De Deo uno

PETRUS LOMBARDUS, 1. 1 d. 3; S. THOMAS, 1 q. 12 a. 12; c. g. 4, 1; In Boeth. de Trin. q. 1 a. 2; FRANZELIN, De Deo uno, thes. 1; 2; 5; De traditione et Scriptura, appendix de habitudine rationis humanae ad fidem; KLEUTGEN, De ipso Deo, 1. 1 q. 1 a. 1-3; DE SAN, De Deo uno, nr. 32-35; BILLOT, De Deo uno et trino, thes. 1; PESCH, Praelectiones dogmaticae, tom. 2, prop. 1-3; MUNCUNILL, Tractatus de Deo uno et trino, nr. 18-33; VAN DER MEERSCH, Tractatus de Deo uno et trino, ed. 2, p. 40 ss.

43. Verba propositionis sunt ipsa verba Concilii Vaticani, et eodem sensu intelliguntur, quo definitio Concilii intelligenda est: « cognosci potest », adest facultas; non agitur de exercitio vel usu facultatis, neque per se et immediate de iis quae ad eius evolutionem requiruntur, nisi forte ad talem evolutionem ut Deum possit cognoscere, praecise postuletur revelatio positiva; intelligitur autem facultas activa, non passiva, scl. recipiendi hanc cognitionem ab alio;

« naturali ... creatis », indicantur media huius cognitionis;

« naturali », non significat: in statu naturae purae, sed valet de omni statu in quo vera natura humana invenitur¹ « humanae », non dicitur ab homine, « ne videamur definire tamquam fidei dogma, nullos posse umquam esse homines adultos, qui invincibiliter Deum ignorent » (supra nr. 27);

« e rebus creatis », (canon: « per ea quae facta sunt »), positive statuitur cognitio mediata, nondum vero exclusive. Ergo Ontologismus non tangitur, nisi neget cognitionem Dei mediatam; neque systema idearum innatarum, in quantum praecise de origine idearum agit; sed si hoc systema ita statuitur, ut cognitionem certam mediatam e rebus creatis neget, est contra thesim;

« Certo », intelligitur vera certitudo in oppositione ad opinionem probabilem (supra nr. 25); in hac propositione nondum dicitur: demonstrari (cf. nr. 25).

« Deus rerum omnium principium et finis » (canon: « Deum unum et verum, creatorem et dominum nostrum »); his verbis obiectum cognitionis exhibetur. Concilium, ut supra ostensum est (nr. 26) definire voluit cognitionem Dei, quae includit cognitionem principiorum moralium et obligationem cultus Dei; intelligitur ergo cognitio Dei tamquam entis supremi, personalis, a mundo distincti, a quo tamquam auctore mundus, ipse quoque homo, dependet, et ad quem tamquam finem suum tendere debet. Ad hoc non requiritur conceptus Dei scientificus (qui Deum non solum considerat in relatione ad mundum, sed etiam sicuti in se et absolute est; exhibet quodammodo « definitionem » Dei), sed sufficit conceptus vulgaris, qui Deum designat maxime in sua relatione ad mundum, speciatim ad hominem. Non autem sufficit idea obscura (i. e. talis qua obiectum ab aliis distingui nequit), sed requiritur idea clara; haec autem non debet esse distincta, sed sufficit confusa.

44. Doctrinae hac thesi propositae omnes illi adversantur, qui negant ratione naturali humana Deum personalem, ab homine religiose colendum, cum certitudine cognosci posse, etiam si alia via, non rationali vel intellectuali, Deum personalem attingi posse affirment; immo etiamsi concedant, rationem e rebus creatis existentiam alicuius causae (impersonalis) mundi cognoscere posse. Omnes ergo illi sunt adversarii huius thesis, in quorum systemate agnosticismus, saltem in re religiosa, continetur, sive eum statuunt e rationibus theologicis (humana natura peccato corrupta, vires naturales insufficientes, necessitas gratiae), sive e rationibus philosophicis (quatenus aut generatim possibilitatem certae cognitionis intellectualis negant, aut speciatim relate ad obiecta suprasensibilia vel divina). Numerus eorum, qui tales opiniones defendunt, post reformationem multum crevit, idque non independenter ab illa.

LUTHER ipse, ex parte fortasse sub influxu philosophiae nominalisticae, sed etiam ex falsa sua opinione de condicione naturae humanae post peccatum, rationi naturali religiosam cognitionem negavit; religiosa cognitio secundum ipsum fide habetur, quae proprie cognitio experimentalis, sensus quidam est².

« Philosophi disputant et quaerunt speculative de Deo et perveniunt ad qualemcumque notitiam, sicut Plato intuetur et agnoscit gubernationem divinam. Sed omnia sunt obiectiva tantum, nondum est cognitio illa quam habet Ioseph (aegyptiacus), quod curet, quod exaudiat et opituletur adflictis, hoc non potest statuere Plato. Manet in cogitatione metaphysica, wie ein kue ein newes thor ansihet »³.

FORMULA CONCORDIAE haec habet⁴: « De hoc negotio haec est fides, doctrina et confessio nostra, quod videlicet hominis intellectus et ratio in rebus spiritualibus prorsus sint caeca, nihilque propriis viribus intelligere possint ». Similiter II Pars. Solida declaratio, De libero arbitrio, 7.

Simili ratione BAIANI et IANSENISTAE procedebant (cf. Denz 1391), nimium deprimentes valorem rationis naturalis in cognitione religiosa.

KANT cognitionem restringit ad phaenomena; metaphysicam, quae conscientiam transcendat, cognitionem imprimis rerum spiritualium et divinarum, negat. Ex altera tamen parte imperativus categoricus, lex moralis omne ens rationale absolute obligans vere exsistit. Voluntas legem moralem absolute sequi debet, et propterea debet omnia illa velle, quae ad hunc finem admittenda sunt. Hinc voluntas existentiam Dei velle debet; haec ad postulata rationis practicae pertinet. De his postulatis Kant ait: « Diese Postulate sind nicht theoretische Dogmata, sondern nur Voraussetzungen in nothwendig praktischer Rücksicht, erweitern also zwar nicht das speculative Erkenntnis, geben aber den Ideen der speculativen Vernunft ... objective Realitat ». Sic existentia Dei fide pro vero habetur. Talem fidem ita describit: « Der Glaube (schlechthin so genannt) ist ein Vertrauen zu der Erreichung einer Absicht, deren Beförderung Pflicht, die Möglichkeit der Ausführung derselben aber für uns nicht einzusehen ist ... Es ist ein freies Fürwahrhalten nicht dessen, wozu dogmatische Beweise für die theoretisch bestimmende Urteilskraft anzutreffen sind ... sondern dessen, was wir zum Behuf einer Absicht nach Gesetzen der Freiheit annehmen »⁵.

Multi, maxime inter theologos protestantes, Kantium in eo secuti sunt, quod scientia et religio plane inter se separanda sint; religio est extra cognitionem rationalem neque explicationem rationalem patitur. Cum vero in elemento negativo (agnosticismus) cum Kantio conveniant, elementum positivum vario modo exhibent. SCHLEIERMACHER illud reposuit in sensu quodam omnimodae dependentiae ab aliquo infinito. RITSCHL distinguit cognitionem theoreticam et religiosam; iudicia prioris sunt iudicia essendi (Seinsurteile), iudicia posterioris sunt iudicia valoris (Werturteile). Haec iudicia inde nomen habent quod sunt cognitio alicuius obiecti, quod relate ad ipsum cognoscentem valorem habet, et quia illae cognitiones illi solum possibiles sunt, qui istum valorem aestimat. Cognitio Dei non interessata excluditur.

FIDEISMUS (traditionalismus crudior): exsistentia Dei primo credi debet fide divina. TRADITIONALISMUS mitior: Exsistentia Dei a singulis hominibus immediate primo credi debet fide humana; persuasio autem de exsistentia Dei in genere humano vigens reducenda est ad primam revelationem positivam Dei (supra nr. 8, 9, 19, 20).

Dependenter tum a philosophia kantiana, tum a theologis protestantibus MODERNISTAE systema suum efformaverunt de quo supra (nr. 38) iam dictum est.

In recentissima philosophia religionis non catholica communis quasi sententia est, in omnem cognitionem religiosam, in ipsam quoque cognitionem exsistentiae Dei personalis, elementum irrationale intrare; quod si admittitur non iam dici potest, exsistentiam Dei personalis naturali rationis humanae lumine certo cognosci posse. Exempli gratia nominetur OTTO, secundum quem primum religiosum non est aliqua cognitio, sed sensus quidam irrationalis, sensus sui generis, qui est primarium quid, et proinde derivari non potest⁶.

S. SCRIPTURA

45. Rom 1, 18 ss.⁷ Apostolus post verba introductoria indicat (1, 16) argumentum epistulae: evangelium virtus Dei est in salutem omni credenti; in ipso iustitia Dei manifestatur (17). Sine evangelio et extra evangelium ira Dei manifestatur in homines, qui iram Dei merentur, quia peccatores sunt (18). Deinde describit omnes homines esse peccatores et reos, tum gentes, tum Iudaeos (cap. 2; cf. 3, 9). Argumentum nostrae propositionis in priore hac parte continetur, in qua ostendit gentes ad vitia et peccata pervenisse, quia Deum quem cognoverunt, non agnoverunt neque coluerunt; propterea in eos ira Dei; sunt inexcusabiles.

46. V. 18: detinent: non solum habere, possidere, sed retinere, reprimere, deprimere; in iniustitia: deviatio a recta norma; v. 19: quia: indicat rationem, cur sit iniustitia, vel rationem revelationis irae Dei; notum, τὸ γνωστόν in N. T. plerumque significat id quod cognitum est; in lingua profana id, quod cognoscibile est; utrumque hoc loco possibile, licet forte praeferendum ultimum. Quomodo ipse Deus manifestaverit, dicitur v. 20: Invisibilia: Deum invisibilem esse, saepe in S. Scriptura habetur; cf. 1 Tim 6, 16; a creatura mundi: κτίσις creationem activam et passivam significare potest; si active, intelligendum est sensu temporali; si passive, indicatur fons cognitionis: ex creaturis; intellecta: νοεῖν per se indicat cognitionem quam habet νοῦς, in qua non tam perceptio sensibilis, quam spiritualis cognitio consideratur; conspiciuntur: καθοράται « acie mentis assequor alqd., ratiocinando etc. cognosco, perspicio alqd., intellego » (ZORELL, s. h. v.); deinde illa invisibilia Dei, quae praecise ex creatione cognoscuntur, accuratius determinantur: aeterna virtus et divinitas; ita ut sint: εἰς τὸ εἶναι intelligi potest vel consecutive: et propterea sunt inexcusabiles; vel sensu finali: Deus tam clare in creatione se manifestavit praecise ad hoc, ut nullam possint habere excusationem homines, si Deum inde non cognoverunt et agnoverunt. Et ita factum est: cum cognovissent: non solum potuerunt cognoscere, sed etiam de facto cognoverunt; non glorificaverunt ...: loquitur ergo Apostolus de cognitione Dei, quae obligationem cultus importat, ergo Dei personalis, a mundo distincti. Deus in creatione sese hominibus manifestaverat ut creator, auctor mundi, cui debetur gloria et gratiarum actio. Haec autem gentiles Deo non dederunt, immo cultum soli vero Deo debitum falsis diis exhibuerunt; evanuerunt: vani i. e. veritatis rectique iudicii expertes (ZORELL) facti sunt (cf. τὰ μάταια vocantur dii gentium); stulti facti sunt: in quo haec stultitia consistat, sequenti versu (23) dicitur: idololatria; cf. Ps 105, 20. Versu 24, et iterum v. 26 et 28 Apostolus effert peccata illa et vitia esse poenam peccati, defectionis a Deo, idololatriae. Non autem supponit, homines amisisse rectum iudicium de licitis et illicitis (v. 32). Sunt ergo homines vere inexcusabiles (v. 20; 2, 1) et iuste subsunt irae Dei.

47. Textu exposito ea contineri, quae propositio nostra affirmat, facile patet: 1) adesse facultatem activam cognoscendi Deum; immo Apostolus insuper exercitium affirmat (21); 2) naturali lumine rationis: intellecta conspiciuntur (20); e rebus creatis: per ea quae facta sunt (20). Nihil dicitur de revelatione; hanc autem indicare debuit Apostolus, si sine revelatione cognitio Dei e rebus creatis impossibilis est; porro loquitur de gentibus, contradistinguendo eas praecise contra Iudaeos, qui sunt populus revelationis. 3) Cognitio certa: obligatio cultus Dei; culpa hominum. 4) Obiectum: Deus principium: ex creatione; aeterna virtus; Deus finis: in hunc auctorem tendere debent exhibendo ei cultum; Deus personalis: non nisi ens personale est obiectum cultus.

48. Sap. 13. In priore parte (c. 1-9) « auctor exhortatur ad sapientiam sectandam et docet, qua ratione obtineatur ». « Sapientia autem est Dei et rerum divinarum recta cognitio, quae in omnibus Deum considerat, ut voluntatem et timorem Dei in omni vita sequatur. Haec sapientia, tum speculativa tum practica est donum Dei, quod ex ipso Deo descendit, et aliqua participatio Sapientiae increatae, qua Deus omnia creavit et gubernat ». « In altera (parte) historica ex historia populi Israel ostendit benedictiones et effectus sapientiae (10, 1-19, 20) »⁸. In hac parte, postquam narravit quomodo in exitu ex Aegypto sapientia Israelitas servaverit, Aegyptios vero in omnibus illis puniverit, in quibus fuerunt idololatri (12, 3 ss.), agit de ipsa idololatria (13, 1-15, 19), distinguens idololatriam quandam sublimiorem, cultum naturae eiusque virium, elementorum et stellarum (13, 1-9), et idololatriam crudam, vulgarem, cultum operum hominum (13, 10-14, 7).

49. 13, 1 autem: μέν cui correspondet δέ (v. 10): duae classes idololatriae; in t. gr. sequitur γάρ, indicatur ratio et confirmatur, quod 12, 27 de iusta poena Aegyptiorum dictum erat; vani, uti supra ep. ad Rom.; in t. gr. additur φύσει natura: homo uti nunc est, natura lapsa, inclinat ad istam vanitatem, quamvis (v. 3) illa cognitio ut cognitio non sit adeo difficilis. Sensus non potest esse naturam hominis esse talem ut per se includat vel dicat istam vanitatem et stultitiam, quia talis explicatio contradiceret iis quae sequuntur. Et de his ...: indicatur in quo sint vani et stulti; non potuerunt: non negatur potentia physica (postea enim exponit: debuerunt cognoscere), sed ob alias rationes, quae indicantur, deest potentia moralis (v. 6, 7); bona quae videntur: in oppositione ad eum qui est, i. e. Deum; attendentes: ab aliis sumitur concessive, ita ut sensus sit: licet attenderint; ab aliis causative: quia nimium attenderunt; praeferendum prius. Ergo vituperantur propterea quod ex rebus visibilibus non viderunt eum qui est, neque ex operibus artificem agnoverunt. V. 2 describitur quasnam creaturas, vires naturae, deos mundi putaverunt. Ex pulchritudine (v. 3) et virtute creaturarum (v. 4) cognoscere debuerunt maiorem pulchritudinem et virtutem auctoris; cognoscibiliter, ἀναλόγως (v. 5): comparando secundum rationem; videri poterit, θεωρεῖται, mente spectatur. V. 6: minor querela, scl. in comparatione ad eos, de quibus dicturus est v. 10 ss.; fortasse: sensus non est: fortasse errant, nam de eorum errore nullum est dubium; sed indicat, quaenam fortasse fuerit ratio, occasio erroris (v. 6, 7); v. 8: quamvis ergo minore querela digni sint, tamen non sunt excusandi, nam v. 9: facilius enim erat invenire dominum, quam aestimare saeculum.

A v. 10 incipit descriptio alterius classis idololatriae. Illos multo minus esse excusandos, a fortiori sequitur ex iis quae hucusque dicta sunt; 14, 23 describit peccata et vitia ad quae pervenerunt.

50. Versibus 1-9 clare continetur: adest facultas cognoscendi Deum naturali rationis lumine, scl. eodem quo cognoscunt magnitudinem, pulchritudinem mundi (v. 3, 4, 5, 9), ex rebus creatis (v. 1, 3, 4, 5, 9), certo (inexcusabiles sunt v. 8); agitur de cognitione Dei personalis, quem debuerunt colere: vituperantur ob idololatriam.

51. Act Ap 14, 14 ss. Paulus Lystris claudum sanaverat; propterea Lystrenses Paulum et Barnabam deos habent, et sacerdotes accedunt ad ipsis sacrificandum; deinde Paulus et Barnabas loquuntur ad populum, v. 14 ss.; vult eos reducere a vanis diis ad illum qui fecit caelum et terram, qui quamvis gentes ingredi vias suas dimiserit, non tamen sine testimonio semetipsum reliquit. Testimonium Dei sunt beneficia, quae ipsis largitus est. « Leniter quidem, sed tamen clare iis dicit ignorantiam Dei iis esse culpae vertendam, idololatriam excusatione carere, semper enim iis in ipsa illa providentia qua cuncta administrantur ad fines necessarios et utiles praesto fuisse testimonium Dei de se ipso » (KNABENBAUER in h. l.).

52. Act Ap 17, 22 ss. Sermo s. Pauli in Areopago: Deus qui mundum et omnia quae in mundo sunt fecit, non indiget aliquo, sed ipse omnia omnibus praebet; ipse genus humanum fecit, et tota historia generis humani a Deo dirigitur; voluit Deus, ut homines ipsum qui omnia fecit et gubernat quaererent (v. 27), si forte palpando (sicut aliquis qui in obscuro manum extendit ut inveniat, tangat) eum inveniant; quamvis καί γε i. e. quippe qui revera (ZORELL s. v. καί II 3 e) non longe abest ab unoquoque nostrum: indicatur, non esse tam difficile, Deum invenire. Deum proximum nobis esse ipsi gentes cognoverunt (v. 28); si ergo Dei genus sumus (v. 29) non tam abiectum, vilem aestimare debemus Deum, ut eum rebus inanimatis, inventionibus hominum similem habeamus, sed (haec cogitatio subesse videtur) considerando naturam humanam ad perfectiorem ideam Dei pervenire debuerunt, ad Deum viventem, intellectu et voluntate praeditum.

PATRES

Eadem doctrina invenitur apud Patres, qui hanc cognitionem Dei distinguunt ab ea quae est per revelationem positivam.

53. S. IRENAEUS⁹, Adv. haeres. 1. 2, c. 6 n. 1: « Quomodo autem et ignorabant vel Angeli aut mundi fabricator, primum Deum, quando in eius propriis essent et creaturae exsisterent eius et continerentur ab ipso? Invisibilis quidem poterat eis esse propter eminentiam, ignotus autem nequaquam propter providentiam. Etenim licet valde per descensionem multum separati essent ab eo, quomodo dicunt; sed tamen dominio in omnes extenso, oportuit cognoscere dominantem ipsorum, et hoc ipsum scire, quoniam qui creavit eos, est Dominus omnium. Invisibile enim eius cum sit potens, magnam mentis intuitionem et sensibilitatem omnibus praestat potentissimae et omnipotentis eminentiae. Unde etiamsi nemo cognoscit Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater, et quibus Filius revelaverit, tamen hoc ipsum omnia cognoscunt, quando ratio mentis infixa moveat ea et revelet eis, quoniam est unus Deus, omnium Dominus » (MG 7, 124; R 197). Ibid. c. 9 n. 1: « Nunc autem sufficit id quod est ab eis, qui contraria nobis dicunt, testimonium, omnibus hominibus ad hoc demum consentientibus, veteribus quidem et in primis a primoplasti traditione hanc suadelam custodientibus, et unum Deum fabricatorem caeli et terrae hymnizantibus; reliquis autem post eos a Prophetis Dei huius rei commemorationem accipientibus, ethnicis vero ab ipsa conditione discentibus. Ipsa enim conditio ostendit eum qui condidit eam; et ipsa factura suggerit eum qui fecit; et mundus manifestat eum qui se disposuit. Ecclesia autem omnis per universum orbem hanc accepit ab apostolis traditionem » (MG 7, 733 s.; R 198). Cf. l. 2 c. 30 n. 3; l. 3 c. 25 n. 1.

Verba Irenaei l. 4 c. 6 n. 4: « Edocuit autem Dominus, quoniam Deum scire nemo potest, nisi Deo docente, hoc est, sine Deo non cognosci Deum; hoc ipsum autem cognosci eum, voluntatem esse Patris. Cognoscunt enim eum quibuscumque revelaverit Filius » (MG 7, 988 s.; R 227) traditionalistae intellexerunt exclusive de revelatione positiva stricte dicta; sed secundum doctrinam s. Irenaei Verbum « revelat » Deum etiam per ipsam creationem: « Etenim per ipsam conditionem revelat Verbum conditorem Deum et per mundum fabricatorem mundi Dominum, et per plasma eum, qui plasmaverit artificem et per Filium eum Patrem qui generaverit Filium » (MG 7, 989; R 228).

TERTULLIANUS¹⁰, Adv. Marcionem l. 1 n. 10: « A primordio rerum conditor harum cum ipsis pariter compertus est ipsis ad hoc prolatis, ut Deus cognosceretur ... Animae enim a primordio conscientia Dei dos est; eadem nec alia et in Aegyptiis et in Syris et in Ponticis » (ML 2, 257; R 332); ibid. n. 18: « Nos definimus Deum primo natura cognoscendum, dehinc doctrina recognoscendum, natura ex operibus, doctrina ex praedicationibus » (ML 2, 266; R 334); cf. Apologeticus n. 17 (ML 1, 375; R 275).

54. S. BASILIUS, Epistula 235 (ad Amphilochium) 1: « Priorne cognitio, an fides? Nos porro dicimus generatim quidem in disciplinis fidem cognitioni praeire; at in nostra doctrina si quis dicat, praeire cognitionem fidei, non contendemus, cognitionem quidem humano captui accommodatam. Nam in disciplinis quidem oportet primum credere hoc elementum alpha esse, et ubi figuras et pronuntiationem didiceris, tum demum accuratam percipere notionem potestatis elementi. At in fide quae circa Deum versatur, praeit illa cogitatio, Deum esse; hanc autem ex creaturis colligimus. Sapientiam namque et potentiam et bonitatem et omnia eius invisibilia ex mundi creatione intelligentes, sic cognoscimus. Ita sane illum ceu nostrum ipsorum Dominum suscipimus. Quoniam enim totius mundi conditor Deus, nos autem mundi pars sumus, noster igitur etiam conditor Deus. Cognitionem istam fides sequitur, et fidem talem adoratio » (MG 29, 871; R. 924).

55. S. GREGORIUS NAZIANZENUS¹¹, Orat. theol. 2 n. 16: « Nos autem, Dei desiderio flagrantes, atque animis ita comparatos, ut universitatem hanc duce atque gubernatore carere nullo modo admittere queamus, ratio excipiens, ac deinde in res oculis subiectas intuens, atque adeo ea, quae ab initio condita sunt, considerans, ne hic quidem gradum fixit. Neque enim rationis erat iis, quae quantum ad sensum pari nobiscum condicione sunt, principatum dare. Quin potius eorum ope atque adiumento nos ad id, quod his superius est, cuiusque beneficio haec sunt, ducit. Quid enim tandem illud est, quod caelestia et terrestria, quaeque vel per aërem vel per aquam feruntur, vel potius ea quae his priora sunt, caelum, terram, aërem, aquam certo ordine collocavit? Quis haec miscuit ac seiunxit? Quae mutua horum societas naturaeque cognatio et conspiratio? Hoc enim dictum, licet hominis a religione nostra alieni, mihi magnopere probatur: Quis motum his attulit, ac perpetuo minimeque impedito cursu ea moderatur? An non eorum artifex et qui rebus omnibus rationem eam indidit, qua universum fertur et gubernatur? Quis horum porro artifex? An non is qui haec procreavit atque in rerum naturam produxit? Neque enim procul dubio casui fortunaeque haec vis et facultas ascribenda est. Ut enim hoc demus, casu omnia exstitisse, cui tandem eorum constitutio ac dispositio tribuenda erit? Atque ut hoc quoque ipsum, si ita lubet, casui concedamus, cuiusnam quaeso fuerit, haec iuxta eas rationes quibus primum creata sunt, tueri atque conservare? Alteriusne cuiuspiam, an casus? Alterius profecto, non casus. Hoc autem quid tandem aliud esse queat, quam Deus? Sic ratio, quae ex Deo est et cunctis insita et prima in pectoribus nostris condita lex, cunctisque mortalibus innexa nos ab iis rebus, quae oculis cernuntur, ad Deum subvexit » (MG 36, 46 s.; R 897).

56. S. CHRYSOSTOMUS, In epist. ad Rom. hom. 3 n. 2: « Quemadmodum igitur is, cui regiae pecuniae creditae sunt, iussus illas in regis gloriam impendere, si in fures, in scorta et in praestigiatores illas impenderit, exque regiis opibus splendidos illos reddiderit, tamquam qui maxime regem offenderit, poenas dat: ita et hi cum notitiam Dei et gloriae eius accepissent, deindeque idolis illam attribuissent, veritatem in iniustitia detinuerunt, et, quantum in ipsis erat, cognitionem iniuria affecerunt, non ut par erat illa utentes. An vobis clarum est id, quod dictum fuit, an clarius denuo explicandum est? Forte necessarium fuerit ultra progredi. Quid ergo est illud, quod dicitur? Cognitionem sui Deus hominibus a principio indidit; sed illam cognitionem gentiles lignis et lapidibus attribuentes, veritatem, quantum in ipsis fuit, iniuria affecerunt: illa enim immutabilis manet, gloriam suam habens immotam. Et unde notum est, o Paule, quod Deus ipsis cognitionem indiderit? Quia, inquit, quod notum est eius, manifestum est in illis. At hoc sententia est, non demonstratio; tu vero mihi proba et ostende, cognitionem Dei manifestam fuisse illis, sed sponte illos praetermisisse. Unde ergo manifesta erat? vocemne illis emisit? Minime: verum id effecit, quod magis illos quam vox quaelibet attrahere poterat: creatum orbem in medio posuit: ita ut sapiens, idiota, Scytha, barbarus ex solo visu visibilium pulchritudinem edoctus, ad Deum conscendere posset. Ideo ait (v. 20): Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur; quod etiam propheta dicit: Caeli enarrant gloriam Dei¹². Quid enim dicent in illa die gentiles? ignoravimus te? Itane caelum non audistis ex solo aspectu vocem emittens? rerum omnium harmoniam et concentum, clarius quam tuba clamantem? noctis et diei leges, immotas perpetuo manentes? hiemis et veris et aliarum tempestatum ordinem firmum et immotum? maris commodum in tot procellis et fluctibus? omnia in ordine manentia, ac per pulchritudinem et magnitudinem Creatorem praedicantia? Haec quippe omnia et etiam his plura compendio Paulus dixit: Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius potentia et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. Etsi non in eum finem fecerit illa Deus, quamvis ita acciderit. Neque enim ut illos excusatione privaret, doctrinam tantam in medium protulit, sed ut ipsum cognoscerent: ingrati autem cum essent, se ipsi defensione privarunt » (MG 60, 412 s.; R 1182). Cf. Ad populum Antiochenum hom. 9 n. 2 (MG 49, 104 s.).

57. S. AUGUSTINUS, Sermo 141, c. 1 et 2: « Inter cetera, cum sanctum Evangelium legeretur, audistis quod ait Dominus Iesus: Ego sum via et veritas et vita. Veritatem et vitam omnis homo cupit: sed viam non omnis homo invenit. Deum esse quandam vitam aeternam, immutabilem, intelligibilem, intelligentem, sapientem, sapientes facientem, nonnulli etiam huius saeculi philosophi viderunt. Veritatem fixam, stabilem, indeclinabilem, ubi sunt omnes rationes rerum omnium creatarum, viderunt quidem, sed de longinquo; viderunt, sed in errore positi; et idcirco ad eam tam magnam et ineffabilem et beatificam possessionem, qua via perveniretur, non invenerunt. Nam quia viderunt etiam ipsi (quantum videri ab homine potest) creatorem per creaturam, factorem per facturam, fabricatorem mundi per mundum, Paulus apostolus testis est, cui utique debent credere Christiani. Ait enim, cum de talibus loqueretur: Revelatur ira Dei de caelo super omnem impietatem. Ita, sicut recognoscitis, Pauli apostoli verba sunt. Revelatur ira Dei de caelo super omnem impietatem et iniustitiam hominum, qui veritatem in iniquitate detinent. Numquid dixit eos non detinere veritatem? Sed, veritatem in iniquitate detinent. Bonum est quod tenent: sed malum est ubi tenet. Veritatem in iniquitate detinent.

« Occurrebat autem, ut diceretur ei: Unde illi impii veritatem detinent? Numquid Deus ad quemquam eorum locutus est? Numquid legem acceperunt, sicut Israelitarum populus per Moysen? Unde ergo detinent veritatem, vel in ipsa iniquitate? Audite quod sequitur et ostendit. Quia quod notum est Dei, inquit, manifestum est in illis: Deus enim illis manifestavit. Manifestavit illis quibus legem non dedit? Audi quomodo manifestavit. Invisibilia enim eius, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Interroga mundum, ornatum caeli, fulgorem dispositionemque siderum, solem diei sufficientem, lunam noctis solatium: interroga terram fructificantem herbis et lignis, animalibus plenam, hominibus (in omnibus) exornatam: interroga mare, quantis et qualibus natalibus plenum: interroga aëra, quantis volatilibus viget: interroga omnia, et vide si non sensu suo tamquam tibi respondent, Deus nos fecit. Haec et philosophi nobiles quaesierunt, et ex parte artificem cognoverunt. Quid ergo? quare revelatur ira Dei super ipsam impietatem? Quia veritatem in iniquitate detinent? Veniat, ostendat quomodo. Iam enim dixit, quomodo cognoverunt. Invisibilia eius, id est Dei, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque eius virtus et divinitas, ut sint inexcusabiles. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum honorificaverunt aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Apostoli verba sunt, non mea: Et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Quod curiositate invenerunt, superbia perdiderunt. Dicentes se esse sapientes id est, donum Dei sibi tribuentes, stulti facti sunt » (ML 38, 776; R 1508). Cf. De spiritu et littera, c. 12 (ML 44, 211 ss.); De Civitate Dei, l. 8 c. 6 (ML 41, 231).

58. THEODORETUS, in Rom. c. 1 v. 20: « Creatio inquit et quae fiunt in creatione, horarum mutationes, et temporum vicissitudines, noctisque et diei successiones, nubium parturitiones, aurae ventorum, fructuumque et seminum productiones, et quaecumque sunt eiusmodi, nos aperte docent, et Deum esse omnium effectorem et creaturae clavem¹³ sapienter tenere. Qui enim sola sua benignitate adductus omnia fecit, numquam eorum quae fecit curam omnem abiecerit. Et ideo non dixit divinus Apostolus invisibile ipsius, sed invisibilia ipsius, hoc est, creatio eius et providentia et iusta in unoquoque sententia, rerumque administrandarum multiplices ac variae rationes. Quamobrem veniam non merentur, qui, cum tot magistros habuerint, ex tot disciplinis nullam utilitatem percepere » (MG 82, 62).

OBIECTIONES

59. 1. Ipsum Concilium Vaticanum docet revelationem esse necessariam.

Resp. dist. ass.: est absolute necessaria, supposita elevatione hominis, ad cognoscenda supernaturalia, conc.; ad cognoscendum Deum, sbd.: est absolute necessaria, nego; est moraliter necessaria, iterum sbd.: ut ea, quae ratione naturali de Deo cognosci possunt (non sola exsistentia Dei) ab omnibus, expedite, firma certitudine, nullo admixto errore actu cognoscantur, conc.; ut adsit facultas activa cognoscendi exsistentiam Dei, nego; cf. supra nr. 29 ss.

2. Argumentatio ex ep. ad Romanos est invalida; nam a) s. Paulus supponit revelationem; b) saltem supponit instructionem, ergo aliquam traditionem; c) loquitur solum de sapientibus, non vero de omnibus hominibus.

Resp. ad a) responsum habetur supra nr. 47;

ad b) dist.: supponit instructionem, cuius obiectum sit praecise communicare ipsam notitiam Dei, nego; instructionem, quae ad evolutionem convenientem ipsius rationis requiritur, trans. « Advertendum est, non disceptari a nobis, utrum homo, ab infantia in silvis enutritus, sua sponte ad Deum cognoscendum pervenire possit, nec quod generatim institutio necessaria sit, ut innata facultas exseratur; sed hoc asseri et defendi, secundum Scripturam et traditionem Patrum hominem, qui, sive in societate sive extra consortium humanum, ad usum rationis pervenerit, ita ut non solo sensu sed etiam intellectu cognoscat, certam de rebus divinis notitiam comparare posse, tametsi traditionem nullam acceperit » (KLEUTGEN, De ipso Deo, pag. 71);

ad c) Etiamsi s. Paulus de solis sapientibus loqueretur, iam doceret naturali rationis humanae lumine Deum cognosci posse; postea tamen (nr. 206) ostendetur, eum non solum de sapientibus loqui.

3. Quae contra argumentum ex libro Sapientiae proferri solent, in ipsa explicatione textus iam sunt soluta; sunt autem: a) natura sunt vani; b) non potuerunt Deum cognoscere; c) excusantur (v. 6); d) fortasse errant.

4. Rationes theologicae quibus possibilitas naturalis cognitionis Dei impugnatur, quod scilicet natura peccato corrupta sit, et quod ad cognoscendum Deum gratia sit necessaria, nituntur tum in falso conceptu status originalis eiusque sequelarum, tum in confusione physicae possibilitatis cognoscendi cum facultate cognitionis salutaris. De argumentis autem rationis, quae contra nostram propositionem fieri solent (Deus non est sub obiecto formali intellectus humani, Deus nimis ab homine distat, non est proportio inter Deum et hominem et similia), vel quibus propugnatur necessitas traditionis ad certam habendam cognitionem, conferantur ea quae in philosophia dicta sunt.