De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine

De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine (1542–1621)

This work is being completed — add a section.


Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA

Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU

Liber III: UBI DE ANTICHRISTO

Caput I: Proponitur disputatio de Antichristo

Demonstravimus hactenus, Romanum Pontificem Petro succedere in summo totius Ecclesiae principatu. Restat ut videamus, num aliquo tempore Romanus Pontifex ab isto gradu exciderit; id enim adversarii contendunt, non esse hoc tempore Romae verum Episcopum, quidquid antea fuerit. Et quidem Nilus ad finem libelli sui contra primatum Romani Pontificis ita loquitur: « Sed summa caputque mei sermonis illa sit, donec Papa in Ecclesia convenientem, coelestem, olimque institutum ordinem servat: donec veritatem coelestem tenet ac tuetur; et donec Christo summo veroque Ecclesiae Domino et Capiti adhaeret, facile patiar, eum et Caput Ecclesiae esse et summum Sacerdotem, et Petri, veletiam si libet, omnium Apostolorum successorem esse, omnes ei obedire, ac nihilo id quod ad eius honorem pertinet diminui: sed si a veritate discessit, nec ad eam redire vult, merito pro damnato reiectoque haberi debet ». Haec ille.

Sed debuisset ostendere, in quos errores inciderint Romani Pontifices, et quando, et a quibus damnati fuerint: scimus enim in Concilio generali Lateranensi sub Innocentio III, et Lugdunensi sub Gregorio X, et Florentino sub Eugenio IV, Graecos erroris convictos ad Fidem Latinorum rediisse, ac deinde ad vomitum suum semper esse reversos, ac propterea a Deo gravissime punitos: Latinos autem ad Fidem Graecorum venisse nusquam legimus. Nec ullum proferri potest Ecclesiasticum iudicium contra Latinos, ut nos proferimus multa contra Graecos.

Iam vero Calvinus lib. IV Inst. cap. 7, §. 23: « Sint, inquit, vera illa omnia, quae tamen illis iam extorsimus, Petrum voce Christi constitutum fuisse universae Ecclesiae Caput, ipsumque honorem sibi collatum in Romana Sede deposuisse, id veteris Ecclesiae auctoritate fuisse sancitum, longo usu confirmatum, Romano Pontifici summam potestatem fuisse semper ab omnibus debitam, ipsumque fuisse omnium et causarum et hominum iudicem, nullius iudicio subiectum fuisse; habeant etiam plura si velint. Respondeo tamen uno verbo, nihil istorum valere, nisi Romae sit Ecclesia et Episcopus ». Et infra, §. 24: « Hunc nodum mihi solvant Romanenses: nego ipsorum Pontificem esse Episcoporum Principem, cum non sit Episcopus ». Et infra: « Fuerit sane olim Roma omnium Ecclesiarum mater; verum ex quo Antichristi sedes fieri coepit, desiit esse id quod erat ». Et infra §. 25: « Videmur non nullis nimis maledici ac petulantes, cum Romanum Pontificem vocamus Antichristum: sed qui hoc sentiunt non intelligunt, se Paulum immodestiae insimulare, post quem nos loquimur, imo ex cuius ore sic loquimur. Ac ne quis obiiciat nos Pauli verba, quae alio pertineant, perperam torquere in Romanum Pontificem, breviter ostendam, non aliter quam de Papatu intelligi posse ». Haec ille.

Similia docent omnes haeretici huius temporis; ac praecipue Lutherus in Supputat. temp. et in Assert. art. 28 et 36. et alibi passim. Item Magdeburgenses Centur. I, lib. II, cap. 4, col. 434. et sequ. et in omnibus seq. Centur. cap. 4, 7 et 10. Illyricus in lib. de prim. David Chytraeus in cap. 9 et 13. Apocal. Item Wolfgangus Musculus in loc. commun. tit. de Eccles. Theodorus Beza in Com. II. Thessal. II. Theodorus Bibliander in Chron. tabul. 10, 11, 12, 13, et 14. Henricus Pantaleon in Chronol. Henricus Bullingerus praefat. in suas hom. ad Apocal. et ante hos omnes Ioannes Wiclef art. 30. inter eos qui damnantur in Concilio Constantiensi, ses. 8. Pontificem esse Antichristum pronuntiavit.

Ut igitur quaestio haec diligenter expliceatur, novem capita tractanda erunt. Primum de ipso nomine Antichristi. 2. An Antichristus sit unus homo, an genus hominum. 3. De tempore adventus et mortis eius. 4. De nomine eius proprio. 5. Ex qua Gente nasciturus sit, et a quibus praecipue suscipiendus. 6. Ubi sedem suam fixurus. 7. De doctrina et moribus eius. 8. De miraculis eius. 9. De regno et praeliis eius. Ex his omnibus clarissime apparebit, quanta impudentia haeretici Pontificem Romanum Antichristum faciunt, quibus addemus caput, quo probabimus, Romanum Pontificem non solum non esse Antichristum, sed nec ullo modo desiisse esse Episcopum et Pastorem totius Ecclesiae, ut nihil remaneat non dilutum ex obiectionibus Calvini.

Quod ad primum attinet, aliqui ex adversariis docent, nomen Antichristi proprie significare Christi Vicarium: ac proinde Papam qui se Christi Vicarium asserit, ipsum esse Antichristum. Ita docet Wolfgangus Musculus in loc. cap. de pot. ministr. et probat, quia illa vox ἀντι significat Vice; unde ἀντίχριστος, et vice Christi; sicut ἀντιστρατηγος significat eum, qui pro Duce se obtrudit, id est, qui Vicarius Ducis vult haberi. Magdeburgenses etiam Centur. I, lib. II, cap. 4, col. 435. docent, Papam ideo verum esse Antichristum, quia se Christi Vicarium facit.

At sine dubio falluntur, vel fallere conantur. Nomen enim Antichristi non potest ullo modo significare Vicarium Christi, sed solum aliquem Christo contrarium, et contrarium non quomodocumque, sed ita, ut cum eo de Sede et dignitate Christi certet, id est, qui sit aemulus Christi, et velit haberi Christus, deiecto eo qui vere est Christus.

Hanc esse huius nominis significationem, probatur tripliciter. Primo, quia apud Graecos illa vox ἀντι, proprie significat oppositionem, et quoniam opponi dicuntur non solum ea quae pugnant inter se; sed etiam ea, quae aequipollent, inde factum est, ut αντι in compositione interdum significet contrarietatem, interdum aequivalentiam, nunquam autem subordinationem, ut patet in exemplis omnium talium nominum, ἀντίπαλος, significat aemulum in lucta; ἀντίδοτον, contrarium remedium, ἀντίφρασις, contrariam locutionem; ἀντίστροφος, aequivalentem, ἀντίθεος, aequalem Deo; αντίχειρ, est pollex, quia e regione opponitur, et aequivalet toti reliquae manui, et sic de caeteris. Vicarius autem non significat oppositionem, sed subordinationem ad aliud; et ideo non potest exprimi per vocem αντι.

Porro illud αντίστρατηγός, non significat Vicarium Ducis, sed ordinarie contrarium Ducem; sicut αντίστρατεύομαι: est bellum infero, et interdum eum qui est loco Ducis, non ut illi subiectus, sed ut aequalis; quomodo apud Latinos Propraetor, vel Proconsul non significat Vicarium Praetoris, vel Consulis, sed eum qui est in aliqua provincia id quod est Praetor, vel Consul in urbe: et in hoc deceptus est Musculus; quia enim legit apud Budaeum αντίστρατηγός significare Propraetorem, putavit ipse, significare Vicarium Praetoris, quod est falsum.

Secundo idem probatur ex Scriptura. Nam etiamsi hoc nomen esset ex se ambiguum, tamen ut in Scriptura accipitur non est ambiguum, et nostra quaestio non debet esse de voce αντίχριστος absolute, sed ut in Scripturis accipitur: porro in Scripturis Antichristus dicitur is, qui extollitur super omne, quod dicitur Deus, II ad Thessal. II. quod certe non est esse Vicarium, sed hostem Christi veri Dei. Et I. Io. II. Antichristus dicitur esse is, qui negat Iesum esse Christum, id est, qui negat Iesum esse Christum, ut se ipsum pro Christo venditet. Et Matth. XXIV. Antichristus dicitur affirmaturus, se ipsum esse Christum, quod sane non est Vicarii sed aemuli.

Denique tertio, ex omnibus auctoribus qui de Antichristo scripserunt, et ex communi sensu omnium Christianorum, qui per Antichristum intelligunt eximium quemdam Pseudochristum. Quomodo etiam exponit hanc vocem ex veteribus Graecis, Damascenus lib. IV de Fid. cap. 28. et eodem modo exponit Hieronymus ex Latinis, qui tamen etiam Graecae linguae peritissimus fuit, quae. 11. ad Algasiam.

Denique, similiter exponit in suo Thesauro linguae Graecae Henricus Stephanus, qui tamen unus est de numero haereticorum Genevensium. Hinc habemus argumentum primum contra adversarios. Nam cum Antichristi nomen significet hostem et aemulum Christi, et Romanus Pontifex se Christi famulum, et Christo subiectum in omnibus fateatur, non autem Christum se ullo modo esse dicat, neque illi se parem faciat; manifestum est, eum non esse Antichristum.

Caput II: Antichristum certum quemdam hominem futurum

Iam quod ad secundum attinet, nos cum adversariis in uno convenimus, in altero discrepamus. Convenimus in eo, quod sicut nomen Christi accipitur dupliciter, interdum proprie pro quodam eximio et singulari Christo, qui est Iesus Nazarenus: interdum communiter pro his omnibus, qui habent cum Christo similitudinem quantum ad unctionem, quomodo Prophetae, et Reges et Sacerdotes omnes dicuntur Christi, Psal. CIV. Nolite tangere Christos meos; ita etiam nomen Antichristi interdum accipi proprie pro quodam eximio Christi hoste, de quo agitur II. ad Thessal. II. Io. V, et alibi: interdum vero communiter pro omnibus qui quoquo modo Christum oppugnant. Nam I. Io. II, legimus: Audistis, quia Antichristus venit, et nunc Antichristi multi facti sunt, id est, andistis venturum Antichristum, et nunc licet ille singularis Antichristus nondum venerit, tamen multi seductores iam venerunt, qui etiam Antichristi dici possunt.

At dissentimus de Antichristo proprie dicto, an ille sit unus homo singularis. Catholici enim omnes ita sentiunt, fore Antichristum unum quemdam hominem; ut haeretici omnes supra citati docent, Antichristum proprie dictum non esse singularem personam, sed singularem thronum, sive Regnum tyrannicum, ac sedem apostaticam eorum qui Ecclesiae praesent.

Magdeburgenses Cent. I. lib. II. cap. 4. col. 435: « Docent Apostoli, inquiunt, Antichristum non fore unam tantum personam, sed integrum regnum, per falsos Doctores in templo Dei, id est, in Ecclesia Dei praesidentes, in urbe magna, id est, in Romana civitate, opera Diaboli, et fraude, ac deceptione comparatum ». Haec illi. Similia sunt apud alios supra citatos.

Rationes eorum hae sunt. Prima, Paulus II. Thes. II. dicit, iam suo tempore coepisse in Mundo versari Antichristum: Mysterium, inquit, iam operatur iniquitatis, et tamen ibidem dicit, Antichristum in fine Mundi a Christo occidendum. Hinc ita concludit Beza in II. Thessal. II: « Manifeste sunt hallucinati, quicumque de uno quopiam homine putarunt hoc intelligi, nisi dent mihi quempiam, qui a Pauli saeculo ad diem usque iudicii superstes maneat ». Similiter argumentatur Calvinus loc. cit. Confirmatur haec ratio ex Ioan. qui in epist. I, cap. IV. dicit: Omnis spiritus, qui solvit Iesum, ex Deo non est, et hic est Antichristus, de quo audistis quoniam venit, et nunc iam in mundo est.

Secunda ratio Bezae est. Quoniam Daniel cap. VII. singularibus nominibus bestiarum, Ursi, Leonis, Pardi, non intelligit singulares Reges, sed singula Regna, quorum unumquodque multos Reges continet. Igitur eodem modo Paulus II. Thess. II, qui mire cum Daniele consentit, per hominem peccati et filium perditionis non intelligit unam singularem personam, sed quoddam quasi corpus multorum tyrannorum.

Tertia ratio Calvini est, in cap. II, I. Io., ubi ait, delirare et sponte errare eos, qui unum certum hominem futurum credunt Antichristum, cum Paulus II. Thessal. II. scripserit, Apostasiam venturam, et eius caput Antichristum futurum: siquidem Apostasia est generalis quaedam defectio a Fide, quae quidem unum corpus, et unum Regnum facit, et non est res paucorum annorum, ut sub uno Rege compleri possit.

His non obstantibus, veritas est, Antichristum fore unum singularem hominem: id quod probatur ex omnibus Scripturis et Patribus, qui de Antichristo agunt. Scripturae loca sunt quinque. Primus est in Evang. Io. V: Ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me, si alius venerit in nomine suo, illum recipietis. Haec verba de falsis Prophetis in generali, non de uno aliquo intelligi volunt Musculus et Calvinus apud Marloratum in Com. huius loci: sed eorum explicatio cum antiquis Patribus et cum ipso textu pugnat. Nam haec verba dicta esse de uno Antichristo, testantur Chrysostomus, et Cyrillus in hunc locum; item Ambrosius in II. Thessal. II. Hieronymus in epist. ad Algasiam, quaest. 11. Augustinus tract. 29. in Io. Irenaeus lib. V, cont. haer. Valentini; Theodoretus in Epit. divin. decret. cap. de Antichristo et alii.

Praeterea hic Dominus opponit sibi alium hominem, hoc est, personae personam, non Regnum Regno, neque sectam sectae, ut patet ex illis vocibus: Ego, alius, in nomine meo, in nomine suo, me, illum; sicut ergo Christus unus et singularis homo fuit; ita et Antichristus unus et singularis homo erit.

Deinde, Christus hic dicit, Antichristum a Iudaeis pro Messia recipiendum: constat autem, Iudaeos unum certum et singularem hominem expectare. Item, omnes falsi Prophetae venerunt in nomine alterius, non in nomine suo. Hiere. XIV: Falso Prophetae vaticinantur in nomine meo, non misi eos etc. At hic Dominus loquitur de uno quodam, qui veniet in nomine suo, id est, qui non agnoscet Deum aliquem, sed extollet se, ut Paulus ait, supra omne quod dicitur Deus.

Denique, falsi Prophetae permulti venerant ante Christi adventum: permulti etiam postea venturi erant; non igitur Dominus dixisset: Si alius venerit, sed multi veniunt, si de falsis Prophetis loqui voluisset.

Secundus locus est Pauli II. Thess. II: Nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis etc. Et infra: Et tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Iesus interficiet Spiritu oris sui. Haec verba etiam adversarii intelligunt de vero Antichristo, sed Apostolus loquitur de certa quadam et particulari persona, ut patet ex articulis Graecis: ἀποκαλυφθῇ ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας. Et infra: καὶ τοτὲ ἀποκαλυφθήσεται ὁ ἄνομος; ut enim docet Epiphanius haer. 9. quae est Samaritanorum, articuli Graeci contrahunt significationem ad unam rem certam, ita ut ἄνθρωπος significet hominem in communi, at ὁ ἄνθρωπος hominem singularem. Et sane mirum est, nullum adversariorum, qui tamen iactant linguarum peritiam, hoc animadvertisse.

Tertius est I. Ioan. II. ubi sic legimus: ἠκούσατε ὅτι ὁ αντίχριστος ἔρχεται, καὶ νῦν αντίχριστοι πολλοὶ γεγόνασιν, ubi articulum praeponit Antichristo proprie dicto: sine articulo vero effert nomen Antichristi communiter accepti, apertissime indicans, Antichristum proprie dictum esse unam personam certam Antichristum communiter acceptum, non esse certam personam, sed in genere omnes haereticos.

Quartus est, Daniel. VII, XI et XII. cap. ubi loquitur de Antichristo, ut docent Hieronymus et Theodoretus in eum locum. Irenaeus lib. V et Augustinus lib. XX de Civit. Dei, cap. 23. et Calvinus, Magdeburgenses, et Beza, ubi supra. Ibi autem Antichristus non vocatur unum Regnum, sed unus quidam Rex, qui ex decem Regibus, quos in Mundo inveniet, tres omnino tollet e medio, et alios septem sibi subiiciet. Adde, quod Calvinus dicit, ad litteram Danielem loqui de Antiocho illustri, et allegorice de Antichristo cuius figuram gerebat Antiochus: quod etiam docet Cyprianus lib. de exhort. martyr. cap. 11, et Hieronymus in Danielis XI et XII. cap. Sed Antiochus illustris certa quaedam persona esse debet.

Quintus et ultimus locus est Apoc. XIII et XVII, quae loca intelligi de Antichristo, docet Irenaeus lib. V, et perspicuum est ex similitudine verborum Danielis et Ioannis. Uterque enim mentionem facit decem Regum, qui erunt in terra quando veniet Antichristus, et uterque Antichristi regnum tribus annis cum medio duraturum praedicit etc. Sicut ergo Daniel de uno certo Rege loquitur, ita et Ioannes in Apocalypsi.

Idem probatur ex Patribus, qui communi consensu de Antichristo docent. Primo, eum fore instrumentum Diaboli electissimum, ita ut in eo inhabitet omnis plenitudo diabolicae malitiae corporaliter, sicut in homine Christo, habitat. omnis plenitudo Divinitatis corporaliter. Secundo, Antichristum non regnaturum nisi tres annos cum medio; ac proinde docent, Antichristum unum hominem tantum futurum. Vide Irenaeum lib. V cir. fin. Cyrillum Hierosolymitanum catech. 15. Chrysostomum in II. Thessal. II. Theodoretum in cap. VII Danielis; Lactantium in Epit. div. Instit. cap. 11. Ambrosium in cap. XXI Lucae; Hieronymum in cap. VII Danielis, et quaest. 11. ad Algasiam: Augustinum lib. XX de Civit. Dei, per multa capita, et in Psal. IX, Gregorium lib. XXXII Moral. cap. 12. Damascenum lib. IV, c. 28. et Hippolytum Martyrem in Orat. de consum. Mundi.

Ad primum argumentum Bezae respondeo: tempore Apostolorum occulte grassari coepisse Antichristum, non in sua persona, sed in suis praecursoribus. Sicut enim Christus venire coepit ab origine Mundi in Patriarchis et Prophetis, qui eum praecurrebant, et significabant, ita ut dici possit, a principio Mundi coepisse operari mysterium pietatis; et tamen in sua propria persona non venit, nisi quando carnem de B. Maria suscepit: ita Antichristus mox post Christum in coelum assumptum coepit venire in suis praecursoribus, et mysterium operari iniquitatis, nimirum in haereticis et tyrannis Ecclesiam persequentibus, ac praecipue in Simone Mago, qui se Christum dicebat, et in Nerone, qui primus Ecclesiam oppugnare coepit, et nihilominus in propria persona non veniet, nisi in fine Mundi. Itaque persecutio spiritualis Simonis Magi, et temporalis Neronis, dicitur mysterium iniquitatis, quia signa erant et figurae persecutionis Antichristi.

Hanc esse veram loci Paulini explicationem, dupliciter probari potest. Primo, ex omnibus Interpretibus eius loci: omnes enim per mysterium iniquitatis apud Paulum intelligunt, vel Neronis persecutionem, ut Ambrosius et Chrysostomus in hunc locum, et Hieronymus quaest. 11. ad Algasiam: vel haereticos, qui clam decipiunt, ut Theodoretus et Sedulius in hunc locum, et Augustinus lib. XX de Civit. Dei, cap. 19. Secundo, ratione desumpta ex confessione adversariorum: illi enim dicunt, Antichristum esse proprie Sedem Romani Pontificis.

Si ergo Antichristus proprie dictus natus est tempore Apostolorum; sequitur, Petrum et Paulum fuisse proprie dictos Antichristos, licet occultos: et Neronem, vel Simonem Magum, fuisse verum Christum. Constat enim, tempore Apostolorum non fuisse Romae alios Episcopos quam Petrum et Paulum: diserte enim affirmat Irenaeus lib. III, cap. 3. a Petro et Paulo Sedem Romanam fundatam, et primos in ea Episcopos sedisse. Quod idem omnes Veteres docent, quos supra citavimus. Constat etiam, tam Simonem Magum, quam Neronem cum Apostolis Petro et Paulo dimicasse.

Quod si adversariis non placet, Petrum et Paulum fuisse Antichristos, et Simonem et Neronem verum Christum; coguntur fateri, tempore Apostolorum non exstitisse Antichristum in se, sed solum in suo quodam typo. Ex quo, consequentia Bezae, qua efficiebat, non posse Antichristum esse unum hominem, nisi daremus unum hominem, qui viveret a temporibus Apostolorum usque ad finem Mundi, ridicula esse ostenditur.

Ad confirmationem dico: Ioannem loqui eo modo, quo loquitur Dominus de Elia, Matth. XVII: Elias quidem venturus est, et restituet omnia: dico autem vobis, quia Elias iam venit, et non cognoverunt eum, id est, Elias in sua persona venturus est, sed iam Elias venit in suo simili, id est, in Ioanne Baptista.

Ad secundum argumentum, negatur in primis, quod semper Daniel per singulares bestias intelligit singula regna: nam per unam bestiam interdum significat unum regnum, ut cap. VII, ubi per Leonem intelligit regnum Assyriorum, per Ursum regnum Persarum, per Pardum regnum Graecorum; per aliam bestiam innominatam regnum Romanorum: interdum unum Regem, ut cap. VIII, ubi per Arietem intelligit Darium Regem Persarum ultimum; per Hircum Alexandrum Magnum. Deinde, negatur consequentia argumenti. Nam Paulus per Hominem peccati non intelligit aliquam ex quatuor bestiis a Daniele descriptis, sed intelligit illud cornu parvulum, quod apud Danielem praevaluit decem cornibus quartae bestiae, id est, unum illum Regem, qui ex modico adeo crevit, ut omnes alios Reges sibi subiugaverit.

Ad postremum argumentum respondeo multis modis, ut intelligatur quam impudenter scripserit Calvinus eos sponte errare, qui ex illo suo argumento non colligunt, Romanum Pontificem esse Antichristum. Primo, per Apostasiam rectissime apud Paulum ipse Antichristus intelligi potest: sic enim docent communi consensu Graeci interpretes, Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, et Oecumenius, et praeterea S. August. lib. XX. de Civit. Dei, cap. 19. Dicitur autem Antichristus Apostasia, tum per metonymiam, quia multis causa erit recedendi a Deo: tum etiam per excellentiam quamdam, erit enim tam insignis Apostata, ut apostasia ipsa dici posset.

Secundo, per Apostasiam potest accipi defectio a Romano imperio, ut exponunt multi Latinorum; ut Ambrosius, Sedulius, et Primasius. Nam, ut in sequ. cap. demonstrabimus, non antea veniet Antichristus, quam omnino intereat Romanum Imperium.

Tertio, si admittamus, per Apostasiam intelligi defectionem a vera Christi Fide et religione (ut Calvinus ostendit) non tamen propterea ullis angustiis constringimur. Nam non est necesse, ut Paulus loquatur de Apostasia multorum seculorum; potuit enim loqui de Apostasia quadam maxima et singulari, quae solum erit in illo brevissimo tempore, quo Antichristus regnabit. Atque ita hunc locum intellectum fuisse a multis Veteribus, scribit Augustinus loc. not. hoc est, XX. de Civit. Dei, cap. 19 qui probabiliter docebant, Antichristo apparente, omnes omnino haereticos occultos, seu fictos Christianos ad eum accessuros, et ex eo Apostasiam maximam, qualis antea non fuerat, tunc futuram.

Quarto, si concedamus Calvino, loqui B. Paulum de Apostasia multorum seculorum, adhuc nihil ipse obtinebit: siquidem dicere poterimus, eam Apostasian non necessario ad unum corpus et regnum Antichristi pertinere, nec postulare unum caput, sed esse dispositionem ad regnum Antichristi, et in variis locis, sub variis Regibus, variis occasionibus fieri, ut nunc cernimus, defecisse Africam ad Mahumetum, Asiae magnam partem ad Nestorium et Eutychetem, aliasque provincias ad alias sectas.

Quinto ac postremo, si daremus Calvino, generalem Apostasiam a Fide, et multis iam annis durantem esse regnum Antichristi; non continuo sequeretur, Papam esse Antichristum: nam adhuc quaestio tractanda esset, quinam defecerint a Fide et religione Christi; nosne, an illi, id est, Catholici, an Lutherani. Nam etsi dicant ipsi, nos esse qui defecimus, tamen nondum probarunt, nec ab ullo communi iudice id declaratum est.

Et sane multo facilius nos probare possumus Lutheranos esse qui defecerunt, quam ipsi Catholicos defecisse probant. Siquidem eos defecisse ab Ecclesia, in qua prius erant ne ipsi quidem negant. Nam, ut caetera praetermittam, Erasmus Sarcerius in illud II. Thess. II. Tunc revelabitur ille iniquus ingenue confitetur, omnes fere praedecessores Lutheranorum, et se etiam aliquando Romano Pontifici paruisse. Itaque defecerunt ipsi a praedecessorum suorum Ecclesia et religione: nos vero ab aliqua Ecclesia defecisse, nec hactemus demonstrarunt, nec unquam demonstrare poterunt. Cum igitur apud Paulum legunt: Nisi venerit discessio, seu apostasia, et revelatus fuerit ille iniquus etc. et se cogitant discessisse ab Ecclesia, in qua erant, nos autem in iisdem semper institutis perseverare; mirum est, si non saltem metuunt, ne de se ipsis Paulus sit locutus.

Ex hoc II. cap. habemus secundum argumentum ad probandum, Pontificem non esse Antichristum; si enim Antichristus una tantum persona est, Pontifices autem multi fuerunt et erunt, eadem dignitate et potestate praediti; certe alibi quaerendus est Antichristus, quam in Romana Sede.

Caput III: Ostenditur Antichristum nondum venisse

Quantum ad tertium, de tempore adventus Antichristi, multae falsae suspiciones, multique errores exstiterunt, tam Catholicorum, quam haereticorum: sed cum hoc discrimine, quod Catholici scientes Antichristum non venturum nisi in fine Mundi, quae est veritas, erraverunt tamen in eo, quod putaverunt, Mundi finem propinquiorem esse, quam revera esset; haeretici autem in eo erant quod existimant, Antichristum venturum diu ante Mundi finem, et iam reipsa venisse. Dicamus igitur de utroque errore.

In primis, omnes Veteres animadvertentes suorum temporum malitiam, suspicati sunt, tempora Antichristi imminere. Ita Thessalonicenses, tempore Apostolorum, putabant instare diem Domini, quos Apostolus corrigit, II. Thess. II. Item Cyprianus lib. III. epist. I. « Imminente, inquit, Antichristo paret ad praelium milites etc ». Et lib. IV epist. 6. Scire debetis, inquit, et pro certo credere ac tenere, pressurae diem super caput esse caepisse, et occasum seculi atque Antichristi tempus appropinquasse ». Hieronymus epist. ad Ageruchiam de Monogamia: « Quid tenebat, de medio fit, et non intelligimus Antichristum appropinquare »? Greg. lib. IV. epist. 38. « Omnia quae sunt, fiunt, Rex superbiae prope est ». Et hom. in Evang. audaciter pronuntiat Mundi finem instare, sed istae suspiciones erant, non errores: non enim sancti isti Patres certum tempus definire ausi sunt.

Porro alii audacius certum tempus constituerunt. Iudas quidam, ut Hieronymus refert in lib. de viris illustr. anno Christi 200, putavit, Antichristum venturum, et Mundum finiendum, qui ut patet, deceptus est. Rursum Lactantius lib. VII. cap. 25. div. Instit: « Omnis, inquit, expectatio non amplius quam ducentorum videtur annorum ». Ubi docet Antichristum fuisse venturum, et Mundum finiendum ante annum 200 a sua aetate. Ipse autem vixit temporibus Constantini anno Christi 300; itaque anno 500, a Christo putavit fore Mundi finem, sed ipse quoque, experientia teste, deceptus est.

Refert B. Augustinus lib. XVIII. de Civit. Dei, cap. 53. aliorum errorem, qui dixerunt Mundum finiendum anno 400. ab ascensione Domini, et rursum aliorum, qui annum millesimum statuerunt, qui omnes decepti sunt: sic etiam accidit Paganis, qui, teste eodem Augustino ibidem, ex nescio quo responso divino collegerant: Christianam religionem solum duraturam annis 365. Fuit etiam Episcopus quidam Florentinus circa annum Domini 1105, qui asseruit, Antichristum tunc natum fuisse, proinde Mundi finem instare. Qua de causa coactum est Concilium Florentiae Episcoporum 340, a Paschali II. Vide Chronica Matthaei Palmerii, et Platinam in vita Paschalis II.

Denique, fuit semper celebris opinio multorum asserentium, Mundum duraturum sex millibus annorum, cum sex diebus Deus Mundum creaverit, et mille anni apud Deum sint quasi dies una. Ita Iustinus q. 71 ad Gent. Irenaeus lib. V. Lactantius lib. VII. cap. 14. Hilarius in cap. XVII. Matth. Hieronymus in Psal. LXXXIX. ad Cyprinaum. Cui sententiae concordat etiam Thalmudistarum opinio, qui ex Elia Propheta dicunt se vaticinium habere, quo asseratur Mundus sex millibus annorum duraturus.

Haec sententia nondum potest per experientiam redargui: nam secundum veram Chronologiam sunt elapsi a Mundo condito anni plus minus quinquies mille sexcenti. Unde Ambrosius qui lib. VII. in Luc cap. 2. hanc opinionem reiicit asserens, tempore suo iam fuisse elapsos annos sex mille, aperte decipitur. Optima est moderatio B. Augustini, qui hanc sententiam probabilem putavit, et eam ut probabilem secutus est lib. XX de Civit. Dei cap. 7. Neque hinc sequitur, nos scire tempus ultimae diei: Dicimus enim probabile esse, Mundum non duraturum ultra sex milia annorum: non autem dicimus id esse certum. Quocirca idem Augustinus acriter reprehendit eos qui asserunt, certo aliquo tempore Mundum finiendum, cum Dominus dixerit Act. I: Non esse nostrum scire tempora et momenta, quae Pater posuit in sua potestate. Vide Augustinus in epist. 80. ad Hesych. in Psal. LXXXIX et lib. XVIII de Civit. Dei cap. 53. Sed his omissis, ad haereticos veniamus.

Haeretici huius temporis cum omnes doceant, Antichristum esse Romanum Pontificem, iamque apparuisse, et in Mundo versari: tamen inter se non consentiunt de tempore, quo apparuit; sunt enim sex eorum opiniones.

Prima Samosatenorum, qui in Hungaria et Transylvania degunt, qui in quodam libello quem inscribunt: « Praemonitiones Christi et Apostolorum de abolendo vero Christo per Antichristum », docent Antichristum paulo post tempora Apostolorum apparuisse, nimirum, quando coeptum est praedicari, Christum esse Filium Dei aeternum. Ipsi enim existimant, Christum esse purum hominem, et in Deo unam tantum esse personam, et hanc fidem a Christo et Apostolis praedicatam: sed paulo post mortem Apostolorum venisse Romanum Antichristum, et vero Christo puro homine abolito, introduxisse alium Christum aeternum et fecisse Deum trinum, et Christum binum.

Haec opinio, praeter argumenta, quae infra afferemus contra omnes haereticos, facillime refutatur dupliciter. Primo, quia Antichristus cum venerit, seipsum faciet Deum, non aliquem alium ut Apostolus ait II. Thessal. II. Romanus autem Pontifex, ut ipsimet dicunt, non seipsum fecit Deum, sed Christum praedicavit, et ex puro homine Deum fecit. Secundo, quia ipsi dicunt, mox post Christi et Apostolorum dormitionem, extinctam fuisse penitus per Antichristum veram Christi Fidem; et in toto Mundo deinceps adoratum fuisse Christum Deum. At Christus praedixit, contra Ecclesiam suam non praevalituras portas inferi, Matth. XVI. Et Angelus praedixit, aeternum fore Christi regnum, Lucae I. Et David praedixit, omnes Reges servituros Christo, Psal. LXXI. Quomodo ergo verum est, in ipso initio nascentem Ecclesiam ab Antichristo esse deletam?

Secunda opinio est Illyrici, qui in Catalogo testium docet, Antichristum venisse, quando caepit Romanum Imperium inclinare ad ruinam, constat autem Romanum Imperium inclinare caepisse post annum decimum Honorii, quando Roma primum capta est, id est, anno Domini 412. ut Blondus ostendit lib. I. Decad. I. histor. ab inclinat. Rom. Imp. Sed hoc intelligere videtur Illyricus de conceptione, non de nativitate Antichristi: siquidem ipse idem Cent. VI. cap. I. in princ. docet, Antichristum conceptum quodam modo initio anni 400. deinde animatum, et formatum, atque nutritum in utero matris, circa annum quingentesimum: et postremo, anno 606. natum, quando videlicet Phocas concessit Pontifici Romano, ut Caput diceretur totius Ecclesiae. Idem Cent. I. lib. II, cap. 4, col. 438. docet, Antichristum regnaturum et saeviturum gladio spirituali annis 1260. gladio autem temporali annis 666. et tunc finem Mundi adfuturum.

Priorem numerum colligit ex Apoc. XI. cap. ubi dicitur, duraturum tempus Antichristi diebus 1260. Vult enim Illyricus accipi diem pro anno. Posteriorem numerum colligit ex Apoc. 13. ubi dicitur numerus bestiae esse 666.

Potest refelli duobus modis haec opinio. Sequitur enim primo, iam Antichristum non solum esse natum, sed etiam mortuum; et proinde Mundi finem iam advenisse. Nam Pontifex Romanus caepit gladium temporalem, id est, temporale dominium habere saltem ab anno 699. tunc enim Aripertus donavit Pontifici Romano Alpes Cottias, ubi nunc Genua est: et postea anno 714. eam donationem confirmavit Luitprandus, ut scribit Ado Viennensis in Chron. horum annorum, Blondus lib. X. decad. 1 et idem factentur Magdeburgenses, Centur. VIII. cap. 10. col. 685, et Theodorus Bibliander, qui hoc anno 714. annotat, factam esse primam provinciam Papisticam.

Non diu post, id est, anno 755, donavit Pipinus Romanis Pontificibus Exarchatum Ravennae cum magna parte Italiae, ut testatur Rhegino, Ado, Sigebertus, Blondus lib. II. Decad. P. Aemilius, et ipsi etiam Centuriatores, Cent. VIII. cap. 10. col. 724. ac Theodorus Bibliander in Chron. Si igitur hoc anno 755. caepit regnum Antichristi, et duravit annis 666. igitur finem accepit anno Christi 1421. igitur sunt iam anni plusquam 150. ex quo obiit Antichristus. Quod si initium regni eius ponitur altius, id est, anno domini 699. tunc finis ponendus erit anno 1365. et erunt tunc plusquam 200 anni transacti post mortem Antichristi.

Respondebunt fortasse: post annum 666 regni sui temporalis, Antichristum non moriturum, sed tantum amissurum temporale dominium. Cum enim ipsi dicant, regnum spirituale Antichristi duraturum 1260 annis qui adhuc finiti non essent, et si caepissent ab anno Christi 606. consequenter dicere debent, duraturum regnum Antichristi spirituale aliquanto tempore post deletum regnum eius temporale: sed certe est absurdum, et contra omnes auctores; et praeterea saltem sequitur, iam ante annos 200. debuisse Pontifices amittere temporale dominium, quod est contra experientiam.

Secundo, idem error potest refelli, quia sequitur ex hoc errore, nosse Centuriatores exacte quando finietur Mundus, quod tamen est contra verba Domini, Act. I, et Matth. XXIV. Quod sequatur, patet nam ipsi sciunt Antichristum caepisse regnare gladio spirituali anno 606. sciunt etiam regnaturum tantum annis 1260, et tunc statim venturum Dominum ad iudicium, ut ipsimet ex Paulo II. Thessal. II, colligunt; sciunt igitur iudicium extremum futurum anno Christi 1866. vel si hoc nesciunt, coguntur etiam nescire, an Antichristus venerit.

Tertia opinio est Davidis Chytraei, qui in Comment. cap. IX Apoc. cum Illyrico docet, Antichristum apparuisse circa annum Domini 600, et satis aperte significat, S. Gregorium fuisse I. Pontificem Antichristianum. Idem vero Chytraeus in Comment. cap. XI et XIII non assentitur Illyrico quantum ad tempus durationis Antichristi, sed prudenter monet, non esse id temere definendum. Probat vero tribus rationibus, Antichristum apparuisse anno 600.

Primo, quia eo tempore Gregorius stabilivit invocationem Sanctorum, et Missas pro defunctis. Secundo, quia anno 606, Papa Romanus Bonifacius III impetravit a Phoca titulum Episcopi universalis. Addit tertiam rationem in Comment. cap. XIII, quia hoc tempus plane et perspicue congruit cum numero nominis Antichristi, quod continet 666, ut in Apoc. cap. XIII habetur.

Addit ibidem Chytraeus, ex hoc eodem numero nominis Antichristi colligi tempus, quo confirmatum fuit a Pipino Antichristi regnum: nam tot fere anni sunt ab anno 97, quo Ioannes scripsit Apocalypsim usque ad Pipinum, nimirum 666. Item colligi tempus, quo primum a Ioanne Huss fuit Papa Romanus deiectus et declaratus Antichristus: sunt enim fere anni 666, a Pipino ad Ioannem Huss.

Haec sententia facile refelli potest; nititur enim solis mendaciis. Nam in primis non fuit Gregorius primus, qui Sanctos invocare, et Missas pro defunctis offerre docuit: docuerunt idipsum omnes Veteres, ut nos alibi demonstravimus. Nunc unus Ambrosius sufficiat, qui 200 annis Gregorium praecessit, in lib. de viduis: « Obsecrandi, inquit Ambrosius, sunt Angeli, Martyres obsecrandi ». Et lib. II, epist. 8 ad Faustin. de obitu sororis: « Itaque, inquit, non tam deplorandam, quam prosequendam orationibus reor, nec maestificandam lacrymis tuis: sed oblationibus animam eius Deo commendandam ». Denique Phocas non titulum universalis Papae tribuit, sed eum Caput Ecclesiarum appellavit. Sed hoc idem multo antea fecerat Iustinianus in epist. ad Ioan. II et antea etiam Conc. Chalced. in epist. ad Leonem. Sine causa igitur tempore Phocae ponitur adventus Antichristi.

Quod vero addit Chytraeus, de numero 666, omnino ineptum est, quia non congruit praecise numerus ille cum temporibus, quibus vult Chytraeus Antichristum apparuisse, vel confirmatum, vel declaratum esse. Nam a Christo ad Phocae sanctionem, sunt anni 607 non 666. Ab Apocalypsi revelata, sunt ad Pipinum anni 658, a Pipino ad Ioannem Huss sunt, ut ipse dicit, anni 640. At certe Ioannes in Apocalypsi praecisum numerum notavit, cum etiam minutias addiderit. Adde quod Ioannes Huss non declaravit primus Papam esse Antichristum: id enim antea fecerat Wiclef. Imo nec unquam dixit Ioannes Huss, Papam esse Antichristum: nam in art. 19. Constantiae damnato dicit, Clericos per avaritiam suam parare viam Antichristo. Denique Lutherani omnes gloriantur, a Luthero Antichristum esse detectum.

Quarta opinio est Lutheri in Supput. temp. qui duos adventus Antichristi ponit: unum, cum gladio spirituali, post annum Domini 600, quando videlicet Phocas Pontificem Romanum Caput omnium Ecclesiarum vocavit: ubi etiam dicit, Gregorium fuisse ultimum Pontificem Romanum. Alterum, cum gladio temporali post annum Domini millesimum. Idem prorsus docet Bibliander in Chron. tab. 11 et 13. Itaque in primo adventu conveniunt Lutherus et Bibliander cum Centuriatoribus et Chytraeo, eo excepto, quod Lutherus et Bibliander dicunt, Gregorium fuisse sanctum et bonum Pontificem: Centuriatores autem Centur. VI, c. 1, col. 2, et Chytraeus dicunt, Gregorium prae omnibus navasse operam introducendo Antichristo, et proinde pessimum fuisse, quae est blasphemia horrendissima. In secundo adventu dissident aperte Lutherus et Centuriatores.

Haec opinio praeter argumenta communia, quae postea fient, facile refellitur. Nam omnino sine ratione Lutherus ponit adventum Antichristi anno 600, et anno millesimo: ac de anno quidem 600, iam diximus in refutatione Chytraei; de anno millesimo facile probari potest. Nam ideo Lutherus ponit eo tempore initium regni temporalis Antichristi, quia tunc Papa Gregorius VII, deposuit Imperatorem Henricum IV, et temporaliter dominabatur, et bella gerebat: atqui haec omnia etiam antea fiebant; nam Gregorius II. excommunicavit Leonem Imperatorem, eumque privavit regno Italiae, anno 715. testibus Cedreno et Zonara in vita eiusdem Leonis: Dominium autem temporale iam ostendimus ab anno 700, id est, trecentis annis ante annum millesimum habuisse Romanos Pontifices.

Denique testantur Magdeburgenses Cent. VIII, cap. 10. Stephanum III bella gessisse circa annum Domini 750, et idem dici potest fecisse Adrianum I, et alios eorum successores. Item circa annum 850, Leonem IV, virum sanctum, et miraculis illustrem, bellum gessisse contra Saracenos, et insignem victoriam reportasse, et urbem Romanam turribus, et propugnaculis munivisse, nec non montem Vaticanum muro cinxisse, qui inde ab eius nomine civitas Leonina appellatus est; scribunt omnes fere Historici eius temporis, et ipsi etiam Magdeburgenses Cent. IX, cap. 10.

Quinta opinio est Henrici Bullingeri, qui praefat. in hom. suas ad Apoc. scribit, Antichristum apparuisse anno Domini 763, quae opinio dissidet ab omnibus superioribus, et inde facile refelli potest, quod nititur debilissimo fundamento. Docet enim Bullingerus, in Apoc. cap. XIII, ubi ponitur numerus nominis Bestiae 666, significari eo numero tempus adventus Antichristi, id est, quot annis post Apocalypsim scriptam Antichristus venturus esset. Et quoniam constat ex Irenaeo lib. V. Apocalypsim scriptam circa finem Imperii Domitiani, id est, circa annum Domini 97, colligit ipse, Antichristum venturum fuisse anno 763, tot enim fiunt si addantur 666 ad 97.

Huc referri potest opinio quorumdam Catholicorum, qui, ut refert Iodocus Clictovaeus in Commentariis ad cap. 28, lib. IV de Fid. Ioan. Damasceni, existimant, Antichristum proprie dictum fuisse Mahumetum; quia venit circa annum 666, prout Ioannes praedixerat: at haec ratio nihil valet. Nam in primis Magdeburgenses reclamant, et contendunt, numerum illum ex Apocalypsi non significare tempus nativitatis Antichristi, sed tempus mortis. Ioannes autem Evangelista cap. XIII Apoc. tam Illyrici, quam Bullingeri commentum reiicit: seipsum enim explicans dicit, illum numerum non esse numerum temporis, sed numerum nominis Antichristi, id est, Antichristum habiturum nomen, cuius litterae Graecae efficient numerum 666, ut Irenaeus lib. V et omnes alii exponunt.

Praeterea isto anno 763, nulla mutatio facta legitur in Romanis Pontificibus. Mahumetus etiam non venit, nam natus est anno Domini 597. Coepit se Prophetam dicere anno Domini 623. Deinde obiit anno Domini 637, teste Palmerio in Chron. Itaque non pervenit ad annum 666.

Sexta opinio est Wolfgangi Musculi, qui in loc. tit. de Eccl. cap. 12 affirmat, Antichristum venisse paulo post tempora beati Bernardi, id est, circa annum 1200, et probat, quia B. Bernardus serm. 6 in Psal. XC enumeratis multis vitiis hominum, et praecipue Ecclesiasticorum, et gravissimis Ecclesiae persecutionibus, subiungit: « Superest, ut reveletur homo peccati ».

At haec etiam opinio nullo negotio refellitur, nam B. Bernardus suspicabatur ex malis quae videbat, Antichristum prope esse; sicut etiam diximus suspicatos suis temporibus Cyprianum, Hieronymum, Gregorium; et sicut illorum, ita et Bernardi suspicio falsa fuit. Praeterea fuerunt Pontifices sine comparatione ulla peiores ab anno 900 ad millesimum, quam ab 1100 ad 1200. Si ergo illi non fuerunt Antichristi, quare isti erunt?

Caput IV: Explicatur prima demonstratio, quod nondum venerit Antichristus

Est igitur vera sententia, nondum regnare coepisse, neque venisse, sed venturum et regnaturum circa Mundi finem, qui quantum adhuc absit, nullo modo sciri potest. Haec sententia, quae destruit omnes superiores, et clare ostendit, Romanos Pontifices non esse Antichristos, demonstratur sex rationibus.

Sciendum est enim, Spiritum sanctum in divinis litteris sex signa certa adventus Antichristi nobis dedisse: duo praecedentia ipsum Antichristum, nempe praedicationem Evangelii in toto Mundo, et Imperii Romani desolationem: duo comitantia, videlicet praedicationem Henoch et Eliae, et persecutionem maximam et notissimam, ita ut publica sacra omnino cessent: duo sequentia, nimirum, interitum Antichristi post tres annos cum medio, et finem Mundi; quorum nullum adhuc videmus existere.

Prima ergo demonstratio sumitur ex primo signo antecedente Antichristum. Scripturae testantur, in toto Mundo praedicandum Evangelium, autequam veniet ultima persecutio, quae excitabitur ab Antichristo Matth. XXIV: Praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus Gentibus.

Quod autem hoc sit futurum ante adventum Antichristi, probari posset ea ratione, quia tempore Antichristi, crudelitas persecutionis illius novissimae impediet omnia publica exercitia verae religionis.

Sed quia hanc rationem adversarii non admittunt, nec est tempus nunc eam deducendi ex suis principiis, probemus id ipsum ex testimoniis Patrum. Hilarius igitur can. 25 in Matth. exponens illa verba: Praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, et tunc veniet consummatio, aperte docet, non venturum Antichristum, quem abominationem desolationis appellat, nisi praecedat Evangelii praedicatio in toto Orbe.

Idem docent disertis verbis Cyrillus catech. 15. Theodoretus in II Thessal. II. Damascenus lib. IV, cap. 28 et alii: et praeter ea idem colligitur ex textu. Nam dicitur praedicandum Evangelium, antequam veniat illa maxima et novissima tribulatio, qualis nec antea fuit, neque postea erit: qua tribulatione significari Antichristi persecutionem, docent Patres, et praecipue Augustinus lib. XX de Civit. Dei, cap. 8 et 19. Quod autem Evangelium non fuerit praedicatum in toto Orbe terrarum eo tempore, quo dicunt novi Samosateni venisse Antichristum, id est, circa annum Domini 200 vel 300, patet ex Origene, qui tract. 28 in Matth. asserit, tempore suo non fuisse adhuc ubique praedicatum Evangelium. Item ex Ruffino, qui lib. X hist. cap. 9 testatur, tempore Constantini Imperatoris, id est, post annum Domini 300, Indis ulterioribus praedicatum fuisse Evangelium, cum antea nunquam illi de Christo quidquam audivissent. Denique ex Augustino, qui in epist. 80 dicit, experientia certissima se comperisse, suo tempore adhuc fuisse multas Gentes, quae nihil de Christo audierant.

Quod autem, neque completa fuit praedicatio Evangelii circa annum 600 vel 700, quibus temporibus ponunt adventum Antichristi Centuriatores, Chytraeus, Lutherus, et Bullingerus, patet ex conversione Wandalorum, Polonorum, Moravorum, et similium, quos constat non audivisse praedicationem Evangelii, nisi post annum Christi 800, ut etiam Centuriatores fatentur Cent. IX, cap. 2, col. 15 et 18 et Cent. X, cap. 2. colum. 18 et 19. Item, quod non fuerit completa praedicatio tempore B. Bernardi, quo tempore ponit adventum Antichristi Wolfgangus Musculus; patet ex ipso Bernardo lib. III de Consider. ubi asserit, adhuc suo tempore fuisse Gentes, quae non audierant Evangelium.

Denique, quod etiam nostro tempore non sit praedicatum Evangelium in toto Mundo, experientia docet. Inventae sunt enim in Oriente et Occidente regiones vastissimae, in quibus nulla exstat memoria Evangelii. Neque dici potest fuisse ibi Fidem, sed postea esse extinctam: nam saltem aliqua vestigia remanerent, vel ibi, vel in scripturis Veterum. Praeterea scimus, ubi praedicaverunt omnes Apostoli, fuisse loca multis nota, ne dicam omnibus; at novus Orbis terrae nunc inventus, non fuit cognitus ab Apostolorum temporibus, nisi paulo ante nostram aetatem.

Contra hanc demonstrationem una tantum obiectio fieri potest: quia nimirum fortasse Scripturae, quae dicunt Evangelium in toto Orbe praedicandum, non loquuntur de toto Orbe simpliciter, sed per figuram intellectionis accipiunt totum pro parte, sicut Luc. II cum dicitur: Exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis. Alioquin falsum erit quod Paulus dicit Rom. X iam tunc tempore suo: In omnem terram exivisse sonum Apostolorum. Et quod ait Col. I: A spe Evangelii quod pervenit usque ad vos, sicut et in toto mundo est, fructificans et crescens. Et infra: Quod praedicatum est, inquit, in universa creatura quae sub caelo est.

Respondeo: sine dubio, non per figuram, sed proprie et simpliciter in toto mundo, id est, in omni Gente praedicari debere Evangelium, et Ecclesias constitui. Nam in primis id expresse docet Augustinus epist. 80 ad Hesych. et idem sentiunt alii Patres citati, et praeterea Origenes, et Hieronymus, et alii in cap. XXIV Matth.

Deinde, tribus rationibus id probari potest. Primo, Christus ait, praedicationem in universo Mundo esse signum consummationis saeculi; sic enim subiungit: Et tunc veniet consummatio: at si non proprie, sed per synecdochen deberet praedicari Evangelium in toto Mundo, nihil valeret illud signum: Nam eo modo primis 20 annis fuit praedicatum Evangelium ab Apostolis in toto Mundo. Secundo, ut Augustinus rationatur, proprie omnes Gentes sunt Christo promissae Psal. LXXI: Omnes gentes servient ei: et Christus generaliter pro omnibus mortuus est, et ideo in Apoc. cap. VII describuntur electi ex omnibus Gentibus, et populis, et tribubus, et linguis; igitur etiam praedicatio proprie debet esse generalis. Denique Matth. XXIV dicitur praedicandum Evangelium in toto Mundo in testimonium omnibus Gentibus, id est, ne ulla Gens in die iudicii possit excusare infidelitatem suam praetextu ignorantiae; igitur ante generale iudicium, generalis praedicatio debet praecedere.

Ad loca illa Pauli respondet Augustinus in epist. 80. ac dicit, Paulum, cum ait Rom. X: In omnem terram exivit sonus eorum, accepisse praeteritum pro futuro, sicut fecerat David, cuius illa verba sunt. Cum autem ait Coloss. I: Evangelium esse in toto Mundo, non voluisse dicere esse actu, sed virtute, quia nimirum iactum fuerat per Apostolos semen verbi divini in Mundum, quod paulatim fructificando, et crescendo, totum Mundum repleturum erat: quomodo aliquis, qui ignem supposuisset diversis partibus civitatis, vere diceretur totam illam urbem incendisse, quia ignem applicuerat, qui paulatim crescendo, totam urbem absumpturus erat; et hoc idem Apostolus indicat cum ait: In toto Mundo est fructificans, et crescens: non enim Mundum totum plane occupaverat, cum adhuc propagaretur, et tamen suo quodam modo occupaverat, id est, virtute, non actu.

Posset etiam responderi cum Hieronymo in cap. XX Matth. et B. Thoma in cap. X ad Rom. duobus modis pervenisse Evangelium ad omnes Gentes: uno modo per famam; alio modo per proprios praedicatores, et Ecclesiarum fundationem. Et quidem primo modo pervenisse Evangelium ad omnes Gentes totius Mundi tunc noti tempore Apostolorum, et de hoc loqui Paulum: quomodo etiam debet intelligi Chrysostomus in cap. XXIV Matth. Secundo modo non pervenisse tunc, sed perventurum suo tempore, et de hoc loqui Dominum Matth. XXIV, Luc. ult. et Act. I.

Adde ultimo, non esse absurdum, si concedamus, Dominum proprie, Apostolum figurate esse locutum. Rationes enim, quibus cogimur Domini verba in propria significatione accipere, non eamdem vim habent, si accommodentur ad verba B. Pauli: praesertim cum Dominus de re futura, Paulus de praeterita sit locutus.

Caput V: Explicatur secunda Demonstratio

Secunda demonstratio sumitur ex altero signo antecedente tempora Antichristi, quod erit Desolatio omnimoda Romani Imperii. Sciendum est enim, Romanum Imperium tandem dividendum in decem Reges, quorum nullus erit vel dicetur Rex Romanorum, etsi omnes occupabunt provincias aliquas Romani Imperii: sicut modo Rex Galliae, Rex Hispaniae, Regina Angliae, et forte aliqui alii tenent partes Romani Imperii, et tamen non sunt Romani Reges, vel Imperatores: donec autem hoc non fit, non potest Antichristus venire.

Probat hoc Irenaeus lib. V ex Daniele cap. II et VII, et ex Apoc. cap. XVII. Nam cap. II Danielis describitur successio praecipuorum regnorum usque ad finem Mundi per statuam quamdam, cuius caput aureum significat primum regnum, id est, Assyriorum; pectus argenteum est regnum secundum, id est Persarum: venter aeneus regnum tertium, id est, Graecorum: tibiae ferreae, regnum quartum, id est, Romanorum: quod longissimo tempore fuit bipartitum, sicut tibiae duae sunt et longissimae. Porro ex duabus tibiis oriebantur decem digiti, et in eis tota illa statua desinebat, quia videlicet Romanum Imperium tandem in decem Reges dividendum erat, quorum nullus erit Rex Romanorum, sicut nullus digitus est tibia. Iam vero cap. VII clarissime Daniel per quatuor bestias eadem quatuor regna designat, et addit, ex ultima bestia proditura decem cornua, quae decem ultimos Reges significant, qui orientur quidem ex Romano Imperio, sed non erunt Romani Imperatores: sicut cornua ipsa oriuntur ex bestia, sed bestia ipsa non sunt.

Denique Ioannes cap. XV Apoc. describit bestiam cum septem capitibus, et decem cornibus, super quam mulier quaedam sedebat, et explicat, mulierem esse urbem magnam, quae sedet super septem colles, id est, Romam: septem capita esse septem illos montes, et etiam septem Reges, quo numero intelliguntur omnes Romani Imperatores. Decem cornua dicit esse decem Reges, qui uno tempore simul regnabunt, et ne putemus hos fore Romanos Reges, addit, quod hi Reges odio habebunt fornicariam, et desolatam facient, quia ita inter se divident Romanum Imperium, ut illud penitus destruant.

Deinde idem probatur ex Paulo II. Thess. II, ubi dicit: Et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore, tantum ut qui nunc tenet, teneat, donec de medio fiat, et tunc revelabitur ille iniquus etc. Ubi Paulus non ausus aperte scribere de eversione Romani Imperii, quod tamen aperte illis coram explicuerat, sic loquitur, et sensus est: Scitis, quid impediat adventum Antichristi? Dixi enim vobis, Romanum Imperium impedire, quia non sunt adhuc impleta eius peccata, et non ante veniet Antichristus, qui hoc Imperium propter sua peccata tollat e medio. Ideo qui nunc tenet Romanum Imperium, teneat, id est, regnet, donec de medio fiat, id est, aboleatur, et tunc revelabitur ille iniquus. Ita exponunt Graeci Patres, et Latini; Cyrillus Catech. 15. de hoc loco disputans: « Veniet, inquit, praedictus Antichristus, cum impleta fuerint tempora Romani Imperii ». Chrysostomus in hunc locum: « Quando, inquit, e medio sublatum fuerit Imperium Romanum, tunc veniet Antichristus ». Similia habent Theophylactus, et OEcumenius.

Ex Latinis. Tertullianus in Apolog. cap. 32. dicit, Christianos orare pro diuturnitate Romani Imperii, quod sciant illo Imperio everso, imminere Orbi summam calamitatem, et Lactantius lib. VII, cap. 15. explicans ea quae praecedent Antichristum, et Mundi finem: « Romanum, inquit, nomen, quo nunc regitur orbis (horret animus dicere, sed dicam quia futurum est) tolletur de terra, et Imperium in Asiam revertetur, ac rursum Oriens dominabitur: atque Occidens serviet ». Ambrosius in II. Thess. II, post defectum et abolitionem Romani regni venturum dicit Antichristum.

Hieronymus quaest. 11. ad Algasiam, eumdem locum Pauli enarrans: « Nisi venerit, inquit, discessio primum, ut omnes Gentes, quae Romano Imperio subiacent, recedant ab eis, et nisi fuerit Romanum Imperium antea desolatum, et Antichristus praecesserit, Christus non veniet: tantum ut Romanum Imperium, quod nunc universas Gentes tenet, recedat, et e medio fiat, et tunc Antichristus veniet ». Denique Augustinus lib. XX de Civit. Dei, cap. 19. sic eumdem locum exponit: « Tantum qui modo imperat, imperet, donec de medio fiat, id est, de medio tollatur, et tunc revelabitur ille iniquus, quem significari Antichristum nullus ambigit ».

Quod autem hoc signum non sit impletum illis temporibus, quibus Transylvani Antitritarii dicunt venisse Antichristum, id est, circa annum 200, patet, quia tunc maxime florebat Romanum Imperium, et diu postea floruit.

Quod etiam non sit impletum unquam hactenus, patet, quia adhuc manet successio, et nomen Imperatorum Romanorum, et mirabili providentia Dei, quando deficit Imperium in Occidente, quod erat altera tibia-rum statuae Danielis, mansit incolume Imperium in Oriente, quod erat altera tibia. Quia vero Imperium Orientis destruendum erat per Turcas, ut nunc factum videmus; iterum Deus erexit in Occidente priorem tibi-iam, id est, Imperium Occidentale per Carolum Magnum, quod Imperium adhuc durat.

Neque obstat, quod Roma ipsa iuxta Ioannis vaticinium quodammodo ceciderit, et Imperium amiserit. Nam Imperium Romanum sine urbe Roma bene consistere potest, et dici Romanus Imperator qui Roma caret, modo succedat alteri Romano Imperatori in eadem dignitate et potestate, sive plures, sive pauciores provincias sub Imperio suo habeat. Alioqui nec Valens, nec Arcadius, nec Theodosius iunior, nec alii eorum successores, usque ad Iustinianum, qui omnes Roma caruerunt, Romani Imperatores dici potuissent. Nec etiam Carolus Magnus, et successores, qui etiam urbe Romana potiti non sunt, unquam fuissent Imperatores, quod falsum esse ex duobus patet.

Primum, quia hac sola de causa Imperator, qui nunc est, praecedit omnes Christianos Reges, etiam se alioqui maiores, et potentiores. Deinde, quia constat, consentientibus Romanis, Carolum Imperatorem creatum, teste Paulo Diacono lib. XXIII Rerum Rom. et ab ipso Graeco Imperatore, per Legatos Imperatorem salutatum, teste Adone in Chron. anni 810, et a Persis atque Arabibus ut Imperatorem muneribus ornatum, teste Othone Frisingensi lib. V, cap. 31. Denique, Lutherani gloriantur, se tres Principes habere electores Romani Imperatoris; proinde negare non possunt, quin adhuc Romanum Imperium duret.

Recte igitur Orosius lib. II, cap. 4, comparans Babylonicum Imperium cum Romano, dicit: Deum longe mitius egisse cum Romanis, quam cum Babyloniiis. Nam post annos 1164, ex quo Babylon condita erat; uno die capta est Babylon caput Imperii, necatus est Imperator, et Imperium desolatum destructumque est. At post annos totidem, id est 1164, ex quo coepit esse Roma, capta est Roma a Gothis, sed incolumi Imperatore Honorio, qui tunc rebus praeerat, et salvo Imperio Romano.

Hinc apparet deceptio adversariorum. Illi enim putabant, sufficere inclinationem Romani Imperii ad Antichristi adventum: sed Paulus, Ioannes, et Daniel: et Patres, Irenaeus, Cyrillus, Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, Tertullianus, Lactantius, Ambrosius, Hieronymus, Augustinus, non inclinationem, sed desolationem dicunt necessariam.

Sed obiiciunt Lutherus, Illyricus, et Chytraeus, hanc demonstrationem pro se maxime facere; nam praedictum erat a Ioanne in Apoc. XIII, Bestiam, quae Romanum Imperium significabat, vulnerandam ad mortem, et ab Antichristo iterum sanandam; quod sane tunc factum est, cum Papa Imperium Occidentale, quod iam fere perierat, iterum instauravit, collato in Carolum Magnum titulo ac dignitate Imperatoris; igitur ex hac ipsa translatione seu instauratione Imperii manifeste colligitur, Papam Romanum vere esse Antichristum. Vide Illyricum in lib. cont. Prim. Papae, et Centur. VIII, cap. 10, col. 751. et Chytraeum in cap. XIII Apocal. Confirmat hoc argumentum Illyricus ex Ambrosio, qui explicans verba B. Pauli II. Thes. II dicit, Antichristum redditurum Romanis libertatem sed sub suo nomine: quod Papa videtur fecisse, cum Imperatorem Romanis creavit, qui tamen a se dependeret.

Respondeo: apud Ioannem nusquam legimus, ab Antichristo sanandam bestiam, quae Romanum Imperium significabat; sed hoc legimus, unum ex capitibus Bestiae moriturum, et paulo post iterum resurrecturum, opera Draconis, id est, Diaboli: id quod omnes fere veteres exponunt de ipso Antichristo, qui finget se mortuum, et arte diabolica iterum se ipse excitabit, ut imitetur veram Christi mortem et resurrectionem; et eo modo plurimos seducet.

Ita exponit B. Gregorius lib. XI, epist. 3. necnon Primasius, Beda, Haymo, Anselmus, Richardus et Rupertus in cap. XIII Apoc. Et textus ipse cogit plane, ut per illud caput bestiae, quod mortuum erat et revixit, non intelligamus Carolum Magnum, sed Antichristum: siquidem illud caput, ut Ioannes scribit, potestatem habuit solum mensibus quadraginta duobus: et blasphemabat Deum, et eos qui in coelo habitant: et imperavit in omnem tribum, et populum, et linguam, et gentem: et adoraverunt illud omnes qui habitant in terra; quarum rerum nullam vidimus, nec legimus in Carolo Magno, aut in aliquo successorum eius. Regnavit enim Carolus diutius quam mensibus quadraginta duobus; nec Deum et Sanctos blasphemabat, sed eos potius mirifice coluit, et pietatem eius multi successorum eius imitati sunt.

Denique; nec ipse Carolus, nec ullus successorum eius, in omnem tribum, populum, linguam, et gentem Imperium habuit, ut omnibus notum est. Porro S. Ambrosius non ait, novum Romanum Imperatorem ab Antichristo creandum fuisse, quod Papa fecit: sed everso Romano Imperio, libertatem Romanis restituendam, quod Papa fecisse non legitur.

Caput VI: Explicatur tertia Demonstratio

Tertia demonstratio sumitur ex adventu Henoch et Eliae, qui adhuc vivunt, et ad hoc vivunt, ut venienti Antichristo se opponant, et conservent electos in Fide Christi, et tandem Iudaeos convertant: quod tamen certum est nondum esse impletum. Quatuor Scripturae exstant de hac re. Prima Malach. IV: Ecce ego mittam vobis Eliam Prophetam, antequam veniat dies Domini magnus, et convertet corda patrum ad filios, et corda filiorum ad patres eorum. Secunda Eccles. XLVIII: ubi de Elia legimus: Qui receptus es in turbine ignis, in turbine equorum igneorum. Qui inscriptus es in iudiciis temporum lenire iracundiam Domini, conciliare cor patris ad filium, et restituere tribus Iacob. Et cap. XLIV: Henoch placuit Deo, et translatus est in paradisum, ut det Gentibus poenitentiam. Tertia, Matth. XVII: Elias quidem venturus est, et restituet omnia. Quarta, Apocal. XI: Dabo duobus testibus meis, et prophetabunt diebus 1260.

Haec omnia loca profert etiam Theodorus Bibliander in suo Chron. tabul. 14. sed ait, per Henoch et Eliam intelligi omnes ministros fideles, quos Deus excitat tempore Antichristi, qualis nimirum fuit Lutherus, et Zwinglius, et caeteri: et tandem concludit: « Quare, inquit, puerilis imaginatio est, vel Iudaicum somnium, expectare vel Eliam, vel Henoch, ut personas suis proprietatibus singularibus definitas ». Et idem docet Chytraeus in Com. ad hunc locum Apoc. Et probant: quia quae dicuntur de Elia a Malachia, Dominus docuit intelligi de Ioanne Mat. XI: Ipse est Elias qui venturus est. Et Hieronymus in cap. IV Malachiae, exponit de omni choro Prophetarum, id est, de doctrina omnium Prophetarum.

Nobis vero non puerilis imaginatio, sed verissima sententia videtur, Henoch et Eliam in suis personis venturos, et contrariam, vel esse haeresim, vel errorem haeresi proximum, probatur primo ex illis Scripturis quatuor. Nam quod verba Malachiae non possint intelligi de quibuscumque Doctoribus, ut de Luthero, Zwinglio, et similibus, patet: nam Malachias dicit, ab Elia convertendos esse Iudaeos, et propter Iudaeos praecipue mittendum, ut patet ex illo: Mittam vobis, et Ecclesiastico: Restituere tribus Iacob; at Lutherus et Zwinglius nullum Iudaeorum converterunt.

Quod etiam non possint intelligi de Ioanne Baptista ad litteram, sed solum de Elia, patet, quia Malachias loquitur de secundo adventu Domini, qui erit ad iudicandum, sic enim ait: Antequam veniat dies Domini magnus et horribilis. Primus enim adventus non vocatur dies magnus et horribilis, sed tempus acceptabile, et dies salutis, unde etiam subditur: Ne forte veniens feriam terram anathemate, id est, ne veniens ad iudicium, et inveniens omnes iniquos, omnem terram condemnem; ideo mittam Eliam, ut habeam aliquos, quos salvem. At in primo adventu Dominus non venit iudicare, sed iudicari: nec perdere, sed salvare.

Ad verba Domini Matth. XI paulo post respondebitur. Ad Hieronymum dico, eum, etsi in Com. Malach. non putavit, Malachiam loqui de vero Elia: tamen in Com. Matt. XI et XVII contrarium sentire et docere. Denique, hanc esse communem Fidelium interpretationem, testatur Augustinus lib. XX de Civit. Dei cap. 29.

Quod etiam Ecclesiasticus loquatur de personis ipsis Henoch et Elia, non de aliquibus aliis, probatur: Nam Ecclesiasticus dicit, illum Henoch venturum, ut det Gentibus poenitentiam, qui translatus est in paradisum: et illum Eliam venturum ad restituendas tribus Israel, qui in curru equorum igneorum raptus fuerat; quae certe non conveniunt, nisi illis particularibus personis.

Quo loco non possum satis mirari, quid Episcopo Iansenio in mentem venerit, ut exponens hunc locum scriberet: etiamsi opinio sit omnium Veterum, Eliam venturum; tamen non convinci ex hoc loco: dici enim posse, Ecclesiasticum id scripsisse secundum receptam suo tempore opinionem, qua creditum fuit ex verbis Malachiae, Eliam vere in sua persona venturum ante Messiam, cum id non esset implendum in propria eius persona, sed in eo qui venturus erat in spiritu, et virtute Eliae. Si enim ita est, ut Iansenius dicit; sequitur, Ecclesiasticum errasse, et falsa scripsisse. Sed, ni fallor, Iansenius mutavit opinionem: nam scribens in cap. XVII Matth. docet, locum Malachiae non posse intelligi ad litteram, nisi de vero Elia, quod idem cogitur dicere de loco Ecclesiastici, qui sine dubio Malachiam exponit.

Iam quod verba Domini Matth. XVII. intelligantur de vero Elia, non de Ioanne, plenum est, quia Ioannes iam venerat, et absolverat cursum suum, et tamen Dominus ait: Elias venturus est. Quod vero non intelligantur de omnibus Doctoribus, sed de uno vero Elia, probari potest. Primo, quia Apostoli, qui moverunt quaestionem de Elia, fuerunt Petrus, Iacobus, et Ioannes, et occasionem acceperunt ex transfiguratione Domini, ubi Moysen et Eliam viderunt. Itaque cum interrogant: Quid ergo Scribae dicunt, quia Eliam oportet venire primum, loquuntur de illo Elia, quem viderant in monte cum Christo. Igitur Christus respondens, Elias quidem venturus est, et restituet omnia, loquitur etiam de illo Elia particulari, qui apparuerat in transfiguratione. Secundo, idem patet ex illis verbis Et restituet omnia. Id enim non fecit Ioannes Baptista, nec ullus alius. Nam restituere omnia, est omnes Iudaeos, et haereticos, et forte multos Catholicos ab Antichristo deceptos revocare ad veram Fidem.

Sed instat Bibliander, quia Dominus Matt. XI de Ioanne Baptista dicit: Ipse est Elias qui venturus est, quasi dicat. Ipse est Elias a Malachia promissus. Respondeo: Dominum velle dicere, Ioannem fuisse Eliam promissum, non ad litteram, sed allegorice; ideo enim praemisit, et si vultis recipere; quasi dicat, Elias quidem in sua persona promissus, venturus est in ultimo adventu: tamen si vultis etiam aliquem Eliam in primo adventu, Ioannem recipite. Ideo etiam subiunxit: Qui habet aures audiendi audiat; indicans mysterium fuisse quod dixerat, Ioannem fuisse Eliam.

Quod denique verba Ioannis Apoc. XI. intelligantur de singularibus personis Henoch et Elia, non de omnibus Doctoribus, patet ex eo quod ibidem Ioannes dicit, eos interficiendos ab Antichristo, et corpora eorum per tres dies mansura insepulta in platea Hierusalem, et post tres dies eos resurrecturos, et in coelum ascensuros, quae nulli hactenus contigerunt.

Respondere tamen conatur David Chytraeus in Com. ad hunc locum, ac primo ait: Ioannem significare voluisse multos Lutheranos ministros a Papistis interficiendos; quibus tamen Deus vitam restituit, cum eos ad coelum evehit in aeternum victuros. Secundo addit paulo infra, interfectis illis Ministris, vitam corporis restituendam in die ultima resurrectionis. Denique tertio, ibidem addit, posse etiam significari per hanc vitae restitutionem, quod videamus multos a Deo excitari alios Ministros in locum interfectorum cum eodem zelo et virtute.

At nimis leves sunt hae responsiones. Prima enim defendi non potest, quia beatitudo animae non est restitutio vitae amissae, sed novae vitae acquisitio. Deinde duo illi testes in Apocalypsi coram omnibus resurgent, et corpore sursum versus elevabuntur, quod certe in beatitudine animae non impletur.

Secunda solutio nihil etiam valet. Nam Ioannes dicit, duos illos testes resurrecturos ante ultimum diem, durante nimirum adhuc statu huius Mundi: addit enim Ioannes, timorem magnum incutiendum inimicis eorum ex illa resurrectione: et paulo post terrae motum futurum, et septem millia hominum peritura. Tertia denique solutio non est ad rem. Nam Scriptura dicit, illos eosdem qui mortui fuerant excitandos, et in coelum assumendos: nos autem non vidimus adhuc ullum Ministrum Lutheranum resurgere, vel in coelum assumi. Quid, quod Ioannes dicit, Henoch et Eliam saccis indutos praedicaturos, et Lutherani saccos ita oderunt, ut si forte eos habent, dum Lutherani fiunt, continuo eos abiiciant.

Probatur secundo, vere in suis personis Eliam et Henoch venturos tempore Antichristi, ex consensu Patrum. Nam de Elia id asserunt Hilarius, Hieronymus, Origenes, Chrysostomus, et alii omnes Matthaei interpretes, in cap. XVII. Item Lactantius l. VII, c. 17. et Theodoretus in cap. ult. Malach. et Augustinus tract. 4. in Ioan. et Primasius in c. XI Apoc.

De Henoch et Elia simul, id asserunt multi qui scribunt in Apocalypsim; ut Beda, Richardus et Arethas, ex quibus Arethas etiam addit, invariabiliter a tota Ecclesia credi, Henoch et Eliam venturos, ut se Antichristo opponant. Item Damascenus lib. IV, c. 28. Hippolytus martyr, in Orat. de Mund. consum. Necnon B. Gregorius lib. XIV, c. 11. vel 12. et lib. IX, c. 4. Moral. et B. Augustinus lib. IX, c. 6. de Gen. ad lit.

Probatur tertio: quia alioquin non potest reddi ratio, cur isti duo sint rapti ante mortem, et adhuc vivant in carne mortali, aliquando morituri. Nam etsi Iudaei, ut Rab. Salomon in c. V. Genes. dicunt, Henoch a Deo occisum ante tempus, quia lenis et mutabilis erat, et Eliam asserunt, cum in curru igneo sursum ferretur, ab illo igne toto corpore exustum: et forte idem sentiunt Lutherani qui eos redituros negant; tamen Catholici omnes certa fide tenent utrumque in suis corporibus vivere. Quod enim mortuus non sit Henoch, Apostolus docet Heb. XI. Henoch translatus est, ne videret mortem: et quod tam ipse quam Elias mortui non sint, et tamen morituri sint; clare docent praeter supra citatos, Irenaeus, Tertullianus, Hieronymus, Augustinus et Epiphanius.

Irenaeus lib. V loquens de Henoch et Elia: « Dicunt, inquit, Presbyteri, qui sunt Apostolorum discipuli, eos, qui translati sunt, il-luc (In Paradisum terrestrem) translatos esse, et ibi manere usque ad consummationem, conspicantes incorruptionem ». Tertullianus: lib. cont. Iud. cap. 2. de Henoch, sic ait: « Qui necdum mortem gustavit, ut aeternitatis candidatus ». Epiphanius in Ancor. de Henoch et Elia sic ait: « Hi duo permanent in corpore et anima propter spem ». Hieronymus in epistol. ad Pammach. cont. Ioan. Hierosol.: « Henoch, inquit, translatus est in carne, Elias carneus raptus est in coelum, necdum mortui, et Paradisi iam coloni etc ». Augustinus lib. de peccato originali c. 23.: « Henoch, inquit, et Eliam non dubitamus, in quibus nati sunt corporibus, vivere ».

Caput VII: Explicatur quarta Demonstratio

Quarta demonstratio sumitur ex eo, quod certum est, Antichristi persecutionem fore gravissimam et notissimam; ita ut cessent omnes publicae religionis ceremoniae et sacrificia. Quod illa ultima persecutio sit futura gravissima, patet ex illo Matth. XXIV: Erit tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi, neque erit. Et ex Apoc. XX, ubi legimus: Tunc Satanam solvendum, qui usque ad illud tempus fuerat ligatus.

De quo loco disputans Augustinus lib. XX de Civit. Dei cap. 8. et 9. dicit, Antichristi tempore Diabolum solvendum, et proinde tanto graviorem fore illam persecutionem omnibus praecedentibus, quanto crudelius potest Diabolus saevire solutus, quam ligatus. Itaque ait, tunc Diabolum omnibus suis et suorum viribus Ecclesiam vexaturum. Et Hippolytus martyr in Orat. de Mundi consum. ac Cyrillus Catech. 45. dicunt, Martyres, quos Antichristus occidet, futuros illustriores omnibus praeteritis, quia praeteriti, contra homines ministros Diaboli, at futuri, contra ipsum Diabolum personaliter grassantem pugnabunt. At certe nihil tale experti sumus ab anno 600, vel etiam millesimo.

Dicunt quidem haeretici, se magnam persecutionem ab Antichristo pati, quia interdum comburuntur aliqui de ipsorum numero: at quae comparatio est talis persecutionis cum persecutione Neronis, Domitiani, Decii, Diocletiani, et aliorum? Siquidem pro uno haeretico qui comburitur, mille Christiani olim interficiebantur; idque in toto Orbe Romano exercebatur, non in una solum provincia: et cum modo summa poena sit, comburi hominem; tunc incredibilia, et diversissima tormentorum genera exercebantur. De quibus vide Cornelium Tacitum in Nerone, et ex nostris Eusebium in Hist. Eccles.

Scribit Damasus in vita Marcellini, supra 47 millia Christianorum intra unum mensem a Diocletiano interfecta: et Eusebius, qui tunc vivebat, scribit lib. VIII, cap. 6. hist. adeo fuisse omnes carceres plenos martyribus, ut nullus relinqueretur locus facinororis: in toto vero eo libro, tot martyrio coronatos refert infra biennium, ut impossibile sit, numerum eorum inire. Adde, quod multo plures Catholicorum haeretici nostri occiderunt, his decem vel quindecim annis, in Gallia et Flandria, quam Inquisitores combusserint haereticorum, forte in centum annis. Itaque non possunt appellare hanc persecutionem, sed potius bellum civile: nam, ut Augustinus docet ep. 80. ad Hesych, quando erit vera persecutio Antichristi, solius Ecclesiae filiis erit tribulatio: non autem eorum persecutoribus, sicut tempore Diocletiani, et superiorum Principum, Christiani solum caedebantur, non autem etiam caedebant.

Si vero persecutio dicenda est; Catholici potius eam patiuntur quam Lutherani et Calvinistae. Catholici enim sunt, qui ex multis provinciis eiecti, Ecclesias, patrimonia, et ipsam etiam patriam amiserunt, invadentibus nimirum res alienas novis istius Evangelii Ministris, et ut diximus, et ex Com. Laurentii Surii, aliisque huius temporis Historicis cognosci potest, multo plures Catholicorum furor Calvinistarum intra paucos annos absumpsit, quam haeretici iudicio Principum Catholicorum abnegatae Fidei poenas dederint.

Quod autem illa persecutio sit futura notissima et manifestissima, probat Augustinus lib. XX de Civit. Dei c. 14. ex illis verbis Apocalypsis XX: Et cinxerunt castra Sanctorum, et dilectam civitatem His enim verbis significatur, omnes prorsus impios simul futuros in exercitu Antichristi, et aperto marte oppugnatuos omnem Sanctorum Ecclesiam. Nunc enim sunt multi ficti in Ecclesia, qui tegentes malitiam suam, corde sunt extra Ecclesiam, corpore intus: « At tunc erumpent omnes, inquit Augustinus, in apertam persecutionem ex latebris odiorum ». Hoc sane adeo non est impletum hoc tempore, ut nunquam fere fuerit maior numerus falsorum fratrum, et fictorum Christianorum, et adeo non est nota nec manifesta haec persecutio, ut nec illi qui dicunt se eam pati, nec nos qui dicimur eam inferre, possimus dicere, quando coeperit.

Certe persecutio Neronis, Domitiani, atque aliorum Principum Romanorum, ab Eusebio, Orosio, Sulpitio, diligenter annotatae fuerunt: neque est dubium quando coeperint, et quando desierint; sicut etiam de Christi adventu, quia verus et manifestus fuit, optime scimus quando fuerit, et quibus primum manifestatus: nec ullae sunt inter nos de ea re opiniones. At haeretici, qui dicunt Antichristum venisse, et iam per tot annos persecutionem exercuisse; tamen non possunt proferre unum Auctorem, qui annotaverit quando Antichristus venerit, vel quibus apparuerit primnm, vel quando inchoaverit persecutionem: et ipsi inter se ita dissident, ut unus dicat, eum venisse anno 200, alius anno 606, alius anno 773, alius anno 1000, alius anno 1200, ut non tam vigilantes loqui quam per quietem somniare videantur.

Denique, quod Antichristi tempore propter atrocitatem persecutionis cessare debeat publicum et quotidianum Ecclesiae officium, et sacrificium, aperte docet Daniel c. XII: A tempore cum ablatum fuerit iuge sacrificium dies 1290. Ubi omnium consensu loquitur de tempore Antichristi, et ut exponunt Irenaeus lib. V. Hieronymus et Theodoretus in hunc locum, Hippolytus martyr in Orat. de consum. Mundi, et Primasius in c. XI Apoc. sensus est; Antichristum interdicturum omnem divinum cultum, qui in Ecclesiis Christianorum nunc exercetur, ac praesertim sacrosanctum Eucharistiae sacrificium. Hoc autem signum nondum impletum, experientia testatur.

Ex quo tria colligi possunt. Primo, Antichristum nondum venisse, cum adhuc vigeat sacrificium iuge. Secundo, Romanum Pontificem non esse Antichristum; sed ei maxime contrarium, cum sacrificium, quod ille ablaturus est, hic maxime ornet et tueatur. Tertio, huius temporis haereticos, prae omnibus aliis, Antichristi esse praecursores, cum nihil ardentius optent, quam sacrificium Eucharistiae penitus abolere.

Caput VIII: Explicatur quinta demonstratio

Quinta demonstratio sumitur a duratione Antichristi. Antichristus non regnabit nisi tres annos cum medio: at Papa iam regnavit spiritualiter in Ecclesia plusquam 1500 annis, nec potest assignari ullus, qui sit habitus pro Antichristo, qui praecise regnaverit tribus annis cum medio; non igitur Papa est Antichristus; proinde nondum venit Antichristus.

Porro, Antichristi regnum trium annorum cum dimidio futurum, colligitur ex Daniele cap. VII et XII. Et ex Apoc. cap. XII, ubi legimus, duraturum Antichristi regnum per tempus, et tempora, et dimidium temporis. Nam per tempus, intelligitur unus annus, per tempora, duo anni, per dimidium temporis, medius annus. Sic enim explicat idem Ioannes. Nam Apoc. XI et XIII dicit, Antichristum regnaturum mensibus 42, qui recte faciunt tres annos cum medio. Et cap. XI dicit, Henoch et Eliam praedicatuos diebus 1260, qui idem tempus efficiunt. Nam Hebraei utebantur annis, et mensibus lunaribus, etsi eos revocarent ad solares, addendo sexto quoque anno unam lunationem: tres autem anni lunares cum medio faciunt rectissime 42 menses, sive 1260 dies, siquidem annus lunaris plenus ac perfectus constat ex duodecim mensibus, quorum quilibet habet 30 dies, ut Augustinus docet lib. XV de Civit. Dei, cap. 14.

Neque obstat quod Danielis XII dicitur Antichristus regnaturus 1290 diebus, hoc est, diebus 30 amplius, quam dixerit Ioannes. Nam Ioannes loquitur de Henoch et Elia, qui ab Antichristo occidentur uno mense antequam Antichristus pereat.

Ad haec adversarii respondent tripliciter. Primo Chytraeus in cap. XI et XIII Apoc. dicit, non posse accipi haec tempora pro tribus annis cum medio, quia experientia repugnat, et Paulus II. Thessal. II ait, Antichristum duraturum usque ad Christi adventum.

Secundo dicit, poni tempus certum pro incerto, et proinde pro 42 mensibus, vel 1260 diebus, intelligi debere plus quam mille annos. Idem dicit Bullingerus Serm. 46. in Apoc. cuius ratio videtur esse ea, quam insinuat Lutherus in Supput. temp. quia nimirum constat ex Apoc. XX, Diabolum solvendum anno millesimo, igitur Antichristi adventus cum gladio temporali, fuit anno millesimo a Christo; iam igitur regnavit plus quam quingentis annis; Ergo oportet accipere illos menses 42 pro incerto tempore.

Tertio, respondent Magdeburgenses Cent. I. lib. II, cap. 4, col. 438, Danielem et Ioannem accipere diem pro anno; et proinde pro mille et ducentis sexaginta diebus, intelligi debere 1260 annos. Ratio esse potest, quia etiam Dan. IX septuaginta hebdomadae ab omnibus intelliguntur de septimanis annorum, non dierum. Et Ezech. IV dicitur: Diem pro anno dedit tibi. Et Luc. XIII: Oportet me hodie, et cras, et perendie ambulare, id est, tribus annis vivere. Quam rationem ponit Chytraeus in cap. XI Apoc. ubi eiusmodi annos et menses, Angelicos vocari dicit, non humanos.

At Contra est communis sententia Veterum, qui asserunt propter loca citata, solum tres annos cum medio Antichristum regnaturum. Hippolytus martyr in Orat. de consumm. Mundi: « Tres, inquit, annos cum dimidio regnabit Antichristus super terram, post auferetur regnum illius, et gloria ». Irenaeus lib. V in fine: « Regnabit, inquit, annis tribus, et mensibus sex, et tunc veniet Dominus de coelis ». Et Hieronymus in cap. VII Dan.: « Tempus, inquit, annum significat, tempora, iuxta Hebraici sermonis proprietatem, qui et ipsi dualem numerum habent, duos annos praefigurant; Dimidium autem temporis, sex menses, quibus sancti potestati Antichristi permittendi sunt ». Cyrillus in Catech. 15.: « Regnabit, inquit, Antichristus tribus annis, et dimidio tantum, quod non ex libris Apocryphis dicimus, sed ex Daniele Propheta ». Et Augustinus lib. XX de Civit. Dei cap. 23.: « Antichristi, inquit, adversus Ecclesiam saevissimum regnum, licet exiguo spatio temporis sustinendum, qui vel dormitans haec legit dubitare non sinitur. Tempus quippe, et tempora, et dimidium temporis, annum unum esse, et duos, et dimidium. Ac per hoc, tres annos et semissem, etiam numero dierum posterius posito, dilucescit, aliquando in Scripturis et mensium numero declaratur ». Similia habent Theodoretus in cap. VII Dan., Primasius, Beda, Anselmus, Haymo, Arethus, Richardus, Rupertus in Apocalypsin.

Secundo idem probatur ex eo quod Scripturae dicunt, tempus Diaboli soluti et Antichristi fore brevissimum, Apoc. XII: Vae terrae et mari, quia descendit Diabolus ad vos habens iram magnam, sciens quod modicum tempus habet. Et Apoc. XX: Ligavit eum per mille annos, et post haec oportet solvi modico tempore. Quomodo, quaeso, hoc erit verum, si Antichristus regnabit 1260 annis? Sic enim diutius solutus erit, quam ligatus.

Tertio, quia, ut Augustinus argumentatur lib. XX de Civit. Dei cap. 8. et Gregorius lib. XXXIII Moral. cap. 12. nisi illa saevissima persecutio esset brevissima multi perirent, qui non sunt perituri. Unde et Dominus ait Matth. XXIV: Nisi breviati fuissent dies illi, non feret salva omnis caro: at quomodo erit brevissima, quae supra mille annos durabit?

Quarto, Christus praedicavit solum tribus annis cum medio: ergo decet etiam, ut Antichristus non permittatur diutius praedicare.

Quinto, quia summa annorum mille ducenti sexaginta, quam adversarii constituunt, nullo modo potest accommodari ad illa verba Danielis, et Ioannis: Tempus, et tempora, et dimidium temporis. Nam per tempus debet intelligi sine dubio aliquis unus numerus, ut unus dies, una hebdomada, unus mensis, unus annus, unum lustrum, unum Iubilaeum, unum saeculum, unum millenarium: sed si accipiamus unum millenarium, tunc Antichristus erit regnaturus tribus millibus annorum, et quingentis; quod adversarii non admittunt. Si accipiamus unum saeculum, tempus Antichristi erunt anni trecenti quinquaginta; quod etiam non admittunt: et idem patet de uno iubilaeo etc.

Sexto, quia cum Danielis IV aliquoties legamus septem tempora transitura, quibus erit futurus extra regnum suum Nabuchodonosor; per illa tempora omnes intelligunt septem annos. Si enim vellemus intelligere annos annorum, ut intelligunt adversarii, cum de Antichristo agitur; oporteret dicere, Nabuchodonosor vixisse extra regnum bis mille, et quingentos quinquagintaquinque annos.

Neque difficile est ratiunculas eorum solvere: nam cum ait Chytraeus, non posse accipi tres annos cum dimidio, de quibus loquuntur Daniel et Ioannes, proprie pro annis nostris usitatis, quia experientia testatur, Antichristum iam multo longiori tempore esse grassatum; manifeste petit principium, ut Dialectici loquuntur. Assumit enim quod est in controversia: id enim quaeritur, an Antichristus venerit. Cum vero addit, Antichristum ex Pauli sententia regnaturum usque ad secundum Christi adventum; et inde concludit, oportere eum diutius regnare, quam tribus annis cum medio, non videt se, aut iterum principium petere, aut nihil dicere: nihil enim illa consecutio efficere potest, nisi assumatur, Antichristum iam venisse; quod tamen in controversia est.

Ad id vero, quod tam ipse, quam Henricus Bullingerus dicunt, numerum certum pro incerto hoc loco accipi, respondeo: tunc solum certum numerum pro incerto poni, quando ponitur aliquis numerus plenus et perfectus, ut 10, 100, 1000, non autem quando assignantur varii numeri, ubi sunt magni et parvi admixti. Tunc ergo accipiendus est certus numerus pro incerto, quando Scriptura dicit Apoc. XX Diabolum per 1000 annos fuisse ligatum, ut exponit Augustinus lib. XX de Civit. Dei cap. 8. et Gregorius XXXIII Moral. cap. 12. non autem quando assignat tempus, tempora, et dimidium temporis, sive dies 1260, vel menses 42. Quorum enim numerorum varietas, si tempus incertum designatur?

Ad argumentum Illyrici dico: in Scriptura inveniri quidem et recte dici hebdomadas annorum, non tamen dies pro annis, vel menses annorum. Nam hebdomadas annorum legimus Levitici XXV: Numerabis tibi septem hebdomadas annorum etc.. Et recte dici patet, quia hebdomada denominatur a numero septenario, Graece, Latine et Hebraice: nam Hebraei dicunt שבוע septimanam a שבע quod est septem, ut etiam Graece dicitur ἑβδομάς et Latine septimana a numero septenario; sicut ergo septem dies dicuntur hebdomada dierum, ita septem anni hebdomada annorum. At mensem annorum, vel diem pro anno nusquam legimus, nec recte diceretur: nam mensis non denominatur a numero aliquo, sed a cursu Lunae, qui 30 diebus absolvitur. Hinc enim Hebraei vocant mensem ירח; id est Lunam, vel חדש; id est innovationem; scilicet, Lunae, et Graecis, mensis μὴν dicitur, quia Luna dicitur μήνη.

Similiter dies non significat numerum, sed tempus lucis Genes. I: Vocavit Deus lucem diem, et tenebras noctem. Neque obstat illud Ezech. IV: Diem pro anno dedi tibi. Nam non vult dicere, pro diebus ad litteram significari annos, alioqui oporteret, Ezechielem dormivisse super latus suum sinistrum annos 390, quod est impossibile: iusserat enim Deus, ut dormiret super latus sinistrum diebus 399, et addidit: Diem pro anno dedi tibi; si ergo dies illi pro annis accipiuntur, debuit Ezechiel dormire super latus sinistrum 390 annis: at non tamdiu vixit. Dicendum est igitur, dies ibi accipi vere pro diebus, sed dici pro annis datos, quia erant signum illi 399 dies, quibus dormivit Ezechiel, dormitionis Dei, per quam toleravit peccata Israelitarum, annis 390.

Ad id quod obiicit Chytraeus ex Luc. cap. XIII: Oportet me hodie, et cras, et perendie ambulare. Respondeo: non significari illis verbis (ut adversarii errantes dicunt) Christum tribus annis adhuc praedicaturum fuisse cum ea verba locutus est, siquidem ea verba Dominus pronuntiavit ultimo anno vitae suae. Nam, ut Hieronymus scribit in lib. de script. Eccles. in Ioan. et res ipsa loquitur, Matthaeus, Marcus et Lucas non scripserunt acta et verba Christi priorum duorum annorum, sed solum tertii anni. Dominus igitur per tres illos dies, vel intellexit triduum, quod erat consumpturus in itinere Hierosolymitano, ut Albertus et Caietanus exponunt; vel certe eo loquendi modo significare voluit, se adhuc modicum tempus supervicaturum, et praedicaturum, ut Iansenius recte docet. Itaque viderint Illyricus et Chytraeus, ubinam dies menses Angelicos reperirent; in Scriptura enim nusquam reperiuntur.

Caput IX: Explicatur sexta demonstratio

Sexta demonstratio sumitur ex ultimo signo consequente Antichristum, quod erit Mundi consummatio. Nam Antichristi adventus erit paulo ante finem Mundi; ergo si Antichristus iamdudum venisset, ut adversarii dicunt, deberet Mundus iamdudum esse finitus. Daniel cap. VII bis loquens de Antichristo; semel narrans visionem suam, et semel exponens visionem, utraque vice subiungit; post Antichristum statim secuturum ultimum iudicium: Considerabam, inquit, cornua, et ecce cornu aliud parvulum ortum est, et tria de cornibus primis evulsa sunt a facie eius. Aspiciebam donec throni positi sunt, et antiquus dierum sedit etc. Et infra, explicans visionem: Bestia quarta, inquit, quartum regnum erit: Porro cornua decem, decem Reges erunt, et alius consurget post eos, et ipse potentior erit prioribus, et tres Reges humiliabit etc. Et tradentur in manu eius per tempus, et tempora, et dimidium temporis, et iudicium sedebit etc..

Similis est prophetia Ioan. Apoc. XX: Post haec oportet illum solvi modico tempore, et vidi sedes, et sederunt super illas, et iudicium datum est eis etc.. Et rursum idem Daniel postquam dixerat cap. XII. Antichristi regnum duraturum diebus mille ducentis et nonaginta subiungit: Beatus qui expectat et pervenit usque ad dies mille, trecentos et trigintaquinque, hoc est, usque ad dies 45, post mortem Antichristi: tunc enim Dominus veniet ad iudicium, et coronas iustitiae victoribus reddet; ut exponunt Hieronymus, et Theodoretus in Com. huius loci.

Deinde idem colligitur ex Matth. XXIV: Praedicabitur hoc Evangelium regni in universo mundo in testimonium omnibus gentibus, et tunc erit consummatio, id est, paulo post erit finis Mundi. Et infra: Statim autem post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum; et tunc apparebit signum filii hominis etc. Idem ex II. Thess. II: Tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Iesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui etc.. Ubi Apostolus docet, fere immediate post Antichristum venturum Christum, quia nimirum intercedet brevissimum tempus, et doli ac fraudes Antichristi, quae destrui coeptae erunt per Eliam et Henoch, destruentur penitus per ipsum Christi adventum, et horribilia signa praecedentia.

Idem denique habetur ex I. Ioan. II: Filii, novissima hora est, et sicut audistis quia Antichristus venit, et nunc Antichristi multi facti sunt; Unde scimus quia novissima hora est. Ubi Ioannes dicit, hoc tempus a Christo usque ad finem Mundi esse novissimam horam, id est, novissimum tempus, sive ultimam aetatem, ut Augustinus exponit. Et probat pulcherrime ex hoc principio, quia scimus Antichristum venturum in fine Mundi: facit enim Ioannes hoc argumentum. Scimus Antichristum venturum in fine Mundi: at nunc videmus iam adesse multos eius praecursores, sive minores Antichristos; ergo signum est certum, hanc esse novissimam horam, sive aetatem. Quomodo posset aliquis sic argumentari de ultima hora noctis. Scimus Solem oriturum in ipso fine noctis: videmus autem nunc multos eius radios iam illustrare aerem; ergo scimus hanc esse ultimam horam noctis.

Denique idem habetur ex communi consensu Patrum; Irenaei lib. V in fine, Tertulliani lib. de Resurrect. Augustini lib. XX de Civit. Dei, cap. 19. et aliorum; et confessione adversariorum. Nam adversarii fatentur, Antichristum regnaturum usque ad finem Mundi; ac proinde paulo post eius interitum finem Mundi futurum.

Ex hoc igitur signo coniuncto cum superiori, efficitur demonstratio insolubilis, qua probetur Antichristum nondum venisse, nec esse Romanum Pontificem. Nam si continuo post mortem Antichristi Mundus finietur, et Antichristus non vivet, postquam apparuerit et regnare coeperit, nisi tribus annis cum dimidio; ergo non apparebit, nec regnare incipiet, nisi tribus annis cum dimidio ante Mundi finem: quod enim intercedet inter mortem Antichristi et finem Mundi, tam modicum est, ut pro nihilo reputetur. At Papa regnavit iam cum utroque gladio, etiam ipsorum adversariorum sententia, supra 500 annos; et tamen Mundus adhuc durat.

Caput X: De nomine Antichristi

Sequitur quarta disputatio, quae erit de nomine proprio et charactere Antichristi. Fatentur omnes pertinere omnino ad Antichristum verba illa Ioan. Apoc. XIII: Et faciet omnes pusillos cum magnis, divites et pauperes, liberos et servos habere characterem in dextera manu, aut in frontibus suis; et ne quis possit emere aut vendere nisi habeat characterem, aut nomen bestiae, aut numerum nominis eius: hic sapientia est. Qui habet intellectum, computet numerum bestiae. Numerus enim hominis est, et numerus eius 666.

Sunt autem de hoc numero plures opiniones. Prima est eorum qui dicunt, hoc numero non designari nomen, sed tempus adventus vel mortis Antichristi. Ita Bullingerus qui praefat. homil. in Apoc. vult, designari tempus adventus Antichristi. Item Magdeburgenses, qui Centur. I, lib. II, cap. 4. volunt, designari tempus mortis Antichristi. Item quidam, qui, teste Clicthoveo in lib. IV Damasc. cap. 28. volunt, designari mortem Mahumeti, quem dicunt esse Antichristum: quibus consentit Lyranus in hunc locum, qui non putat quidem Mahumetum esse Antichristum; tamen existimat, hoc numero significari mortem Mahumeti futuram fuisse anno 666, a Christi adventu.

Haec opinio est absurdissima. Primo, quia Ioannes dicit, se loqui de numero nominis bestiae. Secundo, quia bestia, cuius est hic numerus, praecipiet omnibus mercatoribus, ut eo pro signo utantur in contractibus, et patet Apoc. XIII; non ergo numerus est mortis bestiae, sed ad ipsam viventem pertinet.

Tertio, quia etiam est falsum, Mahumetum mortuum esse anno Christi 666. Quidam enim dicunt eum mortuum anno Domini 637, ut Matthaeus Palmerius; quidam anno Domini 630, ut Cedrenus in Compend. hist. quidam anno Domini 638, ut Ioannes Vaseus in Chron. Hispaniae.

Secunda opinio est Davidis Chytraei in c. XIII Apoc. qui docet nomen Antichristi esse λατεῖνος vel Hebraice רומיית Romanus; proinde Papam qui Princeps Latinus est, cum in Latio dominetur et Romanus est Pontifex, esse Antichristum. Idem docet Theodorus Bibliander tab. 10 et propterea tabulam undecimam suae Chronologiae, quae incipit ab anno 600, inscribit, Latinos Papas. Rationes eorum duae sunt; una, quia Irenaeus lib. V docet, verisimile esse, hoc futurum nomen Antichristi: altera, quia revera litterae huius nominis efficiunt illum numerum, ut patet.

LitteraNumerusLitteraNumerusLitteraNumerus
ר200.λ.30.τ.300.
ו6.α.1.ε.5.
מ40.τ.300.ι.10.
י10.ε.5.τ.300.
י10.ι.10.α.1.
ת400.ν.50.ν.50.
666.ο.70.666.
ς.200.
666.

Haec opinio est prorsus temeraria. Nam in primis, Irenaeus dicit quidem nomen λατεῖνος probabiliter posse accommodari Antichristo: sed addit, multo probabilius esse, nomen Antichristi, non fore λατεῖνος, sed τειτάν; quod etiam exprimit illum numerum; et est nomen multo illustrius, cum Solem significet.

Praeterea coniectura Irenaei, quae tunc aliqua erat, modo nulla est. Ipse enim dicit, probabile esse Antichristum vocandum Latinum, non quia dominabitur in Latio, sed quia Latini erant, qui tunc regnabant latissime, et Orbem totum tenebant. Cum enim Antichristus debeat esse Rex potentissimus, sine dubio occupabit potentissima regna, quae tunc inveniet: potentissimum autem regnum est Latinorum, inquit Irenaeus; ipsi enim nunc verissime regnant. Sane coniectura ista hoc tempore nihil valet: nam Latini non amplius regnant in toto Orbe terrarum, sed Turcae sunt qui verissime regnant, et apud nos Hispani, et Galli, non Latini.

Praeterea nomen Latini, ut significat Romanum, non scribitur per ει, sed per simplex Iota; et tunc non reddit illum numerum. Quomodo etiam refelli potest commentum de nomine רומיית? nam Romanus non potest terminari in ת, cum sit nomen masculinum: illa enim foemininorum terminatio est apud Hebraeos. Remota autem littera ת, desunt 400 ad numerum Antichristi. Item nomen λατεῖνος si erit Antichristi nomen, erit proprium ei, ut Arethas docet, et usitatum maxime; nam debebit ostendi in signum ab omnibus qui emunt, aut vendunt: at nomen λατεῖνος, est commune; nec enim ullus Papa vocatus est unquam nomine proprio Latinus; nec est hoc nomen usitatum; nunquam enim Papae se Latinos vocant, sed solum Episcopos aut Papas.

Porro Romanus, nomen fuit proprium unius solius Pontificis; qui tamen non potuit esse Antichristus, cum non vixerit nisi mensibus quatuor: alioqui autem nomen est commune.

Denique, si solum hoc nomen λατεῖνος, vel Romanus efficerent numerum 666, aliquid dicerent adversarii: at innumerabilia nomina inveniuntur, quae hunc eumdem numerum reddunt. Hippolytus martyr, in Orat. de consummat. Mundi, notavit aliud nomen, quod reddit illum numerum, nimirum, ἀρνοῦμαι, id est, nego. Arethas annotavit septem. λαμπέτης, id est, illustris. τειτὰν, id est, sol. ὁ νικητὴς, id est, victor. κακὸς ὁ δηγὸς, id est, pravus Dux. ἀληθὴς βλαβερὸς, id est, vere nocens. πάλαι βάσκανος, id est, olim invidens. ἀμνὸς ἄδικος, id est, agnus nocens. Primasius addit aliud. ἄντεμος, id est, contrarius. Rupertus, et ante eum Haymo, excogitaverunt duo alia, nimirum γενσηρικὸς, quod est nomen Gothicum, et DICLVX Latinum, quod facit 666, si Latino more accipiamus D. pro quingentis, I. pro uno, C. pro centum, L. pro quinquaginta, V. pro quinque, X. pro decem.

Ex recentioribus Gulielmus Lindanus, lib. III Dubitantii, notat, Martinum Lutherum reddere numerum 666, si litterae Latinae accipiantur pro numeris more Graecarum et Hebraicarum, hoc modo: A, 1. B, 2. C, 3. D, 4. E, 5. F, 6. G, 7. H, 8. I, 9. K, 10. L, 20. M, 30. N, 40. O, 50. P, 60. Q, 70. R, 80. S, 90. T, 100. V, 200. X, 300. Y, 400. Z, 500. Gilbertus Genebrardus lib. ult. Chron. notavit etiam nomen Lutheri Hebraice numerum illum efficere לולתר.

LitteraNumerusLitteraNumerus
ד.4.σ.200.
ב.2.α.1.
י.10.ξ.60.
ד.4.ο.70.
כ.20.ν.50.
י.10.ε.5.
ת.400.ι.10.
ר.200.ο.70.
י.10.ς.200.
ו.6.
666.666.

Addo ego in gratiam Lutheri et Chytraei duo alia, nimirum דביד כתריו, id est, David Chytraeus, et σαξόνειος eumdem numerum reddere, quod nomen ita convenit Luthero, sicut Papae nomen Latini.

Tertia opinio est multorum Catholicorum, qui suspicantur, Antichristum vocandum ἄντεμος, tum quia hoc nomen proprie illi conveniat, tum etiam quia reddat exacte illum numerum. Ita Primasius, Anselmus, et Richardus.

Refutatur recte a Ruperto haec opinio, quoniam nomen quod hic Ioannes insinuat, non erit nomen Antichristo ab adversariis impositum, sed nomen quod ipse sibi usurpabit, et in quo gloriabitur adeo, ut iubeat inscribi in frontibus hominum. Non est autem credibile eum sibi assumpturum nomen aliquod odiosum aut vile, quale est ἄντεμος, et etiam omnia fere alia supra memorata.

Quarta sententia est ipsius Ruperti, qui existimat, hoc numero non significari nomen Antichristi, sed significari triplicem praevaricationem Diaboli in Antichristo complendam. Nam senarius numerus, quia non pertingit ad septenarium, in quo est requies et beatitudo, est numerus creaturae per praevaricationem excidentis a requie: Diabolus autem triplicem praevaricationem incurrit, seu potius unam triplicavit. Primum enim praevaricatus est cum in se peccavit: deinde rursum cum primum hominem peccare fecit, et tunc ad simplicem senarium addidit sexagenarium: denique tertio praevaricabitur, cum per Antichristum totum Mundum seducet, et tunc ad sexagesimum addet sexcentesimum.

Quinta sententia Bedae est, qui contraria via incedit ac docet, numerum senarium esse perfectum, quia sex diebus fecit Deus coelum et terram: sexagesimum vero perfectiorem, et sexcentesimum perfectissimum; ex quo colligit, Antichristum designari per numerum 666, quia usurpabit sibi perfectissimum tributum, quod soli debetur Deo. In cuius rei figuram, legimus lib. III Reg. cap. X, Pondus auri, quod adferebatur Salomoni per singulos annos, fuisse talentorum sexcentorum sexaginta sex millium.

Hae duae sententiae, non videntur satis quadrare cum eo, quod Ioannes dicit, numerum illum esse numerum nominis, non dignitatis, aut praevaricationis: sed nec isti Patres voluerunt sententias illas suas alio loco haberi, quam suspicionum, et coniecturarum.

Verissima igitur sententia est eorum, qui ignorantiam suam confitentur, ac dicunt, adhuc ignorari nomen Antichristi: quae sententia est Irenaei lib. V, Arethae in hunc locum Apoc. et aliorum. Placet autem adscribere verba Irenaei, quoniam ad eum legendum Chytraeus lectores suos hortatus est: « Hortor, inquit, studiosos, ut de hoc Apocalypsis loco postremas Irenaei paginas 333 et 334. perlegant, qui verecunde et pie de hoc numero bestiae disputat, et inter caetera, Latinum seu Romanum fore Antichristum indicat, nomine λατεῖνος etc ». Irenaeus igitur sic ait: « Certius ergo et sine periculo est, sustinere adimpletionem prophetiae, quam suspicari et divinare nomina quaelibet, quando multa nomina inveniri possunt habentia praedictum numerum. Et nihilominus quidem erit haec eadem quaestio. Si enim multae sunt quae inveniuntur nomina, habentia numerum hunc quod ex ipsis portabit, qui veniet quaeritur, quoniam autem non propter inopiam nominum habentium numerum nominis eius dicimus haec, sed propter timorem erga Deum, et zelum veritatis. Εὐάνθας enim nomen, habet numerum, de quo quaeritur. Sed nihil de eo affirmamus. Sed et λατεῖνος nomen sexcentorum sexagintasex numerum, et valde verisimile est, quoniam verissimum regnum hoc habet vocabulum, Latini enim sunt, qui nunc regnant. Sed non in hoc nos gloriabimur. Sed et τειτάν, prima syllaba per duas Graecas vocales ε et ι, scripta, omnium nominum, quae apud nos inveniuntur, magis fide dignum est ». Et infra: « Cum igitur tantum suasionum habeat hoc nomen Titan, tantam habeat verisimilitudinem, ut ex multis colligamus, ne forte Titan vocetur qui veniet, nos tamen non periclitabimur in eo, nec asseverantes pronuntiabimus, hoc eum nomen habiturum, scientes, quoniam si oportet manifeste praesenti tempore praeconari nomen eius, per ipsum utique editum fuisset, qui et Apocalypsim viderat ». Haec ille.

Audiat igitur Chytraeus Irenaeum verecunde, pie et erudite disserentem, et non falso illi imponat, quod nunquam dixit. Nec enim iudicavit Irenaeus, Antichristum fore Latinum, seu Romanum: sed ait, et aliquoties repetiit, non posse hoc tempore sciri nomen Antichristi; idque duplici ratione, eaque optima approbavit. Prima, quia multa inveniuntur nomina, quae numerum illum efficiunt; nec divinare liceat ex tam multis similibus, quod sit illud unum quod praedictum est. Deinde, quoniam si Deus vellet hoc tempore sciri, per ipsum Ioannem utique id prodidisset. Addidit vero, non inopia nominum se ita loqui, sed ex timore Dei, et zelo veritatis; ac propterea tria nomina in medium attulit, Εὐάνθας, Λατεῖνος et Τειτάν, ex quibus secundum verisimilius primo, et tertium secundo affirmavit, nullum vero certum.

Tertiam quoque rationem addere possumus ex eodem Irenaeo. Nam paulo ante disputans adversus eos, qui falsa nomina Antichristi ex propria sua intentione colligebant; ait, eos propterea in multa incommoda labi. Nam exponunt se periculo errandi, et alios decipiendi, atque id efficiendi, ut tam ipsi, quam alii permulti ab Antichristo facillime seducantur. Nam cum venerit, et aliud nomen habuerit, quam ipsi sibi persuaserunt eum habiturum, non habebitur ab eis pro Antichristo, atque ita non evitabitur. Quae omnia incommoda sine dubio Lutheranis evenient, et praecipue hoc postremum. Quia enim sibi persuaserunt, Romanum Pontificem esse Antichristum, cum ille verus Antichristus advenerit, non facile cognoscetur ab eis; proinde nec evitabitur.

Est autem hoc loco notandum, Antichristi nomen fore notissimum, cum ille venerit: nam etiam antequam Christus veniret, Iudaei non certo noverant quo nomine appellandus esset, etiamsi multa de eius nomine Prophetae praedixerant. Quin etiam Sibylla quaedam, ut est in I lib. Carm. Sibyllinor. notaverat numerum nominis Christi futuri, ac dixerat esse 888, ut Ioannes de Antichristo scripsit, numerum nominis eius esse 666, et tamen nondum poterant homines ante Christi adventum dicere, vocandum esse Iesum. At posteaquam Christus venit, omnis controversia sublata est, et omnes omnino sciunt, eum Iesum appellari.

Sed, inquit Sibylla, quae sit numeri totius summa docebo
Namque octo monadas, totidem decadas super ista
Atque hecatontadas octo, infidis significabit.
Humanis nomen, tu vero mente teneto.

LitteraNumerus
ι10
η8
σ200
ο70
υ400
ς200
888

Accedat, commune esse omnibus vaticiniis Prophetarum, ut ambigua et obscura sint, donec impleantur; ut Irenaeus recte docet, et probat lib. IV, cap. 43.

Ex his argumentum insolubile sumi potest ad probandum, Romanum Pontificem non esse Antichristum, et ipsum Antichristum nondum venisse. Nam si Antichristus venisset, atque esset Romanus Pontifex, certo constaret de nomine eius a Ioanne praedicto; sicut quia Christus noster venit, iam nulla quaestio est, ne apud Turcas quidem, et Iudaeos, et Paganos, quemadmodum appelletur: at de nomine Antichristi adhuc maxima controversia est, ut tot opinionibus recitatis et refutatis planum fecimus; igitur Ioannis vaticinium nondum est impletum; proinde Antichristus nondum venit, nec est Romanus Pontifex.

Adde confirmationem ex Confessione Augustini Marlorati, qui in magna explicatione ex variis Lutheranis et Calvinistis collecta in Testamentum novum, de hoc loco ita scribit: « Loci huius tot fere sunt expositiones, quot Expositores, quo apparet, obscurissimum, et aenigmaticum esse ». Haec ille. At si adhuc est obscurissimum et aenigmaticum vaticinium, non igitur est impletum; non ergo Antichristus venit: siquidem omnia vaticinia, cum impleta sunt, clarissima efficiuntur. Cur igitur, Marlorate, praefat. in Apoc. iactas, ita perspicuum esse, Romanum Pontificem esse Antichristum, ut si vos taceritis, lapides sint clamaturi?

Caput XI: De charactere Antichristi

De charactere Antichristi sunt etiam duae, vel tres opiniones. Prima est haereticorum huius temporis, qui docent, characterem Antichristi esse signum aliquod obedientiae, et coniunctionis cum Romano Pontifice: non tamen eodem modo explicant, quod sit illud signum. Henricus Bullingerus serm. 61. in Apoc. vult, esse unctionem Chrismatis, quo Christiani omnes Romano Pontifici obedientes in frontibus consignantur. Theodorus Bibliander in Chron. tab. 10. dicit, characterem Antichristi esse professionem Romanae Fidei, ita ut non habeatur verus Christianae Fidei cultor, qui non profitetur, se Romanae Ecclesiae adhaerere. David Chytraeus, praeter haec duo, addit iuramentum fidelitatis, quod multi Pontifici Romano praestare coguntur: item unctionem sacerdotalem, quae in vertice et manu accipitur, « et imprimit, ut Papistae, inquit, vocant, characterem indelebilem ». Denique procumbere ad statuas, et panem consecratum, et missis funebribus interesse.

Nec dissimilia sunt, quae docent Sebastianus Meyer, et alii apud Augustinum Marloratum in hunc locum Apocalypsis. Sed facile est has nugas refutare: tum quia non conveniunt cum verbis ipsius textus: tum etiam, quia ista omnia signa fuerunt in Ecclesia Catholica, antequam Antichristus eorum opinione apparuisset.

Primum igitur ex textu habemus, characterem unum futurum, non multos. Semper enim in numero singulari Scriptura loquitur, tam de charactere, quam de nomine, et numero nominis Antichristi; unus igitur character erit; unum item nomen Antichristi proprium; et unus eius nominis numerus. Proinde cum adversarii tot characteres multiplicant, indicant se nescire quis ille sit de quo Ioannes loquitur.

Secundo, character ille omnibus hominibus communis erit in Antichristi regno, ut planum est ex illis verbis: « Faciet omnes pusillos et magnos, et divites et pauperes, et liberos et servos accipere characterem ». At iuramentum obedientiae, et unctio sacerdotalis paucis conveniunt.

Tertio indicat Scriptura, characterem eiusmodi fore, ut sine discrimine in manu dextera, vel in fronte geri possit; sic enim ait: « Faciet omnes accipere characterem in dextera manu vel in frontibus suis ». Nihil autem eorum, quae adversarii proferunt, tale est. Nam Chrismatis unctio in manu dextera accipi non potest. Professio Romanae Fidei, nec in manu, nec in fronte, sed in ore per confessionem, in corde per Fidem habetur. Iuramentum fidelitatis, manu et ore praestatur, sed in fronte gestari nullo modo potest. Uncio sacerdotalis nec in dextera manu proprie, nec in fronte accipitur, sed supra caput, et in digitis utriusque manus. Denique interesse Missis funebribus, procumbere ad statuas et Eucharistiam, non sunt frontis aut manuum officia, sed corporis totius, ac praecipue cernuntur in genibus.

Quarto eadem Scriptura dicit, in regno Antichristi neminem permittendum emere, aut vendere, nisi characterem ostenderit, aut nomen, aut numerum nominis eius: at quot emunt, et vendunt in ditione Romani Pontificis, qui necdum sunt Chrismate inuncti; nec iuramentum praestiterunt fidelitatis; nec sunt Sacerdotes? Nonne in ipsa urbe Roma, ubi Romanus Pontifex Sedem suam habet, plurimi Iudaei publice negotiantur, emunt, et vendunt; cum tamen nullum habeant eorum signorum?

Veniamus ad alteram rationem, ac probemus, ista omnia signa Antichristo antiquiora esse. Antichristus, adversariorum sententia, non venit ante annum Domini 606, at Tertullianus floruit circa annum 200, et tamen meminit Chrismatis in lib. de resurr. carn.: « Caro, inquit, abluitur ut anima emaculetur; caro ungitur, ut anima consecretur ». Cyprianus floruit circa annum 250, et meminit Chrismatis lib. I, epist. 12.: « Ungi, inquit, necesse est eum, qui baptizatus sit, ut accepto Chrismate, id est, unctione, esse unctus Dei, et habere in se gratiam Christi possit ». Augustinus floruit circa annum 420, et tamen ait tract. in Ioan. 118.: « Quid est quod omnes noverunt signum Christi, nisi crux Christi? Quod signum nisi adhibeatur sive frontibus credentium, sive ipsi aquae, qua regenerantur, sive oleo, quo Chrismate inunguntur, sive sacrificio quo aluntur, nihil eorum rite perficitur ».

Pari ratione, Romanae Ecclesiae adhaerere, ante annum Domini 600, signum fuit, et character hominis vere Catholici. Scribit Augustin. in epist. 162. de Caeciliano, qui floruit circa annum Domini 300: « Posset non curare multitudinem conspirantium inimicorum, cum se videret, et Romanae Ecclesiae, in qua semper Apostolicae Cathedrae viguit principatus, et caeteris terris, unde Evangelium ad ipsam Africam venit, per communicatorias litteras esse coniunctum ». Ambrosius, qui floruit circa annum Domini 390, in Orat. de obit. Satyri fratris sui: « Percunctatus, inquit, Episcopum est, an cum Episcopis Catholicis, id est, an cum Ecclesia Romana sentiret ».

Victor Uticensis, qui floruit circa annum Domini 490, in lib. I de persecut. Vandal. scribit: Arianum Presbyterum, cum Regi persuadere vellet, ne Catholicum quemdam hominem interficeret, his verbis usum: « Si peremeris eum gladio, incipient Romani eum martyrem praedicare ». Quo loco, Romanorum nomine, Afri Catholici designantur, qui certe non alia de causa Romani dicuntur ab Arianis, nisi quia Romanae Ecclesiae Fidem, non Arianam perfidiam sequebantur.

Iuramentum obedientiae Romano Pontifici factum, invenitur tempore S. Gregorii lib. X epistolar. eius, epist. 31. ac proinde ante annum Domini 606, non enim ad eum annum S. Gregorius pervenit.

De unctione sacerdotali habemus testimonium Gregorii Nazianzeni, qui floruit circa annum 380. Is in Apologet. ad patrem suum, quando Episcopus Sasimorum creatus est: « Super me, inquit, rursus unctio et spiritus: et rursus ego lugens et tristis incedo ». Quo loco duplicis unctionis meminit; unius, qua antea unctus fuerat, cum Presbyter crearetur; et alterius, qua tum ungendus erat in ordinatione Episcopali. Item Orat. 1. de pace, de Basilio loquens, qui Episcopus creatus provinciam recusabat: « Cum creditum, inquit, sibi spiritum, talentorumque negotiationem, gregisque curam commissam habeat, oleoque Sacerdotii, et perfectionis delibutus sit, adhuc tamen pro sua sapientia praefecturam suscipere cunctatur ».

Iam de Sacrificio pro defunctis, satis erit hoc loco Augustini testimonium, qui lib. de haeres. cap. 53. dicit, proprium dogma Aerii haeresiarchae fuisse: oblationem pro mortuis offerre non oportere.

De adoratione imaginum unus Hieronymus, qui circa annum 400 floruit, nobis sufficiet. Is in vita Paulae: « Prostrata, inquit, ante crucem, quasi pendentem Dominum cerneret, adorabat ». Denique de adoratione Eucharistiae S. Ambrosius merito sufficere debet, qui lib. III de Spir. S. cap. 12. explicans illud: Adorate scabellum pedum eius: « Itaque, inquit, per scabellum terra intelligatur; per terram, caro Christi, quam hodie quoque in mysteriis adoramus, et quam Apostoli in Domino Iesu, ut supra diximus, adorarunt ». Quod idem fere iisdem verbis dicit Augustinus in explic. Psal. XCVIII.

Cum igitur ista omnia, quae adversarii characteres Antichristi esse volunt, in usu Ecclesiae Catholicae fuerint multis annis antequam Antichristus nasceretur; oportet necessario, aut Antichristum ea ab Ecclesia didicisse; et hoc dicere, est Antichristum cum Christo confundere: aut nihil eorum ad Antichristi characteres pertinere. Atque hoc est quod nos contendimus. Atque haec sufficiunt de temeraria ista, et absurdissima adversariorum sententia, quam ipsi nullis testibus, nullisque rationibus probaverunt.

Altera opinio est Catholicorum quorumdam, qui putant, characterem Antichristi esse litteras, quibus scribitur nomen Antichristi. Ita Primasius, Beda, et Rupertus, qui videntur decepti ex eo, quod legunt: « Nisi qui habuerit characterem nominis bestiae, aut numerum nominis eius ». At Ioannes non sic ait, sed hoc modo: « Nisi qui habuerit characterem, aut nomen bestiae, aut numerum nominis eius ». Et consentit Graecus textus: εἰ μὴ ὁ ἔχων τὸ χάραγμα, ἢ τὸ ὄνομα τοῦ θηρίου, ἢ τὸν ἀριθμὸν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ.

Tertia sententia est Hippolyti martyris in Orat. de consummat. Mundi, et aliorum quorumdam: characterem bestiae futurum, non uti signo crucis, sed illud potius execrari et abolere: in quo egregie Antichristum praecurrunt Calvinistae. Crediderim ego, etiam positivum characterem excogitandum ab Antichristo, sicut Christus habet signum crucis omnibus notum, sed ignorari, quisnam sit iste character, donec Antichristus veniat, sicut de nomine diximus.

Caput XII: De generatione Antichristi

Caput XIII: De sede Antichristi

Caput XIV: De doctrina Antichristi

Caput XV: De miraculis Antichristi

Caput XVI: De Regno et praeliis Antichristi

Caput XVII: De Gog et Magog

Caput XVIII: Refelluntur deliramenta haereticorum, quibus non tam probant, quam impudenter affirmant, Papam esse Antichristum

Caput XIX: Refutantur nugae Synodi Smalchaldicae Lutheranorum

Caput XX: Refelluntur Calvini mendacia

Caput XXI: Refelluntur mendacia Illyrici

Caput XXII: Refelluntur ineptiae Tilmanni

Caput XXIII: Refelluntur mendacia Chytraei

Caput XXIV: Refutantur argumenta Calvini et Illyrici, qui probare conantur, Papam non esse amplius Episcopum, ubi etiam refellitur fabula de Ioanne Papa femina

Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI

Liber V: DE POTESTATE PONTIFICIS TEMPORALI

↑ Top of work