De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice
Robert Bellarmine (1542–1621)
✦ This work is being completed — add a section.
Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA
Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU
Liber III: UBI DE ANTICHRISTO
Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI
Caput I: Quod Papa sit summus Iudex in controversiis Fidei, et morum diiudicandis
Caput II: Proponitur quaestio: Sitne certum Papae iudicium?
Caput III: Statuitur prima propositio de infallibili iudicio summi Pontificis
Caput IV: De Romana Ecclesia particulari
Caput V: De decretis morum
Caput VI: De Pontifice ut est particularis quaedam persona
Caput VII: Solvuntur obiectiones ex ratione petitae
Caput VIII: De erroribus qui falso adscribuntur Romanis Pontificibus, Petro, Lino, Anacleto, Telesphoro, Victori, Zephyrino, Urbano, Pontiano, Cornelio, et Marcellino, qui non solum Pontifices, sed etiam Martyres fuerunt
Caput IX: De iis, quae Liberio et Felici II obiiciuntur
Caput X: De Siricio, Innocentio, et aliis septem Pontificibus
Caput XI: De Honorio I
Caput XII: De aliis septem Pontificibus
Caput XIII: De Gregorio VII
Trigesimus primus, qui erroris arguitur ab adversariis, est Gregorius Papa eius nominis septimus. Eum enim Magdeburgenses Centur. XI. cap. 10, reprehendunt ut haereticum necromanticum, seditiosum, simoniacum, adulterum, ac pessimum, non solum omnium Pontificum, sed fere omnium hominum. Et idcirco eum non Gregorium, ut vocabatur in Pontificatu, neque Hildebrandum, ut dicebatur ante Pontificatum, sed, Hellebrand appellant, quod Germanice inferni titionem significat.
Eumdem Gregorium Theodorus Bibliander in Chron. vult esse ipsum Gog principem Magog: et omnes alii huius temporis haeretici nullum Pontificem magis detestantur, quam istum, ac presertim Tilmannus lib. I. de Eccles. cap. 9. ubi apertissime mentitur, ea quae narrantur mala de Gregorio VII, haberi in libris Monachorum, Papaeque adulatorum; cum tamen et ipse Tilmannus, et Centuriatores nullum proferant testem praeter unum, qui fuit hostis iuratus Gregorii VII; omnia enim prodant unius Bennonis Pseudocardinalis testimonio, qui illo tempore vixit, et vitam Gregorii VII scriptam reliquit.
Ego autem huius Benonnis librum legens, et impudentissimorum mendaciorum plenissimum inveniens, alterum e duobus mihi persuasi: aut revera nihil tale eo tempore scripsisse Bennonem, sed aliquem Lutheranum esse huius libri auctorem, qui eum sub Bennonis titulo ediderit: aut certe Bennonem illum non tam scripsisse vitam Gregorii Septimi, quam sub nomine Gregorii Septimi, voluisse depingere idaeam pessimi Pontificis, ad eum nodum, quo Xenophon scripsit vitam Cyri Regis Persarum, qui non tam narravit quid Cyrus egerit, quam quid agere debeat optimus Princeps.
Non esse autem ullam fidem habendam huic Bennoni, perspicuum est ex eo, quod contrarium scribunt omnes alii Auctores ipso qui illo tempore aliquid de hac re ediderunt, quibus maior fides habenda est, quam Bennoni; tum quod isti multi sint, ille unus tantum; tum etiam quod Benno fuerit Cardinalis non a vero Papa Gregorio VII, creatus, ut mentitur Bibliander in Chron. tab. 43 qui Bennonem Gregorii Cardinalem, et ipsi Gregorio intimum fuisse dicit: sed ab Antipapa Clemente III, quem Imperator in odium Gregorii constituerat, ut patet ex lib. Onuphrii de Pontif. cum enim esset Cardinalis Antipapae, non poterat bene loqui de vero Papa. Illi autem alii auctores neutri parti erant obstricti beneficio aliquo; et ideo rectius iudicabant. Esse autem contraria, quae scribunt caeteri, iis quae Benno scribit, facile demonstrari potest.
Quatuor sunt ad quae revocari possunt omnia, quae scribit Benno. Primum est, Gregorium VII, per vim militarem, quam ipse sibi pecuniis comparaverat, invasisse Pontificatum nullo Cardinalium subscribente, et sine ullo Cleri, et populi consensu. At S. Anselmus Episcopus Lucensis, qui tunc vivebat, in epist. ad Guibert. qui in schismate fuit Antipapa dictus Clemens III, ita scribit: « Ut ergo, inquit, de B. Gregorio patre nostro dicam, quod de Cornelio scripsit B. Cyprianus: factus est Episcopus de Dei, et Christi eius iudicio, de clericorum pene omnium; et, ut verius dicam, omnino omnium testimonio, de plebis, quae tunc aderat suffragio, de sacerdotum antiquorum, et bonorum virorum collegio, cum nemo ante se factus esset, cum Alexandri locus, id est, cum locus Petri, et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret etc ». Hanc epistolam refert Abbas Urspergensis in Chron. et subiungit, istum Anselmum fuisse virum doctissimum, et sanctissimum; adeo ut vivus et mortuus miraculis claruerit.
Exstat etiam apud Platinam forma electionis huius Pontificis in haec verba: « Nos sanctae Romanae Ecclesiae Cardinales, Clerici, Acolyti, Subdiaconi, Presbyteri, praesentibus Episcopis, Abbatibus, multisque tum Ecclesiastici, tum laici ordinis, eligimus hodie, X. Kalen. Maii in basilica Sancti Petri ad vincula, anno salutis 1073, in verum Christi vicarium Hildebrandum Archidiaconum, virum multae doctrinae, magnae pietatis, prudentiae, iustitiae, constantiae, religionis, modestum, sobrium, continentem, etc ». quae forma divina providentia conservata videtur ad Bennonis mendacia coarguenda. Idem autem scribunt omnes alii Auctores, quos infra citabimus.
Deinde scribit Benno, Henricum IV, insontem a Gregorio VII excommunicatum, quod idem audent asserere Magdeburgenses Cent. XI, cap. 6, col. 264. At Stephanus Episcopus Halberstatensis, vir sanctus et doctus, illo ipso tempore scripsit haec verba in epist. ad Walramum Episc. teste Dodechino in Addit. ad Marian. Scot. anno 1090. et Trithemio in Chron.: « Audi, inquit, vera, non fucata, audi fortia, non faceta: omnis qui dignitates spirituales divendit, haereticus (simoniacus) est: Dominus autem Henricus, quem Regem dicunt, episcopatus, et abbatias vendit. Etenim Constantiensem, Bambergensem, Moguntinensem, et plures alios, pro pecunia; Ratisponensem, Augustensem, et Strasburgensem, pro gladio; Abbatiam Fuldensem, pro adulterio; Monasteriensem vero episcopatum, quod dicere et audire nefas est, pro sodomitica immunditia vendidit. Quae si impudenter negare volueris, teste coelo, teste terra, omnes etiam a furno redeuntes scioli concludent hoc: Dominus Henricus haereticus est. Pro quibus nefandis malis ab Apostol. sede excommunicatus, ne potestatem aliquam super nos, quia Catholici sumus, poterit exercere ». Haec ille.
Marianus Scotus, qui ipso tempore Henrici IV floruit, in Chron. anni 1075: « Haec, inquit, et similia nefanda, et inaudita Henrici Regis flagitia videntes, et audientes fieri Catholici viri per id temporis in Ecclesia constituti, cum Propheta Elia zelo Domini zelantes pro domo Israel, directis Romam nuntiis ad Alexandrum Apostolicae sedis antistitem, haec ei, et alia quamplurima, quae in regno Teutonico, insanientibus simoniacis haereticis Rege Henrico auctore et patrono dicta et gesta sunt, tam litteris, quam viva voce gemendo, ac dolendo conquesti sunt ».
Item Dodechinus Mariani continuator, anno 1106: « Henricum, inquit, hominem perversum, et iusto iudicio ab Ecclesia eiectum constat manifeste, vendidit enim omnia spiritualia ». Idem vero auctor, an. 1090 et 1093, multa scelera horrenda prorsus Henrici IV refert. S. quoque Anselmus Cantuariensis eiusdem temporis auctor in ep. ad Walram. quae praecedit librum de azymo, Henricum IV Neronis, Domitiani, et Diocletiani successorem vocat. Denique non pauca Henrici scelera referunt Lambertus Schaffnaburgensis, Abbas Urspergensis in Chron. Albertus Krantius lib. V Metrop. et lib. V Saxoniae, et Ioannes Aventinus lib. V Annal. Boiorum; quibus auctoribus Magdeburgenses multum tribuere solent. Quid, quod Calvinus ipse idem fatetur? sic enim scribit lib. IV Inst. cap. 11, §. 13: « Imperator Henricus eius nominis quartus, homo levis et temerarius, nullius consilii, magnae audaciae, et vitae dissolutae, Episcopatus totius Germaniae habebat in aula sua partim venales, partim praedae expositos ».
Tertio scribit Benno, Gregorium Papam haereticum Berengarianum fuisse, hoc est, non certo credidisse, in Eucharistia adesse verum Christi corpus: sed certe nihil minus de hoc Pontifice dici potest. Nam (ut omittam quod sanctus ab omnibus Scriptoribus appellatur, quod Leoni IX et Nicolao II, qui Berengarium damnaverunt, semper communicavit, quod nullus probatus Auctor, ac ne Sigebertus quidem, qui parum ei favit, tale aliquid asserere ausus est) hic ipse Gregorius in Concilio Turonensi tamquam Legatus summi Pontificis praesidens eumdem Berengarium confutavit. Sic enim Guitmundus scribit lib. III de Euchar.: « Ipsa (Ecclesia) per B. Leonem Papam haec Berengariana figmenta mox suo exortu damnavit. Deinde per hunc ipsum, qui nunc praeest, B. Gregorium Papam tunc Archidiaconum eiusdem Romanae sedis, in Concilio Turonensi convicit, ipsumque Berengarium, ut videbatur, correctum, ac propriae manus Sacramento satisficientem, clementer suscepit. Reversumque aliquanto post ad vomitum suum, agente sanctae recordationis Nicolao Papa in generali Concilio Romae iterum confutavit ».
Ac ne forte dicant: Gregorium, cum esset Archidiaconus, Catholicum fuisse: in Pontificatu vero haereticum factum; legatur Thomas Waldensis tom. II de Sacram. c. 43 ubi recitat ad verbum sententiam Gregorii huius Papae septimi, quam in Romano Concilio contra Berengarium tulit anno Pontificatus 6 ex qua luce clarius apparebit, mentitum esse Bennonem.
Quarto scribit Benno, Gregorium virum deterrimum fuisse, simoniacum, magum, adulterum, homicidam, denique omnibus sceleribus coopertum: et historias quasdam narrat, quarum nulla exstant vestigia in bonis Auctoribus; et eas tamen pro oraculis vendunt Illyricus, et Tilmannus.
At contrarium scripserunt illo ipso tempore, et posterioribus saeculis omnes fere alii Auctores: ac, ut solum Germanos proferam, Trithemius in Chron. scribit hoc modo de Conciliabulo Imperatoris: « Ad hoc, inquit, concilium malignantium Gulielmus Abbas Hirsaugiensis vocatus ire contempsit; quippe qui vicarium Christi sanctum et innocentem noverat ». Otho Frisingensis lib. VI hist. cap. 32.: « Hildebrandus, inquit, semper in Ecclesiastico rigore constantissimus fuit ». Et cap. 34.: « Forma, inquit, gregis factus quod verbo docuit, exemplo demonstravit, ac fortis per omnia athleta murum se pro domo Domini ponere non timuit ». Et cap. 36.: « Ecclesia tanto pastore, qui inter omnes sacerdotes, et Romanos Pontifices praecipui zeli et auctoritatis fuit, orbata, dolorem non modicum habuit ». Krantius in Metrop. lib. V, cap. 20.: « Henricus IV, inquit, Ecclesiarum iura invasit, Episcopos pro suo arbitrio instituens, destituensque, summum Pontificem Gregorium VII, virum sanctum insectatus est ».
Abbas Urspergensis, non videtur ausus fuisse, nimis aperte Gregorium VII laudare: tribus tamen in locis indicat sententiam suam. Primo, ubi verbis clarissimis Henricum IV vituperat: « Anno, inquit, Domini MLVIII, Henricus Rex adolescentiae usus libertate, Saxoniam solam ex omni Romano Imperio coepit incolere, principes despicere, nobiles opprimere, inferiores sustollere, venatui, lusibus, caeterisque eiusmodi exercitiis, plusquam iustitiis faciendis, ut incusatus est, operam dare; Filias illustrium quibuslibet obscure natis coniugare, privata praesidia, nimirum potentibus non satis fidens instituere ». Et infra: « Hic finis, hic interitus, haecque sors ultima Henrici, illo sub vocabulo, quarti Romani Imperatoris, a suis appellati, a Catholicis vero, id est, cunctis B. Petro, suisque successoribus fidem et obedientiam lege Christiana conservantibus archipirata, simul et haeresiarcha, necnon et apostata, persecutorque plus animarum, quam corporum competenter dicebatur ». Haec ille. Ubi dum Henricum ab adolescentia in tyrannidem declinasse docet; iustum Gregorii iudicium in eumdem Regem fuisse demonstrat.
Denique infra, cum citasset verba Conciliabuli contra Gregorium, ac deinde defensionem S. Anselmi pro eodem Gregorio, ita subiungit Abbas: « Haec priori sententiae valde contraria scripsit Anselmus Episcopus, vir litteris apprime eruditus, ingenio acutissimus, facundia praecipuus, et quod omnibus maius est, in Dei timore, et sancta conversatione nominatissimus; adeo ut tam in vita, quam post mortem referatur miraculis clarus ». Haec ille. Qui certe dum anteponit Gregorii laudatorem reprehensoribus, mirum, si non ipse etiam Gregorium tacite laudare videatur.
Denique infra sic ait de successore Gregorii VII: « Desiderius Cardinalis Romanus, et Abbas Cassinensis, verus Christi famulus, licet multum corde simul et corpore renitens, substituitur. Sed cum infirmitate gravi laborans ad summum hunc apicem provehere tur, precibus obtinuit, ut infra non multos dies ex hac vita tolleretur ». Quis autem dubitat, hunc Desiderium, si verus Christi famulus erat, non fuisse unquam approbaturum causam Gregorii, nisi eam iustissimam esse cognovisset?
Nauclerus in Chron. generat. 37.: « Vir, inquit, fuit Gregorius religiosus, timens Deum, iustitiae et aequitatis amator, in adversis constans, qui propter Deum, in his quae ad iustitiam pertinebant, nihil timuisset perficere ».
Marianus Scotus, Fuldensis Monachus, qui tempore Gregorii VII vixit, in Chron. anni 1075: « Gregorius, inquit, querimoniis, et clamoribus Catholicorum iustis adversus Henricum, et scelerum eius immanitatem auditis, zelo Dei accensus, iam dictum Regem excommunicatum pronuntiavit, maxime propter simoniam: quod factum Catholicis quidem viris bene placuit; simoniacis vero ac fautoribus Regis nimium displicuit ».
Dodechinus Abbas continuator Mariani, anno 1085: « Ipse, inquit, Urbanus venerabilis Papae Gregorii scripta et dicta contra schismaticos habita confirmavit. Et anno 1090, beatae memoriae Papam Gregorium nominat.
Lambertus Schaffnaburgensis, qui eodem tempore vixit, in historia rerum Germanicarum: « Hildebrandi, inquit, constantia, et invictus adversus avaritiam animus, omnia excludebat argumenta humanae fallaciae ». Item: « Signa, et prodigia, quae per orationes Gregorii Papae frequentius fiebant, et zelus eius ferventissimus pro Deo et Ecclesiasticis legibus satis eum contra venenatas detractorum linguas communiebant ». Item ibidem refert obitum Gulielmi Episcopi Traiectensis, qui una cum Bennone Gregorium oppugnaverat: « Repente, inquit, gravissima aegritudine correptus, miserabili eiulatu coram omnibus vociferabatur, iusto Dei iudicio se et praesentem vitam amisisse et aeternam, quod Regi ad omnia, quae perperam intendisset, operam suam summo annisu praebuisset, atque in spem gratiae eius, Romano Pontifici sanctissimo, et Apostolicarum virtutum viro graves contumelias sciens et prudens innocenti irrogasset ». Denique ibidem: « Papa, inquit, ubi Missarum solemnia celebrasset, proferens manu corpus Dominicum ad Regem, palam ait: Ego iam pridem a te, tuisque fautoribus insimulor, sedem Apostolicam per simoniacam haeresim occupasse, et aliis criminibus vitam maculasse. Quo igitur satisfactionis compendio, omnem omnibus scandali scrupulum auferam, Deum precor, ut suo me hodie iudicio vel absolvat subiecti criminis suspicione, si innocens, vel subitanea morte interimat, si reus: et mox partem Dominici corporis accepit, et comedit, qua liberrime assumpta, cum populus innocentiae Pontificis congratulatus in laudes Dei aliquamdiu acclamasset, ad Regem conversus: « Fac, inquit, fili, si placet, quod me facere vidisti. Rex, post dilationem impetratam, recusavit eo modo se purgare; nec iniuria: ubi enim ad suos redierat, statim etiam ad ingenium rediit, nec prius quievit, quam et B. Gregorium urbe expulisset, et Gilbertum Ravennatensem Episcopum eius loco supposuisset ». Haec ille.
Ioannes Aventinus restat ex Germanis, qui hoc nostro saeculo scripsit, et licet multa scribat in Gregorium nostrum ex auctore quodam sine nomine, ac propterea etiam sine auctoritate: tamen alicubi etiam veritate victus, Henricum reprehendit, et Gregorium laudat. Sic enim ait lib. V Annal. Boior. pag. 563: « Henricum stupris, amoribus, impudicitiae et adulterii flagrasse infamia, ne amici quidem negant ». Et infra: « Gregorium virum sanctissimum pervicaciorem extitisse, Paulus Bernietensis, qui eius vitam libris duobus complexus est, et reliqui eius partium acerrimi propugnatores produnt ». Et infra pag. 579. posteaquam descripsit crimina Gregorio ad adversariis obiecta; ita subiungit: « Adversus haec Anselmus Lucensis Episcopus (qui hymnos, et alia, quae de Servatoris nostri cruciatibus perscripta sunt, de Gregorio interpretatur) et Gulielmus Hirsunus, qui suam causam, seque iustos esse, miraculis post mortem declararunt, pleraque scripsere ».
Habemus igitur innocentiam Gregorii probatam tripliciter, testimonio Scriptorum, testimonio adversarii morientis, et testimonio Dei a Pontifice invocati. Una solum superest calumnia Sigeberti, qui in Chron. scribit, Gregorium VII sensisse, Presbyterum concubinarium, si forte sacrum facere velit, non posse revera consecrare, et idcirco interdixisse Christianis, ne concubinariorum Presbyterorum sacris interessent.
Respondeo: Sigebertum fuisse ex sectatoribus Henrici IV, ut Trithemius refert in Catal. Script. et ideo sinistre interpretatum interdictum Gregorii. Quid autem Gregorius iusserit, longe melius, et fidelius refert B. Anselmus Sigeberto antiquior, et sanctior. Qui in epist. 8. ad Guliel. Abb. sic ait: « De presbyteris, inquit, qui se aperte reprobos, et libidinis commercio Deo execrabiles exhibent, omnino tenendum est, quod Apostolica providentia Ecclesiastico iustoque rigore constituit, nempe nullatenus convenit, ut ibi reverenter astetur, ubi pertinaciter aperta, et impudenti libidine faetentes, Dei et Sanctorum prohibitionem contemnendo, sacris altaribus deserviunt, imo non deserviunt, sed quantum ad ipsos pertinet, turpiter comaculant. Non quo quis ea, quae tractant, contemnenda, sed ipsos potius tractantes execrandos existimet, ut qui Dei, et Angelorum praesentiam non reverentur, vel hominum detestatione repulsi, sacra contaminare desistant ». Haec ille. Qui rectissime decretum Gregorii tempore suo editum explicavit.
Placet nunc Catalogum adscribere eorum auctorum qui de Gregorio VII honorifice scripserunt. Primum igitur ipsius Gregorii aetate scripsit Leo Ostiensis circa annum 1080, in lib. III hist. Cassin. multa de sanctitate huius Gregorii, in quibus etiam sunt coelestes revelationes, et visiones probatissimorum servorum Dei. Eodem tempore de Gregorio, ut sancto Pontifice, scripsit Marianus Scotus lib. III Chron. ab anno 1075 usque ad annum 1083. Item Lambertus Schaffnaburgensis in hist. German. non procul a fine. S. Anselmus Cantuariensis in epist. 8. et init. lib. de azyma. S. Anselmus Lucensis in epist. ad Guibert. apud Abb. Urspergen. Stephanus Halberstatensis in epist. ad Walramum apud Dodechinum in Addit. ad Marian. Scot. Bernardus Corbeiensis in Apol. pro Gregor. teste Trithemio in Catal. Script. Guitmundus lib. I et III de Sacram. Euchar. Denique Paulus Bernietensis, et Gerohus Reicherspergensis, quos pro Gregorio scripsisse, et propterea exilium passos, testatur Ioannes Aventinus lib. V. Annal. Boior. Hi igitur decem sancti et docti Scriptores viventem Gregorium defendebant, solus exstat ex Scriptoribus illius aetatis Benno Pseudocardinalis, qui accuset.
Deinde circa annum 1100, Sigebertus in Chron. etiamsi Henrico Imperatori faveret, ut supra diximus, nullum tamen crimen Gregorio abscribere ausus est, eorum quae Benno et Centuriatores referunt: solum tribuit ei zelum inconsideratum, et errorem circa Sacramenti ministros, a quo satis eum Anselmus purgavit. Porro idem Sigebertus ibidem non tacet, pro Gregorio scripsisse Anselmum Lucensem, et huius Anselmi sanctitatem a Deo signis, et prodigiis demonstratam esse; quod certe ad magnam Gregorii laudem pertinet. Non diu postea Gratianus circa annum 1150, decretum Gregorii retulit XV, quaest. 6. can. Nos Sanctorum. Et pro Gregorio nostro egregie scripsit Otho Frisingensis, et genere, et eruditione, et vitae probitate nobilissimus, lib. VI hist. Item Gulielmus Tyrius circa annum 1180, lib. I de bello sac. cap. 13. et Godefriedus Viterbiensis in Chron. suo univers. par. 17. Conradus Abbas Urspergensis circa annum 1200, in Chron. etsi nec aperte laudat, nec vituperat Gregorium; laudat tamen (ut diximus) occultius multis modis, nullo autem modo reprehendit. Eodem tempore Dodechinus in Addit. ad Marian. apertissime Gregorium laudat, et Henricum vituperat. Vincentius circa annum 1250, in spec. histor. lib. XXV, cap. 44. miraculis, et dono prophetiae Gregorium VII claruisse testatur. Et eumdem cum honore citat S. Thomas 2. 2. quaest. XII, art. 2. Martinus Polonus circa annum 1300, in vita eiusdem Gregorii. Et Ioannes Villanus lib. IV hist. Florent. cap. 21. Blondus circa annum 1400, dec. 2, lib. III; Matthaeus Palmerius in Chron. et Thomas Waldensis tom. II, cap. 43. S. Antoninus circa annum 1450, 2. par. Sum. histor. tit. XVI, cap. 1, §. 21. Platina in vita Gregorii, et Aeneas Sylvius in Comp. Blondi; Ioannes Trithemius circa annum 1500, in Chron. Ioannes Nauclerus in Chron. gener. 37. Albertus Krantius lib. V Metrop. et Sabellicus Enneade 9, lib. III. et Volaterramus lib. XXII Anthropol. res gestas Gregorii, ut planesanctissimi viri, descripserunt. Qui sunt Auctores triginta duo, quos uni Bennoni ad retundendam Centuriatorum et Tilmanni impudentiam opponimus: necnon ad coarguendum Tilmanni mendacium, qui scribere ausus est, Gregorii VII flagitia prodita esse in lucem a Monachis et adulatoribus Papae, cum nos contra ostenderimus, Gregorium ab omnibus laudari.1