De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice
Robert Bellarmine (1542–1621)
✦ This work is being completed — add a section.
Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA
Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU
Liber III: UBI DE ANTICHRISTO
Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI
Caput I: Quod Papa sit summus Iudex in controversiis Fidei, et morum diiudicandis
Caput II: Proponitur quaestio: Sitne certum Papae iudicium?
Caput III: Statuitur prima propositio de infallibili iudicio summi Pontificis
Caput IV: De Romana Ecclesia particulari
Caput V: De decretis morum
Caput VI: De Pontifice ut est particularis quaedam persona
Caput VII: Solvuntur obiectiones ex ratione petitae
Argumenta in contrarium sumuntur, partim ex ratione, partim ex variis Pontificum exemplis. Prima ratio. Multi canones docent Pontificem non posse iudicari, nisi inveniantur a Fide devius; ergo potest deviare a Fide: alioqui frustra essent illi canones. Antecedens patet ex can. si Papa dist. 40. ex Concilio V, sub Symmacho, ex Concilio VIII generali act. 7. ex Anacleto epist. 3. Eusebio epist. 2. ex Innocentio III, in serm. 2. de consecrat. Pontif.
Respondeo primo: istos omnes canones loqui de errore Potificis personali, non iudiciali. Nam Pontifex si possit esse haereticus, solum erit negando aliquam veritatem antea definitam; non autem potest esse haereticus, dum ipse aliquid novi definit; tunc enim non sentit contra aliquid definitum ab Ecclesia. Canones autem citati loquuntur expresse de haeresi; igitur non loquuntur de errore iudiciali, sed personali Pontificis. Secundo dico; canones illos non velle dicere, Pontificem etiam ut privatam personam posse errare, sed tantum non posse Pontificem iudicari: quia tamen non est omnino certum, an possit necne esse haereticus Pontifex; ideo ad maiorem cautelam, addunt conditionem, nisi fiat haereticus.
Secunda ratio. Si solus Pontifex potest infallibiliter definire dogmata Fidei; ergo frustra fiunt Concilia, vel certe non sunt necessaria.
Respondeo: id non sequi. Nam etsi in Pontifice sit infallibilitas; tamen non debet ipse contemnere media humana et ordinaria, quibus deveniri potest ad veram rei cognitionem, de qua agitur: medium autem ordinarium est Concilium maius aut minus, pro magnitudine, vel parvitate rei de qua agitur; id quod patet primo exemplo Apostolorum. Nam certe tam Petrus, quam Paulus poterant etiam soli quamlibet controversiam infallibiliter definire; et tamen Concilium convocaverunt Actor. XV.
Deinde, definitiones de Fide pendent praecipue ex traditione Apostolica, et consensu Ecclesiarum; ut autem cognoscatur de orta aliqua quaestione, quae sit totius Ecclesiae sententia, et quam traditionem servent Ecclesiae Christi; non est alia melior ratio, quam si in unum conveniant Episcopi ex omnibus provinciis, et quisque referat Ecclesiae suae consuetudinem.
Praeterea: utilissima sunt, et saepe necessaria Concilia, ut finis revera imponatur controversiis, et decreta de Fide non solum fiant, sed etiam serventur, quando enim fit generale Concilium, omnes Episcopi subscribunt, et profitentur se amplexi illud decretum, et sic deinceps in suis Ecclesiis praedicaturos: quando autem non fit generale Concilium, non est tam facile, reducere ad praxim decretum de Fide factum; siquidem nonnulli ignorantiam decreti praetexunt, alii conqueruntur se non fuisse vocatos, alii etiam aperte dicunt, Pontificem potuisse errare. Sed de hac re alio loco dicendum est. Vide lib. I de Conc. cap. 10 et 11.
Tertia ratio. Si infallibile esset Pontificis de Fide iudicium, essent haeretici, vel saltem pernicioso errore tenerentur et graviter peccarent, qui pertinaciter contra definitionem Pontificis aliquid assererent; at hoc est falsum, nam Cyprianus pertinaciter restitit Stephano Pontifici definienti haereticos non rebaptizandos, ut patet ex epistola eiusdem Cypriani ad Pompeium, et tamen non solum non fuit haereticus, sed neque mortaliter peccavit. Nam mortalia peccata non delentur, nisi per poenitentiam, etiam si quis pro fide moriatur: et tamen Ecclesia Cyprianum ut sanctum colit, qui non videtur unquam resipuisse ab illo suo errore. Et confirmatur ex Augustino, qui lib. I de Baptis. cap. 18. et alibi, dicit, Ecclesias nutasse de illa quaestione, et potuisse Cyprianum, et alios salva charitate dissentire inter se, donec non accessit generalis Concilii definitio; ergo non putavit Augustinus indubitatum esse Romani Pontificis iudicium.
Respondeo ad exemplum Cypriani: Cyprianum quidem non fuisse haereticum; tum quia nec modo censentur manifeste haeretici, qui dicunt Pontificem posse errare; tum etiam, quia sine dubio Stephanus Papa non definivit tanquam de Fide, haereticos non rebaptizandos, licet iusserit non rebaptizari, ut patet ex eo, quod non excommunicavit Cyprianum, et alios contrarium sentientes; sicut etiam e contrario Cyprianus in concilio 80 Episcoporum definivit haereticos rebaptizandos; tamen noluit hoc haberi tanquam de Fide, diserte protestans, non propterea velle se separare ab iis, qui contrarium sentiebant.
Neque his repugnat, quod, ut scribunt Eusebius lib. VII hist. cap. 4. et Augustinus lib. de unico Baptismo cap. 14. Stephanus Papa non solum imperavit, ne rebaptizarentur ab haereticis baptizati, sed etiam censuit excommunicandos qui non obedirent. Nam etsi censuit excommunicandos, qui non obedirent; tamen nihil illud fuit aliud, quam comminatio: constat enim ex Vincentio Lirinensi in lib. de profan. voc. novitat. et ex Augustino loc. cit. semper coniunctos fuisse Stephanum et Cyprianum.
Et per hoc respondetur etiam ad confirmationem. Fuit enim post Pontificis definitionem adhuc liberum aliter sentire, ut Augustinus dicit, quia Pontifex noluit rem ipsam de Fide facere sine generali Concilio: sed solum voluit interim servari antiquam consuetudinem. An autem peccaverit Cyprianus mortaliter non obediendo Pontifici, non est omnino certum. Nam ex una parte non videtur mortaliter peccasse, quia non peccavit nisi ex ignorantia: putavit enim, Pontificem perniciose errare, et stante illa opinione, tenebatur ei non obedire, quia non debebat contra conscientiam agere. Ignorantia autem Cypriani non videtur fuisse crassa, neque affectata, sed probabilis, et proinde excusans a mortali peccato: ipse enim sciebat, Pontificem non definivisse tanquam de Fide, et simul videbat, secum sentire Concilium 80 Episcoporum. Quocirca B. Augustinus lib. I cont. Donat. ca. 18. clare docet, Cyprianum venialiter solum peccasse, et salva charitate; et ideo falce martyrii facile purgatum: et cap. 19. dicit, hoc eius peccatum fuisse quasi naevum in candore sanctae animae quem ubera charitatis contegebant.
Ex altera tamen parte videtur mortaliter peccasse, cum praecepto expresso Apostolico non paruerit, et sine modo Pontificem recte sentientem vexaverit. Nam etsi Stephanus non definivit rem illam tanquam de Fide; tamen serio praecepit, ut non rebaptizarentur haeretici, ut Cyprianus ipse fatetur in epist. ad Pomp. cui mandato parere debuit Cyprianus, et subiicere iudicium suum iudicio superioris sui, et saltem debuit non proferre verba contumeliosa, qualia protulit contra Stephanum Papam in epist. ad Pomp. ubi vocat eum superbum, imperitum, caecae ac pravae mentis etc. Itaque B. Augustinus in epist. 48. ad Vincentium, aliter conatur Cyprianum defendere, asserens, vel non esse ipsius ista scripta, ubi haec inveniuntur, vel eum postea poenituisse erroris, et mutasse sententiam ante mortem, licet retractatio non inveniatur.1
Quarta ratio. Concilium Africanum in ep. ad Coelestin. Papam asseruit, minus posse errare Concilium provinciale in iudicio, quam Romanum Pontificem: « Nisi forte, inquit, quisquam est, qui credat, unicuilibet posse Deum nostrum examinis inspirare iustitiam, et innumerabilibus congregatis in Concilium sacerdotibus denegare »: at certum est Concilia provincialia posse errare; igitur multo magis Papa errare potest.
Respondeo: Concilium loqui, non de iudicio Fidei, sed iudicio facti, id est, de causis Episcoporum et Presbyterorum, qui de aliquo crimine accusantur. In huiusmodi autem causis fatemur, non habere Pontificem assistentiam Spiritus sancti, per quam non possit errare. Adde, quod non necessario tenemur credere quidquid in ea epistola Episcopi illi dicant: praesertim, cum satis appareat, eos commotos sceleribus Apiarii, qui ad Romanum Pontificem confugerat, modum in verbis nonnihil excessisse. Neque obstat quod Concilium Africanum sit confirmatum a Leone IV, dist. 20. can. de libellis: nam confirmata sunt decreta Concilii, non autem epistolae.
Ultima ratio est Nili in suo libello de Primatu, qui hoc modo ratiocinatur. Potest Romanus Pontifex incidere in alia vitia, ut avaritiae, superbiae etc. igitur et in vitium haeresis. Nam I. Tim. I Paulus dicit, quosdam circa Fidem naufragium fecisse, quia antea bonam conscientiam amiserant. Item potest Papa male vivendo, factis negare Deum, iuxta illud Tit. I: Confitentur se nosse Deum, factis autem negant,2 igitur potest etiam verbo negare, nam facilius esse videtur verbo negare, quam facto.
Respondeo ad primum argumentum: inde recte colligi, posse Papam ex natura sua incidere in haeresim, non tamen posita singulari Dei assistentia, quam Christus oratione sua illi impetravit: oravit autem Christus, ne deficeret Fides eius, non autem ne incideret in alia vitia.
Ad secundum dico: Apostolum eo loco non intelligere quaelibet mala opera, sed opera, quae procedunt ab infidelitate cordis; loquitur enim de Iudaeis non sincere conversis ad Fidem, qui, etsi profiterentur se nosse Deum, tamen factis negabant, quia prohibendo certos cibos, ut natura sua immundos, testabantur se non vere nosse Creatorem omnium rerum: porro talia opera Papa nec facit, nec facere potest. Si vero per facta intelligantur quaelibet peccata; falsum est, facilius esse Deum negare verbo, quam facto: nam qui negat verbo, negat simpliciter et expresse; qui negat facto, negat implicite et quodam modo non simpliciter.