De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine

De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine (1542–1621)

This work is being completed — add a section.


Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA

Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU

Liber III: UBI DE ANTICHRISTO

Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI

Caput I: Quod Papa sit summus Iudex in controversiis Fidei, et morum diiudicandis

Caput II: Proponitur quaestio: Sitne certum Papae iudicium?

Caput III: Statuitur prima propositio de infallibili iudicio summi Pontificis

Caput IV: De Romana Ecclesia particulari

Caput V: De decretis morum

Caput VI: De Pontifice ut est particularis quaedam persona

Caput VII: Solvuntur obiectiones ex ratione petitae

Caput VIII: De erroribus qui falso adscribuntur Romanis Pontificibus, Petro, Lino, Anacleto, Telesphoro, Victori, Zephyrino, Urbano, Pontiano, Cornelio, et Marcellino, qui non solum Pontifices, sed etiam Martyres fuerunt

Caput IX: De iis, quae Liberio et Felici II obiiciuntur

Caput X: De Siricio, Innocentio, et aliis septem Pontificibus

Caput XI: De Honorio I

Caput XII: De aliis septem Pontificibus

Caput XIII: De Gregorio VII

Caput XIV: De caeteris Pontificibus, quibus error in Fide falso tribuitur

Trigesimus secundus est Alexander III, qui cap. Cum esses, de testamentis, dicit esse alienum a divina lege et Ecclesiae consuetudine, ut in testamentis requirantur plures tribus testibus et ibidem sub poena excommunicationis praecipit, ne ullus rescindat testamenta cum tribus testibus facta. At contrarium est in praxi totius orbis Christiani: nec enim habentur rata testamenta, nisi septem testibus adhibitis. Idem Alexander, cap. Licet, de sponsa duorum, dicit, quosdam suos praedecessores iudicavisse, Matrimonium per verba de praesenti contractum, non tamen consummatum, posse dirimi per aliud Matrimonium: se tamen contrarium sentire. Ex quo sequitur, vel Alexandrum, vel etiam praedecessores errasse.

Respondeo ad Primum cum glossa Canonistarum: Alexandrum non tradere eam legem, nisi hominibus sibi subiectis in temporalibus, et spiritualibus; et proinde non derogare istum canonem legibus civilibus, nec praxi reliqui Orbis Christiani. Vel si tradat legem omnibus Christianis, debere intelligi solum de causis piis, de quibus Ecclesia iudicat, id est, voluisse Pontificem, ut testamenta, non quidem omnia, sed illa solum, quae Ecclesiam, vel locum pium haeredem faciunt, valeant, etiamsi tribus tantum adhibitis testibus facta sint. Ad secundum dico: nec Alexandrum, nec eius praedecessores aliquid definivisse, sed solum quid sentirent explicuisse.

Trigesimus tertius est Coelestinus III, quem Alphonsus de Castro lib. I de haeres. cap. 4. affirmat, non posse ullo modo excusari ab haeresi, quod docuerit, per haeresim ita Matrimonium solvi, ut liceat ei coniugium aliud inire, cuius prior coniux in haeresim lapsus sit: tametsi enim nunc hoc decretum Coelestini non exstet, tamen fuit olim in antiquis decretalibus, cap. Laudabilem, de convers. Infid. quod decretum Alphonsus vidisse se dicit. Esse autem hanc Coelestini sententiam haereticam, planum est; tum quia contrarium docuit Innocentius III. cap. Quanto, de divort. tum etiam quia idem definitum est in Concilio Tridentino, sess. XXIV, can. 5.

Respondeo: nec Coelestinum, nec Innocentium, aliquid de ea re certi statuisse, sed utrumque respondisse, quod sibi probabilius videbatur. Id quod manifeste colligitur ex verbis Innocentii; qui cum dicit, praedecessorem suum aliter sensisse, indicat, in opinione rem totam adhuc positam fuisse. Quod vero Alphonsus ait, epistolam Coelestini fuisse aliquando inter epistolas decretales; verum quidem est, sed non potest inde colligi, factum esse a Coelestino decretum plane Apostolicum, et ex Cathedra; cum constet, multa esse alia in epistolis decretalibus, quae non faciunt rem aliquam esse de Fide, sed solum opiniones Pontificum de ea re nobis declarant.

Trigesimusquartus est Innocentius III, qui cap. Per venerabilem, qui filii sint legit. docet Legem veterem nondum plane esse abrogatam: « Sane, inquit, cum Deuteronomium secunda lex interpretetur, ex vi vocabuli comprobatur, ut quod ibi decernitur, in Testamento novo debeat observari ».

At pugnat hoc decretum Innocentii cum decreto S. Petri, Act. XV. Respondeo: Innocentium eo loco non voluisse dicere, Deuteronomium hoc tempore debere servari ad litteram; sed quatenus quae in eo dicebantur, figurae erant Testamenti novi. Ideo enim existimavit Innocentius, dictum esse Deuteronomium secundam legem, quia multa continet ad legem novam figurate pertinentia.

Trigesimusquintus est Nicolaus IV, qui in cap. Exiit, de verb. signif. in Sexto, definit, Christum verbo et exemplo docuisse perfectam paupertatem, quae consistit in abdicatione omnium rerum, nullo sibi dominio relicto, nec in particulari, nec in communi; ac proinde talem paupertatem esse sanctam et meritoriam; at hoc falsum esse et haereticum docet Ioannes XXII, in Extr. suis, tit. de verb. signif. Nam in Extr. Ad conditorem canonum, docet, esse impossibilem talem paupertatem, qua quis in rebus usu consumptilibus abdicat se omni dominio, solo usu retento, et in Extr. Cum inter nonnullos, declarat, esse haereticum dicere, Christum talem paupertatem verbo aut exemplo docuisse. Et in Extr. Quia quorumdam, idem docet, ac prolixius inculcat. Ioan. de Turrecremata lib. II Sum. cap. 112. conatur in omnibus hos Pontifices conciliare, sicut etiam ipse Ioannes, nititur ostendere, se a Nicolao non dissentire.

At profecto, nisi ego vehementer fallor, in omnibus conciliari nequeunt. Est igitur advertendum, tres quaestiones tractari a Ioanne et Nicolao. Prima est, an in rebus usu consumptilibus possit separari usus a dominio. Secunda, an paupertas, quae omne dominium a se removet, solo usu relicto, sit sancta et meritoria. Tertia, an Christus talem paupertatem verbo et exemplo docuerit.

De prima Ioannes respondet: non posse separari usum a dominio in eiusmodi rebus: dominari enim esse posse rem destruere: proinde impossibile est, posse rem destruere utendo, ut panem comedendo, et non esse dominum illius rei. At Nicolaus docet id fieri posse, et recte, nam idem aperte docuit postea Clemens V, in Clement. Exivi de Paradiso, de verb. signif. et ratio est manifesta, quia esse Dominum, non est posse rem destruere quocumque modo, sed posse libere destruere, quando, ubi, quomodo quis voluerit, et etiam donare, vendere, commutare etc. constat autem omnes veros religiosos habere usum panis quem comedunt, et vini quod bibunt, nec tamen posse illa donare, vendere, mutare, proiicere etc. Dices; ergo erravit Ioannes. Respondeo: ita videri, sed non in re Fidei: haec enim quaestio ad Fidem non pertinet, ut ipse Ioannes dicit in Extr. Quia quorumdam; imo adhuc sunt de hac re variae Doctorum sententiae.

De Secunda quaestione Nicolaus sentit, illam paupertatem esse sanctam et meritoriam: negat Ioannes. Et quamquam melius Nicolaus sentire videtur; tamen nec Nicolaus hoc definivit tanquam articulum Fidei; nec Ioannes directe hoc impugnavit. Ioannes enim in illa Extr. At conditorem canonum; solum intendit renuntiare dominio earum rerum, quae donantur Franciscanis, quod Romani Pontificis ea esse asseruerat Nicolaus: renuntiare autem eiusmodi iuri potuit Ioannes.

De Tertia quaestione (quae omnium gravissima est, et ad Fidem pertinet) non dissentiunt Nicolaus et Ioannes. Nam Nicolaus dicit, Christum aliquando perfectissimam illam paupertatem verbo et exemplo docuisse: aliquando autem paupertatem minus rigidam exemplo demonstrasse, tanquam communem omnium patrem, et doctorem. Ioannes autem definit, esse haereticum asserere, Christum nihil unquam hic in terris habuisse proprii, nec in speciali, nec in communi. Quae duo non pugnant: nam Nicolaus non negat, Christum aliquando habuisse aliquid proprii saltem in communi; sed negat semper talem vitam Christum egisse. Ioannes quoque non negat, Christum aliquando nihil habuisse proprii, nec in speciali, nec in communi; sed negat, semper talem vitam Christum egisse.

Quod autem Christus utrumque docuerit verbo et exemplo, probatur: nam paupertatem omnimodam docuit Matth. X. cum ait: Nolite possidere aurum, nec argentum, neque pecuniam in zonis vestris, non peram, nec duas tunicas, neque calceamenta, neque virgam. Neque refert, an haec verba sonent praeceptum, an consilium, et an possint exponi aliter quam de abdicatione omnis dominii. Nam satis est ad sententiam Nicolai salvandam, quod haec sit Christi doctrina, et quod non repugnet ei iste sensus, ut revera non repugnat. Etsi enim Christus subiciens: Dignus est operarius mercede sua, obligavit populos ad sustentandos praedicatores, et proinde concessit praedicatoribus, ut iure exigant sustentationem a populis; non tamen obligavit ipsos praedicatores, ut quasi debitam exigant, ut patet ex Paulo I. Cor. IX. sed permisit eis vivere de suis laboribus, vel accipere tanquam donum sine ulla usurpatione dominii, quod ex iustitia illis debebatur. Accedit, quod in hoc sensu illa verba accepit S. Franciscus, cuius viri instituta, et Deus plurimis miraculis, et Ecclesia universa communi consensu approbavit.

Quod autem exemplo hoc idem Dominus ostenderit, patet ex illo Matthaei VIII: Filius hominis non habet ubi caput suum reclinet. Et ex illo Lucae VIII: Sequebantur eum mulieres, quae ministrabant ei de facultatibus suis. Tunc enim Dominus cum Apostolis sine loculis vivebat ex solis Fidelium eleemosynis.

Quod autem Dominus etiam alterum vitae genus exemplo suo docuerit, patet ex Ioan. XIII. ubi legimus, eum habuisse loculos, ex quibus in communi cum discipulis vivebat; nec dubium est, quin habuerint dominium earum pecuniarum, saltem in communi, quandoquidem ex eis eleemosynas facere etiam consueverant, ut patet ex eodem loco. Quam vitam postea imitati sunt Fideles, qui erant in Hierusalem sub Apostolis, ut patet Act. IV. et fere omnes Ordines religiosi. Nam, exceptis Franciscanis, omnes habent, saltem in communi, dominium rerum mobilium.

Trigesimussextus est Ioannes XXII, Papa, qui a multis reprehenditur, ac praesertim a Gulielmo Occam in Opere 93 dierum, et ab Adriano in quaest. de Confirm. cir. fin. quod docuerit, animas beatorum non visuras Deum ante resurrectionem. Erasmus praefat. ad lib. V Irenaei, idipsum cum additamento affirmat. Sic enim ait: « In quo errore fuisse videtur Ioannes Pontifex Romanus eius nominis vigesimus, coactus opera Theologorum Parisiorum ad palinodiam coram Galliarum Rege Philippo, non sine buccina. Quod indicat Ioannes Gerson in serm. de Pasch ».

Addit Calvinus in Inst. lib. IV, cap. 7, §. 28. eumdem Ioannem docuisse, animas esse mortales: « Atqui, inquit, si privilegium quod obtendunt, ratum esse volunt, expungant e numero Pontificum oportet Ioannem XXII, qui palam asseruit, animas esse mortales, unaque cum corporibus interire usque ad diem resurrectionis. Atque, ut videas totam Sedem cum praecipuis suis fulturis tunc prorsus concidisse, nemo Cardinalium huic se tantae insaniae opposuit. Sed schola Parisiensis Regem Galliae impulit, ut ad palinodiam hominem cogeret. Rex eius communionem suis interdixit, nisi mox resipisceret; idque de more publicavit per praeconem. Hac necessitate adactus ille, errorem abiuravit ». Haec ille. Non autem probat aliter, quam ponendo in margine: « Testis Ioannes Gerson, qui tunc vivebat ».

Respondeo in primis ad Adrianum: Ioannem hunc revera sensisse, animas non visuras Deum, nisi post resurrectionem: caeterum hoc sensisse, quando adhuc sentire licebat sine periculo haeresis, nulla enim adhuc praecesserat Ecclesiae definitio. Voluit autem Ioannes quaestionem definire, sed dum adhuc in praeparatione, et consultationibus versaretur, mortuus est, ut testatur Benedictus XII, Ioannis successor, in Extravag. quae incipit: Benedictus Deus, quam totam refert Alphonsus a Castro lib. III con. haereses in verbo Beatitudo.

Refert autem Ioannes Villanus lib. XI hist. cap. 19. Ioannem Papam pridie ante mortem partim declarasse, et partim etiam revocasse sententiam suam. Primum enim testatum, se nunquam, cum de hac re locutus erat, quaestionem definire in animo habuisse, sed solum disserere ad veritatem investigandam. Deinde addidisse, existimare se iam probabiliorem sententiam esse eam, quae asserit, beatos frui visione divina etiam ante diem iudicii: et hanc sententiam se amplecti, nisi aliquando aliud Ecclesia definierit, cuius definitioni suas omnes sententias libentissime subiiceret. Haec retractatio aperte docet, Ioannis Papae mentem semper bonam et Catholicam fuisse.

Ad Calvinum dico: eum quinque mendacia impudentissime paucissimis verbis protulisse.

Primum, quod Ioannes Gerson vixerit tempore Ioannis XXII, nam constat ex Ioanne Villano lib. XI, cap. 19. et omnibus historicis aliis, Ioannem XXII obiisse anno Domini 1334, constat autem ex Trithemio de viris illustribus, Gersonem natum esse anno 1363, nondum ergo natus erat Gerson, quando Ioannes Papa diem suum obiit.

Secundum mendacium est, quod Gerson dicat, Ioannem Papam negasse animae immortalitatem. Gerson enim nihil de istius Ioannis erroribus dicit, nisi in serm. de Pasch. qui habetur tomo IV, qui solus locus citatur ab omnibus contra Ioannis errorem. Ibi autem sic loquitur Gerson: « Hoc fecit, inquit, latroni, qui verisimiliter nondum compleverat poenitentiam pro omnibus peccatis suis, qui fuit illa propria hora beatificatus, et vidit Deum facie ad faciem, sicut Sancti in Paradiso. Propter quod insuper apparet falsitas doctrinae Papae Ioannis XXII ». Haec ibi. Nec explicat amplius qualis doctrina fuerit, sed cum dicat, apparere falsitatem doctrinae Ioannis Papae ex eo, quod latro cum Christo crucifixus mox a morte vidit Deum; manifeste indicat, Ioannem in hoc errasse, quod crediderit animas Sanctorum non videre Deum mox a morte. Quod autem negaverit animae immortalitatem Ioannes Papa, neque Gerson, neque ullus alius scripsit ante Calvinum, ac ne ipse quidem Gulielmus Occam, qui fuit Papae Ioanni infestissimus.

Sed video cur Calvinus tam horrendum mendacium excogitaverit, quia nimirum error ille Ioannis Papae de visione Dei, Calvino non est error, sed verissima doctrina. Ipse enim lib. III Instit. cap. 20 dicit, solum Christum esse in coelo, reliquos Sanctos expectare in atrio quodam usque ad Mundi consummationem. Et §. 24. dicit, Sanctos mortuos una nobiscum adhuc esse Fide coniunctos: quod si Fidem habent, non igitur Deum vident. Quoniam igitur videbat Calvinus, quod alii reprehendebant in Ioanne Papa, non posse a se reprehendi, et tamen nolebat ullam occasionem Pontificis accusandi praetermittere; confugit ad magistrum suum patrem mendaciorum, et ab eo insignem illam calumniam mutuatus est.

Tertium mendacium est, quod nullus Cardinalium se opposuerit Ioannis sententiae. Hoc enim esse falsum patet; tum quia nec Gerson, nec ullus alius hoc dicit; tum quia plurimi sentiebant contrarium, ut patuit ex definitione, quae mortuo Ioanne facta est a Benedicto XII, de consensu omnium Cardinalium, ut ex ipsa epistola Benedicti perspicuum est, nec erat causa, cur isti, qui contrarium sentiebant, metuerent viventem Ioanni contradicere: siquidem Benedictus XII in sua Extravag. asserit, Ioannem Papam severe praecepisse Cardinalibus, aliisque Doctoribus omnibus, ut sincere dicerent quid sentirent, ut veritas inveniri posset. Denique Ioannes Villanus qui tunc vivebat, lib. X. cap. ult. histor. scribit, maiorem partem Cardinalium repugnasse Ioannis Papae opinioni, illo vivente.

Quartum mendacium est, quod Rex Galliae interdixerit suis communionem Ioannis. Quod enim Rex Galliae Philippus magis crediderit Parisiensibus Doctoribus, quam Ioanni Papae, ut particulari Doctori de illa quaestione disserenti, testatur Gerson loco notato; at quod propterea Rex Pontificem excommunicaverit, nullus narrat, nec est credibile, Christianum Regem tale aliquid facere ausum.

Quintum mendacium est, quod Pontifex abiuraverit errorem suum. Id enim nec Gerson scribit, nec ullus alius, nec debuit Papa errorem abiurare, cum in errorem nullum incidisset: retractavit quidem sententiam suam pridie ante mortem, sed suasu affinium, non iussu Regis. Vide Ioannem Villanum lib. XI. cap. 19. ex quibus etiam deteguntur Erasmi calumniae. Neque enim verum est, Ioannem adactum ad palinodiam, et multo minus verum est, id factum esse coram Rege Philippo.

Trigesimusseptimus est Ioannes XXIII, qui Concilio Constantiensi sess. XI accusatur haeresis perniciosissimae: dicitur enim negasse vitam futuram, et carnis resurrectionem. Respondeo: Ioannem XXIII non fuisse Pontificem omnino certum et indubitatum; proinde non necessario esse defendendum, erant enim eo tempore tres, qui Pontifices haberi volebant: Gregorius XII, Benedictus XIII, et Ioannes XXIII; nec poterat facile iudicari, quis eorum verus ac legitimus esset Pontifex, cum non deessent singulis doctissimi patroni. Addo praeterea, probabile vehementer, ac fere certum esse, eum errorem falso tributum fuisse Ioanni Papae. Nam in primis cum in ea sessione Concilii enumerentur articuli, qui obiiciebantur Ioanni Papae, primum collocantur articuli 53, qui omnes ad mores pertinent, et hi omnes suis certis testibus confirmantur. Deinde adferuntur alii quidam sine certis testibus, et horum penultimus est is, de quo nunc agimus.

Itaque iste articulus non fuit probatus, nisi ex vulgi rumore, qui, quoniam videbat Ioannem esse vitae dissolutae, existimare coepit, atque etiam dicere, eum non credere vitam futuram, et carnis resurrectionem.

Sed quis non videt, non recte colligi haeresim ex malis operibus? Quot enim numerari possent, qui rectissime credunt, et perditissime vivunt? Deinde in sess. XII recitatur sententia definitiva Concilii adversus Ioannem Papam, et breviter recensentur causae damnationis et depositionis eius: nulla autem mentio erroris aut haereseos fit. Quod certe est argumentum evidens, non potuisse probari, quod Ioanni Papae fuerat obiectum circa haereses: si enim id probari potuisset, debuisset primo loco recenseri inter causas damnationis, cum nulla sit iustior causa iudicandi Pontificem, quam nota haereseos: imo nulla sit alia causa, ob quam iudicari rite queat.

Trigesimusoctavus est Benedictus XIII, quem nomine haereseos damnavit Concilium Constantiense sess. XXXVII. At iste Benedictus nec legitimus Pontifex fuit, cum Clementi VII successerit, qui vivente Urbano VI, vero Pontifice, Sedem invaserat; nec vere etiam fuit haereticus. Id enim ei solum obiiciebatur, quod non crederet, Concilium habere maiorem potestatem, quam summus Pontifex habeat: in qua re nihil omnino Benedictus erravit; sed de hoc alias.

Trigesimusnonus est Eugenius IV, cui Concilium Basileense sess. XXXIV Pontificatum abrogavit, quod is in haeresim incidisset. At iste quoque nulla in re a veritate aberravit: quocirca idem Concilium Lausannae continuatum acta sua priora irritavit, et Nicolaum V, Eugenii successorem, ut verum Pontificem veneratum est, ut ex litteris eiusdem Nicolai cognosci potest, quae Basileensi Concilio adiungi solent in tomis Conciliorum.

Quadragesimus est Innocentius VIII, qui in eo peccasse videtur, quod Norwegis permisit, ut sine vino sacrificium celebrarent, ut refert Raphael Volaterranus lib. VII Geograph. Sed facile responderi potest. Nam in primis non edidit ipse decretum, quo universae Ecclesiae declararet, licere sine vino sacrificium offerre; itaque si erravit, erravit facto, non dogmate. Deinde non permittit, loco vini liquorem alium consecrari, quod fuisset materiam Sacramenti pervertere, sed id solum permisit, ut in altera tantum specie Eucharistiam consecrarent, idque ob extremam necessitatem, cum in ea regione vinum conservari non possit, quin statim acescat. Quod quidem aut nullus error est, aut certe exploratus error non est. Accedit, mirum videri posse, si eo tempore vini usum non habuerint, aut conservare non potuerint, cum hoc tempore adeo sit frequens, ut sine illo ne communicare quidem velint, quare non sine causa suspicari possumus Volaterranum deceptum fuisse.

Caput XV: Proponitur quaestio: An summus Pontifex habeat iurisdictionem vere coactivam, ita ut possit leges condere, quae obligent in conscientia, et iudicare ac punire transgressores?

Caput XVI: Probatur testimoniis verbi Dei, posse Pontifices veras leges condere

Caput XVII: Solvuntur argumenta adversariorum, ex Scripturae testimoniis ducta

Caput XVIII: Solvitur argumentum ex comparatione legum

Caput XIX: Solvitur argumentum ductum ab exemplis

Caput XX: Solvuntur argumenta duo desumpta ex ratione conscientiae

Caput XXI: Solvuntur argumenta ex Patribus

Caput XXII: Proponitur quaestio postrema: An Christus iurisdictionem Ecclesiasticam soli Pontifici summo immediate contulerit

Caput XXIII: Apostolos a Christo iurisdictionem omnem accepisse

Caput XXIV: Episcopos omnes a Papa iurisdictionem accipere

Caput XXV: Solvuntur argumenta adversariorum

Liber V: DE POTESTATE PONTIFICIS TEMPORALI

↑ Top of work