim mitiorem Deputatio de fide sibi eligendam censuit, et non istam duriorem ».

Cum vero postea aliqui (emend. 51, 52 cum dimidio et 53)²⁵ ipsum illud « certo » omittendum proponerent, Deputatio de fide omnino illud retinendum esse censuit²⁶, id quod fusius episcopus GASSER in congregatione generali exposuit²⁷.

26. Quomodo cognitionem Dei Concilium intellexerit apparet occasione emendationis 11²⁸, quae post verba ex Apostoli auctoritate desumpta sequentia addere voluit: « unde inexcusabiles sunt, qui cognoscentes Deum non sicut Deum glorificant, nec gratias agunt ». Et rationem addidit: « ut innuatur saltem, homines nedum rationis lumine Deum cognoscere posse, sed etiam principaliora erga Deum officia ».

Ad haec episcopus GASSER²⁹: « Causa, qua motus est R.mus emendator qui haec proponit, ea est, scilicet ut tali ratione cognitio naturalis non solummodo restringatur, ut ipse putat, ad cognitionem Dei theoreticam, sed etiam extendatur ad officia principaliora moralia. Sed sub hoc respectu emendatio ista superflua videtur, quia cum dicimus posse hominem cognoscere Deum rerum omnium principium et finem, utique etiam simul enuntiamus, posse hominem intelligere et cognoscere officia principaliora moralia: nam nemo potest tendere in Deum tamquam finem suum utique naturalem qua auctorem naturae, nisi etiam cognoscat officia saltem principaliora erga Deum. Unde etiam ipsi philosophi ethnici cum cognitione Dei theoretica simul coniunxerunt cognitionem Dei moralem, ut ipse Plato in suo Theaeteto ait, cognitionem Dei esse veram sapientiam et veram virtutem: proinde verba ista omnino superflua Deputationi videntur ». Intelligitur ergo in Concilio cognitio Dei quae requiritur et sufficit, ut homo possit ac debeat vitam agere religiosam.

27. In Canone primo dictum erat: « naturali rationis lumine ab homine certo cognosci posse ». Emendatio 49 proponit³⁰ « expungenda verba ab homine, ne videamur definire tamquam fidei dogma, nullos posse umquam esse homines adultos, qui invincibiliter Deum ignorent. Addi posset voci rationis verbum humanae ... ». Haec emendatio a Deputatione fidei admittenda censetur et Patribus commendatur³¹, eamque fere omnes admiserunt³².

28. Emendatio 51 Canoni primo hanc formam dare voluit³³: « Si quis dixerit, humanam rationem uti nunc est, non posse suo naturali lumine Deum e rebus creatis cognoscere: anathema sit ». Episcopus GASSER respondit³⁴: « ista emendatio non est admittenda, quia scopo doctrinae non convenit: nam non simpliciter agitur in doctrina nostra, utrum ab homine, prout nunc est, Deus naturali lumine certo cognosci possit necne; sed agitur in genere de condicione naturae humanae ». Cf. etiam emend. 52 (7, 225) et responsum episcopi Gasser (7, 238).

29. De necessitate revelationis positivae haec Concilium statuit:

« Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant; siquidem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis, qui diligunt illum »³⁵.

30. De hac parte episcopus GASSER³⁶: « Agitur ergo de necessitate revelationis et quidem sub duplici respectu: 1º relate ad Dei cognitionem naturalem, et 2º relate ad ordinem supernaturalem. Quod attinet ad necessitatem revelationis in ordine naturali, docetur, illam non esse absolute necessariam, sicut habetur initio paragraphi secundae: Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est. Si ergo non absoluta necessitas docetur, nihilominus docetur necessitas quaedam moralis seu relativa; et quidem haec necessitas moralis quoad revelationem sic dictam formalem vel revelationem supersensibilium, uti in lingua nostra germanica dicere solemus, ut distinguamus supersensibilia a supernaturalibus, docetur necessitas moralis revelationis divinae, id est necessitas quae non se habet ex parte obiecti, nam ex parte obiecti agitur de iis, quae in rebus divinis humanae rationi impervia non sunt; sed agitur de necessitate quae se habet ex parte subiecti, id est hominis in praesenti quoque generis humani conditione. Agitur tertio non de potentia cognitionis divinae quamvis activa, sed de actuali intelligentia Dei, et quidem ut Deus intelligatur ab omnibus expedite, non post longam temporis et inquisitionis moram, firma certitudine etiam ab iis, qui argumentorum ex ratione petitorum vix capaces sunt; demum etiam quod cognoscatur nullo admixto errore. Si agatur ergo de cognitione naturali actuali in istis circumstantiis, tot ac tantae difficultates homini, prout nunc est, obiiciuntur, ut revelatio supernaturalis dici possit moraliter necessaria.

31. « In secunda parte huius paragraphi docetur necessitas revelationis sic dictae supernaturalis materialis, et circa hanc docentur sequentia. Primo quidem generatim dicitur, revelationem istam esse absolute necessariam, scilicet supposito consilio bonitatis et sapientiae divinae, de quo iam superius dictum est: ergo absolute dicitur necessaria, et quidem adducitur primo causa proxima huius necessitatis absolutae. Et proxima causa huius necessitatis absolutae est ordinatio hominis ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina. Causa vero remotior huius necessitatis sunt veritates ad ordinem hunc supernaturalem cognoscendum necessariae, quae rationis comprehensionem excedunt; et proinde positive a Deo revelari debent. Ad probandam hanc veritatem adducitur deinde auctoritas sacrae Scripturae ex epistola Pauli ad Corinthios ubi dicitur: Oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Ergo sine revelatione haec, seu eae veritates nesciuntur, quae praeparavit Deus iis, qui diligunt eum. Ergo docetur finis supernaturalis, ad quem homo ordinatur ».

32. De necessitate revelationis duae emendationes (55 ½ et 56)³⁷ propositae erant, de quibus episcopus GASSER³⁸: « R.mi auctores harum exceptionum offenduntur, quod revelatio supernaturalis solummodo ideo absolute necessaria dicitur, quod Deo placuerit hominem elevare ad statum supernaturalem; et vellent et desiderarent, ut saltem oblique relinquatur etiam quaedam absoluta necessitas etiam pro ordine naturali.

« Nam obiciunt 1º. Hac nostra doctrina damnatur illa sententia, quod ad exercitium rationis necessaria sit quaedam institutio in societate humana.

Quid respondendum? Nego. Et quidem nego, dummodo distinguatur, ut modo antea dixi, inter exercitium rationis et principia rationis³⁹ Quidnam enim docemus? Quaenam est doctrina nostra? Doctrina nostra sequens est: Datur duplex ordo veritatum de Deo rebusque divinis, scilicet naturalis et supernaturalis. Sicut datur duplex ordo veritatum de Deo rebusque divinis, ita etiam datur duplex via perveniendi ad cognitionem harum veritatum, scilicet altera per principia rationis et altera per revelationem. Ideo revelatio absolute necessaria est ad veritates supernaturales de Deo rebusque divinis, non autem ita absolute necessaria est ad cognoscendas veritates naturales. Ergo solummodo agimus de via, per quam homo tum ad cognitionem veritatum naturalium, tum etiam supernaturalium pervenire potest; sed non agimus de exercitio rationis. Cum dicimus, homo per principia rationis potest pervenire ad cognitionem veritatum naturalium de Deo rebusque divinis, utique nihil dicimus de via qua homo ad exercitium rationis pervenit.

« Sed instant 2º et dicunt: Optimi nostri apologetae contendunt, etiamsi homo in statu purae naturae a Deo relictus fuisset, necessariam omnino fuisse revelationem, ut homo cognosceret quo cultu Deus sit prosequendus, qualis paenitentia Deo sit facienda, si homo peccasset; et proinde doctrina nostra est nimium coarcta.

« Quid respondendum? Nego. Nam nos solummodo dicimus revelationem supernaturalem non esse absolute necessariam ad cognoscenda quae rationi humanae in se impervia non sunt: sed non dicimus quod omnes veritates naturales sint humanae rationi perviae: proinde hypothesis illa, utrum sint quaedam veritates naturales, quae homini per se perviae non sint, haec hypothesis, quae utique est mera hypothesis, per doctrinam nostram non tangitur »⁴⁰.

33. De Ontologismo Concilium ex ratione mere formali non egit, unde nullum praeiudicium circa Ontologismum habetur. Emendatio enim secunda aliam formam § 1 capitis secundi proposuit, cuius prior pars haec erat⁴¹: « Eadem Sancta Mater Ecclesia tenet et docet, Deum rerum omnium principium et finem, licet lucem inhabitet inaccessibilem, eumque nullus hominum umquam viderit, sed nec videre possit, non solum facie ad faciem, quod solis in caelo beatis concessum est, sed nec simplici mentis nostrae intuitu, dum peregrinamur in corpore, naturaliter videri ac contemplari liceat: tamen per speculum et in aenigmate, naturali scilicet lumine rationis per res creatas veluti per gradus ad illum ascendendo, eius exsistentiam, praecipuasque illius perfectiones certo cognosci posse ... ».

Episcopus GASSER de hac parte dixit⁴²: « huic emendationi inest passus, uti dicimus, contra systema philosophicum ontologismi, philosophici theologici ontologismi. Iam haec emendatio non potest admitti ex opinione Deputationis fidei, et quidem iam ex ea formali ratione, quia gravissimum hoc systema ontologismi non potest sic quasi accidentaliter et incidenter pertractari; sed pro gravitate materiae debet Concilio proponi, et debet deinde conciliariter tractari. Inde Deputatio fidei exoptat, quod haec emendatio hic loci non approbetur; sed simul etiam dicit, quod exinde nullum praeiudicium debeat enasci quoad ipsum systema ontologismi, sed quod res maneat in pristino suo statu, et hic tractatus de ontologismo solummodo ex causa formali hic sit omissus ».

Propterea Cardinales RIARIO SFORZA et PECCI (postea LEO XIII) postulatum contra Ontologismum tradiderunt, in quo damnanda proponitur illa dumtaxat forma Ontologismi, « quae aperte catholicae doctrinae opponitur, et fundamentum est multorum errorum, qui nunc late pervagati sunt: et continetur in illa propositione: Naturalis est homini cognitio Dei directa et immediata ». Totum postulatum vide Coll. Lac. 7, 849-853.

34. Monitum, de quo Gasser (supra n. 24), in fine Constitutionis additum est: « Quoniam vero satis non est, haereticam pravitatem devitare, nisi ii quoque errores diligenter fugiantur, qui ad illam plus minusve accedunt; omnes officii monemus, servandi etiam Constitutiones et Decreta, quibus pravae eiusmodi opiniones, quae isthic diserte non enumerantur, ab hac Sancta Sede proscriptae et prohibitae sunt ».

35. De hoc monito multae propositae erant emendationes⁴³, ad quas episcopus GASSER respondit⁴⁴: « Deputatio de fide non una vice, sed repetitis vicibus in sinu consessus sui hac de re egit, et semper censuit, eadem prorsus constantia, hanc conclusionem sive tale monitum omnino necessarium esse. Nam non potuit non praevidere quanta mala exoritura sint, si opinio illa invalesceret quod de omnibus, quae neque in capitibus neque in canonibus huius constitutionis de fide continentur, in scholis libere, immo liberrime posset disputari. Huic tanto malo, quod eo maius esset cum post saecula demum Concilium Vaticanum sequutum fuerit ultimam synodum Tridentinam, huic tanto malo alia ratione obviam ire Concilium Vaticanum non potest iuxta sententiam Deputationis de fide, quam addendo constitutioni dogmaticae de fide talem clausulam, seu talem conclusionem, qua monentur fideles officii sui in erroribus arcendis et in erroribus eliminandis, et qua admonentur magistri, quod non sufficit probato catholico solummodo ea vitare, quae de fide vitanda sunt, sed etiam ea (debet servare), quae per decreta Sedis apostolicae sunt definita ... Ceteroquin per se patet quod quoad valorem dogmaticum, id est quoad censuram adiectam nihil immutatur in decretis Sedis apostolicae, etiamsi conclusio ista per Concilium Vaticanum probetur et publicetur. Valor dogmaticus seu censura adiecta prorsus eadem et immutata manet, qualis fuit ante publicationem et decretum Concilii Vaticani ».

36. LEO XIII, in encyclica « Aeterni Patris » (4 Aug. 1879): « Et sane benignissimus Deus, in eo quod pertinet ad res divinas, non eas tantum veritates lumine fidei patefecit, quibus attingendis impar humana intelligentia est, sed nonnullas etiam manifestavit, rationi non omnino impervias, ut scilicet, accedente Dei auctoritate, statim et sine aliqua erroris admixtione omnibus innotescerent. Ex quo factum est, ut quaedam vera, quae vel divinitus ad credendum proponuntur, vel cum doctrina fidei arctis quibusdam vinculis colligantur, ipsi ethnicorum sapientes, naturali tantum ratione praelucente, cognoverint, aptisque argumentis demonstraverint ac vindicaverint. Invisibilia enim ipsius, ut Apostolus inquit, a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas⁴⁵; et gentes quae legem non habent ... ostendunt nihilominus opus legis scriptum in cordibus suis⁴⁶... Non his tamen limitibus utilitas circumscribitur, quae ex illo philosophandi instituto dimanat. Et revera divinae sapientiae eloquiis graviter reprehenditur eorum hominum stultitia, qui de his quae videntur bona, non potuerunt intelligere Eum qui est; neque, operibus attendentes, agnoverunt quis esset artifex⁴⁷. Igitur primo loco magnus hic et praeclarus ex humana ratione fructus capitur, quod illa Deum esse demonstret: a magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterit Creator horum videri⁴⁸. — Deinde Deum ostendit omnium perfectionum cumulo singulariter excellere, infinita in primis sapientia, quam nulla usquam res latere, et summa iustitia, quam pravus numquam vincere possit affectus, ideoque Deum non solum veracem esse, sed ipsam etiam veritatem falli et fallere nesciam. Ex quo consequi perspicuum est, ut humana ratio plenissimam verbo Dei fidem atque auctoritatem conciliet ».

In encyclica « Humanum genus » (20 Aprilis 1884) vituperat Naturalistas in eo, quod « ne ea quidem certa et fixa permaneant, quae naturali lumine rationis perspiciuntur, qualia profecto illa sunt, Deum esse, animos hominum ab omni esse materiae concretione segregatos, eosdemque immortales ».

37. PIUS X iam in encyclica « Iucunda sane » (12 Martii 1904) inter modernos errores connumeraverat: « Impetuntur ipsa argumenta, quibus Deum esse demonstratur, atque incredibili temeritate, contra prima rationis iudicia, repudiatur invicta illa argumentandi vis, qua ex effectibus causa colligitur, id est Deus eiusque attributa, nullis circumscripta limitibus. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus, et divinitas »⁴⁹.

38. Die 8 Septembris 1907, encyclica « Pascendi dominici gregis » damnavit MODERNISMUM⁵⁰, qui ex una parte negat, Deum per intellectum cognosci posse, cum rationis vim ad sola phaenomena restringat (agnosticismus); ex altera tamen parte hominem sensu religioso (experientia) immediate dicit realitatem divinam attingere summamque de Dei exsistentia haurire persuasionem (immanentismus vitalis).

Optima expositio totius doctrinae habetur in encyclica « Pascendi ». Principaliora, quae ad rem nostram faciunt, sunt haec: « Iam ut a philosopho exordiamur, philosophiae religiosae fundamentum in doctrina illa modernistae ponunt, quam vulgo agnosticismum vocant. Vi huius humana ratio phaenomenis omnino includitur, rebus videlicet quae apparent eaque specie qua apparent: earumdem praetergredi terminos nec ius nec potestatem habet. Quare nec ad Deum se erigere potis est, nec illius exsistentiam, ut ut per ea quae videntur, agnoscere. Hinc infertur, Deum scientiae obiectum directe nullatenus esse posse; ad historiam vero quod attinet, Deum subiectum historicum minime censendum esse. — His autem positis, quid de naturali theologia, quid de motivis credibilitatis, quid de externa revelatione fiat, facile quisque perspiciet. Ea nempe modernistae penitus e medio tollunt, et ad intellectualismum amandant; ridendum, inquiunt, systema ac iamdiu emortuum. Neque illos plane retinet quod eiusmodi errorum portenta apertissime damnarit Ecclesia: siquidem Vaticana Synodus sic sanciebat: Si quis dixerit Deum unum et verum, Creatorem et Dominum nostrum, per ea quae facta sunt, naturali rationis humanae lumine certo cognosci non posse, anathema sit⁵¹; itemque: Si quis dixerit fieri non posse, aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur, anathema sit⁵²; ac demum: Si quis dixerit revelationem divinam externis signis credibilem fieri non posse, ideoque sola interna cuiusque experientia aut inspiratione privata homines ad fidem moveri debere, anathema sit⁵³. — Qua vero ratione ex agnosticismo, qui solum est in ignoratione, ad atheismum scientificum atque historicum modernistae transeant, qui contra totus est in inficiatione positus; quo idcirco ratiocinationis iure, ex eo quod ignoretur utrum humanarum gentium historiae intervenerit Deus necne, fiat gressus ad eamdem historiam neglecto omnino Deo explicandam, ac si reapse non intervenerit; novit plane qui possit. Id tamen ratum ipsis fixumque est, atheam debere esse scientiam itemque historiam; in quarum finibus non nisi phaenomenis possit esse locus, exturbato penitus Deo et quidquid divinum est. — Qua ex doctrina absurdissima quid de sanctissima Christi persona, quid de Ipsius vitae mortisque mysteriis, quid pariter de anastasi deque in caelum ascensu tenendum sit, mox plane videbimus.

Hic tamen agnosticismus, in disciplina modernistarum, non nisi ut pars negans habenda est: positiva, ut aiunt, in immanentia vitali constituitur. Harum nempe ad aliam ex altera sic procedunt. — Religio, sive ea naturalis est sive supra naturam, ceu quodlibet factum, explicationem aliquam admittat oportet. Explicatio autem, naturali theologia deleta adituque ad revelationem ob reiecta credibilitatis argumenta intercluso, immo etiam revelatione qualibet externa penitus sublata, extra hominem inquiritur frustra. Est igitur in ipso homine quaerenda: et quoniam religio vitae quaedam est forma, in vita omnino hominis reperienda est. Ex hoc immanentiae religiosae principium asseritur. Vitalis porro cuiuscumque phaenomeni, cuiusmodi religionem esse iam dictum est, prima veluti motio ex indigentia quapiam seu impulsione est repetenda: primordia vero, si de vita pressius loquamur, ponenda sunt in motu quodam cordis, qui sensus dicitur. Eam ob rem, cum religionis obiectum sit Deus, concludendum omnino est, fidem, quae initium est ac fundamentum cuiusvis religionis, in sensu quodam intimo collocari debere, qui ex indigentia divini oriatur. Haec porro divini indigentia, quia nonnisi certis aptisque in complexibus sentitur, pertinere ad conscientiae ambitum ex se non potest; latet autem primo infra conscientiam, seu, ut mutuato vocabulo a moderna philosophia loquuntur, in subconscientia, ubi etiam illius radix occulta manet atque indeprehensa. — Petet quis forsan, haec divini indigentia, quam homo in se ipse percipiat, quo demum pacto in religionem evadat. Ad haec modernistae: Scientia atque historia, inquiunt, duplici includuntur termino; altero externo, aspectabili nimirum mundo, altero interno, qui est conscientia. Alterutrum ubi attigerint, ultra quo procedant non habent: hos enim praeter fines adest incognoscibile. Coram hoc incognoscibili, sive illud sit extra hominem ultraque aspectabilem naturam rerum, sive intus in subconscientia lateat, indigentia divini in animo ad religionem prono, nullo, secundum fideismi scita, praevertente mentis iudicio, peculiarem quemdam commovet sensum: hic vero divinam ipsam realitatem, tum tamquam obiectum tum tamquam sui causam intimam, in se implicatam habet atque hominem quodammodo cum Deo coniungit. Est porro hic sensus quem modernistae fidei nomine appellant, estque illis religionis initium ».

« Iam si ad credentem progressus, nosse quis velit unde hic in modernistis a philosopho distinguatur, illud advertere necesse est, etsi philosophus realitatem divini ut fidei obiectum admittat, hanc tamen ab illo realitatem non alibi reperiri nisi in credentis animo, ut obiectum sensus est et affirmationis atque ideo phaenomenorum ambitum non excedit; utrum porro in se illa extra sensum exsistat atque affirmationem huiusmodi, praeterit philosophus ac negligit. E contra modernistae credenti ratum ac certum est, realitatem divini reapse in se ipsam exsistere nec prorsus a credente pendere. Quod si postules, in quo tandem haec credentis assertio nitatur; reponent: in privata cuiusque hominis experientia. — In qua affirmatione, dum equidem hi a rationalistis dissident, in protestantium tamen ac pseudo-mysticorum opinionem discedunt. Rem enim sic edisserunt: in sensu religioso quemdam esse agnoscendum cordis intuitum; quo homo ipsam, sine medio, Dei realitatem attingit, tantamque de exsistentia Dei haurit persuasionem deque Dei tum intra tum extra hominem actione, ut persuasionem omnem, quae ex scientia peti possit, longe antecellat. Veram igitur ponunt experientiam, eamque rationali qualibet experientia praestantiorem: quam si quis, ut rationalistae, inficiatur, inde fieri affirmant, quod nolit is in eis se ipse constituere moralibus adiunctis, quae ad experientiam gignendam requirantur. Haec porro experientia, cum quis illam fuerit assequutus, proprie vereque credentem efficit. — Quam hic longe absumus a catholicis institutis! Commenta eiusmodi a Vaticana Synodo improbata iam vidimus ».

39. Motu proprio « Sacrorum antistitum » (1 Sept. 1910) praescribitur profitendum « Deum, rerum omnium principium et finem, naturali rationis lumine per ea quae facta sunt, hoc est per visibilia creationis opera, tamquam causam per effectus, certo cognosci, adeoque demonstrari etiam posse ».

40. Pius XI, Encyclica « Studiorum ducem » (29 Iunii 1923): « Quibus autem argumentis Thomas Deum esse docet eumque unum esse ipsum Ens subsistens, ea sunt hodie quoque, sicut aevo medio, omnium firmissima ad probandum: iisdemque liquido confirmatur Ecclesiae dogma in Concilio Vaticano sollemniter enuntiatum, quod Pius X praeclare sic interpretatur: ‘Deum ... posse’ » (uti supra in Motu proprio Pii X).

Inter 12 propositiones S. Officio propositas⁵⁴ quas iudicavit « prout iacent, in globo esse iam a Concilio Vaticano et a Santa Sede proscriptas et damnatas vel viam sternere ad easdem propositiones iam proscriptas et damnatas » (1 Dec. 1924), continetur:

« VI. Argumenta logica, tum de exsistentia Dei, tum de credibilitate Religionis christianae, per se sola, nullo pollent valore, ut aiunt obiectivo: scilicet per se nihil probant pro ordine reali.

VII. Non possumus adipisci ullam veritatem proprii nominis quin admittamus exsistentiam Dei, immo et Revelationem.

VIII. Valor quem habere possunt huiusmodi argumenta non provenit ex eorum evidentia seu vi dialectica, sed ex exigentiis « subiectivis » vitae vel actionis, quae ut recte evolvantur, sibique cohaereant his veritatibus indigent ».

41. Pius XII, Encyclica « Humani generis » (12 Aug. 1950): « In dubium revocatur humanam rationem, absque divinae revelationis divinaeque gratiae auxilio, argumentis ex creatis rebus deductis demonstrare posse Deum personalem exsistere ... In comperto est quanti Ecclesia humanam rationem faciat, quod pertinet ad exsistentiam unius Dei personalis certo demonstrandam » (AAS 42, 1950, 570 s.).

42. Ergo doctrina quae Ecclesiae documentis continetur, est haec: Deus omnium rerum principium et finis humanae rationis lumine e rebus creatis cum certitudine ita cognosci potest, ut ex hac cognitione obligatio cultus Dei oriatur; haec cognitio possibilis est sine omni positiva de Deo revelatione (Conc. Vatic.). Exsistentia Dei demonstrari potest (Bautain, nr. 8; Bonnetty, nr. 9; damn. doctr. Lovaniensium, nr. 13 s.; Leo XIII, nr. 36; Pius X, nr. 37 ss.; Pius XI, nr. 40; Pius XII, nr. 41). Obiectum huius cognitionis est exsistentia Dei personalis, eius natura, attributa, infinitae perfectiones (Bautain, Pius IX, Leo XIII, Pius XII). Immediata vero Dei cognitio naturalis tuto tradi non potest (Ontologismus, nr. 10 ss.).