De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine

De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine (1542–1621)

This work is being completed — add a section.


Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA

Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU

Liber III: UBI DE ANTICHRISTO

Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI

Caput I: Quod Papa sit summus Iudex in controversiis Fidei, et morum diiudicandis

Caput II: Proponitur quaestio: Sitne certum Papae iudicium?

Caput III: Statuitur prima propositio de infallibili iudicio summi Pontificis

Caput IV: De Romana Ecclesia particulari

Caput V: De decretis morum

Caput VI: De Pontifice ut est particularis quaedam persona

Caput VII: Solvuntur obiectiones ex ratione petitae

Caput VIII: De erroribus qui falso adscribuntur Romanis Pontificibus, Petro, Lino, Anacleto, Telesphoro, Victori, Zephyrino, Urbano, Pontiano, Cornelio, et Marcellino, qui non solum Pontifices, sed etiam Martyres fuerunt

Caput IX: De iis, quae Liberio et Felici II obiiciuntur

Undecimus Pontifex, qui erroris arguitur, est Liberius: quamvis enim Magdeburgenses Centur. IV, cap. 10, col. 1284. non audeant quidquam de Liberio definire: tamen Tilmannus Heshusius lib. I de Eccles. cap. 9. audacter affirmat, eum Ariana haeresi infectum fuisse. Et sane testes habet suae sententiae gravissimos auctores: Athanasium in epist. ad solit. vit. agent. Hieronymum in Chron. et in Catal. script. in Fortunatiano, et Damasum in vita Liberii.

Respondeo: de Liberio duo esse certa; unum vero dubium. Primo, certum est, eum ab initio Pontificatus usque ad exilium, quod pro Fide Catholica pertulit, acerrimum defensorem fuisse Catholicae religionis. Id ita esse testantur omnes Scriptores, qui de illis temporibus loquuntur, ut Ammianus Marcellinus lib. XV hist. suae, Athanasius in utraque Apol. Ruffinus lib X hist. cap. 22. Sulpitius lib. II sac. hist. Socrates lib. II hist. Eccles. cap. 29. Sozomenus lib. IV, cap. 40. Theodoretus lib. II, cap. 46 et 47. Nicephorus lib. IX, cap. 35, 36 et 37.

Secundo certum est, Liberium post reditum ab exilio fuisse etiam vere Orthodoxum et pium. Nam, ut scribit Socrates lib. IV, cap. 44. postquam redierat ab exilio, Liberius noluit recipere ad Ecclesiam Macedonianos, nisi aperte haeresim detestarentur. Praeterea etiam post mortem semper sanctus est habitus, ut planum est ex verbis Ambrosii lib. III. de virg. in princ. ubi sic ait: « Tempus est, inquit, soror, sancta beatae memoriae Liberii praecepta revolvere, ut quo vir sanctior, eo sermo accedat gratior ». Item ex verbis Epiphanii haeres. 75.: « Eustathius, inquit, ad Liberium beatum Romae Episcopum una cum multis Episcopis legatum agebat ». Basilius quoque epist. 74. ad Episc. Occiden.: « Quaedam, inquit, ei proposita sunt a beatissimo Liberio ».

Denique Siricius, qui tertius fuit a Liberio, in epist. ad Hymeric. Liberium appellat venerandae memoriae praedecessorem suum. Quomodo, quaeso, Patres isti Liberium iam defunctum beatissimum vocarent, si in haeresi mortuus esset? Unum ergo remanet dubium, an videlicet medio tempore, id est, in ipso reditu ab exilio aliquid egerit contra Fidem. Et quidem Sulpitius, Socrates, Sozomenus, et Nicephorus, locis notatis indicant, Liberium semper eumdem fuisse, nec unquam de Fidei constantia aliquid remisisse. Athanasius vero et Hieronymus loc. cit. aperte dicunt, eum taedio exilii inflexum tandem fuisse ad subscriptionem haereseos. Quibus addi potest Hilarius, qui in lib. advers. Constant. ita loquitur: « Vertisti deinde usque ad Romam bellum tuum, eripuisti illinc Episcopum, et o te miserum qui nescio an virum maiore impietate relegaveris, quam remiseris ». Ruffinus autem lib. X, cap. 27. hist. affirmat, se non potuisse certo cognoscere, an Liberius subscripsisset.

Ex quibus sententiis secunda verior nobis esse videtur. Nam Athanasius, Hilarius, et Hieronymus auctores sunt, tum antiquiores, tum etiam graviores caeteris, et rem non ut dubiam, sed ut certam et exploratam narrant. Praeterea legi ipse epistolas Liberii manu scriptas ex Vaticana Bibliotheca, quae partim ad Imperatorem, partim ad Episcopos Orientales scriptae erant, in quibus satis aperte significabat, se tandem Imperatoris voluntati acquiescere voluisse. Ad haec, nisi fateamur, Liberium aliquo tempore defecisse a constantia in Fide tuenda; cogimur, Felicem II, qui Liberio vivente Pontificatum gessit, a numero Pontificum excludere; cum tamen hunc ipsum Felicem ut Papam et Martyrem Ecclesia Catholica veneretur. Denique Sozomenus lib. IV hist. cap. 44. et Nicephorus lib. IX, cap. 37. obscurius quidem, tamen subindicant, Liberium in Concilio Sirmiensi convenisse cum Valente et Ursacio Arianis, et ea pace facta, Sedem suam recepisse, adiutum etiam litteris eiusdem Concilii. Sed quamvis haec ita se habeant; non tamen Liberius aut haeresim docuit, aut haereticus fuit, sed solum peccavit actu externo, quemadmodum S. Marcellinus, et, ni fallor, minus peccavit, quam S. Marcellinus.

Quod haereticus vere non fuerit, docet S. Athanasius loc. cit. ubi dicit, Liberium invitum et coactum vi tormentorum fecisse quod fecit, nec esse censendam eius sententiam, quam minae et terrores extorserant, sed eam quam protulit, cum liberos haberet affectus: quod autem non docuerit haeresim, facile probari potest. Nam ut colligitur ex Athanasii verbis, et ex epistolis ipsius Liberii, duo mala Liberius commisit: unum, quod subscripsit in damnationem Athanasii: alterum, quod cum haereticis communicavit; in neutro autem Fidem expresse violavit. Nam etsi haeretici persequebantur Athanasium causa Fidei: tamen non causam Fidei, sed crimina circa mores praetexebant, et Liberius consensit in damnationem Athanasii, propter crimina illi obiecta, non propter Fidem. Pari ratione cum haereticis communicavit, quia Catholicos se fingebant: nam in epistolis suis Liberius ait, se communicasse cum Episcopis Orientalibus, quia invenit eorum Fidem congruere cum Catholica, et alienam esse ab Ariana perfidia.

Praeterea Sozomenus lib. IV, cap. 44. et Nicephorus lib. IX, cap. 37. dicunt, in ea pace, quam fecit Liberius cum Episcopis Arianis, nihil aliud postulatum fuisse a Liberio, quam ut subscriberet Sirmiensi Confessione editae contra Photinum, et Confessione Antiochenae editae in Enceniis: quae Confessiones etsi non habent vocabulum ὁμοούσιος; tamen Catholicae sunt, et eas exponit Hilarius in lib. de Synod. tanquam Catholicas.

Accedit, quod, ut referunt Sozomenus et Nicephorus loc. not. Liberius non modo non subscripsit Confessione Arianae, sed etiam Confessionem edidit antequam Sirmio discederet, in qua aperte excommunicabat eos, qui Filium Patri similem in substantia, et in aliis rebus omnibus esse negabant: id quod ea de causa fecit, quia Ariani falsum rumorem sparserant Liberium docere coepisse, Filium non esse Patri consubstantialem.

Dicet aliquis: si ita est; quomodo ergo Hieronymus in Chron. et in Catal. script. in Fortunatiano dicit: Liberium ad subscriptionem haereseos inflexum tandem fuisse? Respondeo: Liberium etsi non expresse, tamen interpretative in haeresim consensisse: nam Athanasium damnari permisit, quem sciebat causa Fidei persecutionem pati, et cum Valente et Ursacio communicavit, quos non ignorabat haereticos esse, etiamsi illi aliud se esse simularent. Hoc igitur est, quod Hieronymus significare voluit.

Duodecimus, qui erroris in Fide ab haereticis accusatur, est Felix II, quem Arianum fuisse contendit Tilmannus Heshusius lib. I de Eccles. cap. 9. idque probat ex testimonio S. Hieronymi, qui in Catal. Script. in Acacio sic ait: « Acacius, inquit, quem quia luscus erat, μονόφθαλμον nuncupabant, Caesariensis Ecclesiae in Palaestina Episcopus ». Et infra: « In tantum autem sub Constantio Imperatore claruit, ut in Liberii locum Romae Felicem Arianum Episcopum constitueret ». Sed respondemus: Felicem nunquam Arianum fuisse, tametsi cum Arianis aliquando communicaverit, eo videlicet tempore, quo verus Papa non erat, postea vero quam verus Papa esse coepit, non modo Arianum non fuisse, sed etiam Arianos publice detestatum, et ob Arianorum persecutionem coronam martyrii a Domino percipisse.

Explicanda igitur est, quam brevissime fieri poterit, historia Pontificatus Liberii et Felicis, ex qua mirabilis Dei providentia in Apostolica Sede conservanda apparebit. Liberio in exilium ob Fidem Catholicam deportato, Romanus Clerus iuravit, nullum se alium, vivo Liberio, in Pontificem admissurum. Id testatur Hieronymus in Chron. tametsi verba transposita sint. Illa enim verba: « Quo in exilium truso, omnes Clerici iuraverunt etc ». quae ponuntur anno 351, poni debent post illa verba: « Liberius Episcopus Romanorum, in exilium mittitur ». quae ponuntur anno 361.

Deinde opera Arianorum, ac praesertim Acacii Caesariensis Episcopi, Felix Diaconus Romanus Episcopus creatur in locum Liberii, qui propter hoc beneficium libere cum eis communicabat, licet ipse Arianus non esset. Sic enim scribit Ruffinus lib. X hist. c. 22.: « In eius (Liberii) locum Felix Diaconus suus ab haereticis subrogatur, et non tam sectae diversitate, quam communionis et ordinationis convenientia maculatur ». Et Theodoretus l. II hist. c. 17: « Successum, inquit, est Liberio a fideli quodam illius Diacono, nomine Felice, qui tametsi fidem in Concilio Nicaeno expositam ipse servavit integram; tamen cum illis, qui eamdem labefactare studebant, libere communicavit. Ac propterea nemo ex Romae habitatoribus in Ecclesiam, dum ille intus erat, ingredi voluit ».

Idem quoque scribit Sozomenus lib. IV hist. cap. 10. nec ab his dissentit Hieronymus in Catal. Script. in Acacio; nam vox illa Arianum addita ad nomen Felicis, videtur irrepsisse aliunde. Siquidem codices antiqui manuscripti illam non habent, ut notavit Marianus Victorius in hunc locum: nec translatio Sophronii in Graecum illam habet. Et, quod ego maximi facio, Freculphus lib. IV, cap. 8. et Ado Viennensis in Chron. referentes ad verbum totum hunc locum Hieronymi, non habent vocem Arianum.

Denique, non est ullo modo credibile, Hieronymum et Ruffinum in historia utrique notissima tantopere discrepare potuisse, ut unus neget, quod alter affirmat. Sed quamvis etiam Felix Arianus fuisset (quod hactenus tamen probatum non est) nihil id Sedi Apostolicae obesset. Constat enim, eo tempore Felicem schismaticum Papam, non verum et legitimum Pontificem fuisse: duo siquidem simul esse non possunt; vivebat autem tunc, et verus Pontifex erat Liberius. Quocirca (ut ex Theodoreto supra recitavimus) nemo Catholicorum Romae cum Felice eo tempore communicare volebat.

Post biennium deinde successit lapsus Liberii, de quo supra diximus; tunc vero Romanus Clerus, abrogata Liberio Pontificia dignitate, ad Felicem se contulit, quem Catholicum esse sciebat; et ex eo tempore coepit Felix verus Pontifex esse. Tametsi enim Liberius haereticus non erat, tamen habebatur, propter pacem cum Arianis factam, haereticus; et ex ea praesumptione merito potuit ei Pontificatus abrogari: non enim homines tenentur, aut possunt corda scrutari; sed quem externis operibus haereticum esse vident, simpliciter haereticum iudicant, ac ut haereticum damnant. Indicat hoc Hieronymus in Chron. cum ait, permultos ex Romano Clero peierasse, et ad Felicem accessisse. Dicuntur enim peierasse, quia iuramentum non servarunt, quod susceperant de non recipiendo alio Pontifice.

Porro, Felix iam verus Papa, animadvertens periculum Ecclesiae et Fidei, Deo sine dubio inspirante, qui Ecclesiam suam non deserit, non solum recessit a communicatione Arianorum, sed etiam coacto Concilio, declaravit Imperatorem Constantium et Episcopos Ursacium ac Valentem, cum quibus Liberius pacem fecerat, vere esse haereticos. Et propterea, redeunte Liberio in urbem, Felix cum suis ab Arianis eiectus est, et non diu post mortuus, sive capite caesus, sive confectus aerumnis fuerit: id enim non certo constat.

Haec vero ita se habere, id est, Felicem post lapsum Liberii verum Pontificem fuisse, et pro Catholica Fide mortuum esse, his argumentis probatur. Primum id aperte testatur Damasus, vel quicumque est auctor Pontificalis, in vita Felicis. Idem significare videtur S. Hieronymus in Chron. cum ait de Romanis Clericis: « Post annum cum Felice eiecti sunt, quia Liberius taedio victus exilii, et in haereticam pravitatem subscribens, Romam quasi victor intraverat ». Haec enim verba persecutionem significant contra Felicem motam, et ab iis motam, qui Arianis favebant; ex quo sequitur, ipsum Felicem pro Fide Catholica passum esse persecutionem.

Secundo, omnia Martyrologia antiqua, tam excusa, ut Bedae, Adonis, Usuardi, quam etiam manuscripta, 4. Kalen. Augusti ponunt memoriam S. Felicis II, Papae et Martyris, qui Constantium haereticum declaravit. Adde, quod S. Gregorius I, tam in Antiphonar. quam in Sacrament. ponit integrum officium Ecclesiasticum legendum ad Missam in die S. Felicis Pontificis et Martyris 4. Kalen. Augusti: esse autem eum Felicem Romanum Pontificem, et proinde eum, de quo loquimur, testatur Micrologus lib. Ecclesiast. Observat. cap. 43. cum igitur Ecclesia Catholica a mille iam annis hunc Felicem colat ut Papam et Martyrem, non debet is excludi a numero Pontificum, etiamsi nullam aliam rationem proferre possemus.

Tertio, Felix Papa, S. Gregorii atavus, ab antiquissimis Scriptoribus dicitur Felix Papa IV, ut a Ioanne Diacono, lib. I de vita B. Gregor. c. 4. et a Leone Ostiensi lib. I Chron. Cassinen. cap. 4. At IV ille esse non potuit, nisi iste noster fuerit II, non enim sunt nisi duo Felices, praeter hunc nostrum, ante Felicem IV, igitur ante mille annos hic Felix in numero Pontificum habitus est: nec enim schismatici numerum faciunt.

Quarto, cum Romae ambigeretur, anno 4582, deberetne hic S. Felix in novo Martyrologio collocari casu inventa fuit arca marmorea in Basilica SS. Cosmae et Damiani, cum hac inscriptione in marmore incisa antiquis characteribus: HIC IACET CORPUS S. FELICIS PAPAe, ET MARTYRIS, QUI CONSTANTIUM HAeRETICUM DAMNAVIT. Et incidit haec inventio in diem 28 Iulii, hoc est, pridie eius diei, quo celebrari solebat memoria huius ipsius Felicis: quod non immerito divinitus contigisse creditum est.

Iam vero mortuo sancto Felice, Liberius iterum sibi conciliavit Romanum Clerum, et Catholicum Praesulem se praestitit, ut supra ostendimus ex Socrate in causa Macedonianorum: quocirca omnium consensu iterum legitime sedere coepit, ac sedit usque ad mortem. Atque haec est causa, cur in Catalogo Pontificum aliqui Veterum non posuerunt Felicem, ut Augustinus in epist. 165. et Optatus lib. II, quia videlicet, totum Felicis tempus in Pontificatu Liberii inclusum fuit.

Decimustertius est quidam Leo Papa, quem nonnulli dicunt huic Felici II successisse, et Arianum plane fuisse, ac eodem mortis genere obiisse, quo Arius periit, nimirum, effusione omnium intestinorum, dum alvum purgaret. Refert hoc Vincentius lib. XIV, cap. 23. Spec. hist. et Conradus Halberstatensis in Chron. Magdeburgenses Cent. IV, cap. 40. in vita Felicis II, non putant hoc improbabile.

Et sine dubio iste Leo fictus Pontifex fuit: constat enim Leonem I esse illum qui sedit tempore Concilii Chalcedonensis, hoc est, annis circiter centum post tempora Felicis II, deinde Scriptores omnes veteres, ut Hieronymus, Augustinus, Optatus, Theodoretus, Ruffinus; necnon recentiores, ut Sigebertus, Martinus Polonus, Platina, et quotquot sunt alicuius nominis, Liberio et Felice defunctis, Damasum substituunt.

Forte orta est haec fabula ex opinione concepta de Liberii haeresi, et persecutione in Catholicos, expulso Felice II; quia enim Liberius expulso Felice, instar Leonis saevire coepit in Catholicos, ut ipsi falso existimant; finxerunt homines otiosi, quemdam Leonem Pontificem Arianum sedisse post Felicem II. Sed haec inter fabulas numeranda sunt.

Caput X: De Siricio, Innocentio, et aliis septem Pontificibus

Caput XI: De Honorio I

Caput XII: De aliis septem Pontificibus

Caput XIII: De Gregorio VII

Caput XIV: De caeteris Pontificibus, quibus error in Fide falso tribuitur

Caput XV: Proponitur quaestio: An summus Pontifex habeat iurisdictionem vere coactivam, ita ut possit leges condere, quae obligent in conscientia, et iudicare ac punire transgressores?

Caput XVI: Probatur testimoniis verbi Dei, posse Pontifices veras leges condere

Caput XVII: Solvuntur argumenta adversariorum, ex Scripturae testimoniis ducta

Caput XVIII: Solvitur argumentum ex comparatione legum

Caput XIX: Solvitur argumentum ductum ab exemplis

Caput XX: Solvuntur argumenta duo desumpta ex ratione conscientiae

Caput XXI: Solvuntur argumenta ex Patribus

Caput XXII: Proponitur quaestio postrema: An Christus iurisdictionem Ecclesiasticam soli Pontifici summo immediate contulerit

Caput XXIII: Apostolos a Christo iurisdictionem omnem accepisse

Caput XXIV: Episcopos omnes a Papa iurisdictionem accipere

Caput XXV: Solvuntur argumenta adversariorum

Liber V: DE POTESTATE PONTIFICIS TEMPORALI

↑ Top of work