De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice
Robert Bellarmine (1542–1621)
✦ This work is being completed — add a section.
Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA
Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU
Liber III: UBI DE ANTICHRISTO
Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI
Caput I: Quod Papa sit summus Iudex in controversiis Fidei, et morum diiudicandis
Caput II: Proponitur quaestio: Sitne certum Papae iudicium?
Caput III: Statuitur prima propositio de infallibili iudicio summi Pontificis
Caput IV: De Romana Ecclesia particulari
Caput V: De decretis morum
Caput VI: De Pontifice ut est particularis quaedam persona
Caput VII: Solvuntur obiectiones ex ratione petitae
Caput VIII: De erroribus qui falso adscribuntur Romanis Pontificibus, Petro, Lino, Anacleto, Telesphoro, Victori, Zephyrino, Urbano, Pontiano, Cornelio, et Marcellino, qui non solum Pontifices, sed etiam Martyres fuerunt
Caput IX: De iis, quae Liberio et Felici II obiiciuntur
Caput X: De Siricio, Innocentio, et aliis septem Pontificibus
Caput XI: De Honorio I
Vigesimustertius est Honorius I. quem haereticum Monothelitam fuisse contendit Nilus in lib. de Prim. Rom. Pontif. Idem asserunt Magdeburgenses Cent. VII. cap. 10. in vita ipsius, et cap. 41, colum. 553. inter manifestos haereticos eum ponunt. Nec solum haeretici, sed etiam nonnulli ex Catholicis Honorium haereticum fuisse contendunt, ut Melchior Canus lib. VI, de loc. cap. ult. Argumenta ipsorum haec sunt. Primum, ex epistolis ipsius Honorii: existant enim duae epistolae Honorii ad Sergium; una in VI Synodo, actor. 12. altera ibidem actor. 13. in utraque autem Honorius approbat doctrinam Sergii Principis Monothelitarum, et iubet non debere dici, Christum duas habere voluntates aut operationes.
Secundum, ex VI Synodo, act. 13. ubi damnatur Honorius tanquam haereticus, et comburuntur eius epistolae, et in sequentibus actionibus omnibus repetitur eius damnatio.
Tertium, ex VII Synodo, act. ult. ubi totum Concilium dicit anathema Honorio, Sergio, Cyro, et caeteris Monothelitis, et idem repetit in epistola, quam scribit ad Clericos universos.
Quartum, ex VIII Synodo, act. 7. ubi legitur, et probatur epistola Concilii Romani sub Adriano II, ubi Pontifex cum Concilio asserit, fuisse Honorium iudicatum post mortem a Concilio VI, quia de haeresi accusatus fuerat.
Quintum, ex epistola Agathonis Papae, qui in epist. ad Constant. Imper. quae habetur in 4. act. VI Concilii generalis, anathema dicit Honorio, tanquam Monothelitae.
Sextum, ex Leone II, qui in epist. ad eumdem Imp. quae habetur ad finem Concilii, eumdem Honorium execratur, tanquam qui Sedem Apostolicam sua haeresi contaminaverit.
Septimum, ex variis scriptoribus Graecis et Latinis, qui Honorium fuisse haereticum testantur. Id enim asserit Tharasius Episcopus Constantinopolitanus, in epist. ad Patriarch. quae habetur in VII Synodo, act. 3, Item Theodorus Episcopus Hierosolymae, in epist. Synod. quae habetur in eadem VII Synodo, act. 3. Item Epiphanius Diaconus Catholicus, in disput. cum Gregor. haeret. quae habetur in 6. act. VII Synodi. Psellus in carm. de 7. Synodis, Beda de sex aetat. in vita Constant. IV Imp. et liber Pontific. in vita Leonis II.
At pro Honorio scripserunt Albertus Pighius lib. IV Hierarch. Eccles. cap. 8. Hosius lib. II. cont. Brent. et Ioannes a Lovanio in lib. de perpet. Cath. Petri protect. et firm. cap. 11. et Onufrius in Annot. ad Platin. in vita Honorii; quorum rationes multo sunt efficaciores, quam adversariorum, ut patebit in solutione argumentorum.
Ad primum ergo respondeo dupliciter. Primo, fortasse illas epistolas esse confictas, et insertas Concilio generali ab haereticis; quod enim hoc non temere dicatur, patet ex eo quod constat, in V Synodo fuisse a similibus haereticis insertas epistolas fictitias Vigilii Papae Romani, et Mennae Patriarchae Constantinopolitani. Id quod deprehensum fuit in VI Synodo, act. 12 et 14. dum relegerentur acta V Synodi. Sunt enim inventi tres quaterniones ab haereticis inserti, et in iis istae epistolae. Quid ergo mirum, si iidem artifices idem fecerint in VI Synodo?1
Secundo dico: in epistolis istis Honorii nullum contineri errorem. Honorius enim in his epistolis confitetur, quod ad rem attinet, duas in Christo voluntates et operationes; et solum prohibet nomina unius vel duarum voluntatum, quae tunc erant inaudita; idque prudentissimo consilio. Quod rem ipsam confiteatur, patet ex illis verbis secundae epistolae: « Utrasque naturas in uno Christo, unitate naturali copulatas cum alterius communione operantes, atque operatrices confiteri debemus. Et divinam quidem, quae Dei sunt, operantem, et humanam, quae carnis sunt, exequentem non divise, neque confuse, aut convertibiliter Dei naturam in hominem, nec humanam in Deum conversam edocentes, sed naturarum differentias integras confitentes etc. Haec confessio Catholicissima est, et Monothelitarum haeresim penitus destruens.
Quod autem Honorius prudentissimo consilio prohibuerit nomina unius, vel duarum operationum, probatur. Nam tunc initium erat huius haeresis, nec ab Ecclesia aliquid de his nominibus erat definitum: tunc enim primum Cyrus Alexandrinus coeperat praedicare unam in Christo operationem: e contrario vero Sophronius Hierosolymitanus opponens se Cyro, praedicabat in Christo duas operationes. Retulit Cyrus hanc contentionem ad Sergium Constantinopolitannum, et uterque ad Honorium Romanum. Honorius igitur metuens, id quod postea evenit, ne ista contentio in grave aliquod schisma cresceret, et simul videns, sine his vocibus posse Fidem esse salvam; voluit conciliare utramque opinionem, et simul tollere de medio scandali et contentionis materiam. Itaque scripsit in epistol. I. ideo debere abstineri a vocabulo unius operationis, ne videamur cum Eutychianis unam naturam ponere in Christo: et rursum a duarum operationum vocabulo, ne videamur cum Nestorio duas personas ponere: « Ne, inquit, aut duarum operationum vocabulo offensi, Nestorianos sectantes nos vaesana sapere arbitrentur, aut certe si rursum unam operationem fatendam esse censuerimus, stultam Eutychianistarum attonitis auribus dementiam fateri putemur ».
Deinde in epist. 2. docens modum loquendi, et concilians opiniones: « Auferentes ergo, inquit, scandalum novellae adinventionis, non vos oportet unam vel duas operationes definientes praedicare: sed pro una, quam quidam dicunt, operatione, oportet nos unum operatorem Christum dominum in utrisque naturis veridice confiteri, et pro duabus operationibus, ablato geminae operationis vocabulo, ipsas potius duas naturas, id est, divinitatis, et carnis assumptae in una persona unigeniti Filii Dei Patris inconfuse, indivise, atque inconvertibiliter nobiscum praedicare propria operantes ». Haec ibi; quae certe nonnisi laudari possunt.
At paulo infra aperte praedicat unam tantum voluntatem his verbis: « Unde et unam voluntatem fatemur Domini nostri Iesu Christi ». Respondeo: eo loco Honorium locutum esse solum de humana natura, ac dicere voluisse: non fuisse in homine Christo duas pugnantes voluntates, unam carnis, alteram spiritus; sed unam tantum, nimirum spiritus: caro enim in Christo nihil absolute petebat contra rationem. Hanc autem esse mentem Honorii, planum est ex ratione, quam reddit; sic enim ait: « Unde et unam voluntatem fatemur Domini nostri Iesu Christi, quia profecto a divinitate assumpta est nostri natura, non culpa, illa profecto, quae ante peccatum creata est, non quae post praevaricationem vitiata ». Haec ratio nulla est, si adferatur ad probandum, in Christo Deo et homine unam tantum esse voluntatem: efficacissima autem est, si inde probandum sit, non fuisse in Christo homine contrarias voluntates carnis et spiritus; illa enim contrarietas ex peccato nata est: Christus autem sine peccato humanam habet naturam.
Deinde, quia poterat aliquis obiicere illa loca Evangelii: Non veni facere voluntatem meam. Et: Non quod ego volo; sed quod tu; ubi videtur, Christus ut homo, habuisse contrarias voluntates, nimirum, unam malam, qua volebat non pati, alteram bonam, qua volebat non impleri priorem illam voluntatem suam, sed impleri contrariam, quae erat conformis Dei voluntati. Respondet Honorius paulo infra: « Est, inquit, scriptum: Non veni facere voluntatem meam, sed eius, qui misit me, Patris, et, Non quod ego volo, sed quod tu vis Pater, et alia huiusmodi. Non sunt haec diversae voluntatis, sed dispensationis humanitatis assumptae. Ista enim propter nos dicta sunt, quibus dedit exemplum, ut sequamur vestigia eius, pius Magister discipulos imbuens, ut non suam unusquisque nostrum, sed potius Domini in omnibus praeferat voluntatem »: hoc est, non habuit Christus contrarias voluntates, ita ut opus illi fuerit, unam vincere ac mortificare: sed ita loquitur, ac si haberet contrarias voluntates, ut nos doceat mortificare propriam voluntatem, quae saepe adversus Deum rebellare nititur.
Et confirmatur testimonio gravissimo S. Maximi, qui tempore Honorii vixit. Is enim scripsit Dialogum contra Pyrrhum Sergii successorem, qui adhuc est in Bibliotheca Vaticana. In eo Dialogo introducit Pyrrhum haereticum proferentem pro se testimonium Honorii; deinde respondet ipse, Honorium semper fuisse Catholicum; et probat cum aliunde, tum ex testimonio Secretarii ipsius Honorii, qui epistolas illas scripserat ab Honorio dictatas, quem Secretarium tunc adhuc superstitem fuisse dicit. Testabatur autem Secretarius, mentem Honorii non fuisse unquam, negandi duas in Christo voluntates, et si quando videtur duas negare, id esse intelligendum de duabus contrariis et pugnantibus in eadem humana natura; quae in nobis ex peccato inveniuntur, quod in Christo non fuit. Sed ipsa verba S. Maximi adscribamus.
Pyrrhus: « Quid tu habes quod respondeas de Honorio, qui litteris suis, quas ad Sergium superioribus temporibus scripsit, unicam plane voluntatem Domini nostri Iesu Christi professus est »? Maximus. « Utra harum litterarum verior, certiorque interpretatio habenda est, eiusne: Scribae, qui nomine Honorii illas scripsit, praesertim cum idem adhuc superstes sit, omnisque virtutis splendore, et religionis disciplina, totius Occidentis partes ornarit; an Constantinopolitanorum civium, qui nihil, nisi quod ipsis libet, loquuntur »? Pyrrhus. « Verior eius qui scripsit ». Maximus. « At is ad Imperatorem Constantinum sic de illa epistola, iussu Ioannis Pontificis, scripsit. Sane quod unam Domini nostri voluntatem diximus, non est accipiendum, quasi de duabus divinae et humanae naturae dictum voluntatibus, sed humanae tantum. Cum enim Sergius scripsisset, praedicare quosdam duas esse Christi voluntates contrarias: nos rescripsimus, Christum duas voluntates contrarias non habere ».
Denique, cum in tota epistola Honorius contendat, non esse dicendam in Christo Deo et homine unam, nec duas voluntates; quomodo ipse sui oblitus tam aperte unam fateretur? non igitur unam esse dixit Dei et hominis; sed unam solius hominis, ut et verba sequentia, et Secretarius testantur. Habemus igitur, in ipsis epistolis nullum esse errorem.
Ad secundum dico: sine dubio Honorii nomen inter eos, qui damnantur a VI Synodo, insertum esse ab aemulis Romanae Ecclesiae, et similiter quidquid aliud ibi dicitur contra Honorium. Hoc probo primo: quia hoc testatur Anastasius Bibliothecarius in hist. sua ex Theophane Isauro Graeco.
Secundo, quia erat consuetudo Graecorum fere ordinaria corrumpendi libros. Nam (ut diximus) in hac ipsa VI Synodo, act. 12. et 14. deprehenderunt plurimas corruptiones ab haereticis factas in V Concilio. Et Leo in epist. 83. ad Palestin. conqueritur de Graecis, quod epistolam suam ad Flavianum, se adhuc vivente, corruperint. Gregorius lib. V, epist. 14. ad Narsem, asserit, Constantinopolitanos corrupisse Synodum Chalcedonensem, et idem se suspicari de Ephesina. Et addit, codices Romanorum longe esse veraciores, quam Graecorum. « Quoniam, inquit, Romani sicut non acumina, ita nec imposturas habent ».
Denique, Nicolaus I. in epist. ad Michael. remittens Imperatorem ad epistolam Adriani: « Si tamen, inquit, non falsata more Graecorum, sed sicut a Sede Apostolica missa est, penes Ecclesiam Constantinopolitanam, hactenus conservatur ». Nec sine causa hoc dixit: nam quae ipse allegat in epistola ad Photium ex epistola Adriani ad Thrasium, non habentur in illa ipsa epistola, ut legitur in VII Synodo. Detraxerunt enim Graeci eum locum, quia contra honorem Tharasii faciebat. Si ergo corruperunt Graeci III, IV, V, et VII Synodum; quid mirum si etiam VI corruperint? Praesertim cum constet, paulo post VI Synodum conclusam, iterum ascendisse Constantinopolim multos Episcopos, et edidisse Trullanos canones, quorum Episcoporum non alius scopus videtur fuisse, quam taxandi et reprehendendi Romanam Ecclesiam.
Tertio, quia non poterat Concilium damnare Honorium tanquam haereticum, nisi pugnaret cum epistola S. Agathonis; imo etiam secum, et plane contradictoria assereret. Nam Agatho Papa in epist. 1. ad Imp. quae lecta est in ipso Concilio, sess. 4. sic ait: « Haec est verae fidei regula, quam et in prosperis, et in adversis vivaciter tenuit, atque defendit haec spiritualis mater vestri tranquillissimi imperii, Apostolica Christi Ecclesia, quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite Apostolicae traditionis nunquam errasse probabitur, nec haereticis novitatibus depravata succubuit: sed, ut ab exordio fidei Christianae percepit ab auctoribus suis Apostolorum Christi Principibus, illibata fine tenus permanet, secundum ipsius Domini Salvatoris divinam pollicitationem quam suorum discipulorum Principi in sacris Evangeliiis fatus est: Petre, Petre, inquiriens, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum, ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Consideret itaque vestra tranquilla clementia, quoniam Dominus et Salvator omnium, cuius fides est, qui fidem Petri non defecturam promisit, confirmare eum fratres suos admonuit, quod Apostolicos Pontifices meae exiguitatis praedecessores fecisse semper, cunctis est agutum ».
Ubi nota, Agathonem non solum dicere, Fidem in Sede Petri non defecisse, nec posse deficere, et proinde non posse Pontificem ut Pontificem aliquid contra Fidem decernere; sed etiam omnessuos praedecessores, quorum unus est Honorius, semper restitisse haeresibus, et confirmasse fratres in vera Fide. Et infra, posteaquam enumeraverat Agatho haereticos Monothelitas, Cyrum, Sergium, Pyrrhum, Paulum, Petrum, et Theodorum, ait: « Eximenda proinde, ac summis conatibus liberanda est sancta Dei Ecclesia de talium Doctorum erroribus, ut Evangelicam atque Apostolicam Orthodoxae fidei rectitudinem, quae fundata est super firmam petram huius B. Petri Apostolorum Principis Ecclesiae, quae eius, gratia atque praesidio ab omni errore illibata permanet, omnis Praesulum numerus, Cleri, ac populorum nobiscum confiteatur ac praedicet ». Haec epistola a toto Concilio probata est, act. 8. et act. 18. ubi dicunt Patres: non tam Agathonem, quam B. Petrum per Agathonem locutam.
Ex his ergo sic argumentor. Si Honorius fuit haereticus Monothelita, qua fronte Agatho de hac ipsa haeresi disputans scribit, nullum suorum praedecessorum unquam errasse? et cum Ecclesiae caeterae erroribus suorum Praesulum maculatae fuerint, solam Romanam permansisse illibatam? Deinde, si Concilium fatetur, Petrum per Agathonem locutum, ac dixisse, Romanos Pontifices semper confirmasse fratres suos in Fide, et haeresibus nunquam succubuisse; qua temeritate idem Concilium in singulis fere actionibus dicit anathema Honorio haeretico; Ergo necesse est, vel Concilium esse falsatum, vel epistolam Agathonis, vel Concilium secum et cum Agathone pugnare: sed hoc ultimum nemo unquam asseruit, ne haeretici quidem: de secundo non fuit unquam ulla suspicio; ergo necesse est tenere primum.
Ad hoc argumentum Nilus respondere conatur, sed frustra: « Forte, inquit, Agatho motus est cum eo, quod ratio quaestionis tunc id postulavit, sicut saepe fit, ut ita scriberet; tum quod revera rarius illa Ecclesia a vero aberraverit ». Haec ille.
At postulabat quidem ratio quaestionis, ut de sua auctoritate, et suorum praedecessorum laudibus aliquid diceret Agatho: num postulabat, ut impudentissime mentiretur? Et numquid non erat impudentissimum mendacium, quod ait Agatho, omnes suos praedecessores semper haereticis restitisse si Honorius illa ipsa haeresi, de qua tunc loquebatur, contaminatus fuerat? Nec satis est, rarius errasse Romanam Ecclesiam, ut vere dici possit, nunquam errasse. Sed audiamus caetera: « Alioqui, inquit Nilus, si sic simpliciter, ac sine omni exceptione verum esset (nullum Romanorum Pontificum errasse) quomodo illud dictum constaret: Omnes declinaverunt, ac noxii facti sunt; non est qui bonum faciat, non est usque ad unum »?
Egregiam sane rationem, quasi David de Fide, et non de moribus loquatur. Non ait Psalmus: Non est qui bene credat, sed: Non est qui faciat bonum. Nam multis offendimus omnes, ait Iacobus. Alioqui, si de Fide ageretur, oporteret etiam Paulum, et Ioannem, et omnes Apostolos errare potuisse, etiam post acceptum Spiritum sanctum.
Pergit Nilus, « Posset et illud hic recte dici, Agathonem de praeteritis temporibus esse locutum, quod in illis Romana Ecclesia non erraverit, non de futuris, quod eam unquam errare sit impossibile ». At Honorius, bone Nile, in praeteritis temporibus fuerat: praecessit enim multis annis Agathonem; et deinde Agatho nonne de futuro ait, Fidem in sede Petri nunquam defecturam?
Addit postremo Nilus: « Certe ante VI Synodum ea Agatho scripsit, nec ea tunc adhuc satis cognorat, de quibus VI egit Synodus. Non valde quoque mirum esset, si sancta illa Synodus ea perspexisset, quae unus solus vir non satis cernere potuisset ». Haec ille.
At si ita est; erravit igitur Agatho ex ignorantia; cur ergo tota Synodus act. 8 et 18. illam epistolam approbat, ut a S. Petro scriptam; Quid hoc est aliud, quam dicere: tantam Synodum aut errorem approbasse, aut ipsam secum aperte pugnasse? Ut illud omittam, nulli omnino melius cognita fuisse Honorii dogmata, quam Agathoni; cum illa ipsa causa ab Ioanne IV, Theodoro, Martino, aliisque praedecessoribus Agathonis, et Honorii successoribus saepius examinata fuisset.
Quarto probatur ex epist. Nicolai ad Michael. ubi Nicolaus de Romanis Pontificibus ait: « Hos enim nec tenuis saltem rumor aspersit, aliquando cum prava sapientibus sapere, quanto minus concertare ». Haec ille. At quomodo hoc verum est, si in publico, celeberrimo, frequentissimo generali Concilio saepius acclamatum est, Honorio haeretico anathema?
Quinto probatur, quia vel necesse est dicere, Concilium hoc, ubi Honorium damnat, depravatum fuisse ab aemulis, vel oportet asserere, hoc idem Concilium intolerabili errore, et impudentia laborasse: at hoc secundum ne haeretici quidem unquam dixerunt; ergo dicendum est illud primum. Non potuisse autem Concilium sine intolerabili impudentia et errore damnare Honorium pro haeretico, inde constat, quod non habuit Concilium ullum indicium haeresis Honorii, nisi ex epistolis eius ad Sergium, ubi Honorius prohibet, dici unam vel duas in Christo operationes: at epistolae illae clarissime testantur, Honorium sensisse, et docuisse, duas esse in Christo operationes, et solum voluisse abstineri a nominibus illis Unius, vel, Duarum, ad scandalum tollendum, et contentionem sedandam. Non potest autem damnari pro haeretico, qui rem ipsam confitetur, licet nomen iusta de causa arbitretur tacendum, praesertim ante definitionem Ecclesiae. Alioqui B. Hieronymus posset iam damnari pro haeretico, quia in epist. ad Damas. censuit, non esse dicendas in Deo tres hypostases, cuius contrarium postea non semel Ecclesia definivit.
Accedat postremo, quod in Concilio Romano frequentissimo, quod celebratum est a sancto Martino I, Papa et Martyre, ante Synodum, de hac ipsa causa Monothelitarum damnati sunt nominatim Sergius, Cyrus, Pyrrhus, et Paulus: Honorii autem nulla mentio facta est. Nec potest hoc tribui acceptioni personarum, cum essent illi Episcopi sanctissimi viri: et praecipue S. Martinus, qui Concilio praesidebat: multo minus tribui potest ignorantiae aut oblivioni. Quis enim melius novit res gestas Pontificum, quam eorum successores? Si igitur Romana Synodus non damnavit Honorium, quae habuit autographa epistolarum eius, et testes vivos verborum et factorum ipsius; quomodo credibile est, VI Synodum id facturam fuisse ex solis epistolis?
Quod si aliquis adhuc non possit adduci, ut credat corruptam esse VI Synodum; is accipiat alteram solutionem, quae est Ioannis a Turrecremata, lib. II de Eccles. cap. 93. qui docet, Patres VI Synodi damnasse quidem Honorium, sed ex falsa informatione, ac proinde in eo iudicio errasse. Quamvis enim generale Concilium legitimum non possit errare, ut neque erravit hoc sextum, in dogmatibus Fidei definiendis, tamen errare potest in quaestionibus de facto. Itaque tuto dicere possumus, hos Patres deceptos ex falsis rumoribus, et non intellectis Honorii epistolis, immerito cum haereticis connumerasse Honorium.
Dices: ergone tu melius Honorii epistolas intelligis, quam intellexerint tot Patres? Respondeo; non quidem a me, sed a Ioanne IV, Martino I, Agathone, et Nicolao I, summis Pontificibus et a toto Concilio Romano sub Martino congregato, eas epistolas melius esse intellectas, quam a Graecis in Concilio sexto.
Cur igitur, inquires, Legati Agathonis non reclamarunt, cum Honorius damnaretur? Respondeo: id factum esse ad evitandum maius malum: verebantur enim Legati, si reclamarent, ne impediretur definitio rectae Fidei, et non posset tolli schisma, quod annis 60 iam duraverat: nam damnabantur in eo Concilio Patriarchae multi Constantinopolitani, Alexandrini, et Antiocheni; quorum successores non facile acquievissent, nisi etiam Honorius damnaretur, qui una cum illis accusatus fuerat. Atque haec de secundo argumento.
Ad tertium respondeo: Patres VII Synodi secutos esse Synodum sextam, et solum repetivisse quod in ea legerant; proinde deceptos fuisse ex sexta Synodo, quae vel corrupta erat, vel per errorem Honorium damnaverat.
Ad quartum respondeo: Adrianum cum Synodo Romana non aperte dicere, Honorium fuisse haereticum, sed solum dictum ei fuisse anathema ab Orientalibus, quia de haeresi fuerat accusatus. Ubi videtur Adrianus idcirco dixisse ab Orientalibus anathematizatum Honorium fuisse, quia sciebat, ab Occidentalibus, id est, a Concilio S. Martini non fuisse anathematizatum. Addidit autem Adrianus, etiam in causa Honorii non fuisse ausos Orientales sententiam dicere in Honorium, nisi Romanae Sedis consensus praecessisset, quia sciebat Legatos Agathonis consensisse in damnationem Honorii. Atque haec quidem dicimus, si defendantur acta VI Synodi, tanquam integra: nam si dicamus esse corrupta, respondendum erit: Adrianum deceptum fuisse ex depravatis illis actis VI Synodi.
Dices: at certe crediderunt ista Concilia, Papam errare posse, cum Honorium haereticum fuisse crediderint. Respondeo: credidisse solum eos Patres, Papam errare posse ut privatum hominem, quae est opinio probabilis, quamvis contraria videatur nobis probabilior: id enim est de quo accusatur Honorius, quod privatis litteris haeresim foverit.
Ad quintum dico: Canum bis errare in hoc argumento. Primum, cum ait, Agathonem anathema dixisse Honorio; nusquam enim hoc in epistolis Agathonis invenitur. Sed Canus deceptus videtur ex summa Conciliorum: nam auctor Summae Conciliorum contra fidem ipsarum epistolarum, quae habentur integrae in Conciliorum tomo II, addidit nomen Honorii. Deinde cum ait, hanc epistolam Agathonis scriptam esse ad Concilium sextum: non enim ad Concilium, sed ad Imperatorem scriptae sunt ambae Agathonis epistolae.
Ad sextum dico: epistolam Leonis ab iisdem esse corruptam, a quibus corrupta est sexta Synodus: siquidem epistola illa pars quaedam Concilii censetur et cum ipso Concilio circumfertur. Vel certe Leo secutus est iudicium Legatorum Agathonis, ne disturbaret negotium iam confectum. Sed non tenemur nos magis unum Leonem sequi, quam tot alios summos Pontifices; praesertim in quaestione de facto, quae ad Fidem non pertinet.
Ad septimum: obiicio auctores auctoribus, plures paucioribus, et antiquiores recentioribus. Nam in primis S. Maximus, qui tempore Honorii vixit, in Dial. cont. Pyrrh. Theophanes Isaurus in hist. quam citat Onuphrius, et Emanuel Calleca in lib. quem scripsit pro Latinis contra Graecos, Honorium semper Catholicum fuisse testantur. Deinde Photius etiam Graecus, et Romanae Ecclesiae infestus in libel. de 7. Synodis; ubi ad VI Synodum venit, dicit, damnatos fuisse Cyrum, Sergium, Pyrrhum, Paulum, Petrum; at de Honorio nihil dicit tale. Similiter Zonaras in vita Constant. IV, referens nomina damnatorum in VI Synodo, Honorium omittit. Quod idem facit Paulus Diaconus in vita eiusdem Constant. IV. Denique historici Latini fere omnes, ut Beda, Anastasius Bibliothecarius, Blondus lib. IX Decad. I. Nauclerus, Sabellicus, Platina, et alii, Honorium Catholicum et sanctum Pontificem faciunt.
Addidi autem Bedam, etiamsi Canus nolit: nihil enim dubito, quin idem senserit, etsi in eius l. de sex. aetat. irrepserit nomen Honorii inter eos, qui recensentur damnati in VI Synodo. Videtur enim aliquis sciolus addidisse nomen Honorii in libro Bedae, eo quod in VI Synodo ubique inveniatur cum nominibus Cyri, Sergii etc. Nam quod Beda Honorium pro viro sancto habuerit, etiam post eius mortem, patet tum ex lib. II hist. Anglor. cap. 17, 18, 19, ubi saepius tanquam de optimo Pastore de Honorio loquitur: tum ex vita S. Bertolfi Abbatis, ubi nunc Beatum, nunc Sanctum Honorium vocat, et inter alia sic ait: « Erat, inquit, venerabilis praesul Honorius sagax animo, vigens consilio, doctrina clarus, dulcedine et humilitate pollens », Et infra: « Praebuit optatum munus S. Papa patri memorato Bertolfo, privilegia scilicet sedis Apostolicae, quatenus nullus Episcoporum in praefato coenobio quolibet iure dominari conaretur ». Haec Beda de Honorio; quae certe non diceret, si eum pro damnato haeretico habuisset, ut adversarii volunt.